وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3221 390720 388445 2026-07-04T04:10:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390720 wikitext text/x-wiki {{short description|1958ع کان 1969ع تائين پاڪستان جو صدر}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[فيلڊ مارشل (پاڪستان)|فيلڊ مارشل]] | name = ايوب خان | honorific_suffix = [[نشان پاڪستان|NPk]]&ensp;[[هلالِ جرئت|HJ]] [[هلالِ پاڪستان|HPk]] [[آرڊر آف دي برٽش ايمپائر|MBE]] [[سپريم آرڊر آف دي ڪرسينٿيمم|Grand Cordon]] [[ليجن آف ميرٽ|LOM]] [[آرڊر آف راما|GCR]] | native_name = ایوب خان | native_name_lang = ur | image = File:Muhammed Ayub Khan.JPG | caption = خان، [[اولهه جرمني]] ۾، 1961ع. | office = 2هون [[پاڪستان جو صدر]] | term_start1 = 27 آڪٽوبر 1958ع | term_end1 = 25 مارچ 1969ع | predecessor1 = [[اسڪندر علي مرزا]] | successor1 = [[يحيى خان]] | office2 = 1هون [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] | term_start2 = 7 آڪٽوبر 1958ع | term_end2 = 8 جون 1962ع | president2 = ''اسڪندر علي مرزا''<br />''پاڻ'' | predecessor2 = [[فيروز خان نون]] (بطور وزيراعظم) | successor2 = يحيى خان (1969ع) | office3 = 4هون ۽ 10هون [[پاڪستان جو وزير دفاع]] | term_start3 = 28 آڪٽوبر 1958ع | term_end3 = 21 آڪٽوبر 1966ع | president3 = ''پاڻ'' | deputy3 = [[محمد خورشيد]]<br />ايس. فدا حسين<br />[[نذير احمد]]<br />ايس. آءِ. حق<br />([[پاڪستان جو دفاعي سيڪريٽري|دفاعي سيڪريٽري]]) | predecessor3 = [[محمد ايوب کهڙو]] | successor3 = [[افضل رحمان خان]] | term_start4 = 24 آڪٽوبر 1954ع | term_end4 = 11 آگسٽ 1955ع | governor_general4 = [[ملڪ غلام محمد]]<br />اسڪندر علي مرزا | prime_minister4 = [[محمد علي بوگرا]] | deputy4 = [[اختر حسين]]<br />([[پاڪستان جو دفاعي سيڪريٽري|دفاعي سيڪريٽري]]) | predecessor4 = محمد علي بوگرا | successor4 = [[چوڌري محمد علي]] | office5 = 12هون [[پاڪستان جو وزير داخلا]] | term_start5 = 23 مارچ 1965ع | term_end5 = 17 آگسٽ 1965ع | deputy5 = [[پاڪستان جو داخلا سيڪريٽري]] | president5 = ''پاڻ'' | predecessor5 = [[خان حبيب الله خان]] | successor5 = [[چوڌري علي اڪبر خان]] | office6 = 3هون [[پاڪستان فوج جو ڪمانڊر اِن چيف]] | term_start6 = 23 جنوري 1951ع<ref name=Ankit /> | term_end6 = 27 آڪٽوبر 1958ع | predecessor6 = [[جنرل گريسي]] | successor6 = [[جنرل موسى خان]] | birth_date = {{birth date|1907|5|14|df=y}} | birth_place = [[هري پور ضلعو|هري پور]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1974|4|19|1907|5|14|df=y}} | death_place = [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[هري پور ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | party = [[ڪنوينشن مسلم ليگ]] (1974ع کان اڳ) | other_party = [[پاڪستان مسلم ليگ]] (1962ع) | spouse = زيدي خاتون | children = 6، جن ۾ [[گوهر ايوب خان]] پڻ شامل آهي<ref name="nyt21Apr1974"/> | relatives = [[سردار بهادر خان]] (ڀاءُ)<br />[[عمر ايوب خان]] (پوٽو)<br />[[ارشد ايوب خان]] (پوٽو)<br />[[يوسف ايوب خان]] (پوٽو) | branch = {{army|British Raj}} (1928–1947)<br />{{army|PAK}} (1947–1958) | service_years = 1928–1958 | rank = [[فيلڊ مارشل (پاڪستان)|فيلڊ مارشل]]<br />[[خدمتي نمبر]]: '''PA-10''' | unit = [[14هون پنجاب رجيمينٽ]] }} {{Ayub Khan sidebar}} '''فيلڊ مارشل محمد ايوب خان''' {{small|[[نشان پاڪستان|NPk]]&ensp;[[هلالِ جرئت|HJ]]&ensp;[[هلالِ پاڪستان|HPk]]&ensp;[[آرڊر آف دي برٽش ايمپائر|MBE]]}} (14 مئي 1907ع – 19 اپريل 1974ع) پاڪستاني سياستدان ۽ فوجي آفيسر هو، جنهن 1958ع کان 1969ع تائين [[پاڪستان جو صدر|پاڪستان جي ٻئي صدر]] طور خدمتون انجام ڏنيون. هو [[پاڪستان فوج]] جو پهريون مقامي [[ڪمانڊر اِن چيف]] پڻ هو، جيڪو 1951ع کان 1958ع تائين ان عهدي تي رهيو. ايوب خان جي صدارت 1958ع ۾ شروع ٿي، جڏهن هن [[1958ع پاڪستاني فوجي بغاوت]] دوران صدر [[اسڪندر علي مرزا]] کي اقتدار تان هٽايو. سندس دورِ حڪومت 1969ع ۾ ان وقت ختم ٿيو، جڏهن ملڪ گير احتجاجن، هڙتالن ۽ [[1968–69 پاڪستاني انقلاب]] جي نتيجي ۾ هن استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. ايوب خان [[خيبر پختونخوا]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] مان تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ [[رائل ملٽري ڪاليج، سينڊهرسٽ]] ۾ فوجي تربيت ورتي.<ref name="nyt21Apr1974">{{cite news |title=Field Marshal Ayub Dead; Ex-President of Pakistan |url=https://www.nytimes.com/1974/04/21/archives/field-marshalayub-deadexpresident-of-pakistan-stability-in.html |work=[[The New York Times]] |date=21 April 1974 |access-date=12 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708103628/https://www.nytimes.com/1974/04/21/archives/field-marshalayub-deadexpresident-of-pakistan-stability-in.html |url-status=dead |archive-date=8 July 2024}}</ref> هن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[شاهي جاپاني فوج]] جي خلاف برطانوي فوج جي پاسي کان جنگ ۾ حصو ورتو. آگسٽ 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هو پاڪستان فوج ۾ شامل ٿيو ۽ [[اوڀر بنگال]] ۾ مقرر ڪيو ويو. 1951ع ۾ هو پاڪستان فوج جو پهريون مقامي ڪمانڊر اِن چيف بڻيو ۽ [[جنرل گريسي]] جو جانشين ٿيو. 1953ع کان 1958ع تائين هن [[پاڪستان جو وزير دفاع|وزير دفاع]] ۽ [[پاڪستان جو وزير داخلا|وزير داخلا]] جي حيثيت سان شهري حڪومت ۾ خدمتون انجام ڏنيون. هن صدر [[اسڪندر علي مرزا]] جي انهيءَ فيصلي جي حمايت ڪئي، جنهن تحت 7 آڪٽوبر 1958ع تي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] جي حڪومت خلاف مارشل لا لاڳو ڪيو ويو. ٽن هفتن بعد ايوب خان فوجي بغاوت ذريعي صدارت سنڀالي، جيڪا [[پاڪستان ۾ فوجي بغاوتون|پاڪستان جي تاريخ جي پهرين فوجي بغاوت]] هئي.<ref name="nyt21Apr1974"/> صدر بڻجڻ کان پوءِ ايوب خان [[جنرل موسى خان]] کي پاڪستان فوج جو نئون ڪمانڊر اِن چيف مقرر ڪيو، جنهن سندس دور ۾ اٺ سال فوجي سربراهه طور خدمتون انجام ڏنيون. هن پاڪستان کي آمريڪا سان ويجهو ڪيو ۽ آمريڪي فوج کي پاڪستان جي هوائي اڏن تائين رسائي ڏني، خاص طور [[پشاور هوائي اسٽيشن]] تي، جتان [[يو-2 واقعو|يو-2 جاسوسي مشن]] [[سوويت يونين]] مٿان موڪليا ويندا هئا. پاڙيسري [[چين]] سان لاڳاپا مضبوط ٿيا، پر آمريڪا سان ويجهڙائي سبب [[پاڪستان-سوويت يونين لاڳاپا]] خراب ٿي ويا. 1965ع ۾ هن هندستان خلاف [[آپريشن جبرالٽر]] شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[1965ع هندستان-پاڪستان جنگ]] ڇڙي پئي. جنگ ڪنهن واضح فتح کانسواءِ ختم ٿي ۽ [[تاشقند معاهدو]] وسيلي امن بحال ٿيو. ملڪي سطح تي ايوب خان آزاد منڊي واري معاشي پاليسي اختيار ڪئي. هن ڪيترين سرڪاري صنعتن جي نجڪاري ڪئي ۽ معيشت کي وڌيڪ آزاد بڻايو. پرڏيهي امداد ۽ سيڙپڪاري جي وڏي وهڪري سبب پاڪستان ان دور ۾ ڏکڻ ايشيا جي تيز ترين وڌندڙ معيشت بڻجي ويو. سندس دور ۾ آبي بجلي گهرن، بندن ۽ ذخيرن جي تعمير مڪمل ٿي. [[خلائي ۽ بالائي فضائي تحقيقاتي ڪميشن]] (SUPARCO) پڻ سندس دور ۾ قائم ڪئي وئي ۽ پاڪستان 1962ع تائين پنهنجو پهريون بي انسان خلائي مشن موڪلي چڪو هو. تنهن هوندي به زميني سڌارن جي ناڪامي ۽ ڪمزور ٽيڪس نظام سبب معاشي واڌ جو وڏو حصو اشرافيه جي هٿن ۾ مرڪوز ٿي ويو. 1965ع ۾ ايوب خان [[1965ع پاڪستاني صدارتي چونڊ]] ۾ [[ڪنوينشن مسلم ليگ]] جي اميدوار طور [[فاطمه جناح]] جي مقابلي ۾ حصو ورتو ۽ ٻيهر صدر چونڊيو ويو. 1967ع ۾ خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ خلاف سڄي ملڪ ۾ احتجاج شروع ٿيا، جن جي اڳواڻي [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪئي. [[1969ع اوڀر پاڪستان عوامي بغاوت]] کان پوءِ ايوب خان 25 مارچ 1969ع تي استعيفيٰ ڏئي اقتدار [[يحيى خان]] حوالي ڪيو. بعد ۾ مختصر بيماري کان پوءِ 19 اپريل 1974ع تي سندس وفات ٿي وئي.<ref>{{cite web |date=20 July 1998 |title=Biography, Reforms, & Martial Law |url=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Ayub-Khan |access-date=22 October 2024 |website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ايوب خان پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ عرصو صدر رهندڙ حڪمران ۽ ملڪ جي تاريخ جو ٻيو سڀ کان ڊگهو عرصو رياستي سربراهه رهيو آهي. سندس ورثي بابت راءِ ورهايل آهي. سندس دور کي اڪثر ''"ترقيءَ جو ڏهاڪو"'' سڏيو ويندو آهي. کيس معاشي خوشحالي ۽ صنعتڪاري لاءِ ساراهيو وڃي ٿو، جڏهن ته ناقد سندس مٿان الزام لڳائين ٿا ته هن پاڪستاني ڳجهن ادارن جي سياست ۾ مداخلت جي شروعات ڪئي، دولت کي محدود اشرافيه جي هٿن ۾ مرڪوز ڪيو ۽ اهڙيون امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون، جن بعد ۾ [[بنگلاديش آزادي جنگ]] لاءِ زمين هموار ڪئي. == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ايوب خان 14 مئي 1907ع تي [[ريهانا، هري پور|ريهانا]] ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[برطانوي هندستان]] جي [[اتر-اولهه سرحدي صوبو|اتر-اولهه سرحدي صوبي]] جي [[هري پور ضلعو|هري پور ضلعي]] ۾ واقع هو. هو [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ [[پشتون]] نسل جي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ [[ترين]] قبيلي جو فرد هو.<ref name="nyt21Apr1974"/><ref>{{cite book |last=Gauhar |first=Altaf |author-link=Altaf Gauhar |url=https://books.google.com/books?newbks=0&id=ouRtAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Rehana+ |title=Ayub Khan: Pakistan's First Military Ruler |publisher=[[Sang-e-Meel Publications]] |location=Lahore |year=1993 |page=35 |isbn=978-969-35-0295-4}}</ref><ref>{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan |url=https://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&pg=PA74 |publisher=Ashgate Publishing Limited |year=2005 |page=74 |access-date=22 August 2010 |isbn=978-0-7546-4434-7}}</ref><ref>{{cite news |last=Amir |first=Intikhab |title=Where pragmatism holds sway (Haripur District politics and Tareen clan) |url=https://www.dawn.com/news/1025073/where-pragmatism-holds-sway |newspaper=Dawn |location=Pakistan |date=23 April 2013 |access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite book |last1=Caroe |first1=Olaf Kirkpatrick |author1-link=Olaf Caroe |title=The Pathans, 550 B.C.-A.D. 1957 |date=1983 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=978-0-19-577221-0 |page=453}}</ref><ref name="Jaffrelot2004">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |title=A history of Pakistan and its origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA69 |publisher=Anthem Press |year=2004 |orig-year=First published 2002 |page=69 |access-date=5 April 2023 |isbn=978-1-84331-149-2}}</ref> هو مير داد خان جي ٻي زال جو پهريون ٻار هو. مير داد خان [[رسالدار ميجر]] هو، جيڪو [[برطانوي هندستاني فوج]] جي [[9th Hodson's Horse]] گهوڙيسوار رجيمينٽ ۾ [[جونيئر ڪمشنڊ آفيسر]] جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏيندو هو. ان دور ۾ اهڙي عهدي کي [[وائسراءِ ڪمشنڊ آفيسر]] چيو ويندو هو.<ref>{{cite news |date=4 June 2015 |title=Forming the govt : PML-N seeks Haripur tehsil triumph through bloodlines |url=http://tribune.com.pk/story/897889/forming-the-govt-pml-n-seeks-haripur-tehsil-triumph-through-bloodlines |work=The Express Tribune |access-date=19 September 2020}}</ref> ابتدائي تعليم لاءِ ايوب خان کي [[سراءِ صالح]] جي هڪ اسڪول ۾ داخل ڪيو ويو، جيڪو سندس ڳوٺ کان لڳ ڀڳ چار ميل پري هو. هو خچر تي سوار ٿي اسڪول ويندو هو. بعد ۾ کيس [[هري پور]] جي هڪ اسڪول ۾ منتقل ڪيو ويو، جتي هو پنهنجي ڏاڏي سان گڏ رهڻ لڳو.{{citation needed|date=January 2017}} هن اعليٰ تعليم لاءِ [[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] (AMU) ۾ داخلا ورتي.<ref name="nyt21Apr1974"/> ڪاليجي تعليم دوران کيس جنرل [[اينڊريو اسڪين]] جي سفارش تي [[رائل ملٽري ڪاليج، سينڊهرسٽ]] ۾ داخلا ملي. هن پهرين هندستان ۾ فوجي تربيت حاصل ڪئي ۽ پوءِ وڌيڪ تربيت لاءِ [[برطانيه]] روانو ٿيو.<ref name="Greenwood Publishing Group, Malik">{{cite book |last=Malik |first=Iftikhar Haider |title=The History of Pakistan |publisher=Greenwood Press |year=2008 |isbn=978-0-313-34137-3 |page=146}}</ref> ايوب خان اردو، پشتو، انگريزي ۽ پنهنجي مادري ٻولي هندڪو تي مڪمل عبور رکندو هو.<ref>{{cite book |last1=Rizvi |first1=Gowher |author-link=Gowher Rizvi |editor-last1=Clapham |editor-first1=Christopher S. |editor1-link=Christopher Clapham (Africanist) |editor-last2=Philip |editor-first2=George D. E. |chapter=Riding the Tiger: Institutionalising the Military Regimes in Pakistan and Bangladesh |title=The Political Dilemmas of Military Regimes |year=1985 |publisher=Croom Helm |page=203 |isbn=978-0-7099-3416-5}}</ref> == فوجي خدمتون == === برطانوي هندستان === ايوب خان کي 1926ع ۾ [[رائل ملٽري ڪاليج، سينڊهرسٽ]] ۾ داخلا ملي.<ref name="nyt21Apr1974"/><ref name="Leonard2006p125" /> کيس 2 فيبروري 1928ع تي [[برطانوي هندستاني فوج]] جي [[14هون پنجاب رجيمينٽ|14هين پنجاب رجيمينٽ]] جي پهرين بٽالين (1/14 پنجاب رجيمينٽ) ۾ [[سيڪنڊ ليفٽيننٽ]] طور ڪميشن ڏنو ويو. ان کان اڳ هو [[رائل فيوزيلئرز]] سان منسلڪ رهيو هو.<ref name="Leonard2006p125" /><ref>Indian Army List, 1928 Dec</ref> سندس ساٿين ۾ [[جيونتو ناٿ چوڌري]] پڻ شامل هو، جيڪو بعد ۾ 1962ع کان 1966ع تائين [[هندستاني فوج جو سربراهه]] رهيو، جڏهن ته ان ئي عرصي دوران ايوب خان پاڪستان جو صدر هو.<ref>{{London Gazette|issue=33353|page=766|date=3 February 1928}}</ref> برطانوي فوج ۾ لازمي آزمائشي خدمت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، 10 اپريل 1929ع تي کيس باقاعدي طور برطانوي هندستاني فوج ۾ مقرر ڪيو ويو ۽ هن 1/14 پنجاب رجيمينٽ ''شيردلز'' ۾ شموليت اختيار ڪئي، جيڪا هاڻي 5هين پنجاب رجيمينٽ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{London Gazette|issue=33510|page=4274|date=28 June 1929}}</ref> 2 مئي 1930ع تي کيس ليفٽيننٽ ۽ 2 فيبروري 1937ع تي [[ڪيپٽن (فوج)|ڪيپٽن]] جي عهدي تي ترقي ڏني وئي.<ref>{{London Gazette|issue=33613|page=3572|date=6 June 1930}}</ref><ref>{{London Gazette|issue=34381|page=1827|date=19 March 1937}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران کيس 1942ع ۾ عارضي طور [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] بڻايو ويو ۽ [[برما]] موڪليو ويو، جتي هن 1942ع–1943ع دوران [[برما مهم]] جي پهرين مرحلي ۾ حصو ورتو. 2 فيبروري 1945ع تي کيس مستقل طور ''ميجر'' جو عهدو ڏنو ويو.<ref>{{London Gazette|issue=37085|page=2577|date=18 May 1945}}</ref> ساڳئي سال کيس عارضي طور [[ڪرنل]] بڻايو ويو ۽ پنهنجي رجيمينٽ جي ڪمان سونپي وئي، جنهن سان گڏ هن [[برما مهم]] جي ٻئي مرحلي ۾ فوجي ڪاررواين جي اڳواڻي ڪئي. 1946ع ۾ کيس واپس برطانوي هندستان موڪليو ويو، جتي سندس مقرري [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] ۾ ڪئي وئي. 1947ع ۾ کيس [[برگيڊيئر]] جي عهدي تي ترقي ملي ۽ هن [[ڏکڻ وزيرستان]] ۾ هڪ [[برگيڊ]] جي ڪمان سنڀالي. === پاڪستان ۾ شروعاتي فوجي خدمتون === [[File:Ayub khan wih quaid.PNG|thumb|upright|left|برگيڊيئر ايوب خان، [[محمد علي جناح]] سان گڏ، [[ڍاڪا ڇانوڻي]]، لڳ ڀڳ 1948ع]] جڏهن برطانيه [[هندستاني آزادي ايڪٽ 1947ع]] تحت [[هندستان جي ورهاڱي]] جو اعلان ڪيو ۽ هندستان ۽ پاڪستان وجود ۾ آيا، تڏهن ايوب خان برطانوي هندستاني فوج جي انهن اعليٰ آفيسرن مان هڪ هو، جن 1947ع ۾ پاڪستان جو انتخاب ڪيو.<ref name="Leonard2006p125">{{cite encyclopedia |last=Kassim |first=Husain |editor-last=Leonard |editor-first=Thomas M. |encyclopedia=Encyclopedia of the Developing World |title=Ayub Khan, Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=3mE04D9PMpAC&pg=PA125 |access-date=8 December 2023 |year=2006 |publisher=Routledge |volume=1 |isbn=978-1-57958-388-0 |page=125}}</ref> پاڪستان فوج ۾ شامل ٿيڻ وقت سينيارٽي جي لحاظ کان هو ڏهين نمبر تي هو ۽ سندس [[خدمتي نمبر]] PA-010 هو.{{sfn|Nawaz|2008|p=33}} 1948ع جي شروعات ۾ کيس قائم مقام ميجر جنرل جي حيثيت سان [[اوڀر پاڪستان]] جي [[ڍاڪا]] ۾ موجود 14هين پيادل ڊويزن جي ڪمان سونپي وئي.{{sfn|Nawaz|2008|p=79}} 1949ع ۾ وزيراعظم [[لياقت علي خان]] کيس غير جنگي خدمتن جي اعتراف طور [[هلالِ جرئت]] (HJ) سان نوازيو. ساڳئي سال نومبر ۾ کيس واپس [[پاڪستان فوج جو جنرل هيڊڪوارٽر|جنرل هيڊڪوارٽر]] گهرايو ويو، جتي هو فوج جو [[ايڊجوٽنٽ جنرل]] مقرر ٿيو. === پاڪستان فوج جو ڪمانڊر اِن چيف === [[File:PAFWorldRecordLoop1958.webm|thumb|right|300px|2 فيبروري 1958ع تي [[افغانستان جو بادشاهه ظاهر شاهه]] [[پي اي ايف اسٽيشن موري پور]] تي پهتو. تصوير ۾ [[اسڪندر علي مرزا]]، [[ناهيد مرزا]]، [[اصغر خان]] ۽ [[نور خان]] پڻ موجود آهن. ايوب خان 0:37 کان 0:39 سيڪنڊن تي ڏسي سگهجي ٿو.]] 1949ع جي آخر تائين [[جنرل گريسي]] جي مدتِ ملازمت پوري ٿيڻ واري هئي، تنهنڪري پاڪستان حڪومت فوج، هوائي فوج ۽ بحريه لاءِ مقامي سربراهن جي مقرري جو فيصلو ڪيو ۽ برطانوي فوجي آفيسرن جي عارضي مقررين کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Springer, Reimer">{{cite book |last1=Cheema |first1=Pervaiz I. |last2=Riemer |first2=Manuel |title=Pakistan's Defence Policy 1947–58 |publisher=Springer |url=https://books.google.com/books?id=CX6xCwAAQBAJ&q=Admiral+Choudhri&pg=PA82 |year=1990 |page=82 |isbn=978-1-349-20942-2}}</ref> جنرل هيڊڪوارٽر پاران وزيراعظم سيڪريٽريٽ ڏانهن ڪمانڊر اِن چيف جي مقرري لاءِ سفارشون موڪليون ويون. ان مقابلي ۾ چار ميجر جنرل شامل هئا: * [[محمد اڪبر خان]] * [[افتخار خان]] * [[اشفاق المجيد]] * [[نوابزاده آغا محمد رضا]] انهن مان محمد اڪبر خان سڀ کان وڌيڪ سينيئر هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس 1920ع ۾ ڪميشن ملي هئي.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=A.R. |author-link=A.R. Siddiqui |date=25 April 2004 |title=Army's top slot: the seniority factor |url=https://www.dawn.com/news/1065891}}</ref> ساڳئي سال جنرل گريسي، محمد اڪبر خان کي پنهنجو جانشين بڻائڻ چاهيو، پر اڪبر خان اهو عهدو قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ چيو ته اها ذميواري سندس صلاحيتن کان مٿي آهي. ان کان پوءِ سندس ننڍو ڀاءُ [[افتخار خان]] اميدوار بڻيو، پر ڊسمبر 1949ع ۾ هو جهاز حادثي ۾ فوت ٿي ويو. نتيجي طور جنرل گريسي جي مدت وڌائي وئي. آخرڪار 23 جنوري 1951ع تي ايوب خان جنرل گريسي جو جانشين بڻيو.<ref name=Ankit>{{citation |last=Ankit |first=Rakesh |title=The Defiant Douglas |newspaper=Epilogue |volume=4 |number=1 |pages=46–47 |date=January 2010 |url=https://issuu.com/epilogue/docs/january_10 |access-date=2026-06-23 |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201180713/https://issuu.com/epilogue/docs/january_10 |url-status=dead }}</ref> ان وقت جي دفاعي سيڪريٽري [[اسڪندر علي مرزا]] ايوب خان جي مقرري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن وزيراعظم [[لياقت علي خان]] کي قائل ڪيو ته نسبتاً جونيئر ميجر جنرل ايوب خان کي ترقي ڏئي ڪمانڊر اِن چيف مقرر ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ سندس نالو اصل سفارش ڪيل فهرست ۾ شامل نه هو. 17 جنوري 1951ع تي وزيراعظم لياقت علي خان ايوب خان جي ترقيءَ جي منظوري ڏني ۽ کيس پاڪستان فوج جو پهريون مقامي ڪمانڊر اِن چيف مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Nawaz|2008|p=80}} ان مقرري سان پاڪستان فوج ۾ برطانوي آفيسرن جي عبوري قيادت جو دور ختم ٿي ويو.{{Sfn|Haqqani|2010|p=34}} 1951ع ۾ ڪمانڊر اِن چيف طور ايوب خان جي مقرري پاڪستان جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم روايت جو بنياد بڻجي. کيس ڪيترن ئي وڌيڪ سينيئر آفيسرن تي ترجيح ڏني وئي، ظاهري طور ان ڪري جو کيس ترقيءَ جي قطار ۾ موجود ٻين جنرلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سياسي خواهشن وارو ۽ ان وقت جي شهري حڪومت لاءِ وڌيڪ وفادار سمجھيو ويندو هو.<ref name=TheNation>{{cite news |title=The rule of seniority (in the Pakistan Armed Forces) |author=Kamal Azfar |date=5 March 2006 |url=http://www.nation.com.pk/daily/mar-2006/5/columns5.php |newspaper=The Nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311040129/http://www.nation.com.pk/daily/mar-2006/5/columns5.php |archive-date=11 March 2007 |access-date=14 January 2025 |url-status=dead}}</ref> سيپٽمبر 1953ع ۾ ايوب خان فوجي سربراهه جي حيثيت سان [[ترڪي]] جو دورو ڪيو. ترڪ دفاعي وزير واحد شهري اڳواڻ هو، جنهن سان هن تفصيلي ملاقات ڪئي. ايوب خان ترڪي سان فوجي اتحاد قائم ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر ترڪ حڪومت علائقائي دفاعي معاملن تي تفصيلي ڳالهين ۾ گهڻي دلچسپي نه ڏيکاري.<ref>{{Cite book |last=Yeşilbursa |first=Behçet Kemal |url=https://books.google.com/books?id=cZKRAgAAQBAJ&q=Ayub+Khan+medical+visit&pg=PA26 |title=The Baghdad Pact: Anglo-American Defence Policies in the Middle East, 1950–59 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-76686-3 |pages=26–27}}</ref> ان کان پوءِ هو [[آمريڪا]] ويو. جيتوڻيڪ سرڪاري طور اهو دورو طبي معائني لاءِ ظاهر ڪيو ويو هو، پر اتي هن پاڪستان لاءِ فوجي امداد حاصل ڪرڻ جي پرزور ڪوشش ڪئي. [[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] ۽ [[پينٽاگون]] ان تجويز تي غور ڪيو، پر [[هندستان]] جي مخالفت سبب ان مان ڪو عملي نتيجو نه نڪتو.<ref>{{Cite book |last=Yeşilbursa |first=Behçet Kemal |url=https://books.google.com/books?id=cZKRAgAAQBAJ&q=Ayub+Khan+medical+visit&pg=PA26 |title=The Baghdad Pact: Anglo-American Defence Policies in the Middle East, 1950–59 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-76686-3 |pages=26–27}}</ref> === ڪابينا ۽ وزارتِ دفاع === {{further|Ministry of Talents|One Unit|Interservice rivalry}} 1954ع ۾ وزيراعظم [[محمد علي بوگرا]] جا لاڳاپا فوجي قيادت ۽ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] سان معاشي معاملن تي خراب ٿي ويا.<ref name="Bahadur1998" /> نتيجي طور ڪابينا جي نئين سر جوڙجڪ لاءِ دٻاءُ وڌيو ۽ آخرڪار آڪٽوبر 1954ع ۾ جنرل ايوب خان [[پاڪستان جو وزير دفاع]] ۽ [[اسڪندر علي مرزا]] [[پاڪستان جو وزير داخلا]] بڻيا.<ref name="Bahadur1998" /><ref name="Routledge, Dixit">{{cite book |last1=Dixit |first1=J. N. |author-link=Jyotindra Nath Dixit |year=2003 |title=India-Pakistan in War and Peace |url=https://books.google.com/books?id=mdWCAgAAQBAJ&pg=PA124 |publisher=Routledge |page=124 |isbn=978-1-134-40758-3}}</ref> 24 فيبروري 1955ع تي ايوب خان پاڪستان طرفان [[سينٽو]] (CENTO) معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ قومي سياست ۾ سندس ۽ اسڪندر علي مرزا جو اثر رسوخ تيزيءَ سان وڌڻ لڳو.<ref name="Bahadur1998">{{Cite book |last=Bahadur |first=Kalim |url=https://books.google.com/books?id=ND9yNyTpntYC&pg=PA191 |title=Democracy in Pakistan: Crises and Conflicts |year=1998 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0083-7 |page=191}}</ref> ايوب خان شهري سياستدانن بابت منفي راءِ رکندو هو. سندس خيال موجب سياسي ڌڙابندي ۽ باهمي تڪرارن سبب ڪيترن ئي سالن تائين ملڪ آئين کان محروم رهيو. هن بعد ۾ لکيو ته هن دفاعي وزير طور ڪابينا ۾ شموليت ٻه واضح مقصد سامهون رکي قبول ڪئي: * فوج کي سياستدانن جي مداخلت کان بچائڻ. * اولهه پاڪستان جي صوبن کي هڪ واحد انتظامي يونٽ ۾ ضم ڪرڻ. <ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&pg=PG302 |publisher=Oxford University Press |pages=302–303 |isbn=978-0-19-023518-5}}</ref> تڪراري [[ون يونٽ]] رٿا تحت اولهه پاڪستان جي چئن صوبن کي ضم ڪري هڪ سياسي وحدت [[اولهه پاڪستان]] قائم ڪئي وئي، جيئن آباديءَ ۾ وڌيڪ وڏي [[اوڀر بنگال]] (بعد ۾ اوڀر پاڪستان) جي سياسي وزن جو توازن قائم رهي. [[پنجاب]] هن منصوبي جي حمايت ڪئي، پر ٻين سڀني صوبن ان جي مخالفت ڪئي. خاص طور [[اوڀر بنگال]] ۾ ان کي سياسي برابري ۽ جمهوري نمائندگيءَ خلاف قدم سمجھيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&pg=PG124 |publisher=Oxford University Press |pages=124, 211 |isbn=978-0-19-023518-5}}</ref> 1955ع ۾ گورنر جنرل ملڪ غلام محمد، محمد علي بوگرا کي وزارت عظميٰ تان هٽائي ڇڏيو. سندس جاءِ تي [[چوڌري محمد علي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته ايوب خان دفاعي وزير طور برقرار رهيو.{{Sfn|Shah|2014|p=167}} 1954ع جي [[اوڀر بنگال صوبائي چونڊون|اوڀر بنگال صوبائي چونڊن]] کان پوءِ اتي [[عوامي ليگ]] حڪومت ٺاهي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] اقتدار ۾ رهي. پر 1956ع ۾ مسلم ليگ جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Rizvi |first1=Hasan Askari |last2=Shah |first2=Aqil |last3=Paul |first3=T.V. |last4=Fair |first4=C. Christine |year=2015 |title=The Military and Pakistan's Political and Security Disposition |url=https://www.jstor.org/stable/24905306 |journal=Asia Policy |issue=19 |pages=147–151 |jstor=24905306 |issn=1559-0968}}</ref> بعد ۾ وزيراعظم [[حسين شهيد سهروردي]] کيس ٻيهر دفاعي وزير طور ڪابينا ۾ شامل ڪيو. ان دوران سندس لاڳاپا اسڪندر علي مرزا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا، جيڪو 1956ع جي [[1956ع جو پاڪستاني آئين|آئين]] جي نفاذ کان پوءِ پاڪستان جو پهريون صدر بڻجي چڪو هو. 1957ع ۾ صدر مرزا، ايوب خان کي قائم مقام مڪمل جنرل مان ترقي ڏئي مستقل مڪمل جنرل جي عهدي تي فائز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=E. |url=https://books.google.com/books?id=cIM8DwAAQBAJ&pg=PT128 |title=International Relations Theory and South Asia (OIP): Volume I: Security, Political Economy, Domestic Politics, Identities, and Images |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-908939-0 |pages=232}}</ref> === بين الخدمتي رقابت === انهيءَ عرصي دوران جنرل ايوب خان جي سربراهي هيٺ [[وزارتِ دفاع (پاڪستان)|وزارتِ دفاع]] کي [[پاڪستان فوج]] جي جنرل هيڊڪوارٽر ۽ [[پاڪستان بحريه]] جي بحري هيڊڪوارٽر وچ ۾ وڌندڙ رقابت جو سنجيده احساس ٿيڻ لڳو.<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ravi Shekhar Narain Singh |url=https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&q=Admiral+Choudhri&pg=PA382 |title=The Military Factor in Pakistan |year=2008 |publisher=Lancer Publishers |isbn=978-0-9815378-9-4 |pages=381–382}}</ref> بحريه جي سربراهه وائيس ايڊمرل [[ايڇ. ايم. ايس. چوڌري]] ۽ سندس بحري هيڊڪوارٽر جو عملو، فوجي جديدڪاري، هٿيارن جي خريداري ۽ هنگامي منصوبابندي بابت معاملن تي [[ناڻي واري وزارت]] ۽ وزارتِ دفاع سان اختلاف رکندو هو.<ref name="Lancer Publishers, Singh">{{cite book |last1=Singh |first1=Ravi Shekhar Narain Singh |url=https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&q=Admiral+Choudhri&pg=PA382 |title=The Military Factor in Pakistan |publisher=Lancer Publishers |year=2008 |isbn=978-0-9815378-9-4 |pages=383}}</ref> رپورٽن موجب ايوب خان، ايڊمرل چوڌري بابت صدر مرزا وٽ شڪايتون ڪيون ۽ چيو ته هو دفاعي معاملن کي سمجهڻ لاءِ نه ته مناسب بصيرت رکي ٿو، نه ئي اهڙي سوچ يا صلاحيت، جيڪا قومي دفاع ۾ مؤثر حصو ڏئي سگهي.<ref>{{cite news |last1=Ghani |first1=Nadia |title=NON-FICTION: The narcissist |url=https://www.dawn.com/news/826646 |access-date=15 January 2025 |work=Dawn |date=11 July 2010}}</ref> آخرڪار هي تڪرار ان وقت ختم ٿيو، جڏهن ايڊمرل ايڇ. ايم. ايس. چوڌري بحريه جي توسيع ۽ جديدڪاري جي منصوبن بابت اختلافن سبب احتجاجاً استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Cheema |first=Pervaiz Iqbal |author-link=Pervaiz Iqbal Cheema |url=https://books.google.com/books?id=cw_gduyRv5oC&q=Vice+Admiral+choudri+1953&pg=PA93 |title=The Armed Forces of Pakistan |year=2002 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-1633-5 |page=93}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ravi Shekhar Narain Singh |url=https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&q=Admiral+Choudhri&pg=PA382 |title=The Military Factor in Pakistan |year=2008 |publisher=Lancer Publishers |isbn=978-0-9815378-9-4 |pages=94}}</ref> == صدارت (1958ع–1969ع) == === 1958ع جي فوجي بغاوت === {{Main|1958ع پاڪستاني فوجي بغاوت}} [[File:Mr. and Mrs. S.N. Bakar with General Ayub Khan and Mr. H.S. Suhrawardy (1958)..jpg|thumb|ايوب خان 1958ع ۾ [[حسين شهيد سهروردي]] ۽ مسٽر ۽ مسز [[شيخ نذرل بڪر]] سان گڏ]] [[File:Queen Elizabeth II and the Prime Ministers of the Commonwealth Nations, at Windsor Castle (1960 Commonwealth Prime Minister's Conference).jpg|thumb|alt=ايلزبيٿ تاج ۽ شام جي لباس ۾، جڏهن ته يارهن وزيراعظم رسمي لباس يا قومي لباس ۾ گڏ بيٺل آهن.|ايوب خان، پوئين قطار ۾ ساڄي پاسي کان ٻيو، [[ايلزبيٿ ٻيون]]، اڳوڻي [[پاڪستان جي راڻي]]، سان گڏ 1960ع جي [[دولت مشترڪه وزيراعظم ڪانفرنس]]، [[ونڊسر قلعو]] ۾]] [[حسين شهيد سهروردي|سهروردي]] ۽ فيروز ايندڙ عام چونڊن ۾ وزيراعظم ۽ صدر بڻجڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي. ساڳئي وقت صدر [[عبدالقيوم خان]] جي اڳواڻي هيٺ قدامت پسند [[مسلم ليگ (1947ع–1958ع)|پاڪستان مسلم ليگ]] شهري نافرماني شروع ڪرڻ جون ڌمڪيون ڏئي رهي هئي.<ref name="Rizvi2000">{{Cite book |last=Rizvi |first=Hasan-Askari |author-link=Hasan Askari Rizvi |url=https://books.google.com/books?id=ZwGIDAAAQBAJ&pg=PA83 |title=Military, State and Society in Pakistan |year=2000 |publisher=Macmillan Press |isbn=978-0-230-59904-8 |page=83 |language=en}}</ref> اهي حالتون صدر مرزا جي مفادن جي خلاف هيون؛ تنهنڪري هو پنهنجي فائدي لاءِ پاڪستان جي [[ون يونٽ]] نظام کي به ٽوڙڻ لاءِ تيار هو.<ref name="Story of Pakistan, part-II" /> 7 آڪٽوبر 1958ع تي [[صدر اسڪندر علي مرزا]] وزيراعظم فيروز خان نون ڏانهن خط موڪلڻ کان پوءِ [[1956ع جو پاڪستاني آئين]] منسوخ ڪري ڇڏيو، فوجي بغاوت جو اعلان ڪيو ۽ جنرل ايوب خان کي [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] مقرر ڪيو. 13 آڪٽوبر تي جنرل ايوب خان ليفٽيننٽ جنرل [[واجد علي خان برڪي]] کي اسپتالن ۽ صحت کاتن جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ جو ڪم سونپيو. ڪجهه ئي ڏينهن اندر ڪراچي جي اسپتالن ۾ نمايان بهتري آئي ۽ طبي خدمتن نئين صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite news |title=Pakistan Times |date=28 November 1958}}</ref><ref>{{cite magazine |title=News In Brief |magazine=Pakistan Affairs |volume=XII |date=1 February 1959 |pages=140–141 |url=https://www.google.com/books/edition/Pakistan_Affairs/p1AdAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=+ayub+khan+assigned&pg=PP140}}</ref> ٻن هفتن بعد، 27 آڪٽوبر 1958ع تي، ايوب خان مرزا خلاف [[1958ع پاڪستاني فوجي بغاوت|پنهنجي فوجي بغاوت]] ڪئي.<ref name="nyt21Apr1974"/> ملڪ جي اڪثر سياستدانن کي بغاوت جي خبر ايندڙ صبح ئي پئي؛<ref>{{Cite book |last=Rizvi |first=Hasan-Askari |author-link=Hasan Askari Rizvi |url=https://books.google.com/books?id=ZwGIDAAAQBAJ&pg=PA82 |title=Military, State and Society in Pakistan |year=2000 |publisher=Macmillan Press |isbn=978-0-230-59904-8 |pages=82–83 |language=en}}</ref> رڳو پاڪستان ۾ آمريڪي سفير [[جيمز ايم. لينگلي]] ملڪ جي سياسي تبديليءَ کان مڪمل طور باخبر رکيو ويو هو.<ref name="Rizvi2000" /><ref name="Simon and Schuster, Oborne">{{cite book |last1=Oborne |first1=Peter |author-link=Peter Oborne |title=Wounded Tiger: A History of Cricket in Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=EXXGBwAAQBAJ&q=iskander+mirza+martial+law&pg=PA157 |access-date=3 November 2016 |year=2014 |publisher=Simon & Schuster |page=157 |isbn=978-0-85720-074-7 |language=en}}</ref> ايوب خان پنهنجي قدم جو جواز ڏيندي چيو ته: ”تاريخ اسان کي ڪڏهن معاف نه ڪري ها، جيڪڏهن موجوده افراتفري واري حالت کي وڌيڪ جاري رهڻ ڏنو وڃي ها.“ سندس چوڻ هو ته مقصد اهڙي جمهوريت بحال ڪرڻ هو، جنهن کي ”ماڻهو سمجهي ۽ هلائي سگهن“، نه ڪي اڻڄاتل مدت تائين حڪومت ڪرڻ.<ref name="Jalal 2014 98-100">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |title=The Struggle for Pakistan: A Muslim Homeland and Global Politics |publisher=Belknap Press |year=2014 |isbn=978-0-674-05289-5 |pages=98–100}}</ref> جڏهن عوام کي خبر پئي ته ردعمل ملايو جلايو هو. اسمگلنگ، ڪرپشن ۽ غيرقانوني واپار خلاف فوري ڪاررواين سبب عام ماڻهن ۾ ايوب خان کي ڪافي حمايت ملي، جڏهن ته وچولو ۽ مٿيون وچولو طبقو وڌيڪ محتاط ۽ پريشان هو. صدر مرزا پاڻ به پريشان هو، پر سندس سبب مختلف هو. هو ايوب خان کي تبديل ڪرڻ تي غور ڪري رهيو هو، ۽ ظاهر آهي ته ايوب خان کي ان جو اندازو هو. جيئن ئي سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس [[جسٽس منير]] فوجي بغاوت کي [[نظريه ضرورت]] تحت جائز قرار ڏنو، ايوب خان فوج کي صدارتي محل ڏانهن موڪليو ۽ مرزا کي جلاوطن ڪري انگلينڊ موڪلي ڇڏيو.<ref name="Jalal 2014 101">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |title=The Struggle for Pakistan: A Muslim Homeland and Global Politics |publisher=Belknap Press |year=2014 |isbn=978-0-674-05289-5 |page=101}}</ref> هي قدم گهڻو ڪري [[افضل رحمان خان|ايڊمرل اي. آر. خان]]، جنرل [[اعظم خان (جنرل)|اعظم خان]]، نواب آف ڪالاباغ [[نواب ملڪ امير محمد خان|امير خان]]، جنرل [[واجد علي خان برڪي|واجد خان]]، جنرل ڪي. ايم. شيخ ۽ جنرل شير بهادر جي حمايت سان کنيو ويو. ايئر وائيس مارشل [[اصغر خان]] کان [[جنرل ايوب خان]] مطالبو ڪيو ته هو جنرلن سان گڏجي مرزا جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪري، پر اصغر خان اهو چئي انڪار ڪيو ته کيس ”هي سڄو عمل اڻ وڻندڙ“ لڳو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=jKyfAAAAMAAJ&q=%22Asghar%20Khan%20recalls%22 |title=Crossed Swords: Pakistan, Its Army, and the Wars Within |year=2008 |first=Shuja |last=Nawaz |page=161 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-547660-6}}</ref> نئين حڪومت وسيع سڌارا آڻڻ ۽ ”ملڪ کي عقل ۽ استحڪام ڏانهن واپس آڻڻ“ جي ارادي سان اقتدار ۾ آئي.<ref name="nyt21Apr1974"/> مرزا وانگر ايوب خان به اختيارن جي وڌيڪ مرڪزيت جو حامي هو، ۽ سندس حڪمراني جو انداز برطانوي کان وڌيڪ آمريڪي نموني جو هو. هن واعدو ڪيو ته ماڻهن کي تيز انصاف تائين رسائي ڏني ويندي، آبادي جي بي قابو واڌ کي روڪيو ويندو، ۽ زرعي ترقي لاءِ مناسب قدم کنيا ويندا، جن ۾ زميني سڌارا ۽ فني جدت شامل هوندا، ته جيئن ملڪ پنهنجي خوراڪ پاڻ پيدا ڪري سگهي.<ref name="Jalal 2014 98-100" /> آخرڪار ايوب خان ”شهري انتظاميا بحال“ ڪئي، پر صدارت پاڻ وٽ رکي ۽ بيوروڪريسي تي بالادستي برقرار رکڻ لاءِ جاسوسي ادارن جي پيچيده نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو، جنهن ۾ شهري ڳجهن ادارن کي به استعمال ڪيو ويو. 1960ع ۾ هڪ ريفرنڊم ڪرايو ويو،<ref name="nyt21Apr1974"/> جيڪو [[پاڪستان جو چونڊ ڪاليج|چونڊ ڪاليج]] طور ڪم ڪندو هو. ان ۾ [[پاڪستاني سماج|عام عوام]] کان پڇيو ويو: ''”ڇا توهان کي محمد ايوب خان تي اعتماد آهي؟“'' ووٽر ٽرن آئوٽ 95.6 سيڪڙو ٻڌايو ويو، ۽ انهيءَ تائيد کي نئين نظام، يعني [[صدارتي نظام]]، کي باضابطه بڻائڻ لاءِ بنياد بڻايو ويو.<ref name="Story Of Pakistan, Martial law">{{cite web |date=1 June 2003 |title=Martial Law Under Field Marshal Ayub Khan Provincial Assemblies were dissolved and all political activities were banned |url=https://storyofpakistan.com/martial-law-under-field-marshal-ayub-khan/ |website=Story Of Pakistan, Martial law}}</ref> ايوب خان ايندڙ پنجن سالن لاءِ صدر چونڊيو ويو ۽ جولاءِ 1961ع ۾ پنهنجي زال ۽ ڌيءَ بيگم نسيم اورنگزيب سان گڏ [[آمريڪا جا رياستي دورا|آمريڪا جو پهريون سرڪاري دورو]] ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Story Of Pakistan, Martial law" /> هن دوري جي اهم واقعن ۾ [[مائونٽ ورنن]] ۾ سرڪاري عشائيه، [[اسلامڪ سينٽر آف واشنگٽن]] جو دورو ۽ نيويارڪ شهر ۾ ٽڪر ٽيپ پريڊ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=America Welcomes President Ayub |url=http://www.texasarchive.org/library/index.php?title=America_Welcomes_President_Ayub&gsearch=ayub |website=Gordon Wilkison Collection |publisher=Texas Archive of the Moving Image |access-date=28 July 2011 |date=July 1961 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120163452/http://www.texasarchive.org/library/index.php?title=America_Welcomes_President_Ayub&gsearch=ayub |archive-date=20 January 2012 |url-status=dead}}</ref> === ملڪي پاليسي === ==== آئيني ۽ قانوني سڌارا ==== {{further|1962ع جو پاڪستاني آئين}} [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] جي نگراني هيٺ هڪ آئيني ڪميشن قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد [[1962ع جو پاڪستاني آئين|آئين]] بابت ڪم کي اڳتي وڌائڻ هو. هن ڪميشن جي اڳواڻي [[پاڪستان جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] [[محمد شهاب الدين]] ۽ [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جا جج|سپريم ڪورٽ جي ججن]] ڪئي. ڪميشن 1961ع ۾ پنهنجون سفارشون پيش ڪيون، پر صدر ايوب خان انهن کان مطمئن نه رهيو؛ آخرڪار هن آئين ۾ ايتريون تبديليون ڪيون جو اهو شهاب الدين ڪميشن جي تجويز ڪيل آئين کان مڪمل طور مختلف ٿي ويو. آئين ۾ سياستدانن بابت ايوب خان جا ذاتي خيال ۽ سياست ۾ مذهب جي استعمال تي پابنديون ظاهر ٿينديون هيون. هن آئين جي نفاذ ذريعي حڪومت جي رٽ بحال ڪئي ۽ 1958ع کان لاڳو مارشل لا ختم ڪري سياسي آزاديون بحال ڪيون.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)"/><ref name="Story Of Pakistan, The Constitution of 1962">{{cite web |date=1 June 2003 |title=The Constitution of 1962 Provided for a unicameral legislature |url=https://storyofpakistan.com/the-constitution-of-1962/ |access-date=15 January 2025 |website=Story Of Pakistan website}}</ref> نئون آئين [[اسلام]] جو احترام ڪندو هو، پر اسلام کي [[رياستي مذهب]] قرار نه ڏنو ويو، تنهنڪري ان کي هڪ نسبتاً آزاد خيال آئين سمجھيو ويو.<ref name="Story Of Pakistan, The Constitution of 1962" /> ان ۾ صدر جي چونڊ 80,000 بنيادي جمهوريتن ذريعي ڪرڻ جو نظام رکيو ويو، جن جو انگ بعد ۾ وڌائي 120,000 ڪيو ويو. نظرياتي طور اهي پنهنجي مرضي سان چونڊ ڪري سگهندا هئا، پر عملي طور اهي ايوب خان جي ڪنٽرول هيٺ هئا. ايوب خان هن نظام کي [[آمريڪي چونڊ ڪاليج]] سان مشابه قرار ڏنو ۽ [[ٿامس جيفرسن]] کي پنهنجي الهام جو ذريعو ٻڌايو.<ref name="Routledge, Jackson">{{cite book |last1=Jackson |first1=Roy |title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-95036-0 |url=https://books.google.com/books?id=sMotCgAAQBAJ&q=Ayub+Khan+thomas+jefferson&pg=PA75 |page=75 |language=en}}</ref> ايوب انتظاميا اهم مخالف اخبارن تي قبضو ڪري [[پاڪستان ۾ اخبارون|پرنٽ اخبارن]] کي ”رهنمائي“ هيٺ رکيو. جيتوڻيڪ ايوب خان قومي اسيمبلي جي اجازت ڏني، پر ان جا اختيار محدود هئا.<ref>{{cite web |title=Islamic Pakistan |url=http://ghazali.net/book1/chapter_4.htm |access-date=5 October 2020 |website=ghazali.net}}</ref> 1961ع ۾ هن ''مسلم خانداني قانونن جو آرڊيننس'' جاري ڪيو.<ref name="Taylor & Francis, Moghissi">{{cite book |last=Haq |first=Farhat |editor-last=Moghissi |editor-first=Haideh |chapter=Women, Islam and the State in Pakistan |title=Women and Islam: Critical Concepts in Sociology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6ln19FcDV7wC&q=Muslim+family+law+ayub&pg=PA204 |year=2005 |volume=3 |publisher=Routledge |page=204 |isbn=978-0-415-32421-2}}</ref> هن آرڊيننس ذريعي بي ضابطه [[گهڻ شادي]] جو خاتمو ڪيو ويو. ٻي شادي لاءِ موجوده زال جي رضامندي لازمي بڻائي وئي، ۽ اسلامي روايت تحت فوري طلاق جي عمل تي پابنديون لڳايون ويون، جنهن ۾ مرد ٽي ڀيرا ”مان توکي طلاق ڏيان ٿو“ چئي زال کي طلاق ڏئي ڇڏيندا هئا. قانون تحت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ ثالثي ڪائونسلون قائم ڪيون ويون، جيڪي هيٺين معاملن کي ڏسنديون هيون: (الف) شادي برقرار هوندي ٻي شادي جي اجازت ڏيڻ؛ (ب) مڙس ۽ زال جي تڪرار ۾ صلح ڪرائڻ؛ (ج) زال ۽ ٻارن لاءِ نفقو مقرر ڪرڻ.<ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Abdul Sattar |url=http://ghazali.net/book1/chapter_4.htm |title=Islamic Pakistan: Illusions & Reality (Chapter IV – The First Martial Law) |website=Ghazali.net |access-date=15 January 2025}}</ref> ==== معيشت ==== [[File:Kaptai dam in East Pakistan being visited by Ayub Khan.jpg|thumb|left|ايوب خان [[اوڀر پاڪستان]] ۾ [[ڪپتائي ڊيم]] جو دورو ڪندي، 1962ع]] جديد [[پاڪستان جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] جي تعمير، صنعتڪاري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي ترقي کي ايوب خان جي وڏين ڪاميابين ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور کي هڪ غريب ملڪ ۾ ڪامياب صنعتڪاري جي دور طور ياد ڪيو وڃي ٿو. صنعت ۾ سرمائيداري ۽ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] تي زور سبب سندس دور کي پاڪستان جي [[پاڪستان جي معاشي تاريخ|معاشي]] ۽ [[پاڪستان جي سياسي تاريخ|سياسي تاريخ]] ۾ ”عظيم ڏهاڪو“ پڻ چيو ويو.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)">{{cite web |url=http://storyofpakistan.com/field-marshal-ayub-khan-becomes-president/ |title=Field Marshal Ayub Khan Becomes President |website=Story of Pakistan website |date=1 June 2003 |access-date=14 January 2025 |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129062752/http://storyofpakistan.com/field-marshal-ayub-khan-becomes-president/}}</ref> ”ترقيءَ جو ڏهاڪو“ ملهايو ويو، جنهن ۾ ايوب خان جي حڪمراني دوران لاڳو ٿيل ترقياتي منصوبن، نجي ڪمپنين ۽ صنعتن کي اجاگر ڪيو ويو. سندس دور کي اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو، جنهن ۾ نجي شعبي کي پاڪستان ۾ وچولي ۽ ننڍي پيماني جي صنعتون قائم ڪرڻ جي ترغيب ملي.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)" /> ان سان روزگار جا نوان موقعا پيدا ٿيا ۽ ملڪ جي معاشي شرح مٿي وڃڻ لڳي.<ref>{{Cite news |date=4 December 2015 |title=Democratising Pakistan? |url=https://dailytimes.com.pk/97215/democratising-pakistan-ii/ |work=Daily Times |language=en-US |access-date=5 October 2020}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ ملڪ ڀر ۾ وڏن منصوبن، جهڙوڪ [[پاڪستان جا بند ۽ آبي ذخيرا|آبي بجلي بندن]]، [[پاڪستان جا بجلي گهر|بجلي گهرن]] ۽ [[پاڪستان جا بيراج ۽ هيڊ ورڪس|بيراجن]] جي ترقي ۽ تڪميل ٿي.<ref>{{Cite book |last=Mason |first=Colin |author-link=Colin Mason |title=A Short History of Asia |url=https://books.google.com/books?id=VCRHEAAAQBAJ&q=Ayub+Khan++hydroelectric+dams&pg=PA181 |year=2014 |orig-year=First published 2000 |edition=3rd |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-34061-0 |pages=181 |language=en}}</ref> 1960ع کان 1966ع دوران سالياني مجموعي قومي پيداوار جي واڌ 6.8 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="SAGE, Kukreja">{{cite book |last1=Kukreja |first1=Veena |title=Contemporary Pakistan: Political Processes, Conflicts and Crises |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-9683-5 |url=https://books.google.com/books?id=gdVNL2_DUtYC&q=Ayub+Khan+economy&pg=PA304 |page=304 |language=en |year=2003}}</ref> ڪيترائي آبي بجلي منصوبا مڪمل ڪيا ويا، جن ۾ [[منگلا ڊيم]]، جيڪو دنيا جي وڏن ڊيمن مان هڪ هو، اولهه پاڪستان ۾ ڪيترائي ننڍا بند ۽ آبي ذخيرا، ۽ اوڀر پاڪستان ۾ [[ڪپتائي ڊيم]] شامل هئا. صدر ايوب خان [[ائٽمي بجلي گهر]]ن جي رٿابندي جي اجازت پڻ ڏني.<ref name="Stanford University Press, Khan">{{cite book |last1=Khan |first1=Feroz |url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&q=ayub+khan+nuclear+grass&pg=PA33 |title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8480-1 |pages=54 |language=en}}</ref> [[عبدالسلام]]، صدر جي حمايت سان، ڪراچي واري منصوبي جي ذاتي طور منظوري ڏني، جڏهن ته اوڀر پاڪستان وارو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو.<ref name="Shahid-ur-Rehman p. 21">{{cite book |last1=Shahid-ur Rehman |author1-link=Shahid-ur Rehman |title=Long road to Chagai |year=1999 |publisher=Shahid-ur Rehman |location=Islamabad |isbn=978-969-8500-00-9 |page=21}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ وسيع تعليمي سڌارا ڪيا ويا ٻڌايا وڃن ٿا، ۽ ”سائنسي ترقي“ لاءِ به ڪوششون ڪيون ويون. پر 1965ع کان پوءِ اهي پاليسيون برقرار نه رهي سگهيون، جڏهن معيشت بحران جو شڪار ٿي ۽ اهڙي معاشي گهٽتائي شروع ٿي، جنهن تي هو قابو نه آڻي سگهيو.<ref name="dawn1Nov2016">{{Cite news |url=https://www.dawn.com/news/1293604 |title=What they never tell us about Ayub Khan's regime |first=Murtaza |last=Haider |date=1 November 2016 |work=Dawn |location=Pakistan}}</ref> ايوب خان يونيورسٽين ۽ اسڪولن لاءِ نوان نصاب ۽ درسي ڪتاب متعارف ڪرايا. سندس دور ۾ ڪيترائي سرڪاري يونيورسٽيون ۽ اسڪول قائم ڪيا ويا.<ref name="Taylor & Francis, Lall">{{cite book |last1=Lall |first1=Marie |last2=Vickers |first2=Edward |year=2010 |title=Education as a Political Tool in Asia |publisher=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=aAI-G2EuBr0C&pg=PA183 |page=183 |isbn=978-0-415-59536-0}}</ref> هن [[پاڪستان ۾ زراعت|زرعي سڌارا]] پڻ متعارف ڪرايا، جن تحت ڪنهن به شخص کي 500 ايڪڙ کان وڌيڪ آبپاشي واري زمين ۽ 1000 ايڪڙ کان وڌيڪ غير آبپاشي زمين رکڻ کان روڪيو ويو. سندس انتظاميا ملڪ جي لڳ ڀڳ 23 سيڪڙو [[زرعي زمين]] اڳوڻن هاري زميندارن ۾ ورهائي.<ref name="time14Apr1961">{{Cite magazine |url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/ |title=Pakistan: Ayub 's Acid Test |date=14 April 1961 |magazine=Time |access-date=23 June 2026 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207235737/https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/ |url-status=dead }}</ref> [[ڪراچي]] ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] سبب بي گهر ٿيل لڳ ڀڳ 100,000 پناهگيرن کي ڪچين آبادين مان نون رهائشي ڪالونين ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref name="time14Apr1961"/> سندس انتظاميا سرڪاري آفيسرن تائين رسائي لاءِ رشوت، جنهن کي پاڪستان ۾ ”چانهه پيسا“ چيو ويندو هو، جي ضرورت ختم ڪئي. ان سان سندس دور ۾ ٻين ايشيائي ملڪن جي ڀيٽ ۾ پاڪستاني حڪومت ۾ ڪرپشن گهٽ ٿيڻ ۾ مدد ملي.<ref name="time14Apr1961"/> ڪراچي ۾ [[پاڪستان ريفائنري|تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو]] قائم ڪيو ويو. انهن سڌارن سبب ملڪ جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ 15 سيڪڙو واڌ آئي، جيڪا هندستان کان ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي. بهرحال، مجموعي قومي پيداوار جي واڌ باوجود منافعو ۽ آمدني ان وقت جي مشهور 22 خاندانن جي هٿ ۾ رهي، جيڪي پاڪستان جي 66 سيڪڙو [[پاڪستان جي صنعت|صنعتن]] ۽ زمين، ۽ 80 سيڪڙو [[پاڪستان ۾ بئنڪنگ|بئنڪنگ]] ۽ [[پاڪستان ۾ بيمه|بيمه ڪمپنين]] تي ڪنٽرول رکندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Constitution (Third Amendment) Act, 1974 |url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/3amendment.html |access-date=5 October 2020 |website=pakistani.org}}</ref> ==== دفاعي خرچ ==== ايوب خان جي دور ۾ پاڪستان بحريه آبدوزون متعارف ڪرائڻ جي قابل ٿي ۽ جنگي جهاز حاصل ڪري آهستي آهستي پاڻ کي جديد بڻايو.<ref name="Springer, Reimer" /> تنهن هوندي به، ايوب خان 1950ع واري ڏهاڪي ۾ فوجي مالي وسيلن ۾ وڏي گهٽتائي ڪئي ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[ائٽمي هٿيار]]ن کي گهٽ ترجيح ڏني.<ref name="Stanford University Press, Khan" /><ref>{{Cite book |last=Khan |first=Zafar |url=https://books.google.com/books?id=XW8KBAAAQBAJ&q=ayub+khan+nuclear&pg=PA22 |title=Pakistan's Nuclear Policy: A Minimum Credible Deterrence |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-67601-0 |pages=55 |language=en}}</ref> وڏن هٿيارن جي خريداري لاءِ پاڪستاني فوج آمريڪا جي امداد تي ڀاڙيندي هئي.<ref name="Routledge, Zafar Khan">{{cite book |last1=Khan |first1=Zafar |url=https://books.google.com/books?id=XW8KBAAAQBAJ&q=ayub+khan+nuclear&pg=PA22 |title=Pakistan's Nuclear Policy: A Minimum Credible Deterrence |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-67601-0 |page=22 |language=en |access-date=4 November 2016}}</ref> [[روايتي جنگ|روايتي دفاع]] لاءِ [[روايتي هٿيار]]ن جي خريداري ۽ حصول لاءِ وڏا مالي وسيلا مهيا ڪيا ويا. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني فوج آمريڪا ۾ ٺهيل روايتي هٿيار حاصل ڪيا، جن ۾ [[جيپ سي جي]]، [[ايم 48 پيٽن]] ۽ [[ايم 24 چيفي]] ٽئنڪ، [[ايم 16 رائفل]]، [[ايف-86]] ويڙهاڪ جهاز ۽ آبدوز [[پي اين ايس غازي]] شامل هئا؛ اهي سڀئي آمريڪي [[پرڏيهي فوجي وڪرو]] پروگرام تحت حاصل ڪيا ويا.<ref name="Routledge, Zafar Khan" /> 1961ع ۾ صدر ايوب خان هوائي فوج جي سهڪار سان ملڪ جو مڪمل خلائي پروگرام شروع ڪيو ۽ شهري خلائي ادارو [[خلائي ۽ بالائي فضائي تحقيقاتي ڪميشن|سپارڪو]] قائم ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي دوران [[پاڪستان جي راڪيٽ تجربن جي تاريخ|سائونڊنگ راڪيٽ]] لانچ ڪيا.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Feroz |url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&q=ayub+khan+nuclear+grass&pg=PA33 |title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8480-1 |pages=235–236 |language=en}}</ref> ايوب خان [[ائٽمي ٽيڪنالاجي]] کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ [[ائٽمي توانائي]] جي پيداوار کي ترجيح ڏني. رپورٽن موجب هن شهري [[ڪراچي ائٽمي بجلي گهر]] ۽ ان سان لاڳاپيل انجنيئرن ۽ سائنسدانن جي تعليم تي [[پاڪستاني رپيو|₨.]] 724 ملين خرچ ڪيا.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Feroz |url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&q=ayub+khan+nuclear+grass&pg=PA33 |title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8480-1 |pages=53, 60 |language=en}}</ref> ايوب خان وڌيڪ ۽ وڌيڪ شهري انتظامي عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا، جنهن سان بيوروڪريسي تي فوج جو اثر وڌيو. هن 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان 1969ع تائين فوج جي تعداد ۾ اڌ کان وڌيڪ واڌ ڪئي، ۽ انهيءَ عرصي دوران مجموعي ملڪي پيداوار جي نسبت سان فوجي خرچن جي سطح بلند رکي، جيڪا [[1965ع هندستان-پاڪستان جنگ]] کان پوءِ فوري طور پنهنجي انتها تي پهتي.<ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |year=2015 |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://books.google.com/books?id=i5GMCwAAQBAJ&pg=PG309 |publisher=Oxford University Press |pages=309–310 |isbn=978-0-19-023518-5}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === {{See also|ايوب خان جا بين الاقوامي صدارتي دورا}} ==== آمريڪي اتحاد ۽ 1960ع جو يو-2 واقعو ==== [[File:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|right|225px|صدر ايوب خان [[صدر ڪينيڊي]] سان گڏ، واشنگٽن ڊي. سي.، 1961ع]] [[File:Tsjou En Lai in Pakistan, Bestanddeelnr 916-0891.jpg|thumb|خان، چيني وزيراعظم [[چو اين لائي]] سان گڏ، 1964ع]] ايوب خان جي پرڏيهي پاليسي جي بنيادي خصوصيت [[پاڪستان-آمريڪا لاڳاپا|آمريڪا]] ۽ يورپ سان لاڳاپن کي ترجيح ڏيڻ هئي. [[پاڪستان-سوويت يونين لاڳاپا|سوويت يونين]] سان پرڏيهي لاڳاپن کي گهٽ اهميت ڏني وئي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ کيس صدر [[ڊوائيٽ آئزن هاور]] جي حمايت حاصل هئي، ۽ هن وزيراعظم [[لياقت علي خان|علي خان]] سان گڏجي علائقائي ڪميونزم خلاف آمريڪا سان فوجي اتحاد قائم ڪيو. فوج کي تمام گهٽ وقت ۾ جديد بڻائڻ بابت سندس شديد خواهش سبب هو آمريڪا سان لاڳاپن کي پنهنجي ادارياتي ۽ ذاتي مقصدن حاصل ڪرڻ جو واحد طريقو سمجھندو هو. هو [[فوج تي شهري ڪنٽرول]] جي خلاف دليل ڏيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ چونڊن جي نتيجي ۾ خطي ۾ آمريڪي مفادن تي اثر پئجي سگهي ٿو. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[پشاور هوائي اسٽيشن]] ليز تي ورتي، ۽ ايوب خان جي صدارت دوران سندس مڪمل ڄاڻ سان انهيءَ هوائي اڏي تان سوويت يونين تي فضائي جاسوسي تمام گهڻي وڌي وئي. جڏهن 1960ع ۾ اهي سرگرميون ظاهر ٿيون، جڏهن انهيءَ هوائي اڏي تان اڏامندڙ يو-2 جهاز [[1960ع جو يو-2 واقعو|ڪيرايو ويو ۽ ان جو پائلٽ سوويت يونين هٿان گرفتار ٿيو]]،<ref>{{Cite news |date=4 July 2012 |title=Timeline: History of US-Pakistan relations |url=https://www.dawn.com/news/731670/timelinehistory-of-us-pakistan-relations |newspaper=Dawn |location=Pakistan |language=en |access-date=14 January 2025 |archive-date=24 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224163754/https://www.dawn.com/news/731670/timeline-history-of-us-pakistan-relations}}</ref> تڏهن صدر ايوب خان سرڪاري دوري تي [[برطانيه]] ۾ هو. جڏهن مقامي سي آءِ اي اسٽيشن چيف صدر ايوب خان کي واقعي بابت آگاهه ڪيو، ته ايوب خان ڪلهن کي لوڏي چيو ته هو اڳ ئي توقع رکندو هو ته اهڙو ڪجهه ڪنهن وقت ضرور ٿيندو.<ref>{{Cite magazine |date=4 March 2012 |title=Tale of a love affair that never was: United States-Pakistan Defence Relations |url=http://www.defencejournal.com/2002/june/loveaffair.htm |access-date=14 January 2025 |magazine=Defence Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304115412/http://www.defencejournal.com/2002/june/loveaffair.htm |archive-date=4 March 2012 |url-status=dead |author=Hamid Hussain}}</ref> سوويت جنرل سيڪريٽري [[نيڪيتا خروشچيف]] ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن آمريڪا پشاور مان سوويت يونين خلاف جهاز هلائڻ جاري رکيو ته پشاور تي بمباري ڪئي ويندي. ايوب خان پنج سال پوءِ سوويت يونين جي دوري دوران انهيءَ واقعي تي معذرت ڪئي.<ref name="Khan2012">{{Cite book |last=Khan |first=Feroz |url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&q=ayub+khan+nuclear+grass&pg=PA33 |title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb |year=2012 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8480-1 |pages=37, 43 |language=en}}</ref> [[File:Muhammed Ayub Khan and Alexei Kosygin.jpg|thumb|left|260px|صدر ايوب خان، سوويت وزيراعظم [[اليڪسي ڪوسيگن]] سان ملاقات ڪندي، 1960ع واري ڏهاڪي ۾]] صدر ايوب خان پنهنجي [[پاڪستان جو پرڏيهي دفتر|پرڏيهي دفتر]] کي هدايت ڪئي ته سوويت وزيراعظم [[اليڪسي ڪوسيگن]] ۽ سوويت پرڏيهي وزير [[آندري گروميڪو]] جي سرڪاري دورن کي آسان بڻائي سوويت يونين سان ڇڪتاڻ گهٽائي وڃي، ۽ آمريڪا سان لاڳاپن کي گهٽ اجاگر ڪرڻ تي اتفاق ڪيو وڃي.<ref name="Khan2012" /> 1963ع ۾ ايوب خان آمريڪي مخالفت باوجود چين سان تاريخي [[چين-پاڪستان سرحدي معاهدو]] ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Shah |first1=Sayed Wiqar Ali |editor1-last=Mitra |editor1-first=Subrata K. |editor2-last=Enskat |editor2-first=Mike |editor3-last=Spiess |editor3-first=Clement |year=2004 |chapter=Pakistan People's Party: The Twin Legacies of Socialism and Dynastic Rule |title=Political Parties in South Asia |publisher=Praeger |page=157 |isbn=0-275-96832-4}}</ref> 1961ع کان 1965ع دوران ايوب خان صدر [[جان ايف. ڪينيڊي]] ۽ صدر [[لنڊن جانسن]] جي گهڻي حمايت وڃائي ويٺو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي [[هندستان-آمريڪا لاڳاپا|هندستان سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا]] قائم ڪرڻ چاهيندا هئا. صدر جانسن 1965ع جي جنگ دوران ٻنهي ملڪن تي پابندي لاڳو ڪئي.{{Sfn|Haqqani|2010|pp=44–45}} سوويت يونين سان لاڳاپا آخرڪار معمول تي آيا، جڏهن سوويتن 1965ع ۾ پاڪستان ۽ هندستان وچ ۾ [[تاشقند معاهدو|امن معاهدو]] ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ ايندڙ سال پاڪستان سان واپاري معاهدو ڪيو.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)"/><ref name="Springer, Malik">{{cite book |last1=Malik |first1=Hafeez |author-link=Hafeez Malik |url=https://books.google.com/books?id=oliwCwAAQBAJ&q=ayub+khan+Soviet+union&pg=PA171 |title=Domestic Determinants of Soviet Foreign Policy towards South Asia and the Middle East |year=1990 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-11318-7 |pages=171–175 |language=en |access-date=6 November 2016}}</ref> 1966ع–1967ع ۾ ايوب خان پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي تي آمريڪي اثراندازيءَ سان مقابلو ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين ۽ چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا.<ref name="Cambridge University Press, McGarr">{{cite book |last1=McGarr |first1=Paul M. |title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-29226-0 |url=https://books.google.com/books?id=QYkYAAAAQBAJ&q=ayub+khan+china&pg=RA1-PT286 |access-date=6 November 2016 |language=en |year=2013}}</ref> سوويت يونين سان لاڳاپا معمول تي آڻڻ جي ڪوششن باوجود، ايوب خان آمريڪا ۽ اولهه طرف مائل رهيو، ۽ 1967ع ۾ صدر جانسن کي ڪراچي ۾ استقبال ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Hafeez |author-link=Hafeez Malik |url=https://books.google.com/books?id=oliwCwAAQBAJ&q=ayub+khan+Soviet+union&pg=PA171 |title=Domestic Determinants of Soviet Foreign Policy towards South Asia and the Middle East |year=1990 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-11318-7 |pages=174 |language=en}}</ref> 1961ع–1962ع ۾ ايوب خان برطانيه جو سرڪاري دورو ڪيو. جڏهن [[ڪرسٽين ڪيلر]] معاملي ۾ سندس شموليت ظاهر ٿي ته برطانوي عوام ۾ سندس باري ۾ گهڻو ڌيان پيدا ٿيو.<ref>{{cite news |last=von Tunzelmann |first=Alex |author-link=Alex von Tunzelmann |date=11 July 2012 |title=Scandal: someone was taking notes |url=https://www.theguardian.com/film/2012/jul/11/scandal-keeler-profumo |work=The Guardian |access-date=15 December 2015}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Ali |first1=Tariq |author-link=Tariq Ali |title=The General in his Labyrinth |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v29/n01/tariq-ali/the-general-in-his-labyrinth |magazine=London Review of Books |language=en |date=4 January 2007}}</ref> ==== هندستان سان لاڳاپا ۽ 1965ع جي جنگ ==== {{Main|1965ع هندستان-پاڪستان جنگ}} {{See also|آپريشن جبرالٽر}} 1959ع ۾ ايوب خان جي دفاعي قوتن کي وڌائڻ ۾ دلچسپي اڳ ئي گهٽ ٿي چڪي هئي، جڏهن هن آڪٽوبر 1959ع ۾ لداخ ۾ [[چين-هندستان جهڙپون|چين-هندستان جهڙپن]] دوران هندستان سان گڏيل دفاع جي تجويز پيش ڪئي. هن قدم کي آمريڪي دٻاءَ ۽ پرڏيهي معاملن بابت گهٽ فهمي جو نتيجو سمجھيو ويو.<ref>{{cite news |last=Iqbal Ahmad Khan |title=Bhutto's foreign policy legacy |url=https://www.dawn.com/news/845159/bhutto-s-foreign-policy-legacy |access-date=11 February 2012 |newspaper=Dawn |date=5 April 2009}}</ref> هن تجويز ٻڌڻ کان پوءِ هندستان جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] مبينا طور جواب ڏنو: ”دفاعي وزير ايوب: گڏيل دفاع، ڪهڙي شيءِ خلاف؟“<ref name="Cambridge University Press, McGarr" />{{Rp|84–86}} هندستان اهڙين تجويزن ۾ دلچسپي نه رکي، ۽ وزيراعظم نهرو [[هندستان ۽ غيروابسته تحريڪ|غيروابسته تحريڪ]] ۾ پنهنجي ملڪ جو ڪردار وڌائڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{Cite book |last=McGarr |first=Paul M. |url=https://books.google.com/books?id=QYkYAAAAQBAJ&q=ayub+khan+china&pg=RA1-PT286 |title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965 |year=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-29226-0 |pages=85 |language=en}}</ref> 1960ع ۾ صدر ايوب خان ۽ وزيراعظم نهرو، [[عالمي بئنڪ]] جي ثالثي سان، [[سنڌو پاڻي معاهدو]] تي صحيحون ڪيون.<ref name="guardian">[https://www.theguardian.com/world/2002/jun/03/kashmir.india1 War over water] ''The Guardian'', Monday 3 June 2002 01.06 BST</ref> 1962ع ۾، چين هٿان هندستان جي شڪست کان پوءِ، ايوب خان چند هزار سپاهين کي گوريلا روپ ۾ [[هندستاني ڪشمير]] موڪليو، ته جيئن ماڻهن کي بغاوت لاءِ اڀاريو وڃي.<ref>{{cite book |last1=Rashid |first1=Ahmed |author-link=Ahmed Rashid |title=Pakistan on the Brink |year=2012 |publisher=Allen Lane |isbn=978-1-84614-585-8 |page=47}}</ref> 1964ع ۾ [[پاڪستان فوج]] ۽ [[هندستاني فوج]] وچ ۾ ڪيترين ئي [[هندستان-پاڪستان جنگيون ۽ تڪرار|جهڙپن]] ۾ مقابلا ٿيا، ۽ ڳجهيون ڪارروايون شروع ٿيون. 1965ع ۾ هندستان سان جنگ سندس صدارت جو اهم موڙ ثابت ٿي. اها جنگ [[تاشقند پڌرنامو]] نالي هڪ ٺاهه تي ختم ٿي، جيڪو سوويت يونين جي سهولتڪاري سان ايوب خان تاشقند ۾ ڪيو. پاڪستان جي ڪيترن ماڻهن هن ٺاهه کي منفي نظر سان ڏٺو، جنهن کان پوءِ پرڏيهي وزير [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پنهنجي عهدي تان استعيفيٰ ڏني ۽ ايوب خان جي مخالفت شروع ڪئي.{{citation needed|date=April 2026}} سفارتڪار [[موريس جيمز، بيرن سينٽ برائڊز|موريس جيمز]] موجب: ”انهن [پاڪستانين] لاءِ ايوب قوم سان غداري ڪئي هئي ۽ هندستانين آڏو ناقابل معافي طور منهن وڃائي ڇڏيو هو.“<ref name="Schofield2003">{{cite book |last1=Schofield |first1=Victoria |author-link=Victoria Schofield |title=Kashmir in Conflict: India, Pakistan and the Unending War |year=2003 |publisher=I. B. Tauris |page=112 |isbn=1-86064-898-3}}</ref> [[منصوبابندي ڪميشن (پاڪستان)|منصوبابندي ڪميشن]] جي نائب چيئرمين [[سرتاج عزيز]] موجب، پرڏيهي وزير ڀٽو ئي هو، جنهن اڻڄاڻائيءَ ۾ پاڪستان کي هندستان سان جنگ جي رستي تي آندو. ڪابينا جي هڪ اجلاس دوران ڀٽو عوامي انداز ۾ [[پاڪستان ۾ هندستان دشمني|هندستان مخالف]] ۽ [[پاڪستان ۾ آمريڪا مخالف جذبو|آمريڪا مخالف]] بيان بازي ڪئي، ۽ صدر ايوب کي اهو سوچڻ تي مائل ڪيو ته هو آمريڪا جي دشمنن وٽ پسند ڪيل عالمي مدبر بڻجي رهيو آهي. جڏهن ايوب خان [[آپريشن جبرالٽر]]، يعني هندستان خلاف ڪشميري بغاوت کي هٿي ڏيڻ، جي منظوري ڏني، تڏهن عزيز مشهور طور صدر کي چيو: ”سر، مون کي اميد آهي ته توهان کي احساس آهي ته اسان جي پرڏيهي پاليسي ۽ معاشي ضرورتون مڪمل طور هم آهنگ نه آهن؛ حقيقت ۾ اهي تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان پري ٿي رهيون آهن.“ عزيز آپريشن جبرالٽر جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڊپ هو ته اهو ملڪ جي معيشت کي لوڏي ڇڏيندڙ معاشي بحران پيدا ڪندو، پر سندس پنهنجي سينيئر بيوروڪريٽس به سندس مخالفت ڪئي. انهيءَ اجلاس ۾ پرڏيهي وزير ڀٽو صدر ۽ ناڻي واري وزير [[محمد شعيب (سياستدان)|محمد شعيب]] کي قائل ڪيو ته هندستان پاڪستان تي حملو نه ڪندو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪشمير تڪرار|ڪشمير هڪ تڪراري علائقو]] آهي. ڀٽو جي چوڻ موجب: ”[[هندستاني قبضي هيٺ ڪشمير]] ۾ [ا]کھنور وٽ پاڪستاني اڳڀرائي هندستان کي بين الاقوامي سرحد پار ڪري پاڪستان تي حملو ڪرڻ جو جواز نه ڏيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪشمير تڪراري علائقو آهي.“ هي نظريو غلط ثابت ٿيو، جڏهن هندستان 1965ع ۾ اولهه پاڪستان خلاف مڪمل جنگ شروع ڪئي.<ref name="Oxford University Press">{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=9 August 2009 |title=Book Review: Sartaj Aziz on 'excessive' leaders |newspaper=Pakistan Times |url=http://archives.dailytimes.com.pk/editorial/09-Aug-2009/book-review-sartaj-aziz-on-excessive-leaders-by-khaled-ahmed |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063953/http://archives.dailytimes.com.pk/editorial/09-Aug-2009/book-review-sartaj-aziz-on-excessive-leaders-by-khaled-ahmed |archive-date=4 March 2016}}</ref> فوج جي سربراهه جنرل [[محمد موسى (جنرل)|محمد موسى خان]] صدر ايوب خان جي اجازت جو انتظار ڪندي [[آپريشن گرينڊ سلم]] شروع ڪرڻ ۾ دير ڪئي. اها ڪارروائي تڏهن شروع ٿي، جڏهن هندستاني فوج ڪشمير ۾ [[حاجي پير پاس]] تي قبضو ڪري چڪي هئي.<ref>{{Cite book |last=Hiro |first=Dilip |author-link=Dilip Hiro |title=The Longest August: The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=PpPCBAAAQBAJ&pg=PA182 |year=2015 |publisher=Nation Books |isbn=978-1-56858-503-1 |pages=182–183 |language=en}}</ref> ايوب خان کي جنگ جا تفصيل لڪائڻ سبب [[پاڪستان هوائي فوج جو سربراهه|هوائي فوج جي سربراهه]] ايئر مارشل [[اصغر خان]] سان سخت اختلافن ۽ عوامي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو. [[هوائي هيڊڪوارٽر (پاڪستان هوائي فوج)|هوائي هيڊڪوارٽر]] هنگامي منصوبن بابت صدر سان تڪرار ۾ پئجي ويو، ۽ اها بين الخدمتي رقابت اصغر خان جي استعيفيٰ تي ختم ٿي.<ref name="dawn6Sep2005">{{cite news |date=6 September 2005 |title=Nur Khan reminisces '65 war |work=Dawn |location=Pakistan |type=Editorial |url=https://www.dawn.com/news/155474/nur-khan-reminisces |access-date=31 October 2016}}</ref> 1965ع جي جنگ جي هنگامي منصوبن بابت ايئر مارشل [[نور خان]] مختصر طور لکيو ته ”ايندڙ ڪارروائي بابت افواهون عام هيون، پر فوج ٻين فورسن سان منصوبا شيئر نه ڪيا هئا.“<ref name="dawn6Sep2005" /> ايوب خان جو اهم سرپرست آمريڪا هن قدم سان خوش نه هو، ۽ [[لنڊن بي. جانسن جي صدارت|جانسن انتظاميا]] معاشي پابندي لڳائي، جنهن سبب پاڪستان کي ڪنسورشيم ذريعي ملندڙ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جي [[پاڪستان لاءِ پرڏيهي امداد|امداد ۽ گرانٽس]] جو نقصان ٿيو.<ref name="Oxford University Press" /> هندستان سان 1965ع جي جنگ کان پوءِ ايوب خان سياسي طور زنده نه رهي سگهيو ۽ 1969ع ۾ صدارتي اختيار فوج جي ڪمانڊر جنرل [[يحيى خان|يحيى]] حوالي ڪرڻ کان پوءِ صدارت تان هٽي ويو.<ref name="nyt21Apr1974"/> ==== افغانستان ==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڊيورنڊ لائين]] تڪرار سبب افغانستان ۽ پاڪستان جا ٻطرفا لاڳاپا پيچيده هئا. انهيءَ پسمنظر ۾ ايوب خان ۽ [[ظاهر شاهه]] جي ماتحت افغانستان جي شاهي خاندان [[افغانستان-پاڪستان وفاقي رٿا]] پيش ڪئي، جنهن جو مقصد افغانستان کي پاڪستان سان هڪ واحد وفاقي نظام هيٺ ضم ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=Reality or Paranoia: Why is Pakistan afraid of India – Afghanistan ties? |url=https://www.hudson.org/foreign-policy/reality-or-paranoia-why-is-pakistan-afraid-of-india-afghanistan-ties- |access-date=2023-02-20 |website=Hudson Institute |language=en}}</ref> هي انضمام هندستاني حڪومت ۽ سوويتن طرفان امڪاني سلامتي خطرن بابت باهمي بي اعتمادي ۽ خوف جي بنياد تي تجويز ڪيو ويو هو، پر اهو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ بعد ۾ [[سوويت-افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ نئين ڪميونسٽ افغان حڪومت جي قيام حالتون تبديل ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite news |date=2020-09-10 |title=Afghanistan and Pakistan's oft-ignored history – 1947–1978 |url=https://tribune.com.pk/article/97165/afghanistan-and-pakistans-oft-ignored-history-1947-1978 |access-date=2023-02-20 |work=The Express Tribune |language=en}}</ref> === 1965ع جي صدارتي چونڊ === {{Main|1965ع پاڪستاني صدارتي چونڊ}} 1964ع ۾ صدر ايوب خان پنهنجي ظاهري مقبوليت بابت پراعتماد هو ۽ سياسي مخالف ڌر اندر گهري ورهاست ڏسي رهيو هو؛ انهيءَ ڪري آخرڪار هن 1965ع ۾ صدارتي چونڊن جو اعلان ڪيو. کيس [[پاڪستان مسلم ليگ]] (PML) طرفان نامزدگي ملي، پر هو ان وقت حيران ٿي ويو، جڏهن [[گڏيل مخالف جماعتون]] [[فاطمه جناح]] کي پنهنجو اميدوار نامزد ڪيو.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)"/><ref name="Story Of Pakistan, Elections 1965">{{cite web |date=25 October 2013 |title=Presidential Election were held on 2 January 1965 |url=https://storyofpakistan.com/presidential-election#prettyPhoto |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127023305/https://storyofpakistan.com/presidential-election/#prettyPhoto |access-date=14 January 2025 |website=Story Of Pakistan website |archive-date=27 November 2024 |url-status=live}}</ref> ايوب خان جي پٽ [[گوهر ايوب خان]] فاطمه جناح جي حامين تي حملا شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Ahmar |first1=Moonis |title=Ethnicity and State Power in Pakistan: The Karachi crisis |year=1996 |journal=Asian Survey |volume=36 |issue=10 |page=1032 |doi=10.2307/2645632 |jstor=2645632}}</ref> انهيءَ عرصي دوران ايوب خان [[پاڪستاني ڳجها ادارا|پاڪستاني ڳجهن ادارن]] کي پنهنجي فائدي لاءِ استعمال ڪيو. [[ملٽري انٽيليجنس (پاڪستان)|ملٽري انٽيليجنس]] سياستدانن ۽ سياسي گڏجاڻين جي سرگرم نگراني ڪئي، جڏهن ته [[انٽيليجنس بيورو (پاڪستان)|انٽيليجنس بيورو]] سياستدانن جون ٽيليفون ڳالهيون رڪارڊ ڪيون.<ref name="Story Of Pakistan, Elections 1965" /> رپورٽن موجب اهي چونڊون ايوب خان جي ڪنٽرول هيٺ رياستي اختيارين ۽ سرڪاري مشينري وسيلي وڏي پيماني تي [[ووٽ ڌانڌلي|ڌانڌلي]] سان ڪرايون ويون. اهو پڻ سمجھيو وڃي ٿو ته جيڪڏهن چونڊون سڌي ووٽ ذريعي ٿين ها ته فاطمه جناح کٽي سگهي ها. چونڊ ڪاليج رڳو 80,000 بنيادي جمهوريتن تي مشتمل هو، جن کي صدر ايوب خان آسانيءَ سان اثر هيٺ آڻي سگهيو. ايوب خان سخت مقابلي واري چونڊ ۾ چونڊ ڪاليج جي 64 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830952,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029212804/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830952,00.html |url-status=dead |archive-date=29 October 2007 |title=Trouble with Mother |magazine=Time |date=25 December 1964 |access-date=29 April 2010}}</ref> ان دور جي صحافين موجب، اها چونڊ بين الاقوامي معيارن مطابق نه هئي؛ ڪيترن ئي مبصرن چونڊ نتيجن کي وڏي شڪ سان ڏٺو.<ref name="Story Of Pakistan, Elections 1965" /> === 1969ع جا احتجاج ۽ استعيفيٰ === {{Main|1969ع اوڀر پاڪستان بغاوت}} [[File:Sheikh Mujib and Ayub Khan.jpg|thumb|صدر ايوب خان ۽ [[شيخ مجيب الرحمان]]، [[راولپنڊي]] ۾ گول ميز ڪانفرنس کان پوءِ، 26 فيبروري 1969ع]] [[1965ع پاڪستاني صدارتي چونڊ|1965ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ [[فاطمه جناح]] خلاف تڪراري ڪاميابي ۽ ساڳئي سال [[1965ع هندستان-پاڪستان جنگ|هندستان سان جنگ]] جي نتيجن ايوب خان جي ساک ۽ صدارت تي تباهه ڪندڙ اثر وڌو. ايوب خان جي پرڏيهي وزير [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جو خيال هو ته تاشقند پڌرنامو هڪ ”سياسي سرينڊر“ هو، جنهن فوجي فتح کي شڪست ۾ بدلائي ڇڏيو.{{Sfn|Haqqani|2010|p=49}} ڀٽو ايوب خان تي کليل تنقيد شروع ڪئي ۽ جون 1966ع ۾ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. [[ڪراچي]] ۾ 1965ع جي چونڊن کان پوءِ ايوب خان خلاف عوامي ناراضگي وڌي رهي هئي، ۽ سندس پاليسين کي وڏي پيماني تي ناپسند ڪيو پئي ويو.<ref name="Routledge Rath">{{cite book |last=Rath |first=Saroj Kumar |title=Fragile Frontiers: The Secret History of Mumbai Terror Attacks |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-56251-1 |url=https://books.google.com/books?id=Dh7ICQAAQBAJ&q=ayub+khan+tashkent+agreement&pg=PT51 |access-date=4 November 2016 |year=2015}}</ref> 1967ع ۾ ڀٽو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) قائم ڪئي ۽ ملڪ گير دوري تي نڪتو، جتي هن ايوب انتظاميا جي معاشي، مذهبي ۽ سماجي پاليسين تي حملا ڪيا. انهن سرگرمين سبب ڀٽو کي گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Wynbrandt |first=James |url=https://books.google.com/books?id=xQGwgJnCPZgC&pg=PA196 |title=A Brief History of Pakistan |year=2009 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6184-6 |pages=196}}</ref> ڀٽو جي گرفتاري مخالف ڌر جي جذبات کي وڌيڪ ڀڙڪايو، ۽ سڄي ملڪ ۾ مظاهرا شروع ٿي ويا. اوڀر پاڪستان جي [[عوامي ليگ]] ايوب انتظاميا تي اوڀر پاڪستان خلاف [[امتياز|امتيازي پاليسيون]] اختيار ڪرڻ جو الزام لڳايو. مزدور تنظيمن ايوب خان جي انتظاميا خلاف هڙتالن جو سڏ ڏنو، ۽ 1968ع جي آخر تائين ملڪ جي وچولي طبقي ۾ ناراضگي وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. جڏهن ايوب خان کي [[شيخ مجيب الرحمان]] جي اڳواڻي هيٺ [[ڇهن نقطن واري تحريڪ]] ۽ ڀٽو جي پيپلز پارٽي جي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، ته هن ٻنهي اڳواڻن کي قيد ڪري جواب ڏنو، پر ان قدم سان ايوب انتظاميا لاءِ حالتون وڌيڪ خراب ٿي ويون.<ref name="Wynbrandt2009p197">{{cite book |last=Wynbrandt |first=James |title=A Brief History of Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=xQGwgJnCPZgC&pg=PA196 |year=2009 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6184-6 |page=197}}</ref> 1969ع ۾ ايوب خان مخالف جماعتن سان ڳالهين جو آغاز ڪيو، جنهن کي ”[[گول ميز ڪانفرنس]]“ چيو ويو. هن سڀني وڏين مخالف جماعتن سان ڳالهيون ڪيون، پر اهي ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون، ۽ ملڪ ڀر ۾ ايوب خان جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪندڙ سخت احتجاج شروع ٿي ويا.<ref name="Wynbrandt2009p197" /> انهيءَ عرصي دوران ايوب خان کي لڳ ڀڳ جان ليوا دل جو دورو پيو، جنهن سبب هو آفيس کان پري ٿي ويو، ۽ پوءِ کيس [[فالج]] جو حملو پڻ ٿيو، جنهن سبب هو [[ويل چيئر]] تي اچي ويو.<ref name="Mittal Publications, Akbar">{{cite book |last=Akbar |first=M.K. |title=Pakistan from Jinnah to Sharif |year=1997 |publisher=Mittal Publications |isbn=9788170996743 |url=https://books.google.com/books?id=BcIniHQAHfUC&q=ayub+khan+1965+war&pg=PA37 |pages=43–47}}</ref> [[پاڪستان پوليس سروس|پوليس]] [[پاڪستان ۾ امن امان|امن امان]] برقرار رکڻ ۾ ناڪام رهي، خاص طور اوڀر پاڪستان ۾، جتي [[1969ع اوڀر پاڪستان بغاوت|فسادن ۽ هڪ سنگين بغاوت]] کي دٻايو ويو. هڪ موقعي تي [[پاڪستان جو وزير داخلا|داخلا]] ۽ [[پاڪستان جو وزير دفاع|دفاعي وزير]] وائيس ايڊمرل رحمان صحافين کي ٻڌايو ته ”ملڪ هجوم جي حڪمراني هيٺ آهي ۽ پوليس صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي مضبوط نه آهي.“<ref name="Springer, Siddiqui">{{cite book |last=Siddiqui |first=Kalim |author-link=Kalim Siddiqui (writer) |title=Conflict, Crisis and War in Pakistan |year=1972 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-01339-5 |url=https://books.google.com/books?id=f86uCwAAQBAJ&q=AR+Khan+minister+resigned&pg=PA130 |page=130}}</ref> [[پاڪستاني فوج|فوج]] جا ڪجهه عنصر مخالف سياسي جماعتن جي حمايت ڪرڻ لڳا؛ آخرڪار اهو ئي عمل ايوب خان جي دور جي خاتمي جو سبب بڻيو. 25 مارچ 1969ع تي صدر ايوب خان عهدي تان استعيفيٰ ڏني ۽ فوج جي ڪمانڊر اِن چيف جنرل [[يحيى خان]] کي ملڪ جو ڪنٽرول سنڀالڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Ayub Khan Era |encyclopedia=Pakistan: A Country Study |publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]] |location=Washington, D.C. |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/pa/pakistancountrys00bloo_0/pakistancountrys00bloo_0.pdf |year=1995 |edition=6th |editor-last=Blood |editor-first=Peter R. |pages=54 |isbn=0-8444-0834-4}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite book |last=Akbar |first=M. K. |url=https://books.google.com/books?id=BcIniHQAHfUC&q=ayub+khan+1965+war&pg=PA37 |title=Pakistan from Jinnah to Sharif |year=1997 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-81-7099-674-3 |page=48}}</ref> سندس حڪومت جي زوال دوران [[اصغر خان]] ۽ [[خيبر خان]] کي صدر ايوب خان جي ممڪن جانشينن مان سمجھيو ويندو هو. خيبر خان کي ”چاليهن سالن جي شروعاتي عمر جو هڪ نوجوان، توانائي ڀريو ۽ مقبول هوائي فوج آفيسر“ قرار ڏنو ويو، جيڪو ڏسڻ ۾ نوجوان ايوب خان جهڙو لڳندو هو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O_MuAQAAIAAJ&q=%22Khyber%20Khan%22 |title=Reports Service: South Asia Series |publisher=American Universities Field Staff |year=1968 |volume=12–13}}</ref> == وفات ۽ ورثو == === وفات === ايوب خان 19 اپريل 1974ع تي 66 ورهين جي عمر ۾ [[اسلام آباد]] ويجهو پنهنجي [[ولا]] ۾ دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو.<ref name="nyt21Apr1974"/><ref>{{cite news |title=Ex President of Pakistan Ayub Khan, Dies |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2199&dat=19740419&id=kJxjAAAAIBAJ&pg=4149,2977014 |access-date=21 August 2016 |work=Lawrence Journal-World |agency=Associated Press |issue=95 |date=20 April 1974 |volume=116 |location=Islamabad, Pakistan |pages=13}}</ref><ref>{{cite news |title=Ayub Khan dead at 67 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1454&dat=19740420&id=tmE0AAAAIBAJ&pg=3105,5096342 |access-date=21 August 2016 |work=Star-News |agency=United Press International |issue=28 |date=20 April 1974 |volume=44}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === ايوب خان جي صدارت دوران پاڪستان سوويت يونين جي مقابلي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي واري [[سينٽو|فوجي اتحاد]] سان وابسته ٿيو، جنهن پاڪستان کي مضبوط معاشي بنياد ۽ آمريڪا سان ڊگهي مدي وارا سياسي ۽ حڪمت عملي وارا لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني. آمريڪا ۽ [[يورپي برادرين]] کان حاصل ٿيندڙ وڏي پيماني جي [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري|معاشي امداد ۽ واپار]] پاڪستان جي صنعتي شعبي کي تيزي سان ترقي ڏني، پر [[ڪارٽيل]] بڻجڻ جي نتيجي ۾ دولت جي ورڇ ۾ [[آمدني جي اڻبرابري]] پڻ وڌي وئي. 1965ع کان پوءِ ايوب خان پاڪستان جي [[پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي|پرڏيهي پاليسي]] جي رخ بابت آمريڪا جي سخت گير ۽ حڪم هلائيندڙ روش بابت گهڻو پريشان ٿيڻ لڳو، خاص طور تي جڏهن آمريڪا پاڪستان جي [[پاڪستان-چين لاڳاپا|چين]] ۽ [[پاڪستان-سوويت يونين لاڳاپا|سوويت يونين]] سان لاڳاپن تي کلي تنقيد ڪرڻ لڳو. هن انهيءَ موضوع تي ''Friends Not Masters'' نالي ڪتاب پڻ لکيو.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Mohammad Ayub |title=Friends Not Masters: A Political Autobiography |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=Z9K6AAAAIAAJ |access-date=5 November 2016 |year=1967 |isbn=978-0-19-211178-4}}</ref><ref name="forum">{{cite news |author=Megasthenes |title=The Field Marshal from Beyond the Grave |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2011/December/revolution.htm |access-date=5 November 2016 |work=Daily Star |date=December 2011}}</ref> === ڊائري === ايوب خان سيپٽمبر 1966ع ۾ پنهنجي ڊائري لکڻ شروع ڪئي ۽ خراب صحت سبب آڪٽوبر 1972ع ۾ ان جون تحريرون ختم ڪيون. هن ڊائري ۾ سندس استعيفيٰ، [[يحيى خان]] جي اقتدار سنڀالڻ، [[بنگلاديش]] جي آزادي، ۽ يحيى خان جي جاءِ تي [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي اقتدار ۾ اچڻ جهڙا اهم واقعا شامل آهن. 1974ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، ٽيهه سالن تائين اها ڊائري عوام آڏو جاري نه ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اهڙيون راءِون شامل هيون جيڪي ان دور جي بااثر شخصيتن جي شهرت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهيون ٿيون. ايوب خان چاهيو پئي ته سندس ويجهو ساٿي [[الطاف گوهر]] ڊائري جي تدوين ڪري، پر سندس وفات کان پوءِ ڇهن سالن تي مشتمل اها ڊائري [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] (OUP) حوالي ڪئي وئي. اُتي آمريڪي مورخ [[ڪريگ بيڪسٽر]] ان جي تدوين ۽ وضاحتن سان اشاعت جو ڪم سرانجام ڏنو، ۽ اها ''Diaries of Field Marshal Mohammad Ayub Khan, 1966–1972'' جي نالي سان شايع ٿي.<ref>The power of US in Pakistan</ref> === ترقياتي منصوبا === ايوب انتظاميا 1965ع ۾ وفاقي گاديءَ جو هنڌ بندرگاهي شهر [[ڪراچي]] مان منتقل ڪري، جبلن ۾ خاص رٿابندي سان تعمير ڪيل نئين شهر [[اسلام آباد]] ۾ قائم ڪيو.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)"/> [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان ايوب حڪومت هندستان سان [[سنڌو پاڻي معاهدو]] ڪيو، جنهن ذريعي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ وهندڙ پنجاب جي ڇهن دريائن جي پاڻي جي ورڇ بابت تڪرار حل ڪيا ويا. سندس انتظاميا آبپاشي واهن، وڏن بندن، حرارتي بجلي گهرن ۽ آبي بجلي منصوبن جو وسيع جال پڻ تعمير ڪيو.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Mohammad Ayub |title=Friends Not Masters: A Political Autobiography |year=1967 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-211178-4}}</ref> === زراعت جي جديدڪاري ۽ صنعتڪاري === ايوب خان ڀاڻن تي رعايتون ڏنيون، آبپاشي منصوبن ذريعي زراعت کي جديد بڻايو ۽ ٽيڪسن ۾ نرمي ذريعي صنعتي ترقي کي هٿي ڏني. سندس حڪمراني جي ڏهاڪي دوران [[مجموعي قومي پيداوار]] (GNP) ۾ 45 سيڪڙو واڌ ٿي، ۽ تيار ڪيل صنعتي شيون روايتي برآمدات جهڙوڪ جوٽ ۽ ڪپهه کان اڳتي نڪري ويون.<ref name="forum" /> تنهن هوندي به [[منصوبابندي ڪميشن (پاڪستان)|منصوبابندي ڪميشن]] جي اقتصاديات ماهرن جو الزام هو ته سندس پاليسيون ملڪ جي امير خاندانن ۽ وڏن زميندارن کي فائدو پهچائڻ لاءِ ترتيب ڏنل هيون. 1968ع ۾ سندس حڪومت نام نهاد ”ترقيءَ جي ڏهاڪي“ جون تقريبون ملهائي رهي هئي، پر ساڳئي وقت ملڪ ۾ امير ۽ غريب جي وچ ۾ وڌندڙ فرق سبب وڏي پيماني تي احتجاجي تحريڪون شروع ٿي ويون.<ref name="forum" /><ref name="dawn1Nov2016"/><ref>{{cite news |date=8 June 2012 |title=Pakistan's first rocket soars 80 miles high |url=https://www.dawn.com/news/724785/pakistans-first-rocket-soars-80-miles-high |access-date=7 September 2022 |work=Dawn |location=Pakistan}}</ref> === عالمي پاليسي === ايوب خان انهن شخصيتن مان هڪ هو، جن عالمي آئين تيار ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي ڪنوينشن سڏائڻ واري معاهدي تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1971 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=2023-07-01 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind}}</ref><ref>{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.6 |access-date=2023-07-03 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind}}</ref> انهيءَ جي نتيجي ۾ انساني تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[زمين جي وفاق لاءِ آئين]] جو مسودو تيار ڪيو ۽ ان کي منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution: Global Strategies & Solutions |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=2023-07-15 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA)}}</ref> == تنقيدون == === آمريت، اقرباپروري ۽ ڪرپشن === 1965ع کان پوءِ [[سرڪاري ڪرپشن|حڪومتي ڪرپشن]]، [[اقرباپروري]] ۽ [[اظهار جي آزادي]]، [[فڪر جي آزادي]] ۽ [[صحافت جي آزادي]] تي پابندين سبب ايوب حڪومت خلاف ملڪ ۾ بيچيني ۽ سياسي ڇڪتاڻ وڌڻ لڳي.<ref name="Muhammad Ayub Khan (Part III)" /> [[1965ع پاڪستاني صدارتي چونڊ]]، جنهن ۾ ايوب خان جو مقابلو [[فاطمه جناح]] سان هو، بابت الزام لڳايا ويا ته چونڊن ۾ ڌانڌلي ڪئي وئي هئي. 2003ع ۾ [[قائداعظم]] جي ڀائٽي اڪبر پيرڀائي ٻيهر اهو تڪرار اڀاريو ته [[فاطمه جناح]] جي 1967ع واري وفات دراصل ايوب خان جي حڪومتي ڍانچي طرفان ڪرايل قتل هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.pakistanherald.com/profile/fatima-jinnah-1174 |title=Fatima Jinnah &#124; Mother Of Nation (Mader-e Millat) |work=Pakistan Herald |access-date=9 August 2021 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809194823/http://www.pakistanherald.com/profile/fatima-jinnah-1174 |url-status=dead}}</ref> [[شيرباز خان مزاري]]، گوهر ايوب خان تي تنقيد ڪندي لکيو ته 1965ع جي چونڊن کان پوءِ هن ڪراچي ۾ مخالف ڌر جي مضبوط علائقي مان فتح جو جلوس ڪڍيو، جڏهن ته [[شق 144]] تحت جلوسن تي پابندي لاڳو هئي. نتيجي ۾ سخت جهيڙا ٿيا ۽ ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite book |last1=Mazari |first1=Sherbaz Khan |author1-link=Sherbaz Khan Mazari |title=A journey to Disillusionment |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-579076-6 |pages=124–125, 618}}</ref> ايوب خان تي وڏي پيماني تي منظم [[ووٽن ۾ ڌانڌلي]]، سياسي قتلن ۽ ڪراچي ۾ مخالفن خلاف ڪارروائين جا به الزام لڳايا ويا. هندستان سان سندس صلح کي به ڪيترن پاڪستانين قومي مفادن سان سمجهوتو قرار ڏنو. انهيءَ دوران [[گوهر ايوب خان]] تي پڻ خانداني ڪرپشن ۽ سفارش پرستي جا الزام لڳا، خاص طور تي پنهنجي سهري رٽائرڊ ليفٽيننٽ جنرل [[حبيب الله خان خٽڪ]] سان ڪاروباري لاڳاپن جي حوالي سان. 1969ع ۾ هڪ مغربي مبصر اندازو لڳايو ته گوهر ايوب خان جي ذاتي دولت لڳ ڀڳ 40 لک آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته سندس خاندان جي دولت 1 کان 2 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن جي وچ ۾ هئي.<ref>(Pick April 1969).</ref> گوهر ايوب ۽ صدارتي خاندان جي دولت بابت عوامي تنقيد ايوب خان جي شخصي ساک لاءِ نقصانڪار ثابت ٿي. === اوڀر پاڪستان بابت ناڪاميون === ايوب خان تي اهو الزام پڻ لڳايو ويندو آهي ته هن [[اوڀر پاڪستان]] ۽ [[اولهه پاڪستان]] جي وچ ۾ موجود معاشي اڻبرابري ختم ڪرڻ لاءِ ڪافي قدم نه کنيا. جيتوڻيڪ هو اوڀر پاڪستان جي شديد شڪايتن کان واقف هو ۽ انهن کي حل ڪرڻ جون ڪجهه ڪوششون به ڪيائين، پر سندس حڪومت انتهائي مرڪزي نوعيت جي هئي. جمهوري ادارن جي غير موجودگيءَ سبب وڏي آبادي ۽ سياسي شعور رکندڙ اوڀر پاڪستان پاڻ کي نظرانداز ٿيل محسوس ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan-The Ayub Khan Era |url=http://www.mongabay.com/history/pakistan/pakistan-the_ayub_khan_era.html |access-date=9 December 2012 |publisher=Mongabay.com}}</ref> سندس دور حڪومت ۾ [[اولهه پاڪستان]] ۽ [[اوڀر پاڪستان]] جي وچ ۾ اختلاف انتهائي شدت اختيار ڪري ويا، جيڪي آخرڪار [[بنگلاديش جي آزادي]] ۽ [[بنگلاديش آزادي جنگ]] جو سبب بڻيا. === آئيني حڪومت کي ڪمزور ڪرڻ === 13 مئي 2024ع تي [[پاڪستان جو وزير دفاع]] [[خواجه آصف]] قومي اسيمبلي ۾ خطاب ڪندي چيو ته ايوب خان پهريون آمر هو جنهن [[پاڪستان جو آئين]] ٽوڙيو ۽ هڪ جمهوري طور چونڊيل حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو؛ تنهن ڪري پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ بعد وارن سياسي بحرانن ۽ افراتفريءَ جي بنيادي ذميواري به ايوب خان تي عائد ٿئي ٿي.<ref>{{Cite news |date=2024-05-13 |title=Dig up Ayub Khan's body and hang it for constitutional violations: Asif |url=https://tribune.com.pk/story/2466420/dig-up-ayub-khans-body-and-hang-it-for-constitutional-violations-asif |access-date=2024-05-13 |work=The Express Tribune |language=en}}</ref> خواجه آصف آئين ٽوڙيندڙن خلاف [[آرٽيڪل 6]] تحت ڪارروائي جي حمايت پڻ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=13 May 2024 |title=Ex-dictator Ayub Khan's body should be exhumed, hanged for Constitution violation |url=https://www.samaa.tv/2087314664-ex-dictator-ayub-khan-s-body-should-be-exhumed-hanged-for-constitution-violation-asif |publisher=Samaa TV}}</ref> انهيءَ سلسلي ۾ هن اهو به چيو ته ايوب خان جي لاش کي قبر مان ڪڍي، آئين سان غداري جي علامتي سزا طور ڦاسي ڏني وڃي، جيئن [[آئين پاڪستان]] جي آرٽيڪل 6 ۾ بيان ڪيل سنگين غداري جي اصول کي اجاگر ڪري سگهجي.<ref>{{Cite news |date=2024-05-13 |title=Heated NA session as govt, opposition advocate Article 6 from different perspectives |url=https://www.dawn.com/news/1833276 |access-date=2024-05-13 |work=Dawn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Part I: "Introductory" |url=https://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html |access-date=2024-05-13 |website=pakistani.org}}</ref> == ذاتي زندگي == ايوب خان جي شادي زيدي خاتون سان ٿي، جن مان کيس چار پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون.<ref name="nyt21Apr1974"/> سندس پٽ [[گوهر ايوب خان]] پاڪستان جو [[پاڪستان جو وزير خارجه|وزير خارجه]] پڻ رهيو.<ref name="tft-photoarchive" /> سندس ڌيءَ نسيم سياست ۾ شامل نه ٿي ۽ هن [[ميانگل اورنگزيب]]، جيڪو [[والي سوات]] هو، سان شادي ڪئي.<ref name="tft-photoarchive">{{cite news |url=http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110916&page=30 |title=Photo Archive: Ayub Khan visits the US (1961) |work=The Friday Times |date=16 September 2011 |access-date=16 January 2025 |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925185823/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110916&page=30 |url-status=dead}}</ref> ٻيو پٽ شوڪت واپاري هو، جنهن جا چار ٻار هئا: ٽي پٽ [[اڪبر ايوب خان]]، [[ارشد ايوب خان]]، يوسف، ۽ هڪ ڌيءَ.<ref name="Story of Pakistan, part-II" /> سندس پوٽا [[عمر ايوب خان]] ۽ [[يوسف ايوب خان]] پڻ سياستدان رهيا آهن. 1968ع جي شروعات ۾ سندس صحت خراب ٿيڻ لڳي. جنوري 1968ع جي آخر ۾ کيس [[انفلوئنزا]] ٿي پئي، جنهن بعد وائرس سبب [[نمونيا]] ٿي ويو، ۽ فيبروري جي ٽئين هفتي ۾ کيس ڦڦڙن جي رت جي نالي بند ٿيڻ واري بيماري ([[پلمونري ايمبولزم]]) به ٿي پئي.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1968/03/03/archives/ayub-khan-they-call-him-asias-de-gaulle.html |title=Ayub Khan; They Call Him Asia's de Gaulle |first=Terence |last=Smith |date=3 March 1968 |work=The New York Times}}</ref> == اعزاز ۽ تمغا == === قومي اعزاز === * {{flag|Pakistan}}: ** {{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Nishan-e-Pakistan (1957-86).png|width=60}} [[نشانِ پاڪستان]] ('''NPk''') جو حاصل ڪندڙ ** {{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Hilal-e-Jurat.png|width=60}} [[هلالِ جرئت]] ('''HJ''') جو حاصل ڪندڙ ** {{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Hilal-e-Pakistan (1957-86).png|width=60}} [[هلالِ پاڪستان]] ('''HPk''') جو حاصل ڪندڙ === پرڏيهي اعزاز === * {{flag|British India}}: ** {{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Order of the British Empire (Military).png|width=60}} [[آرڊر آف دي برٽش ايمپائر]] ('''MBE''') جو ميمبر * {{flag|Nepal}}: ** [[File:Order of Ojaswi Rajanya (Nepal) - ribbon.svg|60px]] [[آرڊر آف اوجسوي راجنيه]] * {{flag|Indonesia}}: ** [[File:Bintang Republik Indonesia Adipurna rib.svg|60px]] [[اسٽار آف دي ريپبلڪ آف انڊونيشيا]] (پهرئين درجي) ــ 1960ع<ref>{{cite journal |date=December 1960 |title=Dasar-Dasar Persahabatan dan Kerdjasama Indonesia-Pakistan |trans-title=Foundations of the Friendship and Cooperation between Indonesia-Pakistan |language=id |journal=Mimbar Penerangan |url=https://books.google.com/books?id=gmEdAQAAIAAJ |publisher=Departemen Penerangan Republik Indonesia |volume=11 |issue=12 |page=796 |access-date=11 January 2021}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}: ** [[File:UK Order St-Michael St-George ribbon.svg|60x60px]] [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج]] جو اعزازي نائيٽ گرانڊ ڪراس ('''GCMG''') ــ 1961ع ** [[File:Royal Victorian Chain Ribbon.svg|60x60px]] [[رائل وڪٽورين چين]] جو حاصل ڪندڙ ــ 1966ع * {{flag|Malaya}}: ** [[File:MY Darjah Utama Seri Mahkota Negara (Crown of the Realm) - DMN.svg|60x60px]] [[آرڊر آف دي ڪرائون آف دي ريلم]] ('''D.M.N.(K)''') جو اعزازي حاصل ڪندڙ ــ 1962ع<ref>{{cite web |url=http://www.istiadat.gov.my/v8/images/stories/1962.pdf |title=Senarai Penuh Penerima Darjah Kebesaran, Bintang dan Pingat Persekutuan Tahun 1962}}</ref> === ٻيا پرڏيهي فوجي ۽ رياستي اعزاز === {| class="wikitable sortable" ! ملڪ ! اعزاز ! سال |- | {{flag|United Kingdom}} | [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج]] | 1961ع |- | {{flag|United Kingdom}} | [[آرڊر آف دي برٽش ايمپائر]] (MBE) | — |- | {{flag|United States}} | [[ليجن آف ميرٽ]] (چيف ڪمانڊر درجو) | — |- | {{flag|Thailand}} | [[آرڊر آف راما|آرڊر آف راما جو نائيٽ گرانڊ ڪمانڊر]] | — |- | {{flag|YUG}} | [[آرڊر آف دي يوگوسلاو گريٽ اسٽار]] | 1961ع |- | {{flag|Nepal}} | [[آرڊر آف اوجسوي راجنيه]] | — |- | {{flag|Indonesia}} | [[اسٽار آف دي ريپبلڪ آف انڊونيشيا]] (پهرئين درجي) | 1960ع |- | {{flag|Malaya}} | [[آرڊر آف دي ڪرائون آف دي ريلم]] | 1962ع |} == ڪتاب == ايوب خان جا لکيل يا سندس تقريرن، انٽرويوئن ۽ ٻين فڪري مواد تي ٻڌل ڪتابن ۾ هيٺيان شامل آهن:<ref>{{Cite web |title=34 Works authored by Ayub Khan |url=https://openlibrary.org/authors/OL4168A/Mohammad_Ayub_Khan |access-date=14 January 2025 |website=[[اوپن لائبريري]]}}</ref> === تصنيف ڪيل === * ''[[Friends Not Masters|فرينڊس ناٽ ماسٽرز: هڪ سياسي سوانح عمري]]''، ڪراچي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1967ع۔ * ''آئيڊيالاجي اينڊ آبجيڪٽوز''، راولپنڊي: فيروز سنز، 1968ع۔ * ''ايگريڪلچرل ريووليوشن اِن پاڪستان''، ڪراچي: رانا ٽريڪٽرز اينڊ اِڪيوپمينٽ، 1968ع۔ === ٻين طرفان مرتب ڪيل === * ''ڊائريز آف فيلڊ مارشل محمد ايوب خان، 1966ع–1972ع''، ڪراچي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2007ع۔ <small>مرتب: [[ڪريگ بيڪسٽر]]</small> * ''فيلڊ مارشل محمد ايوب خان: چونڊ تقريرون ۽ انٽرويو، 1964ع–1967ع''، ڪراچي: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2010ع۔ <small>مرتب: ناديا غني</small> == پڻ ڏسو == * [[سرد جنگ]] * [[ايوب نيشنل پارڪ]] * [[ايوب ميڊيڪل ڪاليج]] * [[آمريڪيت]] * [[پاڪستان ۽ آمريڪا جا لاڳاپا#ثقافتي اثر|پاڪستان ۾ آمريڪي ثقافتي اثر]] == ڪتابيات == * {{cite book |last=Cloughly |first=Brian |chapter=Chapter 2, "Ayub Khan, Adjutant General to President" |title=A History of the Pakistan Army |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2006 |isbn=978-1-57607-712-2}} * {{cite book |last1=Haqqani |first1=Husain |author-link1=Husain Haqqani |url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=[[Carnegie Endowment]] |year=2010 |isbn=978-0-87003-285-1 |access-date=18 July 2024}} * {{cite book |last=Khan |first=Muhammad Ayub |title=Diaries of Field Marshal Mohammad Ayub Khan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1966 |pages=599 |isbn=978-0-19-547442-8}} * {{cite book |last=Khan |first=Muhammad Ayub |title=Friends Not Masters |publisher=Oxford University Press |year=1967 |isbn=0-19-211178-7}} * {{cite book |last=Shah |first=Aqil |title=Military and Democracy: Military Politics in Pakistan |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-1-134-40758-3}} == نوٽس ۽ حوالا == '''حاشيا''' {{reflist|group=lower-alpha}} {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Muhammad Ayub Khan}} * [http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P017 ايوب خان جي سوانح] * [https://web.archive.org/web/20100824193937/http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=145 پاڪستان فوج جي سرڪاري ويب سائيٽ تي پروفائيل] * [http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&id_notice=CAF97045354 پيرس ۾ ايوب خان جي وڊيو] * [http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&id_notice=CAF97045361 جنرل ڊيگال سان ايوب خان جي وڊيو] * [http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&id_notice=AFE86000182 راولپنڊي ۾ وڊيو رڪارڊنگ] * {{London Gazette|issue=42035 |date=17 May 1960 |page=3465}} ــ 26 اپريل 1960ع تي [[Order of St Michael and St George]] جي اعزازي نائيٽ گرانڊ ڪراس طور نامزدگي * {{IMDb name|0044038}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=[[جنرل گريسي]]}} {{s-ttl|title=[[C-in-C of the Pakistan Army]]|years=1951–1958}} {{s-aft|after=[[جنرل موسيٰ خان]]}} {{s-break}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[محمد علي بوگرا]]}} {{s-ttl|title=[[Defence Minister of Pakistan]]|years=1954–1955}} {{s-aft|after=[[چوڌري محمد علي]]}} {{s-break}} {{s-bef|rows=2|before=[[اسڪندر مرزا]]}} {{s-ttl|title=[[President of Pakistan]]|years=1958–1969}} {{s-aft|rows=2|after=[[يحييٰ خان]]}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[Chief Martial Law Administrator]]|years=1958–1969}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[محمد ايوب کهڙو]]}} {{s-ttl|title=[[Defence Minister of Pakistan]]|years=1958–1966}} {{s-aft|after=[[افضل رحمان خان]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[خان حبيب الله خان]]}} {{s-ttl|title=[[Ministry of Interior (Pakistan)|وفاقي وزير داخلا]]|years=1965}} {{s-aft|after=[[چوڌري علي اڪبر خان]]}} {{s-end}} {{Presidents of Pakistan}} {{Martial Law Administrators of Pakistan}} {{Pakistan Army template}} {{World Constitutional Convention call signatories}} {{Authority control|state=expanded}} {{DEFAULTSORT:Khan, Ayub}} [[Category:Ayub Khan]] [[Category:1907 births]] [[Category:1974 deaths]] [[Category:Hindkowan people]] [[Category:Pashtun people]] [[Category:People from Haripur District]] [[Category:Aligarh Muslim University alumni]] [[Category:Graduates of the Royal Military College, Sandhurst]] [[Category:British Indian Army officers]] [[Category:Punjab Regiment officers]] [[Category:Indian Army personnel of World War II]] [[Category:Pakistan Muslim League politicians]] [[Category:Pakistani anti-communists]] [[Category:1950s in Pakistan]] [[Category:20th-century Pakistani military personnel]] [[Category:Pakistan Command and Staff College alumni]] [[Category:Field marshals of Pakistan]] [[Category:Pakistani generals]] [[Category:Commanders-in-chief of the Pakistan Army]] [[Category:Ministers of defence of Pakistan]] [[Category:Interior ministers of Pakistan]] [[Category:Leaders who took power by coup]] [[Category:Presidents of Pakistan]] [[Category:Pakistan Cricket Board presidents and chairmen]] [[Category:People of the India–Pakistan war of 1965]] [[Category:Generals of the India–Pakistan war of 1965]] [[Category:Causes and prelude of the Bangladesh Liberation War]] [[Category:Pakistani autobiographers]] [[Category:Pakistani financiers]] [[Category:Pakistani memoirists]] [[Category:Pakistani MNAs 1962–1965]] [[Category:Pakistani MNAs 1965–1969]] [[Category:Pakistani people with disabilities]] [[Category:Politicians with disabilities]] [[Category:Politicide perpetrators]] [[Category:20th-century Pakistani writers]] [[Category:20th-century memoirists]] [[Category:Indian Members of the Order of the British Empire]] [[Category:Honorary Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George]] [[Category:Recipients of Hilal-i-Jur'at]] [[Category:Recipients of the Nishan-e-Pakistan]] [[Category:World Constitutional Convention call signatories]] [[زمرو:پاڪستاني جنرل]] [[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ جا سياستدان]] [[زمرو:1907ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1974ع جون فوتگيون]] lrvlip01sqru3oq3bpru2hpdinh8wqf 0 11771 390715 388919 2026-07-04T01:03:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390715 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = بحرين جي بادشاھت | common_name = بحرين | native_name = {{native name|ar|مملكة البحرين|italics=off}} | image_flag = Animated flag of Bahrain.gif | alt_flag = اڇي پٽي جيڪا جهنڊي جي لٺ واري پاسي ڳاڙهي حصي کان پنج ٽڪنڊن ذريعي جدا ٿيل آهي، جيڪي اسلام جي پنجن رڪنن جي نمائندگي ڪن ٿا | image_coat = Coat_of_Arms_of_The_Kingdom_of_Bahrain.svg | coa_size = 95 | symbol_type = قومي نشان | national_motto = | national_anthem = {{lang|ar|بحريننا}}<br/>''[[بحريننا|بحرينُنا]]''<br />"اسان جو بحرين"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Bahraini Anthem.ogg|center]]</div> | royal_anthem = <!--''[[شاهي ترانو]]''--> | image_map = {{Switcher|[[File:Bahrain on the globe (Bahrain centered).svg|frameless]]|ڌرتيءَ تي ڏيکاريو|[[File:Map_of_Bahrain.svg|upright=1.12|frameless]]|علائقي ۾ بحرين جو نقشو ڏيکاريو|[[File:BahrainOMCmap.png|upright=1.15|frameless]]|بحرين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[مناما]] | coordinates = {{Coord|26|13|N|50|35|E|type:city}} | largest_city = [[مناما]] | languages_type = سرڪاري ٻولي<br>{{nobold|۽ قومي ٻولي}} | languages = [[جديد معياري عربي|عربي]]<ref>{{cite web|title=Constitution of the Kingdom of Bahrain (Issued in 2002) and Its Amendments (Issued in 2012)|url=http://www.nihr.org.bh/en/MediaHandler/GenericHandler/documents/download/1-%20Constitution%20of%20the%20Kingdom%20of%20Bahrain.pdf|website=National Institution for Human Rights|publisher=National Institute for Human Rights|access-date=31 August 2020|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804180754/http://www.nihr.org.bh/en/MediaHandler/GenericHandler/documents/download/1-%20Constitution%20of%20the%20Kingdom%20of%20Bahrain.pdf|url-status=live}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 53.2% [[عرب]] | 43.4% [[بحرين جا ڏکڻ ايشيائي|ڏکڻ ايشيائي]] | 1.4% [[آفريقي نسل جا ماڻهو|آفريقي]] | 1.1% [[اتر آمريڪي]] | 0.1% [[بحرين جا نسلي، ثقافتي ۽ مذهبي گروهه|ٻيا]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref name=Census2020 /> | religion = {{unbulleted list |74.0% [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] ([[سرڪاري مذهب]]) |26.0% غير مسلم}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bh0022) Bahrain Country Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418014439/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bh0022) |date=18 April 2023 }} Library of Congress</ref><ref name="pew"/> | demonym = [[بحرين جي آدمشماري|بحريني]] | government_type = وحداني [[نيم آئيني بادشاهت]]، آمرانه حڪومت هيٺ<ref>{{Cite journal |last=Shea |first=Joey |date=2022-10-31 |title=You Can't Call Bahrain A Democracy |url=https://www.hrw.org/report/2022/10/31/you-cant-call-bahrain-democracy/bahrains-political-isolation-laws |journal=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>Bertelsmann Stiftung, [https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_BHR.pdf BTI 2024 Country Report — Bahrain]. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung, 2024.</ref><ref>{{Cite journal |last=Nebil Husayn |date=2015-01-01 |title=Mechanisms of Authoritarian Rule in Bahrain |url=https://scienceopen.com/hosted-document?doi=10.13169/arabstudquar.37.1.0033 |journal=Arab Studies Quarterly |language=en |volume=37 |issue=1 |doi=10.13169/arabstudquar.37.1.0033}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Valeri |first=Marc |date=2013-12-15 |title=« J'ai respiré l'air de la liberté. » La légitimation autoritaire au Bahreïn et en Oman à l'épreuve du « printemps arabe » |url=https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2013-4-page-107.htm?ref=doi |journal=Critique Internationale |volume=4 |issue=61 |pages=107–126|doi=10.3917/crii.061.0107 |issn=1290-7839}}</ref> | leader_title1 = [[بحرين جو بادشاهه|بادشاهه]] | leader_name1 = [[حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] | leader_title2 = [[بحرين جو ولي عهد|ولي عهد]] | leader_name2 = [[سلمان بن حمد آل خليفه]] | leader_title3 = [[بحرين جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = سلمان بن حمد آل خليفه | leader_title4 = [[بحرين جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] | leader_name4 = [[خالد بن عبدالله آل خليفه]] | legislature = [[بحرين جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | upper_house = [[بحرين جي مشاورتي ڪائونسل|مشاورتي ڪائونسل]] | lower_house = [[بحرين جي ايوانِ نمائندگان|ايوانِ نمائندگان]] | sovereignty_type = [[بحرين جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آل خليفه گهراڻو]] | established_date1 = 1783 | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان<ref>{{cite news|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19710815-1.2.11.aspx|title=Bahrain ends special pact|date=15 August 1971|newspaper=[[دي اسٽرېٽس ٽائيمز]]|access-date=10 December 2014|archive-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210124248/http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19710815-1.2.11.aspx|url-status=live}}</ref> | established_date2 = 14 آگسٽ 1971 | established_event3 = [[برطانيا|گڏيل بادشاهت]] کان آزادي<ref name="CIA" /> | established_date3 = 15 آگسٽ 1971 | established_event4 = [[بحرين جو قومي ايڪشن چارٽر|بحرين جي بادشاهت]] | established_date4 = 14 فيبروري 2002 | area_km2 = 786.8<ref>{{cite web|url=https://www.bahrain.bh/wps/wcm/connect/bnp_en/about%20the%20kingdom/about%20bahrain/related%20topics/facts%20and%20figures|title=Facts & Figures|website=data.gov.bh|access-date=3 January 2024|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103190317/https://www.bahrain.bh/wps/wcm/connect/bnp_en/about%20the%20kingdom/about%20bahrain/related%20topics/facts%20and%20figures|url-status=live}}</ref> | area_rank = 173هون | area_sq_mi = 303.1 | percent_water = تمام گهٽ | population_estimate = {{UN Population|Bahrain}}{{UN Population|ref}} | population_census = 1,501,635<ref name=Census2020 /> | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_estimate_rank = 149هون | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 1,864 | population_density_sq_mi = 4,828 | population_density_rank = 6هون | GDP_PPP = {{increase}} $118.060 بلين<ref name="auto">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Bahrain) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 98هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $71,460<ref name="auto"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 23هون | GDP_nominal = {{increase}} $49.190 بلين<ref name="auto"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 95هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,780<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 40هون | Gini = | Gini_year = | Gini_change = | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.899 | HDI_rank = 38هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[بحريني دينار]] | currency_code = BHD | time_zone = [[عرب معياري وقت|AST]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | DST_note = | date_format = | drives_on = ساڄي پاسي | calling_code = [[بحرين جا ٽيليفون نمبر|+973]] | cctld = [[.bh]] | official_website = {{URL|bahrain.bh}} | footnote_a = 17 نومبر 1967 کان<ref>[https://books.google.com/books?id=ltXZAAAAMAAJ&q=bahrain+driving+right+1967 ''Bahrain Government Annual Reports''], Volume 8, Archive Editions, 1987, page 92</ref> | today = | footnote_b = 46٪ بحريني شهري آهن، جڏهن ته 4.7٪ ٻيا عرب آهن. }} '''بحرين''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Bahrain.ogg|b|ɑː|ˈ|r|eɪ|n}} {{respell|bah|RAYN}}, {{IPAc-en|b|æ|x|ˈ|r|eɪ|n}}؛ {{langx|ar|البحرين|البحرين|ٻه [[سمنڊ]]|engvar=gb}}، مقامي اچار {{IPA|ar|æl bɑħˈreːn||Ar-Bahrain-1.oga}}}} سرڪاري طور '''بحرين جي بادشاهت'''،{{efn|{{langx|ar|مملكة البحرين|links=no|engvar=gb}} ''{{audio|Ar-Mamlakat al-Baḥrayn.oga|مملڪت البحرين|help=no}}''}} [[اولهه ايشيا]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ وارو ملڪ]] آهي. هي [[فارس نار]] جي اولهه واري ڪناري جي ويجهو واقع آهي. ملڪ 33 قدرتي ٻيٽن ۽ وڌيڪ 50 [[مصنوعي ٻيٽ]]ن تي ٻڌل هڪ ننڍڙو [[ٻيٽن جو مجموعو]] آهي، جنهن جو مرڪز [[بحرين ٻيٽ]] آهي، جيڪو ملڪ جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو زميني ايراضي تي مشتمل آهي. بحرين [[قطر]] ۽ [[سعودي عرب]] جي اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري جي وچ ۾ واقع آهي، جنهن سان اهو [[شاهه فهد ڪاز وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي. 2024ع تائين ملڪ جي آبادي 1,588,670 هئي، جن مان 739,736 (آبادي جو 46.6٪) بحريني شهري، جڏهن ته 848,934 (53.4٪) پرديسي رهواسي هئا.<ref name=Census2020>{{cite web|date=28 February 2021|title=Bahrain 2020 Census|url=https://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=3582|access-date=5 April 2021|website=Information and eGovernment Authority|archive-date=2 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502014151/https://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=3582|url-status=dead}}</ref> بحرين جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{Convert|760|km2|}} آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain|title=Bahrain – the World Factbook|date=19 October 2021|access-date=24 January 2021|archive-date=10 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210105608/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|url-status=dead}}</ref> اهو [[ملڪن ۽ تابعدار علائقن جي ايراضي موجب فهرست|ايشيا جو ٽيون ننڍو ملڪ]] آهي، جيڪو [[مالديپ]] ۽ [[سنگاپور]] کان پوءِ اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|title=Area of Bahrain Expands to 765.3 square kilometres|access-date=1 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201193028/http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|archive-date=1 February 2018|url-status=dead}}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[مناما]] آهي. بحرين جي موجوده علائقي تي قديم زماني ۾ [[دلمون تهذيب]] قائم هئي.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6 October 2014 }}. Saudi Aramco World. Retrieved 7 November 2016.</ref> هي علائقو قديم دور کان پنهنجي [[موتين جي شڪار]] لاءِ مشهور رهيو، جيڪي اوڻيهين صديءَ تائين دنيا جا بهترين موتي سمجهيا ويندا هئا. بحرين 628ع ۾ [[اسلام جي ڦهلاءَ|اسلام کان متاثر ٿيندڙ]] ابتدائي علائقن مان هڪ هو، جڏهن [[محمد]] جي حياتي جاري هئي. عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ، 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي [[پرتگالي سلطنت]] حڪومت ڪئي، جن کي پوءِ [[صفوي ايران]] جي شاهه [[عباس اعظم]] بي دخل ڪيو. 1783ع ۾ [[بني عتبه]] ۽ ان سان لاڳاپيل قبيلن [[ناصر المذڪور]] کان بحرين تي قبضو ڪيو. ان وقت کان وٺي ملڪ تي [[آل خليفه خاندان]] حڪومت ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ [[احمد بن محمد بن خليفه|احمد الفاتح]] بحرين جو پهريون ''[[حاڪم (عرب ملڪن ۾ لقب)|حاڪم]]'' هو. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾، [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت]] سان لڳاتار معاهدن کان پوءِ، بحرين [[برطانوي محافظت وارو علائقو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite web|title=The history of British involvement in Bahrain's internal security|url=https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/history-of-british-involvement-in-bahrains-internal-security/|access-date=7 July 2021|website=openDemocracy|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184547/https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/history-of-british-involvement-in-bahrains-internal-security/|url-status=live}}</ref> 1971ع ۾ هن [[بحرين جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. اڳ ۾ هڪ [[امارت]] هئڻ کان پوءِ، 2002ع ۾ بحرين کي [[نيم آئيني بادشاهت]] قرار ڏنو ويو، ۽ [[s:Constitution of the Kingdom of Bahrain (2002)|آئين]] جي آرٽيڪل 2 تحت [[شريعت]] کي قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو. 2011ع ۾ ملڪ ۾ [[2011ع بحرين بغاوت|احتجاجن جي لهر]] اڀري، جيڪا علائقائي [[عرب بهار]] کان متاثر هئي.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1 November 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN|archive-date=29 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329211022/http://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|url-status=live}}</ref> حڪمران [[سني مسلمان]] [[آل خليفه خاندان]] تي اختلاف راءِ رکندڙن، سياسي مخالفن ۽ [[بحرين ۾ شيعا|شيعه مسلمان آبادي]] سميت مختلف گروهن جي [[بحرين ۾ انساني حق|انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] جا الزام لڳندا رهيا آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses|newspaper=The Guardian|access-date=19 July 2018|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902111608/https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|url-status=live}}</ref> بحرين کي [[فارس نار]] جي تيل کان پوءِ واري معيشت اختيار ڪندڙ پهرين ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157|access-date=23 February 2014|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226224814/http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|url-status=live}}</ref> جنهن جو سبب بئنڪنگ ۽ سياحت جي شعبن ۾ ڏهاڪن کان ٿيندڙ سيڙپڪاري آهي.<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28 December 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24 June 2012}}</ref> دنيا جون ڪيترين ئي وڏيون مالي اداريون مناما ۾ موجود آهن، پر تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني اڃا تائين سرڪاري بجيٽ جو اهم حصو آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] بحرين کي [[ورلڊ بئنڪ موجب اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور تسليم ڪري ٿي. بحرين [[گڏيل قومون]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[عرب ليگ]]، [[اسلامي سهڪار تنظيم]] ۽ [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جو ميمبر آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://www.imuna.org/resources/country-profiles/bahrain/|access-date=7 July 2021|website=IMUNA {{!}} NHSMUN {{!}} Model UN|language=en-US|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185430/https://www.imuna.org/resources/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> اهو [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جو ڊائلاگ پارٽنر پڻ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://eng.sectsco.org/politics/20230718/951659/The-SCO-signs-a-memorandum-on-granting-the-Kingdom-of-Bahrain-the-status-of-dialogue-partner.html|title=Shanghai Cooperation Organisation|website=eng.sectsco.org|access-date=1 September 2023|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816191931/http://eng.sectsco.org/politics/20230718/951659/The-SCO-signs-a-memorandum-on-granting-the-Kingdom-of-Bahrain-the-status-of-dialogue-partner.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bahrain granted the status of SCO dialogue partner|website=bna.bh/en/|date=15 July 2023|url=https://www.bna.bh/en/BahraingrantedthestatusofSCOdialoguepartner.aspx?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDlDCMEcGKMPY4rKOqGpdTL4%3D#:~:text=Shanghai%2C%20July%2015%20(BNA)%3A,People's%20Republic%20of%20China%20Dr|access-date=1 September 2023}}</ref> هن ٻيٽ جي ڊيگهه 48 ڪ. م (30 ميل) ۽ ويڪر 16 ڪ. م (10 ميل) آهي. هتي جو اوچو -جبل- ”دخان“ آهي، جنهن جي اوچائي 135 ميٽر آهي. آب وهوا -ٿڌي-، ڊسمبر ۽ مارچ مهينن ۾ مينهن پوي ٿو، جڏهن ته سراسري گرميءَ جو پد 19 درجا آهي. هيءُ ملڪ عيسوي سال کان 2000 سال اڳ واپار جو وڏو مرڪز هو. 1973ع ۾ پارلياماني نظام قائم ڪيو ويو. ملڪ جو وڏو سربراهه ”-امير-“ آهي، جيڪو وزيرن کي مقرر ڪندو آهي؛ جڏهن ته سمورن وزيرن جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. هيءُ ملڪ قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. هتي -تيل- جا وڏا ذخيرا، قدرتي گئس، چن جو -پٿر- ۽ جپسم وڏي تعداد ۾ ملي ٿو. -ان- کان سواءِ هتي -تيل- صاف ڪرڻ ۽ جهازن جي مرمت جا ڪارخانا پڻ آهن. هن وقت -بحرين- -تيل- جي واپار، بئنڪنگ ۽ تجارت جو وڏو مرڪز آهي.<ref>{{Citation |title=بحرين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86 |access-date=2019-12-18 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409200530/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == لفظي معنيٰ == ''بحرين'' [[عربي]] لفظ ''بحر''، يعني "[[سمنڊ]]"، جو [[مثنيٰ صورت|ٻٽو روپ]] آهي، تنهنڪري ''البحرين'' جي اصل معنيٰ "ٻه [[سمنڊ]]" آهي. بهرحال، هي نالو مؤنث [[خاص اسم]] طور لغوي صورت اختيار ڪري چڪو آهي ۽ مثنيٰ جي نحوي قاعدن جي پيروي نٿو ڪري؛ تنهنڪري ان جي صورت هميشه ''بحرين'' رهي ٿي ۽ ڪڏهن به ''بحران'' نٿي ٿئي، جيڪا متوقع فاعلي صورت آهي. لفظ سان پڇاڙيون بنا ڪنهن تبديليءَ جي شامل ڪيون وڃن ٿيون، جيئن قومي تراني جي نالي ''بحرينُنا'' ("اسان جو بحرين") يا [[نسبتي نالو]] ''بحريني'' ۾. وچئين دور جي نحو دان [[اسماعيل بن حماد الجوهري|الجوهري]] ان بابت تبصرو ڪندي چيو ته وڌيڪ رسمي طور صحيح اصطلاح ''بحري'' ({{lit|سمنڊ سان واسطو رکندڙ}}) غلط سمجهيو وڃي ها، تنهنڪري استعمال نه ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Bahrain Etymology, History, Geography, Government and politics, The Free Encyclopedia|url=https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|access-date=2022-04-21|website=rsmag.org|language=en-US|archive-date=4 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204134124/https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|url-status=usurped}}</ref> اهو اڃا تائين اختلافي آهي ته ''بحرين'' نالو اصل ۾ ڪهڙن "ٻن سمنڊن" ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="EoI" /> هي اصطلاح [[قرآن]] ۾ پنج ڀيرا اچي ٿو، پر جديد ٻيٽ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، جيڪو اصل ۾ عربن وٽ ''اوال'' جي نالي سان مشهور هو.<ref name="EoI">{{cite encyclopedia|last=Houtsma|first=M. Th.|author-link=مارٽين ٿيوڊور هوٽسما|title=Baḥrayn|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام|year=1960|publisher=اي. جي. برل|location=ليڊن|volume=I|page=941}}</ref> اڄڪلهه بحرين جا "ٻه سمنڊ" عام طور ٻيٽ جي اوڀر ۽ اولهه وارا نار،<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|access-date=2022-04-21|website=TeachMideast|language=en-US|archive-date=24 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524180020/https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> ٻيٽ جي اتر ۽ ڏکڻ وارا سمنڊ،<ref>{{Cite book|publisher=اي. جي. برل|title=First encyclopaedia of Islam 1913–1936|isbn=978-90-04-09796-4|page=584|url=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA584|year=1993}}</ref> يا زمين جي مٿان ۽ هيٺ موجود کارو ۽ مٺو پاڻي سمجهيا وڃن ٿا. کوهن کان سواءِ، بحرين جي اتر ۾ سمنڊ جا اهڙا علائقا به آهن، جتي قديم دور کان سياحن جي مشاهدي موجب کاري پاڻيءَ جي وچ ۾ مٺو پاڻي اڀري نڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|title=Bahrain Human Development Report 2018|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|journal=Bahrain Human Development Report 2018|access-date=21 April 2022|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130104211/http://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|url-status=live}}</ref> بحرين جي جغرافيائي نالي بابت هڪ متبادل نظريو [[الاحساء]] علائقي طرفان پيش ڪيو ويو آهي، جنهن موجب اهي ٻه سمنڊ "وڏو سائو سمنڊ" يعني [[فارس نار]]، ۽ [[الاصفر ڍنڍ]] هئا، جيڪا [[جزيرة العرب|عربي خشڪي]] تي واقع هئي.{{citation needed|date=June 2025}} [[وچئين دور]] جي آخر تائين، "بحرين" مان مراد [[اڀرندي عربستان]] جو اهو علائقو هو، جنهن ۾ ڏکڻ [[عراق]]، [[ڪويت]]، [[الحساء نخلستان|الحساء]]، [[قطيف]] ۽ بحرين شامل هئا. هي علائقو عراق جي [[بصره]] کان [[عمان]] جي [[هرمز ڳچي سمنڊ]] (اسٽريٽ آف ھرمز) تائين پکڙيل هو. هي اقليم البحرين جو "بحرين صوبو" هو. "بحرين" جو اصطلاح فقط اوال ٻيٽن جي مجموعي لاءِ ڪڏهن استعمال ٿيڻ لڳو، اهو معلوم ناهي.<ref name="Rentz" /> اڀرندي عربستان جي سڄي ساحلي پٽي هڪ هزار سالن تائين "بحرين" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="maj">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR16|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XIX|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref> ٻيٽ ۽ بادشاهت کي عام طور '''بحرين''' به لکيو ويندو هو. ==تاريخ== === قديم دور === بحرين [[دلمون تهذيب|دلمون]] جو مرڪز هو، جيڪو [[برونز دور]] ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو ۽ [[ميسوپوٽيميا]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1192|title=Qal'at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun|publisher=UNESCO|access-date=5 October 2012|archive-date=5 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405042527/https://whc.unesco.org/en/list/1192|url-status=live}}</ref> بعد ۾ بحرين تي [[سوميري]]ن ۽ [[بابليون]]ين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society|last=Larsen|first=Curtis E.|year=1984|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-46906-5|pages=52–55|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC&pg=PA52}}</ref> ڇهين صدي ق.م کان ٽين صدي ق.م تائين بحرين [[هخامنشي سلطنت]] جو حصو رهيو. لڳ ڀڳ 250 ق.م ڌاري [[پارت سلطنت]] [[فارس نار]] کي پنهنجي قبضي ۾ آندو ۽ پنهنجي اثر کي [[عمان]] تائين وڌايو. پارٿين واپاري رستن تي ضابطو رکڻ لاءِ فارس نار جي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي فوجي چوڪيون قائم ڪيون.<ref>{{Cite book|title=Concise History of Islam|url=https://books.google.com/books?id=eACqCQAAQBAJ&pg=PA421|date=14 September 2011|isbn=9789382573470|last1=Syed|first1=Muzaffar Husain|last2=Akhtar|first2=Syed Saud|last3=Usmani|first3=B. D.|publisher=Vij Books India Pvt}}</ref> [[ڪلاسيڪي دور]] ۾ بحرين کي [[قديم يوناني]] ''[[ٽائيلوس]]'' سڏيندا هئا، جيڪو موتين جي واپار جو مرڪز هو. اهو نالو ان وقت مشهور ٿيو، جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي خدمت ۾ موجود يوناني سامونڊي سالار [[نيئرخس]] بحرين تي پهتو.{{sfn|Larsen|1983|p=13}} اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نيئرخس سڪندر اعظم جي سپهه سالارن مان پهريون شخص هو، جنهن هن ٻيٽ جو دورو ڪيو. هن هتي هڪ سرسبز سرزمين ڏٺي، جيڪا هڪ وسيع واپاري نيٽ ورڪ جو حصو هئي. هن لکيو: > "فارس نار ۾ واقع ٽائيلوس ٻيٽ تي ڪپهه جي وڻن جا وڏا باغ آهن، جن مان ''سنڊونيس'' نالي ڪپڙا تيار ڪيا وڃن ٿا. انهن جا مختلف درجا آهن؛ ڪي نهايت قيمتي، ته ڪي نسبتاً سستا. انهن جو استعمال فقط هندستان تائين محدود ناهي، پر عربستان تائين به پکڙيل آهي."<ref>Arnold Hermann Ludwig Heeren, Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity, Henry Bohn, 1854 p38</ref> يوناني فلسفي ۽ نباتات جي ماهر [[ٿيوفراسٽس]]<ref name="Theophrastus">Theophrastus, ''Enquiry into Plants'', trans. Sir Arthur Fenton Hort (London: W. Heinemann, 1916), ToposText, accessed June 16, 2026, https://topostext.org/work/242.</ref> لکي ٿو ته بحرين جو وڏو حصو انهن ڪپهه جي وڻن سان ڍڪيل هو، ۽ بحرين انهن لٺين جي برآمد لاءِ مشهور هو، جن تي مخصوص نشان اُڪريل هوندا هئا ۽ جيڪي روايتي طور [[بابليون]] ۾ استعمال ڪيون وينديون هيون.<ref>Arnold Heeren, ibid, p441</ref> سڪندر اعظم بحرين ۾ يوناني آبادگار آباد ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته اهو سندس خواهش مطابق وڏي پيماني تي عمل ۾ آيو يا نه، پر بحرين وڏي حد تائين [[هلينائزيشن|هلينائي دنيا]] جو حصو بڻجي ويو. مٿئين طبقي جي ٻولي يوناني هئي، جڏهن ته روزمره جي زندگيءَ ۾ [[آرامي ٻولي]] استعمال ٿيندي هئي. مقامي سڪن تي ويٺل [[زيوس]] جي تصوير موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته هتي سندس پوڄا عرب سج ديوتا [[شمس (ديوتا)|شمس]] جي گڏيل صورت طور ڪئي ويندي هئي.<ref>Potts, D.T., in: ''Coinage of the Caravan Kingdoms: Studies in Ancient Arabian Monetization'', Huth, Martin, and van Alfen, Peter G., (editors), Numismatic studies, The American Numismatic Society, New York, 2010, p. 36</ref> ٽائيلوس يوناني راندين جي مقابلي جو مرڪز پڻ هو.<ref>W. B. Fisher et al. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press 1968 p40</ref> يوناني مؤرخ [[اسٽرابو]] جو خيال هو ته [[فينيقي]]ن جو اصل وطن بحرين هو.<ref>{{cite web|author=Ju. B. Tsirkin|title=Canaan. Phoenicia. Sidon.|url=http://www.aulaorientalis.org/AuOr%20escaneado/AuOr%2019-2001/2/7.pdf|page=274|access-date=22 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135456/http://www.aulaorientalis.org/AuOr%20escaneado/AuOr%2019-2001/2/7.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> [[هيروڊوٽس]] پڻ اهو ئي سمجهندو هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو.<ref>{{cite book |author=R. A. Donkin |title=Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing: Origins to the Age of Discoveries, Volume 224 |url=https://books.google.com/books?id=leHFqMQ9mw8C&pg=PA48 |page=48 |isbn=978-0-87169-224-5 |year=1998 |publisher=American Philosophical Society |access-date=20 June 2015 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131400/https://books.google.com/books?id=leHFqMQ9mw8C&pg=PA48 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Michael Rice |title=Bahrain Through The Ages – Archa |url=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C&pg=PA401 |pages=401–402 |isbn=978-0-7103-0112-3 |year=1986 |publisher=Routledge |access-date=20 June 2015 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131339/https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C&pg=PA401 |url-status=live}}</ref> هن نظريي کي اوڻيهين صديءَ جي جرمن قديم تاريخ جي ماهر [[آرنولڊ هيرن]] قبول ڪيو، جنهن لکيو: > "مثال طور يوناني جاگرافيدانن وٽ اسان ٻن ٻيٽن، ٽائرس يا ٽائيلوس، ۽ [[اراد، بحرين|اراڊوس]] جو ذڪر پڙهون ٿا، جيڪي پاڻ کي فينيقين جو اصل وطن سڏيندا هئا ۽ فينيقي مندرن جا آثار پيش ڪندا هئا."<ref>{{Cite journal|title=Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=L5NMAQAAMAAJ&pg=PA434|journal=A.H.L. Heeren|year=1846}}</ref> خاص طور تي [[صور، لبنان|صور]] جي رهواسين ڊگهي عرصي کان اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته سندن اصل [[فارس نار]] مان آهي، ۽ "ٽائيلوس" ۽ "صور" جي نالن جي هڪجهڙائيءَ تي پڻ تبصرا ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book|title=The Archaeology of the Arabian Gulf|publisher=Routledge|author=Rice, Michael|year=1994|page=20|isbn=978-0-415-03268-1}}</ref> بهرحال، ان دور ۾، جڏهن اهڙي لڏپلاڻ ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو، بحرين ۾ انساني آباديءَ جا تمام ٿورا ثبوت موجود آهن.<ref>{{cite book|title=The Archaeology of the Arabian Gulf|publisher=Routledge|author=Rice, Michael|year=1994|page=21|isbn=978-0-415-03268-1}}</ref> [[File:Bellin - Karte von der Küste von Arabien c.1745 (crop).png|thumb|1745ع ۾ [[جاڪ-نيڪولا بيلين|بيلين]] پاران تيار ڪيل بحرين جي تاريخي علائقي جو نقشو]] [[File:AncientTombsOfBahrain.svg|thumb|بحرين جي [[دلمون جا تدفيني دڙا|قديم تدفيني دڙن]] جي جڳهن کي ڏيکاريندڙ نقشو. اندازي موجب هتي لڳ ڀڳ 350,000 تدفيني دڙا موجود آهن.]] سمجهيو وڃي ٿو ته "ٽائيلوس" نالو سامي لفظ ''تلمن'' ([[دلمون]]) جي يوناني صورت آهي.<ref>Jean Francois Salles in Traces of Paradise: The Archaeology of Bahrain, 2500BC-300AD in Michael Rice, [[هيريئٽ ڪرافورڊ]] Ed, IB Tauris, 2002 p132</ref> ''ٽائيلوس'' جو اصطلاح ٻيٽن لاءِ عام طور تي [[بطليموس]] جي ''[[جغرافيه (بطليموس)|جغرافيه]]'' تائين استعمال ٿيندو رهيو، جتي اتان جي رهواسين کي ''ٿيلوآنائي'' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|title=GAMEON-ARABIA'2015, March 2–4, 2015, AOU, Manama, Bahrain, Conference Venue {{!}} EUROSIS|url=https://www.eurosis.org/cms/index.php?q=node/2956|access-date=2022-04-21|website=eurosis.org|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814150737/https://www.eurosis.org/cms/index.php?q=node/2956|url-status=live}}</ref> بحرين جا ڪجهه مڪاني نالا ٽائيلوس واري دور تائين پهچن ٿا؛ مثال طور [[محرق]] جي رهائشي علائقي "اراد" جو نالو قديم يوناني نالي "اراڊوس" مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محرق جو قديم يوناني نالو هو.{{sfn|Larsen|1983|p=13}} ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[اردشير پهريون]]، جيڪو [[ساساني سلطنت]] جو پهريون حڪمران هو، عمان ۽ بحرين تي چڙهائي ڪئي، جتي هن بحرين جي حڪمران سناطروق کي شڪست ڏني.<ref name="books.google">{{cite book|title=Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam|last=Hoyland|first=Robert G.|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-19535-5|page=28|url=https://books.google.com/books?id=mZb9g1tSeXYC&pg=PA28}}</ref> بحرين [[اوال]] ({{Langx|ar|اوال|links=no|engvar=gb}}) نالي هڪ ڍڳي جي ديوتا جي پوڄا جو مرڪز هو. پوڄارين [[محرق]] ۾ اوال جو هڪ وڏو مجسمو تعمير ڪيو هو، جيڪو هاڻي موجود ناهي. ''ٽائيلوس'' واري دور کان پوءِ ڪيترين ئي صدين تائين بحرين ''اوال'' جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. پنجين صدي عيسويءَ تائين بحرين [[نسطوري عيسائيت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، ۽ [[سماهيج]]<ref>From Persian sa-mahij (سه ماهی) meaning Three Fish.</ref> ڳوٺ بشپن جي گاديءَ جو هنڌ هو. 410ع ۾، مشرقي سرياني چرچ جي سينوڊ جي رڪارڊ موجب، ''بطائي'' نالي هڪ بشپ کي بحرين ۾ چرچ مان خارج ڪيو ويو.<ref name="Jean Francois Salles p132">Jean Francois Salles p132</ref> هڪ مذهبي فرقو هئڻ جي حيثيت سان، نسطوري عيسائين کي [[بازنطيني سلطنت]] طرفان اڪثر بدعقيدو سمجهي ستايو ويندو هو، پر بحرين سلطنت جي قبضي کان ٻاهر هئڻ سبب کين ڪجهه تحفظ حاصل هو. اڄ به [[محرق]] جي ڪيترن ئي ڳوٺن جا نالا بحرين جي عيسائي ورثي جي ياد ڏيارين ٿا، جن مان [[الدير]] جي معنيٰ "خانقاهه" آهي. اسلام کان اڳ بحرين جي آبادي ۾ [[عرب عيسائي|عيسائي عرب]] (خاص طور [[عبدالقيس]])، فارسي ([[زرتشتي]])، [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ#ابتدائي تاريخ|يهودي]]،<ref name="orig">{{cite web|url=http://etheses.dur.ac.uk/7942/1/7942_4940.PDF?+UkUDh:CyT|title=Social and political change in Bahrain since the First World War|pages=46–47|work=[[ڊرهم يونيورسٽي]]|year=1973|access-date=22 June 2014|archive-date=20 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120105940/http://etheses.dur.ac.uk/7942/1/7942_4940.PDF?+UkUDh:CyT|url-status=live}}</ref> ۽ [[آرامي ٻولي]] ڳالهائيندڙ زرعي آبادي شامل هئي.<ref name="ram">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR24|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XXIV–XXVI|quote=Thus the pre-Islamic ethno-linguistic situation in eastern Arabia appear to have been a mixed tribal population of partially Christianised Arabs of diverse origins who probably spoke different old Arabian vernaculars; a mobile Persian-speaking population, possibly of traders and administrators, with strong links to Persia, with which they maintained close contact; a sedentary, non-tribal community of Aramaic-speaking farmers; a Persian clergy, which we know for certain, used Syriac as a language of liturgy and general writing, probably alongside Persian as a spoken language.|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref><ref name="om">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W8glrgh87kEC&pg=PA305|title=Tradition and Modernity in Arabic Language And Literature|author=J. R. Smart|year=2013|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-0411-8}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA98|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 5|page=98|year=1993|isbn=9004097910|last1=Houtsma|first1=M. Th|publisher=BRILL|access-date=20 June 2015|archive-date=17 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131335/https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA98|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ برٽرم سرجينٽ]] موجب، [[بحارنه]] شايد انهن ماڻهن جا [[عربي بڻجڻ|عرب بڻيل]] "اولاد" آهن، جيڪي اصل آباديءَ مان اسلام قبول ڪندڙ عيسائين (آرامين)، يهودين ۽ فارسين تي مشتمل هئا، جيڪي [[اڀرندي عربستان]] جي ٻيٽن ۽ آباد سامونڊي علائقن ۾ [[ابتدائي اسلامي فتحون|مسلمانن جي فتح]] وقت رهندا هئا.<ref name="ram" /><ref name="Robert Bertram Serjeant 1968 488">{{cite journal|jstor=614301|title=Fisher-folk and fish-traps in al-Bahrain|author-link=Robert Bertram Serjeant|author=Serjeant, Robert Bertram|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=31|issue=3|year=1968|pages=486–514 (488)|doi=10.1017/s0041977x00125522|s2cid=128833964|issn=0041-977X}}</ref> اسلام کان اڳ بحرين جي مستقل رهواسين جي ٻولي بنيادي طور [[آرامي ٻولي#جاگرافيائي ورڇ|آرامي]] هئي ۽ ڪجهه حد تائين فارسي پڻ ڳالهائي ويندي هئي، جڏهن ته [[سرياني ٻولي]] مذهبي رسمن ۽ عبادت جي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي.<ref name="om" /> === اسلام جي آمد === {{Main|محمد جون فوجي مهمون}} [[File:Muhammad Bahrain letter facsimile.png|thumb|628ع ۾ [[محمد]] طرفان بحرين جي حاڪم [[منذر بن ساويٰ التميمي]] ڏانهن موڪليل خط جي [[نقل]]]] [[محمد]] صه جي بحرين جي ماڻهن سان پهرين لاڳاپي جو واقعو [[القدر تي چڙهائي]] هو. محمد [[بنو سليم]] قبيلي تي اوچتو حملو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ ته هنن مديني تي حملي جي رٿابندي ڪئي هئي. کيس اطلاع مليو هو ته ڪجهه قبيلا بحرين ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا ۽ سرزمينِ عرب تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا، پر جڏهن انهن قبيلن کي خبر پئي ته محمد پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي سندن مقابلي لاءِ اچي رهيو آهي، ته اهي پوئتي هٽي ويا.<ref>Emerick, Yahiya (2002) [https://books.google.com/books?id=GAxh0K8-BVgC&pg=PA185 Critical Lives: Muhammad], p. 185, Penguin</ref><ref>Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 147. ([https://web.archive.org/web/20110826203308/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s6.html online])</ref> [[File:Persia 600ad.jpg|thumb|عربن جي فتح کان ٿورو اڳ، لڳ ڀڳ 600ع ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني دور]] جي [[فارسي سلطنت]]]] روايتي اسلامي روايتن موجب، [[العلاءُ الحضرمي]] کي 628ع ۾ [[محمد]] طرفان [[زيد بن حارثه جي مهم (حسما)]] دوران [[اڀرندي عربستان|بحرين واري علائقي]] ڏانهن سفير طور موڪليو ويو،<ref>Safiur-Rahman Mubarakpuri, [https://books.google.com/books?id=-ppPqzawIrIC&pg=PA222 The Sealed Nectar], p. 226</ref><ref name=history>Akbar Shāh Ḵẖān Najībābādī, [https://books.google.com/books?id=Pi5tAAAAMAAJ History of Islam, Volume 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402185803/https://books.google.com/books?id=Pi5tAAAAMAAJ |date=2 April 2023 }}, p. 194. Quote: "Again, the Holy Prophet «P sent Dihyah bin Khalifa Kalbi to the Byzantine king Heraclius, Hatib bin Abi Baltaeh to the king of Egypt and Alexandria; Allabn Al-Hazermi to Munzer bin Sawa the king of Bahrain; Amer bin Aas to the king of Oman. Salit bin Amri to Hozah bin Ali— the king of Yamama; Shiya bin Wahab to Haris bin Ghasanni to the king of Damascus"</ref> ۽ [[منذر بن ساويٰ التميمي]]، جيڪو ان وقت بحرين جو مقامي حڪمران هو، سندس دعوت قبول ڪئي ۽ سڄي علائقي اسلام قبول ڪيو.<ref>محمد جو [[منذر بن ساويٰ التميمي]] ڏانهن منسوب خط [[بيت القرآن عجائب گهر]]، [[هوره]]، بحرين ۾ محفوظ آهي.</ref><ref>{{cite web|title=The letters of the Prophet Muhammed beyond Arabia|url=http://www.alghurabaa.org/books/seerah/The%20letters%20of%20the%20Prophet%20Muhammad%20to%20the%20Kings%20beyond%20Arabia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206161001/http://www.alghurabaa.org/books/seerah/The%20letters%20of%20the%20Prophet%20Muhammad%20to%20the%20Kings%20beyond%20Arabia.pdf|url-status=dead|archive-date=6 December 2010|access-date=18 June 2012}}</ref> === وچيون دور === 899ع ۾ [[قرامطه]]، جيڪي [[هزارساله عقيدو|هزارساله]] [[اسماعيلي]] مسلمان فرقو هئا، بحرين تي قبضو ڪري ورتو. سندن مقصد عقل جي بنياد تي هڪ [[مثالي سماج]] قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي جماعت جي پوئلڳن ۾ ملڪيت جي ٻيهر ورڇ ڪرڻ هو. ان کان پوءِ قرامطن [[بغداد]] ۾ موجود خليفي کان [[خراج]] طلب ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 930ع ۾ هنن [[مڪي تي قرامطن جو حملو|مڪي تي حملو]] ڪري [[مڪو]] مان مقدس [[حجر اسود]] کڻي وچئين دور جي بحرين جي [[بحرين (تاريخي علائقو)|احساء]] واري مرڪز ڏانهن منتقل ڪيو، جتي ان کي ڀنگ طور رکيو ويو. مؤرخ [[الجويني]] جي بيان موجب، 951ع ۾، 22 سالن کان پوءِ، حجر اسود پراسرار حالتن ۾ واپس ڪيو ويو. ان کي هڪ ٿيلهي ۾ وجهي [[ڪوفي جي جامع مسجد]]، عراق ۾ اڇلايو ويو، جنهن سان گڏ هڪ نوٽ به هو، جنهن ۾ لکيل هو: "حڪم سان اسان ان کي کنيو هو، ۽ حڪم سان ئي اسان ان کي واپس آندو آهي." حجر اسود جي چوري ۽ منتقلي سبب اهو ست ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/qarma.html|title=Qarmatiyyah|publisher=St. Martin's College|work=Overview of World Religions|access-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070428055134/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/qarma.html|archive-date=28 April 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="glasse">Cyril Glasse, ''New Encyclopedia of Islam'', p. 245. Rowman Altamira, 2001. {{ISBN|0-7591-0190-6}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/eb/article-9015514 "Black Stone of Mecca"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080103174218/http://www.britannica.com/eb/article-9015514 |date=3 January 2008 }}. ''Encyclopædia Britannica''. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 25 June 2007.</ref> 976ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ،<ref name="autogenerated2">{{Cite book|last=Cole|first=Juan|year=2002|title=Sacred Space And Holy War: The Politics, Culture and History of Shi'ite Islam|url=https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-86064-736-9}}</ref> قرامطن کي [[الحساء]] جي عرب [[عيوني خاندان]] ختم ڪري ڇڏيو، جنهن 1076ع ۾ سڄي بحرين واري علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref>Smith, G.R. "Uyūnids". ''[[اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 16 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7786] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401120424/http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7786|date=1 April 2020}}</ref> عيوني خاندان 1235ع تائين بحرين تي حڪومت ڪئي، جڏهن هن ٻيٽن جي مجموعي تي ٿوري عرصي لاءِ [[فارس]] جي فارسي حڪمران قبضو ڪيو. 1253ع ۾ [[عصفوري خاندان]] عيوني خاندان کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ اهڙي طرح هنن اڀرندي [[عربستان]]، جنهن ۾ بحرين جا ٻيٽ به شامل هئا، تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو.<ref name="Rentz"/> 1330ع ۾ هي ٻيٽن جو مجموعو [[هرمز]] جي حڪمرانن جي باجگذار رياست بڻجي ويو.<ref name="Rentz">Rentz, G. "al- Baḥrayn". ''[[اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0089]{{dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> مقامي سطح تي ٻيٽن تي شيعه [[جرواني خاندان|جرواني]] خاندان [[قطيف]] مان حڪومت ڪندو هو.<ref>[[#Cole|Cole]], p. 179</ref> پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، هي ٻيٽن جو مجموعو [[جبري خاندان]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪو [[الحساء]] ۾ قائم هڪ بدوي خاندان هو ۽ اڀرندي عربستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪندو هو.<ref>{{cite web|title=erickbonnier-pictures – Barhain – Pearl of Gulf|url=https://www.erickbonnier-pictures.com/reports-travels/barhain-pearl-of-gulf/|access-date=2022-04-22|website=erickbonnier-pictures.com|language=fr|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630134141/https://www.erickbonnier-pictures.com/reports-travels/barhain-pearl-of-gulf/|url-status=live}}</ref> === پورچوگالي دور ۽ شروعاتي جديد دور === {{Main|صفوي دور ۾ بحرين|بني عتبه طرفان بحرين تي حملو|بحرين ۽ ان جا تابعدار علائقا|قطري–بحريني جنگ}} [[File:Bahrain Fort overview.jpg|thumb|left|[[قلعة البحرين|باريم جو پورچوگالي قلعو]]، جيڪو پرتگالين 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي حڪومت دوران تعمير ڪيو.]] 1521ع ۾ پورچوگالين [[هرمز]] سان اتحاد ڪري [[جبري خاندان|جبري]] حڪمران [[مقرن بن زامل]] کان بحرين تي قبضو ڪيو، جيڪو هن قبضي دوران مارجي ويو. پورچوگالي حڪومت لڳ ڀڳ 80 سالن تائين قائم رهي، جنهن دوران هو گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني]] فارسي گورنرن تي ڀاڙيندا هئا.<ref name=Rentz /> 1602ع ۾ [[صفوي ايران]] جي [[عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] پورچوگالين کي ٻيٽن مان ڪڍي ڇڏيو،<ref>[[#Cole|Cole]], p. 186</ref> جنهن سان [[شيعه اسلام]] کي وڌيڪ هٿي ملي.<ref>[[#Cole|Cole]], p. 198.</ref> ايندڙ ٻن صدين تائين فارسي حڪمرانن هن ٻيٽن جي مجموعي تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو، جيڪو صرف 1717ع ۽ 1738ع ۾ [[اباضي]]ن جي عماني حملن دوران عارضي طور ٽٽو.<ref name="autogenerated4">[[#Cole|Cole]], p. 194</ref> هن عرصي جي وڏي حصي ۾ هو بحرين تي سڌيءَ طرح حڪومت ڪرڻ بدران يا ته [[بوشهر]] ذريعي يا اتر فارس مان لڏي آيل سني عرب قبيلن جي وسيلي اڻسڌي حڪومت ڪندا هئا. اهي قبيلا، جيڪي فارس جي اترين علائقن مان واپس عربستان جي فارس نار واري ڪناري تي اچي آباد ٿيا، ''[[هوله]]'' جي نالي سان مشهور هئا.<ref name=Rentz /><ref>[[#Cole|Cole]], p. 187</ref><ref name=McCoy /> 1753ع ۾ [[ناصر المذڪور]] جي هوله قبيلي، ايران جي [[زند خاندان]] جي اڳواڻ [[ڪريم خان زند]] جي طرفان بحرين تي حملو ڪيو ۽ ايراني حڪومت کي ٻيهر سڌي طرح بحال ڪيو.<ref name=McCoy>{{Cite book|last=McCoy|first=Eric Andrew|year=2008|title=Iranians in Bahrain and the United Arab Emirates: Migration, Minorities, and Identities in the Persian Gulf Arab States|url=https://books.google.com/books?id=hsU798UPaeYC|page=73|isbn=978-0-549-93507-0}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1783ع ۾ [[ناصر المذڪور]] [[بني عتبه]] ۽ انهن جي اتحادي قبيلن هٿان [[زباره جي جنگ]] (1782ع) ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ بحرين جا ٻيٽ وڃائي ويٺو. بحرين بني عتبه لاءِ نئون علائقو نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سترهين صديءَ کان هتي موجود هئا.<ref>{{Cite book|last=Slot|first=B.|year=1991|title=The Origins of Kuwait|url=https://books.google.com/books?id=zoTsorEN_yEC|publisher=BRILL|page=110|isbn=978-90-04-09409-3}}</ref> ان دوران هنن بحرين ۾ کجين جا باغ خريد ڪرڻ شروع ڪيا. هڪ دستاويز مان معلوم ٿئي ٿو ته آل خليفه جي اچڻ کان 81 سال اڳ [[آل بن علي]] قبيلي (بني عتبه جي هڪ شاخ) جي هڪ شيخ [[ستره]] ٻيٽ تي مريم بنت احمد السندي کان کجين جو هڪ باغ خريد ڪيو هو.<ref>[http://www.albdoo.info/imgcache2008/3af882fe7cb2511eb935435895e1a566.gif Ownership deeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124223501/http://www.albdoo.info/imgcache2008/3af882fe7cb2511eb935435895e1a566.gif |date=24 January 2016 }} to a palm garden on the island of Sitra, Bahrain, which was sold by Mariam bint Ahmed Al Sindi to Shaikh Salama Bin Saif Al Utbi, dated 1699–1111 Hijri,</ref> [[File:Persian Gulf 1507-1750.gif|alt=|thumb|جامني رنگ: سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران [[پورچوگالي سلطنت]] جا [[فارس نار]] ۾ علائقا (جديد سرحدون ڏيکاريل آهن). اهم شهر، بندرگاهون ۽ واپاري رستا.]] [[آل بن علي]] قطر جي ٻيٽ نما علائقي ۾ واقع زباره شهر تي حاوي قبيلو هو،<ref name="Arabia's Frontiers p44">{{Cite book|last=Wilkinson|first=John Craven|year=1991|title=Arabia's frontiers: the story of Britain's boundary drawing in the desert|publisher=I.B. Tauris|page=44}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rihani|first=Ameen Fares|author-link=Ameen Rihani|year=1930|title=Around the coasts of Arabia|publisher=Houghton Mifflin Company|page=297}}</ref> جيڪو اصل ۾ بني عتبه جي طاقت جو مرڪز هو. بني عتبه جي بحرين تي قبضي کان پوءِ آل بن علي کي اتي عملي طور خودمختيار قبيلو هئڻ جي حيثيت حاصل ٿي وئي. هو چار ڳاڙهين ۽ ٽي اڇين پٽين وارو جهنڊو استعمال ڪندا هئا، جيڪو [[السليمي جهنڊو]] جي نالي سان مشهور هو،<ref>''Gazetteer of the Persian Gulf, Oman, and Central Arabia'', Geographical, Volume 1, 1905</ref> ۽ بحرين، قطر، [[ڪويت]] ۽ سعودي عرب جي بادشاهت جي اڀرندي صوبي ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان پوءِ قطر مان مختلف عرب خانداني ۽ قبائلي گروهه [[بوشهر]] جي [[ناصر المذڪور]] جي زوال کان پوءِ بحرين ۾ اچي آباد ٿيا. انهن خاندانن ۾ [[آل خليفه خاندان]]، آل معاواده، آل بوعينين، آل فاضل، آل ڪواري، آل مناعي، آل نعيمي، آل رميحي، آل سليطي، آل سادا، آل ثوادي ۽ ٻيا ڪيترائي خاندان ۽ قبيلا شامل هئا.<ref>{{Cite book|title=Background Notes: Mideast, March, 2011|year=2011|publisher=US State Department|isbn=978-1-59243-126-7|url=https://books.google.com/books?id=bLRoWtwJnZQC}}</ref> [[آل خليفه خاندان]] 1799ع ۾ قطر مان بحرين منتقل ٿيو. اصل ۾ سندن ابن ڏاڏن کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]] مرڪزي عربستان جي [[ام قصر]] مان ڪڍي ڇڏيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[بصره]] ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ [[شط العرب]] جي آبي رستي تي هلندڙ واپاري جهازن تي حملا ڪندا هئا. عثمانين کين 1716ع ۾ ڪويت ڏانهن ڌڪي ڇڏيو، جتي هو 1766ع تائين رهيا.<ref name="qdl1">{{cite web|url=http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575946.0x00009c|title='Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782)|date=30 September 2014|publisher=qdl.qa|page=1000|access-date=16 January 2015|archive-date=16 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150116084206/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575946.0x00009c|url-status=live}}</ref> 1760ع واري ڏهاڪي ڌاري [[آل جلاهمه]] ۽ [[آل خليفه خاندان]]، جيڪي ٻئي عتوب اتحاد سان لاڳاپيل هئا، موجوده قطر جي [[زباره]] ڏانهن لڏي ويا، جنهن کان پوءِ [[آل صباح]] ڪويت جا واحد مالڪ رهجي ويا.<ref>''Gazetteer of the Persian Gulf''. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915 [1000] (1155/1782), p. 1001</ref> === 19هين صدي ۽ ان کان پوءِ === {{Main|بحرين رياست}} 19هين صديءَ جي شروعات ۾ بحرين تي عمانين ۽ [[آل سعود خاندان|آل سعود]] ٻنهي حملا ڪيا. 1802ع ۾ اهو هڪ 12 سالن جي ٻار جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن عماني حڪمران سيد سلطان پنهنجي پٽ سالم کي [[قلعو اراد]] ۾ گورنر مقرر ڪيو.<ref>Onley, James. ''[https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_ The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century]'', Exeter University, 2004 p44</ref> 1816ع ۾ فارس نار ۾ برطانوي سياسي ريزيڊنٽ وليم بروس کي بحرين جي شيخ جو هڪ خط مليو، جنهن ۾ شيخ ان افواهه بابت پريشاني ظاهر ڪئي ته برطانيا مسقط جي امام طرفان ٻيٽ تي حملي جي حمايت ڪندو. هو شيخ کي يقين ڏيارڻ لاءِ بحرين ويو ته ائين ناهي، ۽ هڪ غير رسمي معاهدو تيار ڪيو، جنهن ۾ شيخ کي يقين ڏياريو ويو ته برطانيا غيرجانبدار ڌر رهندو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|فيبروري 1933ع ۾ حمد بن عيسيٰ آل خليفه جي بحرين جي حاڪم طور تاجپوشي]] 1820ع ۾، [[1820ع جو عام سامونڊي معاهدو|معاهدي واري لاڳاپي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پوءِ، برطانيا آل خليفه قبيلي کي بحرين جا حڪمران، يعني عربي ۾ "الحاڪم"، تسليم ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> بهرحال، ڏهه سال پوءِ، فارسي ۽ برطانوي تحفظ حاصل ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، کين مصر کي هر سال خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> [[File:Trigonometrical Plan of the Island and Harbour of Bahrain.jpg|thumb|upright=1.35|1825ع ۾ بحرين جو نقشو]] 1860ع ۾، جڏهن برطانوي بحرين تي غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن آل خليفه ساڳي حڪمت عملي اختيار ڪئي. فارسين ۽ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] ڏانهن خط لکي، آل خليفه بهتر شرطن جي آڇ سبب مارچ ۾ بحرين کي عثمانين جي تحفظ هيٺ رکڻ تي راضي ٿيا. آخرڪار، [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان جي حڪومت]] بحرين تي غالب ٿي وئي، جڏهن فارسين ان کي تحفظ ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ڪرنل [[ليوس پيلي|پيلي]] آل خليفه سان هڪ نئون معاهدو ڪيو، جنهن تحت بحرين کي برطانوي حڪمراني ۽ تحفظ هيٺ رکيو ويو.<ref name=NAS /> [[File:Bahrainharbor.jpg|thumb|upright=1.35|مناما بندرگاهه، لڳ ڀڳ 1870ع]] 1868ع ۾ [[قطري–بحريني جنگ]] کان پوءِ، برطانوي نمائندن آل خليفه سان هڪ ٻيو معاهدو ڪيو. ان ۾ طئي ڪيو ويو ته حڪمران پنهنجي ڪنهن به علائقي کي گڏيل بادشاهت کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي منتقل نه ڪري سگهندو، ۽ برطانيا جي اجازت کان سواءِ ڪنهن به پرڏيهي حڪومت سان لاڳاپا قائم نه ڪري سگهندو.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> بدلي ۾ برطانيا واعدو ڪيو ته بحرين کي سمنڊ رستي ٿيندڙ هر جارحيت کان بچائيندو ۽ زميني حملي جي صورت ۾ مدد فراهم ڪندو.<ref name=TPG /> وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته برطانيا بحرين ۾ آل خليفه جي حڪمراني جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو، جنهن سان ملڪ جي حڪمرانن طور سندن غير مستحڪم حيثيت محفوظ ٿي وئي. 1880ع ۽ 1892ع جا ٻيا معاهدا بحرين جي برطانوي محافظت واري حيثيت کي پڪو ڪري ويا.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> بحرين جي ماڻهن ۾ بيچيني تڏهن شروع ٿي، جڏهن برطانيا 1892ع ۾ سرڪاري طور هن علائقي تي مڪمل بالادستي قائم ڪئي. پهرين بغاوت ۽ وسيع عوامي اٿل پٿل مارچ 1895ع ۾ بحرين جي ان وقت جي حڪمران شيخ عيسيٰ بن علي خلاف ٿي.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} شيخ عيسيٰ آل خليفه جو پهريون حڪمران هو، جنهن فارسي لاڳاپن کان سواءِ حڪومت ڪئي. [[آرنلڊ ولسن|سر آرنلڊ ولسن]]، جيڪو فارس نار ۾ برطانيا جو نمائندو ۽ ''دي پرشين گلف'' جو مصنف هو، ان وقت مسقط کان بحرين پهتو.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} بغاوت وڌيڪ وڌي، ۽ ڪجهه احتجاج ڪندڙ برطانوي فوجن هٿان مارجي ويا.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} تيل جي صنعت جي ترقي کان اڳ، ٻيٽ جو وڏو حصو [[موتين جو شڪار|موتين جي شڪار]] لاءِ وقف هو، ۽ 19هين صديءَ جي آخر تائين ان کي دنيا جو بهترين مرڪز سمجهيو ويندو هو. 1903ع ۾ جرمن سياح [[هرمن برچارڊٽ]] بحرين جو دورو ڪيو ۽ تاريخي هنڌن جون ڪيتريون ئي تصويرون ڪڍيون، جن ۾ پراڻو ''قصر الشيخ'' پڻ شامل هو؛ اهي تصويرون هاڻي [[برلن جو نسلياتي عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهن.<ref>[http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi The old Qaṣr es-Sheikh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |date=13 August 2021 }} (click on photo to enlarge).</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان اڳ، موتين جي شڪار لاءِ لڳ ڀڳ 400 ٻيڙيون موجود هيون ۽ سالياني برآمد £30,000 کان وڌيڪ هئي. 1911ع ۾ بحريني واپارين جي هڪ گروهه ملڪ ۾ برطانوي اثر تي پابنديون لڳائڻ جو مطالبو ڪيو. ان گروهه جي اڳواڻن کي پوءِ گرفتار ڪري هندستان جلاوطن ڪيو ويو. 1923ع ۾ برطانوي [[1920ع واري ڏهاڪي جون بحرين جون انتظامي سڌارا|انتظامي سڌارا]] متعارف ڪرايا ۽ شيخ عيسيٰ بن علي کي سندس پٽ سان تبديل ڪيو. ڪجهه مذهبي مخالفن ۽ خاندانن، جهڙوڪ [[دواسر|آل دوسري]]، ملڪ ڇڏي ڏنو يا کين سعودي عرب جلاوطن ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> ٽن سالن کان پوءِ برطانيا ملڪ کي عملي طور [[چارلس بيلگريو]] جي حڪمراني هيٺ رکيو، جيڪو 1957ع تائين حڪمران جو صلاحڪار رهيو.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> بيلگريو ڪيترائي سڌارا آندا، جهڙوڪ 1919ع ۾ ملڪ جي پهرين جديد اسڪول جو قيام ۽ 1937ع ۾ [[عرب غلام واپار|غلامي]] جو خاتمو.<ref>"[http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 Treasure troves of history and diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |date=27 November 2014 }}". ''[[گلف نيوز]]''. 25 January 2013</ref> ساڳئي وقت موتين لاءِ غوطا خوريءَ جي صنعت تيزيءَ سان ترقي ڪئي. 1927ع ۾ ان وقت جي [[ايران جو شاهه|ايران جي شاهه]] [[رضا شاهه]] [[ليگ آف نيشنز]] ڏانهن هڪ خط ۾ بحرين تي خودمختياري جو مطالبو ڪيو. ان قدم سبب بيلگريو سخت قدم کنيا، جن ۾ [[شيعه اسلام|شيعه]] ۽ سني مسلمانن وچ ۾ تڪرار کي همٿائڻ به شامل هو، ته جيئن بغاوتن کي دٻائي سگهجي ۽ ايراني اثر کي محدود ڪري سگهجي.<ref name=ICB>{{cite web|title=Bahrain:"How was separated from Iran" ?|url=http://www.iranchamber.com/geography/articles/mishmahig_islands_bahrain.php|publisher=Iran Chamber Society|access-date=17 June 2012|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822091623/https://www.iranchamber.com/geography/articles/mishmahig_islands_bahrain.php|url-status=live}} Based on extracts from {{cite journal|title=Bahrain: the land of political movements|last=Mojtahedzadeh|first=Piruz|journal=Rahavard, A Persian Journal of Iranian Studies|year=1995|volume=XI|issue=39}}</ref> بيلگريو ان کان به اڳتي ويو ۽ [[فارس نار]] جو نالو بدلائي "عربي نار" رکڻ جي تجويز ڏني؛ بهرحال، اها تجويز برطانوي حڪومت رد ڪري ڇڏي.<ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> بحرين جي ترقي ۾ برطانيا جي دلچسپي جو سبب علائقي ۾ سعودي ۽ ايراني ارادن بابت خدشا هئا. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جتان 1931ع ۾ پهريون ڀيرو تيل ڪڍيو ويو]] [[بحرين پيٽروليم ڪمپني]] (باپڪو)، جيڪا ڪيليفورنيا جي [[اسٽينڊرڊ آئل ڪمپني]] (سوڪال) جي هڪ ذيلي ڪمپني هئي،<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> 1932ع ۾ تيل دريافت ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=282–283}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بحرين هوائي اڏي جي ترقي ڪئي وئي. [[امپيريل ايئر ويز]] اتي اڏامون هلائيندي هئي، جن ۾ [[هينڊلي پيج ايڇ پي 42]] جهاز پڻ شامل هو. ساڳئي ڏهاڪي جي آخر ۾ اڏامندڙ ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن لاءِ بحرين سامونڊي هوائي اڏو قائم ڪيو ويو.<ref>''Old Days'' Bahrain 1986 pp. 108–113</ref> بحرين [[ٻي عالمي جنگ ۾ شرڪت ڪندڙ#بحرين|شرڪت ڪئي]] [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] جي طرفان، ۽ 10 سيپٽمبر 1939ع تي شامل ٿيو. 19 آڪٽوبر 1940ع تي چار اطالوي [[ساوويا-مارڪيٽي ايس ايم.82|ايس ايم.82]] بمبار جهازن [[ٻي عالمي جنگ ۾ بحرين تي بمباري|بحرين تي بمباري ڪئي]] ۽ ساڳئي وقت سعودي عرب جي [[ظهران]] تيل جي ميدانن کي پڻ نشانو بڻايو،<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> ۽ اتحادين جي انتظام هيٺ هلندڙ تيل صاف ڪندڙ ڪارخانن تي حملا ڪيا.<ref name=Hamza /> جيتوڻيڪ ٻنهي هنڌن تي نقصان تمام گهٽ ٿيو، پر هن حملي اتحادين کي بحرين جي دفاعي انتظامن کي بهتر ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان اتحادين جا فوجي وسيلا وڌيڪ پکڙجي ويا.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> [[File:View of Manama from the South, 1953.png|thumb|مناما جو منظر، 1953ع]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برطانوي قبضي خلاف وڌندڙ جذبا عرب ملڪن ۾ پکڙيا ۽ بحرين ۾ احتجاجن جو سبب بڻيا. اهي احتجاج يهودي برادريءَ تي مرڪوز هئا.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=[[مومنٽ (رسالو)|مومنٽ]]|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1948ع ۾ [[1947ع مناما فساد|وڌندڙ دشمني ۽ ڦرلٽ]] کان پوءِ،<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-2url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> بحرين جي يهودي برادريءَ جا گهڻا ماڻهو پنهنجون ملڪيتون ڇڏي [[بمبئي]] ڀڄي ويا، ۽ پوءِ اسرائيل ([[پرديس حنا-ڪرڪور]]) ۽ گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيا. 2008 مطابق، ملڪ ۾ 37 يهودي رهجي ويا هئا.<ref name="israelnationalnews.com" /> 1950ع واري ڏهاڪي ۾، فرقيوار جهيڙن کان پوءِ سڌارپسندن طرفان ٺهيل [[قومي اتحاد ڪميٽي]] چونڊيل عوامي اسيمبلي، بيلگريو جي برطرفي جو مطالبو ڪيو ۽ ڪيترائي احتجاج ۽ عام هڙتالون ڪيون. 1965ع ۾، بحرين پيٽروليم ڪمپني مان سوين مزدورن جي برطرفي کان پوءِ، هڪ مهيني تائين هلندڙ [[مارچ انتفاضه|بغاوت]] شروع ٿي.< === آزادي === {{See also|بحرين صوبو}} [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|1965ع ۾ [[مناما بازار]]]] 15 آگسٽ 1971ع تي،<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> جيتوڻيڪ [[ايران جو شاهه]] بحرين تي تاريخي خودمختياري جي دعويٰ ڪري رهيو هو، پر هن گڏيل قومن طرفان ڪرايل [[بحرين جي آزاديءَ بابت سروي، 1970|ريفرينڊم]] قبول ڪيو، ۽ آخرڪار بحرين آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ برطانيا سان دوستيءَ جو نئون معاهدو ڪيو. ساڳئي سال بعد ۾ بحرين گڏيل قومن ۽ [[عرب ليگ]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي تيل واري واڌ بحرين کي تمام گهڻو فائدو ڏنو، جيتوڻيڪ پوءِ ايندڙ لاٿ معيشت کي نقصان پهچايو. ملڪ اڳ ۾ ئي پنهنجي معيشت کي متنوع ڪرڻ شروع ڪري چڪو هو، ۽ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[لبناني گهرو ويڙهه]] مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪيو، جڏهن لبنان جي وڏي بئنڪنگ شعبي کي جنگ سبب ملڪ مان نڪرڻو پيو ۽ بحرين، [[بيروت]] جي جاءِ تي وچ اوڀر جو مالي مرڪز بڻجي ويو.{{citation needed|date=March 2026|reason=archive.today and its mirrors have been deprecated per WP:ATODAY and I can't find another archive because The National Post's URL's been excluded from the Wayback Machine.}} 1981ع ۾، [[ايران ۾ 1979ع وارو انقلاب|ايران جي 1979ع واري انقلاب]] کان پوءِ، بحرين جي شيعه آبادي هڪ سامهون واري تنظيم، [[بحرين جي آزاديءَ لاءِ اسلامي محاذ]]، جي سرپرستي هيٺ [[1981ع بحرين بغاوت جي ڪوشش|ناڪام بغاوت]] جي ڪوشش ڪئي. هن بغاوت جو مقصد ايران ۾ جلاوطن هڪ شيعه عالم، [[حجت الاسلام]] [[هادي المدرسي|هادي المدرسي]]، کي هڪ [[مذهبي حڪومت]] جي سربراهه طور اعليٰ اڳواڻ بڻائڻ هو.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> ڊسمبر 1994ع ۾، نوجوانن جي هڪ گروهه بين الاقوامي ميراٿون ۾ ننگين ٽنگن سان ڊوڙندڙ عورتن تي پٿر اڇلايا. پوليس سان پيدا ٿيل جهيڙو جلد ئي شهري بدامني ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[هاءِ بيم ريسرچ]]|access-date=5 October 2012}}</ref> 1994ع کان 2000ع جي وچ ۾ [[1990ع واري ڏهاڪي ۾ بحرين جي بغاوت|عوامي بغاوت]] ٿي، جنهن ۾ کاٻي ڌر وارا، لبرل ۽ بنياد پرست گڏجي شامل ٿيا.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> ان واقعي جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ماڻهو مارجي ويا، ۽ اهو تڏهن ختم ٿيو، جڏهن حمد بن عيسيٰ آل خليفه 1999ع ۾ بحرين جو امير بڻيو.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[هاءِ بيم ريسرچ]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> هن پارلياماني چونڊون ڪرايون، عورتن کي ووٽ جو حق ڏنو ۽ سڀئي سياسي قيدي آزاد ڪيا.<ref name="AI_Bahr_promising" /> 14–15 فيبروري 2001ع تي ٿيل ريفرينڊم ۾ [[بحرين جو قومي ايڪشن چارٽر|قومي ايڪشن چارٽر]] کي وڏي پيماني تي حمايت ملي.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|يو اين ڊي پي]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> 14 فيبروري 2002ع تي قومي ايڪشن چارٽر جي منظوري جي حصي طور، بحرين پنهنجو رسمي نالو بحرين جي رياست (''دوله'') مان بدلائي بحرين جي بادشاهت رکيو.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> ساڳئي وقت رياست جي سربراهه، حمد بن عيسيٰ آل خليفه، جو لقب امير مان بدلائي بادشاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> ملڪ آڪٽوبر 2001ع ۾ [[افغانستان ۾ جنگ (2001ع–2021ع)|طالبان خلاف فوجي ڪارروائي]] ۾ حصو ورتو، ۽ بچاءَ ۽ انساني همدردي جي ڪارروائين لاءِ عربي سمنڊ ۾ هڪ [[فريگيٽ]] موڪليو.<ref name=Europa /> نتيجي طور، ساڳئي سال نومبر ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] جي انتظاميا بحرين کي "[[نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي]]" قرار ڏنو.<ref name=Europa /> بحرين [[2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملو|2003ع ۾ آمريڪي قيادت هيٺ عراق تي حملي]] جي مخالفت ڪئي هئي، ۽ حملي کان اڳ وارن ڏينهن ۾ [[صدام حسين]] کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> پاڙيسري [[قطر]] سان لاڳاپا 2001ع ۾ [[هيگ]] ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] طرفان [[حوار ٻيٽ]] بابت سرحدي تڪرار حل ٿيڻ کان پوءِ بهتر ٿيا.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> ملڪ جي سياسي آزاديءَ کان پوءِ، بحرين 2004ع ۾ آمريڪا سان [[بحرين–آمريڪا آزاد واپار معاهدو|آزاد واپار معاهدي]] بابت ڳالهيون ڪيون.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> 2005ع ۾، [[قلعة البحرين]]، جيڪو هڪ قلعو ۽ آثار قديمه جو مجموعو آهي، کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ڪيو ويو. === 2011ع جا بحريني احتجاج === {{Main|2011ع بحرين بغاوت|بحرين ۾ سعودي اڳواڻيءَ واري مداخلت}} علائقائي [[عرب بهار]] کان متاثر ٿي، بحرين جي شيعه آبادي 2011ع جي شروعات ۾ پنهنجي سني حڪمرانن خلاف وڏا احتجاج [[غضب جو ڏينهن (بحرين)|شروع]] ڪيا.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> حڪومت شروعات ۾ [[شهيدن سان وفاداري مارچ|احتجاجن]] جي اجازت ڏني، جڏهن [[پرل رائونڊ ابائوٽ]] ۾ خيما کوڙي ويٺل احتجاج ڪندڙن تي [[خوني خميس (بحرين)|صبح سوير کان اڳ ڇاپو]] هنيو ويو هو.<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> هڪ مهيني کان پوءِ حڪومت سعودي عرب ۽ ٻين [[خليجي سھڪار ڪائونسل]] جي ملڪن کان سلامتيءَ جي مدد گهري ۽ ٽن مهينن جي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> پوءِ حڪومت مخالف ڌر خلاف ڪاروائي شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين گرفتاريون ۽ [[بحريني بغاوت دوران تشدد (2011ع کان اڄ تائين)|منظم تشدد]] شامل هئا.<ref name="BBC News">Law, Bill (6 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 "Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear{{'"}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201171629/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 |date=1 February 2016 }}. ''[[ڪراسنگ ڪانٽيننٽس]]'' (via [[بي بي سي نيوز]]). Retrieved 15 April 2011.</ref><ref>[[Press release]] (30 March 2011). [http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm "USA Emphatic Support to Saudi Arabia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019083111/http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm |date=19 October 2017 }}. Zayd Alisa (via [[اسڪوپ (ويب سائيٽ)|اسڪوپ]]). Retrieved 15 April 2011.</ref><ref>[[پيٽرڪ ڪاڪبرن|Cockburn, Patrick]] (18 March 2011). [https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html "The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown&nbsp;– Seven Protest Leaders Arrested as Video Clip Highlights Regime's Ruthless Grip on Power"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190628011144/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html |date=28 June 2019 }}. ''[[دي انڊيپينڊنٽ]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> احتجاج ڪندڙن ۽ سيڪيورٽي فورسز وچ ۾ لڳ ڀڳ روزاني جهڙپن سبب [[2011ع بحرين بغاوت ۽ ان جي نتيجن جا جاني نقصان|درجنين ماڻهو مارجي ويا]].<ref name="AJE 23.4.2012">Carlstrom, Gregg (23 April 2012). [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html "Bahrain court delays ruling in activists case"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |date=15 September 2018 }}. Al Jazeera. Retrieved 14 June 2012.</ref> احتجاج، ڪڏهن ڪڏهن مخالف ڌر جي جماعتن طرفان منظم ڪيا ويندا هئا، جاري رهيا.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref><ref name="bbcbahmar">{{cite news|title=Bahrain protesters join anti-government march in Manama|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17309839|publisher=BBC News|date=9 March 2012|access-date=3 October 2012|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425072214/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17309839|url-status=live}}</ref><ref name="reutbahmass">{{cite news|title=Mass pro-democracy protest rocks Bahrain|url=http://uk.reuters.com/article/uk-bahrain-protest-idUKBRE82816T20120309|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=9 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021816/http://uk.reuters.com/article/2012/03/09/uk-bahrain-protest-idUKBRE82816T20120309|archive-date=23 October 2012|url-status=dead}}</ref> مارچ 2014 مطابق، 80 کان وڌيڪ شهري ۽ 13 پوليس اهلڪار مارجي چڪا هئا.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> [[فزيشنز فار هيومن رائٽس]] موجب، انهن مان 34 موت حڪومت طرفان [[آنسو گئس]] جي استعمال سان لاڳاپيل هئا، جيڪا اصل ۾ آمريڪا ۾ قائم [[فيڊرل ليبارٽريز]] ٺاهي هئي.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref><ref name="ukforeignaffairscommittee">{{cite web|author1=Bahrain Watch|title=UK's relations with Saudi Arabia and Bahrain (further written evidence)|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmselect/cmfaff/writev/bahrain/sab51.htm|publisher=[[پرڏيهي معاملن جي چونڊ ڪميٽي]]|access-date=12 January 2018|date=31 July 2013|archive-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005132/https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmselect/cmfaff/writev/bahrain/sab51.htm|url-status=live}}</ref> فارس نار ۾ عرب ميڊيا طرفان ٻين [[عرب بهار]] جي بغاوتن جي ڀيٽ ۾ ڪوريج جي کوٽ،<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> ڪيترن تڪرارن کي جنم ڏنو. [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] موجب، "بحرين جي عوامي بغاوت کان ڏهه سال پوءِ، منظم ناانصافي وڌيڪ شدت اختيار ڪري چڪي آهي ۽ اختلاف راءِ رکندڙن، انساني حقن جي محافظن، عالمن ۽ آزاد سول سوسائٽيءَ کي نشانو بڻائيندڙ سياسي جبر اظهار جي آزادي يا پرامن سرگرميءَ جي حق جي پرامن استعمال لاءِ تقريباً هر جڳهه بند ڪري ڇڏي آهي".<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> بحرين اڃا تائين فوجي ۽ مالي طور سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات تي ڀاڙي ٿو،<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ حڪومت طرفان لاڳو ٿيندڙ اقتصادي سڌارن سان اها صورتحال تبديل ٿي رهي آهي.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> === 2026ع ايران جنگ === {{Main|2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا}} 28 فيبروري 2026ع تي [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] گڏيل فضائي حملا ايران تي ڪيا، جن ۾ [[علي خامنه اي جي قتل]] سميت ايران جو سپريم اڳواڻ ۽ ڪيترائي ٻيا ايراني عملدار مارجي ويا، جنهن سان [[حڪومتي تبديلي]] کي ظاهر ڪيل مقصد بڻائيندي جنگ شروع ٿي. ايران ان جي جواب ۾ اسرائيل، [[سڄي دنيا ۾ آمريڪي فوجي اڏا|آمريڪي فوجي اڏن]] ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي اتحادي ملڪن، جن ۾ [[2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا|بحرين]] پڻ شامل هو، تي ميزائلن ۽ [[ڊرون جنگ]] ذريعي حملا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ مالي نقصان ۽ شهري جانيون ضايع ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://newrepublic.com/article/207433/congress-blame-trump-iran-war|title=How Congress Set the Stage for Trump’s Illegal War in Iran|via=The New Republic}}</ref> == جاگرافي == {{Main|بحرين جي جاگرافي}} {{See also|بحرين ۾ زمين جي بحالي}} [[File:Bahrain Topography.png|thumb|جاگرافيائي بناوت|upright=1.2]] بحرين، فارس نار ۾ واقع هڪ عام طور تي هموار ۽ خشڪ [[ٻيٽن جو مجموعو]] آهي. اهو هڪ هيٺاهين ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو آهستي آهستي مرڪزي گهٽ اوچي ٽڪريءَ ڏانهن بلند ٿئي ٿو، جنهن جو بلند ترين هنڌ {{convert|134|m|ft|0|abbr=on}} اوچو [[جبل الدخان]] (دونهين جو جبل) آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29 June 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23 September 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref><ref name= Britannica /> بحرين جو ڪل رقبو اڳ ۾ {{convert|665|km2||abbr=on}} هو، پر [[زمين جي بحالي]] جي منصوبن سبب اهو وڌي {{convert|780|km2|abbr=on}} ٿي ويو آهي.<ref name= Britannica>{{cite encyclopedia|title=Bahrain|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Encyclopedia|access-date=29 June 2012|archive-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602160000/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|url-status=live}}</ref> بحرين کي اڪثر 33 ٻيٽن تي مشتمل هڪ [[ٻيٽن جو مجموعو]] قرار ڏنو ويندو آهي،<ref>{{cite report|title=Kingdom of Bahrain National Report|publisher=[[بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم]]|year=2013|url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf|access-date=11 June 2013|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> پر وسيع پيماني تي زمين جي بحالي جي منصوبن کان پوءِ آگسٽ 2008ع تائين ٻيٽن ۽ ٻيٽن جي مجموعن جو انگ وڌي 84 ٿي ويو.<ref>{{cite book|title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002)|trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002)|isbn=978-99901-06-75-6|year=2009|last1=Abdulla|first1=Mohammed Ahmed|last2=Zain al-'Abdeen|first2=Bashir|location=Bahrain|publisher=Historical Studies Centre, [[بحرين يونيورسٽي]]|pages=26, 29, 59}}</ref> بحرين جي ڪنهن به ملڪ سان زميني سرحد نه آهي، پر ان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{convert|161|km|abbr=on}} آهي. ملڪ ان کان علاوه {{convert|22|km|nmi|0|abbr=on}} [[علاقائي سمنڊ]] ۽ {{convert|44|km|nmi|0|abbr=on}} [[متصل علائقو]] (Contiguous Zone) جي به دعويٰ ڪري ٿو. بحرين جا سڀ کان وڏا ٻيٽ [[بحرين ٻيٽ]]، [[حوار ٻيٽ]]، [[محرق ٻيٽ]]، [[ام النعسان]] ۽ [[ستره]] آهن. بحرين ۾ سياري نرم، جڏهن ته اونهارا انتهائي گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن. ملڪ جا قدرتي وسيلا وڏي مقدار ۾ تيل، قدرتي گئس ۽ سامونڊي پاڻيءَ ۾ موجود مڇيون آهن. زرعي لائق زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو رڳو 2.82٪ آهي.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|title=CIA World Factbook, "Bahrain"|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=25 January 2011|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120193210/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|url-status=dead}}</ref> بحرين جي لڳ ڀڳ 92٪ ايراضي ريگستان تي مشتمل آهي، جتي وقت بوقت ڏڪار ۽ مٽيءَ جا طوفان اچن ٿا، جيڪي بحرين لاءِ اهم قدرتي خطرا آهن.<ref name=TR /> بحرين ۾ [[ٻيلو]] تقريباً ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو 1٪ آهي، جيڪو 2020ع ۾ 700 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو صرف 220 هيڪٽر هو. 2015ع لاءِ رپورٽ موجب ملڪ جا سمورا ٻيلائي علائقا [[سرڪاري ملڪيت]] هيٺ هئا.<ref>{{Cite book|url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2023|archive-date=11 September 2024|access-date=19 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bahrain|url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BHR/home/overview|website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> بحرين کي درپيش ماحولياتي مسئلن ۾ محدود زرعي زمين جي تباهي سبب [[صحراڪاري]]، سامونڊي ڪنارن جي تباهي (جنهن ۾ [[مرجاني چٽان]]، سامونڊي ٻوٽن ۽ سامونڊي ڪنارن کي نقصان پهچڻ شامل آهي) شامل آهن، جيڪي تيل جي رساءُ، وڏن تيل بردار جهازن، آئل ريفائنرين، ورهاست اسٽيشنن ۽ اهڙن هنڌن تي غيرقانوني زمين جي بحاليءَ سبب پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[طبلي نار]]. زرعي ۽ گهريلو شعبن طرفان بحرين جي بنيادي زيرزميني پاڻيءَ جي ذخيري، [[دمام آبي ذخيرو]] (Dammam Aquifer)، جي حد کان وڌيڪ استعمال سبب ان ۾ ڀرپاسي جي کاراڻ ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ ڪري [[زمين جي لوڻياٺ]] وڌي وئي آهي. زيرزميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾ آبي ذخيري جي لوڻياٺ وڌڻ جي ذريعن جي جڳهن جي سڃاڻپ ڪئي وئي ۽ انهن جي اثر وارن علائقن جي حدبندي ڪئي وئي. جاچ مان ظاهر ٿيو ته جيئن زيرزميني پاڻي بحرين جي اتر-اولهه وارن حصن مان، جتي آبي ذخيرو اوڀر سعودي عرب کان پاسيري زيرزميني وهڪري ذريعي پاڻي حاصل ڪري ٿو، ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن حصن ڏانهن وهي ٿو، تيئن آبي ذخيري جي پاڻيءَ جي معيار ۾ نمايان تبديلي اچي ٿي. آبي ذخيري ۾ لوڻياٺ وڌڻ جا چار قسم سڃاڻپ ڪيا ويا آهن: * اتر-مرڪزي، اولهه ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ هيٺين لوڻياٺي پاڻيءَ وارن علائقن مان کاراڻ پاڻيءَ جو مٿي اچڻ. * اوڀر واري علائقي ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي دراندازي. * ڏکڻ-اولهه واري علائقي ۾ [[سبخا]] جي پاڻيءَ جي دراندازي. * اولهه واري علائقي جي هڪ مقامي حصي ۾ آبپاشي کان موٽندڙ پاڻيءَ جو اثر. بحرين جي پاڻيءَ بابت اختيارين لاءِ زيرزميني پاڻيءَ جي معيار جي انتظام بابت چار متبادل تجويز ڪيا ويا آهن، ۽ هر لوڻياٺي ذريعي جي قسم ۽ ان جي وسعت، گڏوگڏ ان علائقي ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي استعمال کي نظر ۾ رکندي، انهن جي ترجيحي علائقن جي پڻ نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite book|last=Alsharhan|first=A. S.|year=2001|title=Hydrogeology of an Arid Region: The Arabian Gulf and Adjoining Areas|url=https://books.google.com/books?id=NT38_2MNqdQC|publisher=Elsevier|pages=188–190|isbn=978-0-444-50225-4}}</ref> === آبهوا === {{Main|بحرين جي آبهوا}} <!---هي معلومات مٿي جاگرافي واري حصي ۾ اڳ ئي ڏنل آهي بحرين سعودي عرب جي مکيه زمين جي اوڀر ۾ واقع هڪ ٻيٽ آهي. [[جبل الدخان]] بحرين جو بلند ترين هنڌ آهي، جنهن جون ٽڪريون سمنڊ جي سطح کان {{convert|134|m|ft|0|abbr=on}} اوچيون آهن. ---> [[File:Water stress, top countries (2022).svg|thumb|2022ع ۾ بحرين دنيا جو ڏهون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي کوٽ وارو ملڪ هو.]] ايران ۾ فارس نار جي ٻئي پاسي واقع [[زاگروس جبل]] گهٽ اوچائيءَ واري هوائن کي بحرين ڏانهن رخ ڪرڻ جو سبب بڻجن ٿا. عراق ۽ سعودي عرب مان ايندڙ مٽيءَ جا طوفان، جيڪي اتر-اولهه وارين هوائن ذريعي ايندا آهن ۽ مقامي طور [[شمال (هوا)|شمال]] سڏبا آهن، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران ڏسڻ جي صلاحيت گهٽائي ڇڏين ٿا.<ref>{{cite web|last=Hasanean|first=H.M|title=Middle East Meteorology|url=http://www.iprc.soest.hawaii.edu/~yqwang/Middle-east-meteorology.doc|publisher=International Pacific Research Center|access-date=2 October 2012}}{{dead link|date=August 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بحرين ۾ اونهارا انتهائي گرم هوندا آهن. بحرين جي چوڌاري سمنڊ تمام گهڻو اونهو نه هجڻ سبب اونهاري ۾ تيزيءَ سان گرم ٿي ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ تمام گهڻي [[نمي]] پيدا ٿيندي آهي، خاص طور رات جي وقت. اها صورتحال ٻين ريگستاني آبهوائن، جهڙوڪ [[بغداد]] يا [[فونيڪس، ايريزونا]]، کان بلڪل مختلف آهي. مناسب حالتن ۾ اونهاري دوران گرمي پد {{convert|40|C|4=0|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>Martin-King, Philippa (June 2011). [http://www.iec.ch/etech/2011/etech_0611/tech-1.htm "Intelligent buildings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711124633/http://www.iec.ch/etech/2011/etech_0611/tech-1.htm |date=11 July 2015 }}. [[بين الاقوامي اليڪٽرو ٽيڪنيڪل ڪميشن]]. Retrieved 5 July 2012.</ref> بحرين ۾ برسات تمام گهٽ ۽ بيقاعده ٿيندي آهي. وسڪارو گهڻو ڪري سياري ۾ پوندو آهي، جتي سالياني سراسري برسات {{convert|70.8|mm|in|1|disp=or}} رڪارڊ ڪئي وئي آهي. اپريل 2024ع ۾ نار واري علائقي ۾ شديد برساتن کان پوءِ بحرين ۾ به [[2024ع فارس نار جون ٻوڏون|وڏي پيماني تي ٻوڏ]] آئي. [[آبهوا جي تبديلي]] سبب بحرين ۾ انتهائي گرمي، ڏڪار، ٻوڏن ۽ [[مٽيءَ جا طوفان|مٽيءَ جي طوفانن]] جي واقعن ۾ واڌ اچي رهي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح بلند ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود آهي. اهي حالتون بحرين جي خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي سلامتي لاءِ خطرو آهن، ۽ اميد آهي ته مستقبل ۾ وڌيڪ شديد ٿينديون.<ref>{{Cite web |last=Mahmoud |first=Mohammed |date=29 May 2024 |title=Building a More Resilient Bahrain: An Integrated Approach to Climate Change, Socioeconomic, and Governance Challenges |url=https://www.mei.edu/publications/building-more-resilient-bahrain-integrated-approach-climate-change-socioeconomic-and#:~:text=The%20Kingdom%20of%20Bahrain%20faces,and%20the%20nation's%20food%20security. |access-date=2025-01-14 |website=Middle East Institute |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ مجموعي طور بحرين جو اخراج نسبتاً گهٽ آهي، پر 2023ع ۾ في فرد [[گرين هائوس گئس]]ن جو اخراج دنيا ۾ ٻيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هو، جيڪو تقريباً 42 ٽن في فرد هو.<ref>{{Cite journal |last1=Jones |first1=Matthew W. |last2=Peters |first2=Glen P. |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Andrew |first4=Robbie M. |last5=Schwingshackl |first5=Clemens |last6=Gütschow |first6=Johannes |last7=Houghton |first7=Richard A. |last8=Friedlingstein |first8=Pierre |last9=Pongratz |first9=Julia |last10=Le Quéré |first10=Corinne |date=2023-03-29 |title=National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850 |url=https://doi.org/10.1038/s41597-023-02041-1 |journal=Scientific Data |volume=10 |issue=1 |article-number=155 |doi=10.1038/s41597-023-02041-1 |pmid=36991071 |pmc=10060593 |bibcode=2023NatSD..10..155J |issn=2052-4463|hdl=11250/3119366 |hdl-access=free }}</ref> بحرين جي گهڻي ڀاڱي اخراج جو سبب توانائيءَ جي شعبي ۾ [[فوسل ايندھن]] کي ساڙڻ آهي.<ref name="Climate Watch">{{Cite web |last=Climate Watch |title=Bahrain |url=https://www.climatewatchdata.org/countries/BHR?end_year=2021&start_year=1990 |access-date=2025-01-07 |website=www.climatewatchdata.org}}</ref> ملڪ 2060ع تائين [[خالص-صفر اخراج]] حاصل ڪرڻ جو عزم ڪري چڪو آهي،<ref name="Climate Watch"/> ۽ 2035ع تائين پنهنجي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 30٪ گهٽتائي آڻڻ جو به هدف مقرر ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Government of Bahrain |date=30 July 2024 |title=Climate Change and Environment Protection |url=https://bahrain.bh/wps/portal/en/BNP/HomeNationalPortal/ContentDetailsPage/!ut/p/z1/rVRNc5swEP0rvuQIWgkF4yNOauJMUzfYOLEuGQEiqAGh2IpJ_33RtDnExKaZVhd97e5bvbcrxNA9Yorv5SM3slG86vYb5j_g-TlcBRcA3y8pgdv1JPanNxhuIg_dvTeYrCY--ISElCwjDxaA2Kf8-wbWH46MEHr4STIDP4hmlPpBPD4fn8IHoH_8D8NOYzL1AKLlQf795_XwfQA_SjDG1wlAQA78e-mtEUMsU0abEm1SpR-EOgOeNi9mZEoxepLqMW_qMxBqL7eNqoUyI67ykeLmZSuOndugOpN5F5IUtCgK6lAK2KEFJc4EB9yhHva8McmpIKm13pkBKi7oB1K8Y-qACrzqCLhdz8N4MbvEQPHflcIJrf-llKzW7PTzrocAumaQP56fWdgp1igjXg26_3-S3VkZBggc6gY2VG7sJAkLMmAQANp0LI-PsjTvZNhL0aJENdu6-0CWnyzFqzeEIymEX8nvmDyzXxTatHrn6mZrKmF2biXVk720M9faomZN7cq0dlvt8ryWyi1F1S21dltRdZfC3Qm-zUq0FArpOrGjDjz1U0rpsNSPv8RBuypKvf_mhL8AN4Xzyw!!/ |access-date=14 January 2025 |website=Government of Bahrain}}</ref> === حياتياتي گوناگوني === {{Main|بحرين جي جهنگلي جيوت|بحرين جي پکين جي فهرست}} [[File:Birds in Al-Areen Wildlife Park.jpg|thumb|upright| [[وڏو فليمنگو]] (''Phoenicopterus roseus'') بحرين جو مقامي پکي آهي.]] بحرين جي ٻيٽن واري مجموعي مان پکين جون 330 کان وڌيڪ جنسون رڪارڊ ڪيون ويون آهن، جن مان 26 جنسون ملڪ اندر نسل وڌائين ٿيون. سياري ۽ سرءُ جي مهينن دوران لکين لڏپلاڻ ڪندڙ پکي فارس نار واري علائقي مان گذرن ٿا.<ref name=Fuller /> دنيا جي سطح تي خطري هيٺ آيل هڪ نسل، ''[[هوبارا بسٽرڊ|Chlamydotis undulata]]''، سرءُ جي موسم ۾ باقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي.<ref name=Fuller /> بحرين جا ڪيترائي ٻيٽ ۽ اتان جا اٿلا سامونڊي علائقا [[سوڪوترا ڪارمورينٽ]] جي نسل وڌائڻ لاءِ عالمي اهميت رکن ٿا؛ حوار ٻيٽن تي انهن پکين جا هڪ لک (100,000) تائين جوڙا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name=Fuller /> بحرين جو قومي پکي [[بلبل]]، جڏهن ته قومي جانور [[عربي اورڪس]] آهي. بحرين جو قومي گل محبوب ''دينا'' آهي. بحرين ۾ ٿڻائتن جانورن جون صرف 18 جنسون ملن ٿيون. [[غزال]]، ريگستاني سها ۽ [[هيج هاگ]] جهڙا جانور جهنگ ۾ عام آهن، جڏهن ته [[عربي اورڪس]] ٻيٽ تان شڪار سبب [[ختم ٿيڻ|ناپيد]] ٿي ويو.<ref name=Fuller /> ملڪ ۾ [[ٻنهي پاڻي ۽ خشڪيءَ وارا جانور|ايمفيبيئن]] ۽ [[ريڙهيون ڏيندڙ جانور|ريپٽائل]] جون 25 جنسون، [[تتلي]]ن جون 21 جنسون ۽ [[فلورا|ٻوٽن]] جون 307 جنسون پڻ رڪارڊ ڪيون ويون آهن.<ref name=Fuller>{{Cite book|title=Towards a Bahrain National Report to the Convention on Biological Diversity|year=2005|publisher=Fuller & Associates|pages=22, 23, 28|url=http://www.fuller-imc.com/images/Bahrain%20CBD%20Final%20Report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000005/http://www.fuller-imc.com/images/Bahrain%20CBD%20Final%20Report.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> سامونڊي [[حياتياتي ماحول]] تمام گهڻو متنوع آهي، جنهن ۾ وسيع [[سامونڊي گاهه]] جا ميدان، [[گپ وارا ميدان]]، ٽڪرن جي صورت ۾ موجود [[مرجاني چٽان]]ون ۽ سامونڊي ڪناري کان پري ٻيٽ شامل آهن. سامونڊي گاهه جا ميدان ڪجهه خطري هيٺ آيل جانورن، جهڙوڪ [[ڊيوگانگ]] ۽ [[سائي سامونڊي ڪڇون]]، لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ جا اهم علائقا آهن.<ref name=CBD /> 2003ع ۾ بحرين پنهنجي علائقائي سامونڊي پاڻيءَ اندر [[سائرينيا|سامونڊي ڳئون]]، [[سامونڊي ڪڇون]] ۽ [[ڊولفن]] پڪڙڻ تي پابندي لاڳو ڪئي.<ref name=Fuller /> حوار ٻيٽن جو محفوظ علائقو ڪيترن ئي لڏپلاڻ ڪندڙ سامونڊي پکين لاءِ خوراڪ ۽ نسل وڌائڻ جا انتهائي قيمتي هنڌ فراهم ڪري ٿو؛ اهو [[پکين جي لڏپلاڻ]] لاءِ عالمي سطح تي تسليم ٿيل ماڳ آهي. حوار ٻيٽن تي [[سوڪوترا ڪارمورينٽ]] جي نسل وڌائڻ واري ڪالوني دنيا ۾ سڀ کان وڏي آهي، جڏهن ته هن ٻيٽن جي چوڌاري خوراڪ حاصل ڪندڙ ڊيوگانگن جو اجتماع آسٽريليا کان پوءِ دنيا ۾ ٻيو نمبر وڏو آهي.<ref name=CBD>{{cite web|title=Country profile: Bahrain|url=http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=bh#status|publisher=Convention on Biological Diversity|access-date=24 June 2012|archive-date=12 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004338/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=bh#status|url-status=live}}</ref> بحرين ۾ [[محفوظ علائقو|محفوظ علائقن]] جا پنج نامزد علائقا آهن، جن مان چار سامونڊي ماحول تي مشتمل آهن.<ref name=Fuller /> اهي هي آهن: * [[حوار ٻيٽ]] * [[مشطان ٻيٽ]]، جيڪو بحرين جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. * [[اراد، بحرين|اراد]] نار، محرق ۾. * [[طبلي نار]] * [[العرين جهنگلي جيوت پارڪ]]، جيڪو هڪ چڙيا گهر ۽ [[خطري هيٺ آيل نسل|خطري هيٺ آيل جانورن]] جي نسل وڌائڻ جو مرڪز آهي. اهو خشڪيءَ تي واحد محفوظ علائقو آهي ۽ روزاني بنيادن تي انتظام هيٺ هلندڙ واحد محفوظ علائقو پڻ آهي.<ref name=Fuller /> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|بحرين جي سياست}} <!--Please add new information to relevant articles of the series--> [[File:Hamad-Bin-Isa-Al-Khalifa.jpg|thumb|upright|شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه، بحرين جو بادشاهه]] بحرين هڪ [[نيم آئيني بادشاهت]] آهي، جنهن جو سربراهه بادشاهه شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. بادشاهه حمد وٽ وسيع انتظامي اختيار موجود آهن، جن ۾ [[بحرين جو وزيراعظم]] ۽ سندس [[بحرين جي ڪابينا|وزيرن]] جي مقرري، بحرين دفاعي فوج جي ڪمان، [[بحرين جي عدليه|اعليٰ عدالتي ڪائونسل]] جي صدارت، [[بحرين جي قومي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جي [[مشاورتي ڪائونسل (بحرين)|مٿئين ايوان]] جي مقرري ۽ چونڊيل [[نمائندن جي ڪائونسل (بحرين)|هيٺئين ايوان]] کي ٽوڙڻ جا اختيار شامل آهن.<ref name=":2">{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|page=15|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> حڪومت جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. 2010ع ۾ [[بحرين جي ڪابينا]] جو لڳ ڀڳ اڌ حصو [[آل خليفه]] خاندان جي فردن تي مشتمل هو.<ref>{{cite episode|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/03/2010356756685605.html|title=Bahrain Shia demand cabinet change|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704050110/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/03/2010356756685605.html|archive-date=4 July 2012|station=Al Jazeera English|series=Middle East|date=5 March 2010|access-date=4 July 2012}}</ref> بحرين وٽ هڪ [[ٻه ايواني پارلياماني نظام|ٻه ايواني]] قومي اسيمبلي (''المجلس الوطني'') آهي، جيڪا 40 ميمبرن واري شورا ڪائونسل (''مجلس الشورى'') ۽ 40 ميمبرن واري نمائندن جي ڪائونسل (''مجلس النواب'') تي مشتمل آهي. شورا ڪائونسل جا چاليهه ميمبر بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته نمائندن جي ڪائونسل جا چاليهه ميمبر [[حدبنديءَ ۾ سياسي تبديلي|گيري مينڊرنگ]] ڪيل اڪيلي تڪ مان مڪمل اڪثريت جي بنياد تي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.electionguide.org/country.php?ID=18|title=Bahrain|date=26 July 2010|publisher=[[بين الاقوامي چونڊ نظام فائونڊيشن]]|access-date=22 March 2011|archive-date=16 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516085844/http://www.electionguide.org/country.php?ID=18|url-status=live}}</ref> مقرر ڪيل شورا ڪائونسل عملي طور تي چونڊيل ايوان تي ''ويٽو'' جو اختيار استعمال ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسودي کي قانون بڻجڻ کان اڳ ٻنهي ايوانن جي منظوري لازمي هوندي آهي. منظوري کان پوءِ بادشاهه يا ته ان قانون جي توثيق ڪري نافذ ڪري سگهي ٿو يا ڇهن مهينن اندر ان کي قومي اسيمبلي ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿو، جتي اهو صرف ٻنهي ايوانن جي ٻه ٽهائي اڪثريت سان ٻيهر منظور ٿيڻ تي قانون بڻجي سگهي ٿو.<ref name=":2" /> 1973ع ۾ ملڪ ۾ پهريون [[1973ع بحرين جي عام چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون، پر ٻن سالن بعد مرحوم امير [[عيسيٰ بن سلمان آل خليفه]] پارليامينٽ ٽوڙي ڇڏي ۽ [[بحرين جو آئين#1973ع جو آئين|1973ع واري آئين]] کي معطل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارليامينٽ [[بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون]] منظور ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[بي بي سي نيوز]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> 2002ع کان 2010ع جي وچ ۾ ٽي پارلياماني چونڊون ٿيون. [[2002ع بحرين جي پارلياماني چونڊون|2002ع جون چونڊون]] مخالف ڌر جي تنظيم [[الوفاق]] بائيڪاٽ ڪيون، جڏهن ته 2006ع ۽ 2010ع جي [[2006ع بحرين جي عام چونڊون|ٻين]] ۽ [[2010ع بحرين جي عام چونڊون|ٽين]] چونڊن ۾ ان اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{cite episode|series=IFES Election Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402101000/http://www.electionguide.org/countries/id/18|title=Bahrain – News Archive|url=http://www.electionguide.org/countries/id/18|archive-date=2 April 2016|date=24 September 2011|access-date=2 July 2012}}</ref> [[2011ع بحرين جي ضمني پارلياماني چونڊون|2011ع جي ضمني چونڊون]] انهن 18 ميمبرن جي جڳهه ڀرڻ لاءِ ڪرايون ويون، جن حڪومت جي سخت ڪارروائي خلاف احتجاج ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون.<ref name="ThReut_boycott">{{cite news|title=Bahrain holds vote to fill seats vacated during unrest|date=24 September 2011|publisher=[[الاهرام]]/[[ٿامسن رائٽرز]]|url=http://english.ahram.org.eg/~/NewsContent/2/8/22324/World/Region/Bahrain-holds-vote-to-fill-seats-vacated-during-un.aspx|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910020714/http://english.ahram.org.eg/~/NewsContent/2/8/22324/World/Region/Bahrain-holds-vote-to-fill-seats-vacated-during-un.aspx|archive-date=10 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NYT_violence">{{cite news|first=Ethan|last=Bronner|title=Bahrain Vote Erupts in Violence|date=24 September 2011|url=https://www.nytimes.com/2011/09/25/world/middleeast/bahrain-protesters-and-police-clash-during-election.html|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925105104/http://www.nytimes.com/2011/09/25/world/middleeast/bahrain-protesters-and-police-clash-during-election.html|archive-date=25 September 2011|url-status=live|work=The New York Times}}</ref> [[وي-ڊيم جمهوريت اشاريي]] موجب، 2023ع ۾ بحرين وچ اوڀر جو چونڊي جمهوريت جي لحاظ کان چوٿون گهٽ جمهوري ملڪ هو.<ref name="vdem_dataset">{{cite web|last=V-Dem Institute|year=2023|title=The V-Dem Dataset|url=https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/|access-date=14 October 2023|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208183458/https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/|url-status=live}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو]] (International IDEA) جي ''گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي'' اشاري ۽ ''ڊيموڪريسي ٽريڪر'' موجب به بحرين جمهوريت جي مجموعي معيارن ۾ هيٺئين درجي تي آهي، خاص طور تي سماجي گروهن جي برابري، عدالتي آزادي، ۽ تنظيم سازي ۽ پرامن گڏجاڻيءَ جي آزادي جي حوالي سان ان جون ڪمزوريون نمايان آهن.<ref>{{Cite web |title=Bahrain {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/bahrain |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref> سياسي آزاديءَ کان پوءِ چونڊن ۾ [[شيعا]] ۽ [[سني]] [[اسلامي بنياد پرستي|اسلامي بنيادپرستن]] ٻنهي کي نمايان ڪاميابي ملي، جنهن کين پنهنجي پاليسين کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پارلياماني پليٽفارم فراهم ڪيو.<ref>{{Cite news|title=Islamists Dominate Bahrain Elections|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/26/AR2006112600280.html|access-date=17 June 2012|newspaper=The Washington Post|date=26 November 2006|first=Jim|last=Krane|archive-date=2 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502020532/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/26/AR2006112600280.html|url-status=live}}</ref> ان سان سياسي نظام ۾ مذهبي عالمن جو اثر به وڌيو، جنهن ۾ شيعن جي اعليٰ مذهبي اڳواڻ شيخ [[عيسيٰ قاسم]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite report|first=Katja|last=Niethammar|year=2006|url=http://www.iue.it/RSCAS/WP-Texts/06_27.pdf|title=Voices in Parliament, Debates in Majalis, Banners on the Street: Avenues of Political Participation in Bahrain|publisher=Robert Schuman Centre for Advanced Studies, [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927234454/http://www.iue.it/RSCAS/WP-Texts/06_27.pdf|archive-date=27 September 2007}}</ref> اهو خاص طور تي 2005ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن حڪومت ''خانداني قانون'' جي شيعه شاخ کي واپس ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ لک کان وڌيڪ شيعا احتجاج ڪندي روڊن تي نڪري آيا هئا. اسلامي بنيادپرستن هن قانون جي مخالفت ڪندي چيو ته "نه چونڊيل ميمبر ۽ نه ئي حڪومت کي خدا جي قانون ۾ تبديلي آڻڻ جو اختيار حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خدا جي ڪلام جي غلط تشريح ڪري سگهن ٿا." قانون جي حمايت عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڪئي، جن جو چوڻ هو ته هو "خاموشيءَ سان تڪليفون سهي رهيون آهن". انهن لڳ ڀڳ 500 شرڪت ڪندڙن تي مشتمل ريلي پڻ منظم ڪئي.<ref>{{cite journal|author=Jones, Sandy Russell|year=2007|jstor=25164777|title=The Battle over Family Law in Bahrain|journal=Middle East Report|volume=242|issue=242|pages=33–39|doi=10.2307/25164777|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Hamada|first=Suad|date=5 June 2009|url=http://www.ipsnews.net/2009/06/religion-new-family-law-for-sunni-women-in-bahrain-not-for-shiites/|title=Religion: New Family Law for Sunni Women in Bahrain Not for Shiites|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000116/http://www.ipsnews.net/2009/06/religion-new-family-law-for-sunni-women-in-bahrain-not-for-shiites/|archive-date=17 January 2013}}. [[Inter Press Service]]. Retrieved 5 July 2012.</ref><ref>{{Cite report|author=Human Rights Without Frontiers|date=28 October 2011|title=Which Future For Bahrain?|url=http://www.religlaw.org/content/blurb/files/bahrain%20preliminary%20report.pdf|publisher=[[International Center for Law and Religion Studies]]|pages=8–9|access-date=5 July 2012|archive-date=7 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407000316/http://www.religlaw.org/content/blurb/files/bahrain%20preliminary%20report.pdf|url-status=live}}</ref> عورتن جي حقن لاءِ سرگرم اڳواڻ [[غاده جمشير]]<ref>{{cite magazine|last=MacLeod|first=Scott|date=14 May 2006|archive-date=22 January 2011|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1193998%2C00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122030857/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1193998,00.html|title=Ghada Jamsheer: Activist|magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]|access-date=5 July 2012}}</ref> چيو ته حڪومت هن قانون کي "مخالف اسلامي گروهن سان سوديبازي جي اوزار" طور استعمال ڪري رهي هئي.<ref name="GJ 18.12.2006">{{cite speech|author-link=Ghada Jamsheer|last=Jamsheer|first=Ghada|date=18 December 2006|url=http://www.wluml.org/sites/wluml.org/files/Bahraini%20activist%20Ghada%20Jamsheer's%20speech%20to%20the%20House%20of%20Lords%202006.pdf|title=Women in Bahrain and the Struggle Against Artificial Reforms|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140026/http://www.wluml.org/sites/wluml.org/files/Bahraini%20activist%20Ghada%20Jamsheer%27s%20speech%20to%20the%20House%20of%20Lords%202006.pdf|archive-date=10 October 2017|publisher=Women Living Under Muslim Laws|access-date=5 July 2012}}</ref> وچ اوڀر ۾ جمهوريت تي تحقيق ڪندڙ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته اسلامي بنيادپرستن پاران انساني حقن جي احترام جو حوالو ڏيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اهي گروهه علائقي ۾ ترقي پسند قوت جو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite magazine|title=Islamist Terrorism and Democracy in the Middle East|url=http://www.tnr.com/book/review/islamist-terrorism-democracy-middle-east-katerina-dalacoura|magazine=The New Republic|access-date=17 June 2012|date=31 October 2011|archive-date=3 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103123928/http://www.tnr.com/book/review/islamist-terrorism-democracy-middle-east-katerina-dalacoura|url-status=live}}</ref> ڪجهه اسلامي بنيادپرست پارٽين حڪومت جي بين الاقوامي معاهدن تي صحيحن، جهڙوڪ [[گڏيل قومن]] جي ''شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي معاهدي''، تي سخت تنقيد ڪئي آهي. جون 2006ع ۾ ان معاهدي جي توثيق بابت پارلياماني اجلاس دوران شيخ [[عادل معوده]]، سلفي جماعت [[الاصاله]] جي اڳوڻي اڳواڻ، پارٽي جا اعتراض هن ريت بيان ڪيا: "هي معاهدو اسان جي دشمنن تيار ڪيو آهي، الله انهن سڀني کي هلاڪ ڪري، ته جيئن اهي پنهنجن مفادن ۽ ضرورتن جي حفاظت ڪن، نه اسان جي. انهيءَ ڪري اسان جي اجلاس دوران آمريڪي سفارتخاني جون اکيون اسان تي لڳل هونديون آهن، ته جيئن يقين ڪن ته سڀ ڪجهه سندن مرضيءَ مطابق هلي رهيو آهي."<ref>{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/1yr_arc_Articles.asp?Article=146230&Sn=BNEW&IssueID=29086&date=6-14-2006|title=Rights push by Bahrain|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219093100/http://www.gulf-daily-news.com/1yr_arc_Articles.asp?Article=146230&Sn=BNEW&IssueID=29086&date=6-14-2006|archive-date=19 December 2007|work=Gulf Daily News|date=14 June 2006}}</ref> === فوج === {{Main|بحرين دفاعي فوج}} {{Multiple image | direction = vertical | caption_align = center | image1 = | caption1 = | image2 = RBNS Sabha (FFG 90) Bahrain.jpg | caption2 = [[شاهي بحريني بحريه]] جو {{ship|RBNS|Sabha|FFG-90|6}} | image3 = Royal Bahraini Air Force F-16 Block 70 lands at Edwards Air Force Base.jpg | caption3 = [[شاهي بحريني هوائي فوج]] جو هڪ [[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|ايف-16]] }} بادشاهت وٽ هڪ ننڍي پر پيشاور ۽ سٺي نموني هٿياربند فوج آهي، جنهن کي بحرين دفاعي فوج (BDF) چيو وڃي ٿو. ان جي اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 8,200 آهي، جن ۾ 6,000 [[شاهي بحريني بري فوج]] ۾، 700 [[شاهي بحريني بحري فوج]] ۾، ۽ 1,500 شاهي بحريني هوائي فوج ۾ شامل آهن. بي ڊي ايف جي ڪمانڊ ڍانچي ۾ [[بحرين شاهي گارڊ]] شامل آهي، جيڪو هڪ بٽالين جي ماپ جو آهي ۽ وٽس پنهنجون بڪتربند گاڏيون ۽ توپخانو موجود آهي. [[بحرين قومي گارڊ]] بي ڊي ايف کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان کي ٻاهرين خطرن کان دفاع ۾ بي ڊي ايف جي مدد ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي، ۽ ان وٽ لڳ ڀڳ 2,000 اهلڪار آهن.<ref>{{cite report|last=Barany|first=Zoltan|date=9 December 2016|url=http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|title=The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303070134/http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|archive-date=3 March 2024|publisher=[[مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس]]|page=10|access-date=4 February 2024}}</ref><ref name="iiss2023">{{cite book|author=IISS|author-link=بين الاقوامي ادارو براءِ حڪمت عملي اڀياس|date=2023|title=The Military Balance 2023|pages=318–319}}</ref> بحريني فوج جو سپريم ڪمانڊر بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. نائب سپريم ڪمانڊر ولي عهد، [[سلمان بن حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] آهي.<ref>{{cite web|title=Crown Prince Biography|url=http://www.mofa.gov.bh/AboutBahrain/Goverment/HHtheCrownPrince/tabid/139/language/en-US/Default.aspx|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117033152/http://www.mofa.gov.bh/AboutBahrain/Goverment/HHtheCrownPrince/tabid/139/language/en-US/Default.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=HRH Prince Salman Exchanges Letters With BDF Chief Commander|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/459401|access-date=6 October 2012|agency=Bahrain News Agency|date=4 June 2011|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000001/http://www.bna.bh/portal/en/news/459401|url-status=live}}</ref> 2008ع کان بي ڊي ايف جو ڪمانڊر ان چيف فيلڊ مارشل [[خليفه بن احمد آل خليفه]] آهي.<ref>{{cite report|last=Barany|first=Zoltan|date=9 December 2016|url=http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|title=The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303070134/http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|archive-date=3 March 2024|publisher=[[مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس]]|page=8|access-date=4 February 2024}}</ref> بي ڊي ايف گهڻو ڪري آمريڪي ٺهيل سامان سان ليس آهي، جهڙوڪ ايف-16 فائٽنگ فالڪن، [[ايف-5 فريڊم فائٽر]]، [[يو ايڇ-60 بليڪ هاڪ]]، [[ايم60 پيٽن|ايم60اي3 ٽينڪ]]، ۽ اڳوڻو {{USS|Jack Williams|FFG-24|6}}، جيڪو [[اوليور هيزرڊ پيري درجي جو فريگيٽ]] هو ۽ جنهن جو نالو بدلائي {{ship|RBNS|Sabha|FFG-90|6}} رکيو ويو.<ref name="iiss2023" /><ref>{{Cite book|last=Singh Singh|first=Ravi Shekhar|title=Asian Strategic And Military Perspective|year=2005|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-81-7062-245-1|page=368|url=https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&pg=PA368}}</ref><ref>{{cite web|title=USS Jack Williams (FFG 24)|url=http://www.navsource.net/archives/07/0724.htm|publisher=Navsource Online|access-date=4 October 2012|archive-date=14 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514062544/http://www.navsource.net/archives/07/0724.htm|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2020ع ۾ برطانيا جو ''[[ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ (پي257)|ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ]]'' شاهي بحريني بحري فوج کي منتقل ڪيو ويو، ۽ جهاز جو نالو بدلائي RBNS ''الزباره'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDuzkhUUi5NKmSGxrV1l8fdc%3D|title=Bahrain receives patrol warship "RBNS Al-Zubara"|first=Steve|last=W|date=7 August 2020|agency=Bahrain News Agency|publisher=WHQ|access-date=7 August 2020|archive-date=29 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210329185006/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDuzkhUUi5NKmSGxrV1l8fdc%3D|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ukdefencejournal.org.uk/hms-clyde-sold-to-bahrain/|title=HMS Clyde sold to Bahrain|first=Steve|last=W|date=8 August 2020|website=UK Defence Journal|publisher=George Allison|access-date=8 August 2020|archive-date=10 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510053229/https://ukdefencejournal.org.uk/hms-clyde-sold-to-bahrain/|url-status=live}}</ref> جنوري 2024ع ۾ بحريني بحري فوج کي ''اوليوَر هيزرڊ پيري'' درجي جو ٻيو فريگيٽ مليو، جيڪو اڳوڻو {{USS|Robert G. Bradley|FFG-49|6}} هو، ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS ''خالد بن علي'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/bahrain-refurbishment-oliver-hazard-perry-class-ship-ex-robert-g-bradley-ffg-49|title=Bahrain – Refurbishment of the Oliver Hazard Perry Class Ship, Ex ROBERT G. BRADLEY (FFG 49)|publisher=Defense Security Cooperation Agency|date=23 October 2019|access-date=25 November 2019|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808185703/https://www.dsca.mil/major-arms-sales/bahrain-refurbishment-oliver-hazard-perry-class-ship-ex-robert-g-bradley-ffg-49|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDvdHGdFWot2F5VnnkAMj6VE%3D ‘RBNS Khalid bin Ali’ ship arrives in Bahrain; joins RBNF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201023204/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DvdHGdFWot2F5VnnkAMj6VE= |date=2024-12-01 }}. Bahrain News Agency. Published 18 January 2024. Retrieved 2 February 2024.</ref> بحرين نار جو پهريون ملڪ هو، جنهن ايف-16 هلائڻ شروع ڪيو. 2024ع ۾ شاهي بحريني هوائي فوج کي جديد ايف-16 بلاڪ 70 قسم جا 16 جهاز ملڻ جي اميد آهي،<ref name="aircombat">{{cite press release|last=Losurdo|first=Marnee|date=10 March 2023|url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3327606/afcent-celebrates-key-partner-fms-success/|title=AFCENT celebrates key partner FMS success|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202192309/https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3327606/afcent-celebrates-key-partner-fms-success/|publisher=U.S. Air Combat Command|archive-date=2 February 2024}}</ref> جڏهن ته ان وٽ اڳ ئي 20 ايف-16سي/ڊي ۽ 12 ايف-5اي/ايف جنگي جهاز موجود آهن. شاهي بحريني بري فوج وٽ 180 ايم60اي3 مين بيٽل ٽينڪ آهن، جن مان 100 سرگرم خدمت ۾ ۽ 80 ذخيرو ۾ آهن.<ref name="iiss2023" /> بحرين حڪومت جا آمريڪا سان [[بحرين–آمريڪا لاڳاپا|ويجها لاڳاپا]] آهن. هن [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي فوج]] سان سهڪاري معاهدو ڪيو آهي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان آمريڪا کي [[جفير]] ۾ هڪ اڏو فراهم ڪيو آهي. آمريڪي بحري موجودگي 1948ع کان قائم آهي.<ref>{{cite web|title=NSA Bahrain History|url=https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/NSA-Bahrain/|publisher=Naval Support Activity Bahrain|access-date=4 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000912/http://www.cnic.navy.mil/Bahrain/About/History/index.htm|url-status=live}}</ref> اهو ڪمانڊر، ''آمريڪي بحري فوجون مرڪزي ڪمانڊ'' ([[ڪام يو ايس نيو سينٽ]]) / ''آمريڪي پنجون بحري ٻيڙو'' (COMFIFTHFLT)،<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/dougbandow/2012/06/18/u-s-hypocrisy-on-parade-washington-arms-bahrain-denounces-russia-for-arming-syria/|title=U.S. Hypocrisy on Parade: Washington Arms Bahrain, Denounces Russia For Arming Syria]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628025655/http://www.forbes.com/sites/dougbandow/2012/06/18/u-s-hypocrisy-on-parade-washington-arms-bahrain-denounces-russia-for-arming-syria/|archive-date=28 June 2012|magazine=[[فوربز]]|access-date=18 June 2013}}</ref> جي هيڊڪوارٽر جو گهر آهي، ۽ اتي لڳ ڀڳ 6,000 آمريڪي فوجي اهلڪار موجود آهن.<ref>{{cite web|url=https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/NSA-Bahrain/|title=Welcome to Naval Support Activity Bahrain|publisher=Commander, Navy Installations Command|archive-date=10 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010092437/http://www.cnic.navy.mil/bahrain/|access-date=5 October 2012|url-status=live}}</ref> بحرين [[يمن ۾ سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري مداخلت]] ۾ [[حوثيون|حوثين]] ۽ اڳوڻي صدر [[علي عبدالله صالح]] جي وفادار فوجن خلاف حصو وٺي ٿو،<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-26/yemeni-bombing-led-by-saudis-is-backed-by-u-s-logistics-spying|title=U.S. Backs Saudi-Led Yemeni Bombing With Logistics, Spying|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406183021/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-26/yemeni-bombing-led-by-saudis-is-backed-by-u-s-logistics-spying|archive-date=6 April 2017|publisher=[[بلومبرگ نيوز]]|date=26 March 2015}}</ref> جنهن کي 2011ع جي [[عرب بهار]] واري بغاوت ۾ اقتدار تان هٽايو ويو هو.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/|title=Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116051636/http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/|archive-date=16 November 2017|publisher=CNN|url-status=live|date=27 March 2015}}</ref> [[مينا سلمان]] ۾ مستقل برطانوي [[شاهي بحريه]] جو اڏو، ''[[ايڇ ايم ايس جفير]]''، اپريل 2018ع ۾ سرڪاري طور کوليو ويو.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/uk-opens-persian-gulf-naval-base-in-bahrain/2018/04/05/b51e3a48-38d7-11e8-af3c-2123715f78df_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405165550/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/uk-opens-persian-gulf-naval-base-in-bahrain/2018/04/05/b51e3a48-38d7-11e8-af3c-2123715f78df_story.html|url-status=dead|archive-date=5 April 2018|title=UK opens Persian Gulf military base in Bahrain|newspaper=The Washington Post|date=5 April 2018}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|بحرين جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Donald Trump meets with King Hamed bin Issa of Bahrain, May 2017.jpg|thumb|بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه مئي 2017ع ۾ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سان ملاقات ڪندي.]] بحرين دنيا جي 190 ملڪن سان [[ٻه طرفا لاڳاپا]] قائم ڪيا آهن.<ref>{{cite web|title=Bilateral Relations|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112431/https://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US|url-status=live}}</ref> 2012 مطابق ، بحرين وٽ 25 [[سفارتخانو|سفارتخانن]]، ٽن [[قونصل خانو|قونصل خانن]] ۽ ترتيبوار عرب ليگ، گڏيل قومن ۽ [[بحرين–يورپي يونين لاڳاپا|يورپي يونين]] لاءِ چئن مستقل مشنن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.<ref>{{cite web|title=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=40&language=en-US|access-date=27 June 2012|archive-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613015726/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=40&language=en-US|url-status=live}}</ref> بحرين 36 سفارتخانن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو. آمريڪا 2001ع ۾ بحرين کي [[نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي]] قرار ڏنو.<ref name="Voice of America">{{Cite news|title=Bahrain Becomes a "Major Non-NATO Ally"|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2001-10-26-13-bahrain-67542952/387338.html|access-date=24 June 2012|publisher=Voice of America|date=26 October 2001|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116232516/http://www.voanews.com/content/a-13-a-2001-10-26-13-bahrain-67542952/387338.html|url-status=live}}</ref> بحرين علائقائي سياست ۾ هڪ محدود ۽ اعتدال پسند ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ وچ اوڀر جي امن ۽ [[فلسطين جي رياست|فلسطيني]] حقن بابت عرب ليگ جي موقف تي عمل ڪري ٿو، جنهن ۾ [[ٻه رياستي حل]] جي حمايت شامل آهي.<ref>{{cite web|title=Palestine Peace Process|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=112&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=6 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806070108/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=112&language=en-US|url-status=live}}</ref> بحرين [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Member States of the GCC|url=http://www.gcc-sg.org/eng/indexc64c.html?action=GCC|publisher=GCC|access-date=27 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716060014/http://www.gcc-sg.org/eng/indexc64c.html?action=GCC|archive-date=16 July 2012}}</ref> ايران سان لاڳاپا اڪثر تڪراري رهندا آهن، جنهن جو سبب 1981ع جي [[1981ع بحرين ۾ بغاوت جي ڪوشش|ناڪام بغاوت]] آهي، جنهن جو الزام بحرين ايران تي لڳائي ٿو، ۽ ايراني عوام جي [[قدامت پسندي|انتھائي قدامت پسند]] حلقن طرفان وقت بوقت بحرين تي ايراني خودمختياري جون دعوائون ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite news|title=A Bahraini Hunger Strike and An Inhumane Argument|url=http://nyulocal.com/national/2012/04/13/a-bahraini-hunger-strike-and-an-inhumane-argument/|access-date=27 June 2012|newspaper=NYU Local|date=13 April 2012|archive-date=30 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630181929/http://nyulocal.com/national/2012/04/13/a-bahraini-hunger-strike-and-an-inhumane-argument/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bahrain slams Iran's claims, suspends gas deal talks|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/20/content_10852316.htm|access-date=27 June 2012|agency=Xinhua News Agency|date=20 February 2009|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234841/http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/20/content_10852316.htm|url-status=dead}}</ref> 2016ع ۾ تهران ۾ سعودي سفارتخاني تي حملي کان پوءِ، سعودي عرب ۽ بحرين ٻنهي ايران سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. بحرين ۽ اسرائيل 2020ع ۾ [[بحرين–اسرائيل معمول تي آڻڻ وارو معاهدو|بحرين–اسرائيل لاڳاپا معمول تي آڻڻ واري معاهدي]] تحت ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا.<ref>{{cite news|title=Trump announces 'peace deal' between Bahrain and Israel|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54124996|publisher=BBC News|date=11 September 2020|access-date=24 October 2020|archive-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120053853/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54124996|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاريي]] موجب بحرين دنيا جو 81هون سڀ کان پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|access-date=17 August 2024|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{Main|بحرين ۾ انساني حق}} [[File:4bahrain22011.jpg|thumb|upright|2011ع ۾ حڪمران آل خليفه خاندان خلاف [[2011ع بحرين بغاوت|بحريني احتجاج]]]] 1975ع کان 1999ع تائين جو دور، جيڪو "[[بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون|رياستي سلامتي واري قانون جو دور]]" سڏيو وڃي ٿو، انساني حقن جي وسيع ڀڃڪڙين سان لاڳاپيل هو، جن ۾ من ماني گرفتاريون، بنا مقدمي جي حراست، تشدد ۽ جبري جلاوطني شامل هئا.<ref name="Amnesty 27.9.1995">{{cite news|title=Bahrain Sa'id 'Abd al-Rasul al-Iskafi|date=27 September 1995|publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]]|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/019/1995/en/|access-date=2 February 2012|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813011534/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/019/1995/en/|url-status=live}}</ref><ref name="HRW 1.6.1997">{{cite report|title=Routine abuse, routine denial|date=1 June 1997|publisher=Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1997/bahrain/|access-date=2 February 2012|archive-date=15 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180554/https://www.hrw.org/legacy/reports/1997/bahrain/|url-status=live}}</ref> جڏهن امير، جيڪو هاڻي بادشاهه آهي، حمد آل خليفه 1999ع ۾ پنهنجي والد عيسيٰ آل خليفه کان پوءِ اقتدار ۾ آيو، ته هن وسيع سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انساني حقن جي صورتحال نمايان طور بهتر ٿي.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm "Country Reports on Human Rights Practices"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726142742/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm |date=26 July 2020 }}. [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو]]. 4 March 2002. Retrieved 5 July 2012.</ref> ايمنسٽي انٽرنيشنل انهن قدمن کي "انساني حقن جو تاريخي دور" قرار ڏنو.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> 21 سالن کان وڌيڪ عمر وارن بالغن وچ ۾ رضامنديءَ سان مرد ۽ عورت هم جنس پرست لاڳاپا بحرين ۾ قانوني آهن، ۽ اهو واحد مسلمان نار ملڪ آهي، جتي اهي 1976ع کان قانوني آهن.<ref>{{cite web|title=Equal age of consent in Bahrain|url=https://www.equaldex.com/region/bahrain|publisher=Equaldex|access-date=7 April 2023|archive-date=7 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114558/https://www.equaldex.com/region/bahrain|url-status=live}}</ref> [[File:Protesters camped out infront of the Pearl Roundabout in Bahrain.jpg|thumb|upright|[[پرل رائونڊ ابائوٽ]] کي ڊاهڻ کان ٿورو اڳ اتي موجود احتجاج ڪندڙ]] انساني حقن جي صورتحال 2007ع کان خراب ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن [[بحرين ۾ تشدد|تشدد]] ٻيهر استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530113224/http://www.hrw.org/node/88200/section/2 |date=30 May 2015 }}, published by [[هيومن رائٽس واچ]] 8 February 2010, {{ISBN|1-56432-597-0}}. Retrieved 19 June 2011</ref> 2011ع ۾ هيومن رائٽس واچ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال کي "مايوس ڪندڙ" قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-bahrain|title=World Report 2011: Bahrain|year=2011|publisher=Human Rights Watch|access-date=5 October 2012|archive-date=17 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117122723/http://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-bahrain|url-status=live}}</ref> ان سبب بحرين انهن ڪجهه بلند [[بحرين جون بين الاقوامي درجابنديون|بين الاقوامي درجابندين]] مان محروم ٿي ويو، جيڪي هن اڳ حاصل ڪيون هيون.<ref name="Freedom in the World 2012">{{cite report|title=Freedom in Bahrain 2011|year=2011|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/bahrain|access-date=29 January 2012|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218024104/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/bahrain|url-status=live}}</ref><ref name="FH FotN 2011">{{cite report|title=Freedom of the Net 2011 – Bahrain part|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/Bahrain_FOTN2011.pdf|year=2011|access-date=2 July 2012|archive-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823072843/http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/Bahrain_FOTN2011.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="RWB 2002">{{cite report|title=RWB Press Freedom Index 2002|year=2002|publisher=[[سرحدن کان سواءِ رپورٽرز]]|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297|access-date=29 January 2012|archive-date=5 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205233857/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297|url-status=dead}}</ref><ref name="RWB 2010">{{cite report|title=RWB Press Freedom Index 2010|year=2010|publisher=Reporters Without Borders|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034|access-date=29 January 2012|archive-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127185207/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034|url-status=dead}}</ref><ref name="FH Press Freedom 2011">{{cite report|title=FH Press Freedom Index 2011|year=2011|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2011/bahrain|access-date=29 January 2012|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218024047/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2011/bahrain|url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ بحرين تي [[2011ع بحرين بغاوت|عرب بهار واري بغاوت]] خلاف سخت ڪارروائي سبب تنقيد ڪئي وئي. سيپٽمبر ۾ حڪومت طرفان مقرر ڪيل [[بحرين آزاد جاچ ڪميشن|ڪميشن]] سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين، جنهن ۾ [[بحريني بغاوت دوران تشدد (2011ع کان اڄ تائين)|منظم تشدد]] شامل هو، بابت [[2011ع بحرين بغاوت بابت انساني حقن جون رپورٽون|رپورٽن]] جي تصديق ڪئي. حڪومت سڌارا آڻڻ ۽ "ڏکوئيندڙ واقعن" کي ٻيهر نه ورجائڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite magazine|first=Elizabeth|last=Dickinson|date=23 November 2011|url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1123/Bahrain-commission-issues-brutal-critique-of-Arab-Spring-crackdown|title=Bahrain commission issues brutal critique of Arab Spring crackdown|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707092211/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1123/Bahrain-commission-issues-brutal-critique-of-Arab-Spring-crackdown|archive-date=7 July 2012|magazine=The Christian Science Monitor|access-date=5 July 2012}}</ref> بهرحال، اپريل 2012ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ هيومن رائٽس واچ طرفان جاري ڪيل رپورٽن موجب ساڳيون ڀڃڪڙيون اڃا به جاري هيون.<ref>{{cite news|title=Amnesty report: Bahrain reforms are "flawed," "inadequate"|first=Ed|last=Payne|url=https://www.cnn.com/2012/04/17/world/meast/bahrain-unrest/index.html|publisher=CNN|date=17 April 2012|access-date=7 July 2012|archive-date=18 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418063057/http://www.cnn.com/2012/04/17/world/meast/bahrain-unrest/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite episode|series=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17887731|title=Bahrain police 'continue to torture detainees'|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100734/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17887731|archive-date=18 October 2017|station=BBC|date=29 April 2012|access-date=5 July 2012}}</ref> ايمنسٽي انٽرنيشنل جي 2015ع واري ملڪ بابت رپورٽ اختلاف راءِ جي مسلسل دٻاءَ، اظهار جي آزاديءَ تي پابندين، ناجائز قيد، ۽ شهرين تي بار بار تشدد ۽ ٻين بدسلوڪين ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite report|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/1396/2015/en/|title=Bahrain: Behind the rhetoric: Human rights abuses in Bahrain continue unabated|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408035454/http://www.amnesty.org/en/documents/mde11/1396/2015/en/|archive-date=8 April 2016|publisher=Amnesty International|year=2015}}</ref> آڪٽوبر 2014ع مطابق، بحرين تي هڪ "[[آمرانه حڪومت]]" حڪمراني ڪري ٿي ۽ آمريڪا ۾ قائم غير سرڪاري تنظيم [[فريڊم هائوس]] ان کي "آزاد نه" قرار ڏئي ٿي.<ref name= FH2013>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/bahrain|website=Freedom house|access-date=13 October 2014|archive-date=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023025942/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/bahrain|url-status=live}}</ref> فريڊم هائوس پنهنجي 2021ع واري رپورٽ ۾ به بحرين کي "آزاد نه" قرار ڏنو.<ref>{{cite web|title=Bahrain: Country Profile|url=https://freedomhouse.org/country/bahrain|access-date=15 July 2021|website=Freedom House|language=en|archive-date=26 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126131533/https://freedomhouse.org/country/bahrain|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2016ع تي [[يورپي پارليامينٽ]] وڏي اڪثريت سان هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ بحريني اختيارين طرفان انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مذمت ڪئي وئي ۽ ملڪ جي انساني حقن جي محافظن، سياسي مخالفن ۽ سول سوسائٽي خلاف جاري جبر ختم ڪرڻ جو زور ڀريو مطالبو ڪيو ويو.<ref>{{cite press release|url=https://www.indexoncensorship.org/2016/07/european-parliament-adopts-resolution-condemning-bahrains-crackdown-on-civil-society-and-political-opposition/|title=European Parliament adopts resolution condemning Bahrain's human rights abuses|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101073324/https://www.indexoncensorship.org/2016/07/european-parliament-adopts-resolution-condemning-bahrains-crackdown-on-civil-society-and-political-opposition/|archive-date=1 November 2016|publisher=Indexoncensorship.org|access-date=7 November 2016}}</ref> [[File:Sit-in in solidarity with Nabeel Rajab.JPG|thumb| ڪيترن ماڻهن انساني حقن جي ڪارڪن [[نبيل رجب]] سان يڪجهتي طور ڌرڻو هنيو.]] آگسٽ 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي وزير [[ريڪس ٽلرسن]] بحرين ۾ شيعن سان امتيازي سلوڪ خلاف ڳالهائيندي چيو ته "اتي شيعه برادري جا ميمبر حڪومت جي نوڪرين، تعليم ۽ عدالتي نظام ۾ جاري امتيازي سلوڪ بابت رپورٽون ڏيندا رهن ٿا"، ۽ اهو ته "بحرين کي شيعه برادرين سان امتيازي سلوڪ بند ڪرڻ گهرجي." هن اهو پڻ چيو ته "بحرين ۾ حڪومت شيعه عالمن، برادريءَ جي ميمبرن ۽ مخالف ڌر جي سياستدانن کان پڇا ڳاڇا، کين حراست ۾ وٺڻ ۽ گرفتار ڪرڻ جاري رکي ٿي."<ref>{{cite web|title=Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson|url=http://www.shiitenews.org/index.php/bahrain/item/30090-bahrain-must-stop-discriminating-against-shias-tillerson|website=Shiite News|access-date=18 August 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819062026/http://www.shiitenews.org/index.php/bahrain/item/30090-bahrain-must-stop-discriminating-against-shias-tillerson|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson|url=http://muslimtimes.co/2017/08/16/bahrain-must-stop-discriminating-shias-tillerson/|website=Muslim Times|access-date=18 August 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102118/http://muslimtimes.co/2017/08/16/bahrain-must-stop-discriminating-shias-tillerson/|url-status=live}}</ref> بهرحال، سيپٽمبر 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتي بحرين کي 3.8 بلين ڊالر کان وڌيڪ قيمت جي هٿيارن جي وڪري جي منظوري ڏني، جنهن ۾ ايف-16 جهاز، اپ گريڊ، ميزائل ۽ گشتي ٻيڙيون شامل هيون.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-bahrain-defense/state-department-approves-3-8-billion-in-arms-sales-to-bahrain-pentagon-idUSKCN1BJ2L9|title=State Department approves $3.8 billion in arms sales to Bahrain: Pentagon|website=<!--CB--> |agency=Reuters<!--Citation bot-->|access-date=12 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912160402/http://www.reuters.com/article/us-usa-bahrain-defense/state-department-approves-3-8-billion-in-arms-sales-to-bahrain-pentagon-idUSKCN1BJ2L9|archive-date=12 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=The New Arab|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/9/9/us-approves-huge-arms-sale-to-bahrain|title=US approves huge arms sale to Bahrain despite human rights concerns|publisher=Alaraby.co.uk|date=5 December 2014|access-date=19 July 2018|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024323/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/9/9/us-approves-huge-arms-sale-to-bahrain|url-status=live}}</ref> پنهنجي تازي رپورٽ ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪي ۽ برطانوي حڪومتن تي الزام هنيو ته اهي حڪمران بحريني حڪومت طرفان انساني حقن جي خوفناڪ ڀڃڪڙين کان اکيون ٻوٽي ويٺيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/6790/2017/en/|title=Document|publisher=Amnesty International|date=7 September 2017|access-date=19 July 2018|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024342/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/6790/2017/en/|url-status=live}}</ref> 31 جنوري 2018ع تي ايمنسٽي انٽرنيشنل رپورٽ ڪيو ته بحريني حڪومت 2012ع ۾ پنهنجي چئن شهرين جي قوميت رد ڪرڻ کان پوءِ کين ملڪ بدر ڪري ڇڏيو، جنهن سان اهي بي وطن ماڻهو بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/bahrain-government-expels-citizens-after-having-revoked-their-nationality/|title=Bahrain: Government expels citizens after having revoked their nationality &#124; Amnesty International|date=31 January 2018|publisher=Amnesty International|access-date=19 July 2018|archive-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718234518/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/bahrain-government-expels-citizens-after-having-revoked-their-nationality/|url-status=live}}</ref> 21 فيبروري 2018ع تي انساني حقن جي ڪارڪن [[نبيل رجب]] کي ٽوئيٽن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي دستاويزڪاري سبب وڌيڪ پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news|title=Bahrain Activist Gets 5-Year Sentence for "Insulting" Tweets|url=https://www.nytimes.com/2018/02/21/world/middleeast/nabeel-rajab-bahrain-twitter.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222124052/https://www.nytimes.com/2018/02/21/world/middleeast/nabeel-rajab-bahrain-twitter.html|archive-date=2018-02-22|url-access=subscription|url-status=live|work=The New York Times|date=21 February 2018}}</ref> حڪمران خاندان جي طرفان، بحريني پوليس کي برطانوي حڪومت کان عوامي احتجاجن سان منهن ڏيڻ بابت تربيت ملي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/britain-trained-a-bahraini-police-chief-who-presided-over-abuse-of-political-dissidents/|title=Britain Trained a Bahraini Police Chief Who Presided Over Abuse of Political Dissidents|website=Vice|date=6 April 2018|access-date=29 December 2018|archive-date=29 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229171753/https://www.vice.com/amp/en_uk/article/43b4k9/britain-trained-a-bahraini-police-chief-who-presided-over-abuse-of-political-dissidents|url-status=live}}</ref>{{unreliable source?|date=December 2018}}<ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/britain-helps-train-violent-bahraini-police-hwk8flg5c|title=Britain helps train "violent" Bahraini police|first=Jon|last=Ungoed-Thomas|date=5 February 2017|work=The Times|quote=the fund was used to pay for Bahrain's chief of police, Tariq al-Hassan, and other senior officers to travel to Belfast to learn how police in Northern Ireland deal with public protests.|access-date=29 December 2018|archive-date=29 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229173331/https://www.thetimes.co.uk/article/britain-helps-train-violent-bahraini-police-hwk8flg5c|url-status=live}}</ref> 11 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي هڪ سرڪاري نگراني اداري دعويٰ ڪئي ته جمهوريت نواز ٻن ڪارڪنن جا اعتراف تشدد ذريعي ورتا ويا هئا. بحرين جا محمد رمضان ۽ حسين موسيٰ 2011ع جي جمهوريت نواز احتجاجن ۾ اهم شخصيتون هئا. کين 2014ع ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ هڪ پوليس اهلڪار جي قتل جو الزام لڳايو ويو.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/bahrain-found-evidence-of-torture-behind-confession-but-death-sentences-still-stand/2020/07/10/b6b04a66-c211-11ea-8908-68a2b9eae9e0_story.html|title=Bahrain found evidence of torture behind confession. But death sentences still stand.|access-date=11 July 2020|newspaper=The Washington Post}}</ref> 13 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي اعليٰ عدالت اڳوڻو فيصلو رد ڪرڻ کان انڪار ڪندي ٻنهي مردن جي موت جي سزا برقرار رکي. ان فيصلي تي [[بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي]] (BIRD) جي وڪالت واري شعبي جي ڊائريڪٽر سيد احمد الوداعي تنقيد ڪندي چيو: "اڄ جو فيصلو بحرين ۾ انساني حقن جي جدوجهد تي هڪ ٻيو ڪارو داغ آهي."<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/13/bahrain-to-execute-two-activists-despite-concerns-over-torture|title=Bahrain to execute two activists despite concerns over torture|access-date=13 July 2020|website=The Guardian|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/13/bahrain-to-execute-two-activists-despite-concerns-over-torture|url-status=live}}</ref> جنوري 2021ع ۾ ''[[هيومن رائٽس واچ]]'' طرفان شايع ٿيل 761 صفحن واري ''ورلڊ رپورٽ 2021'' ظاهر ڪيو ته 2020ع ۾ بحرين ۾ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿي. رپورٽ ۾ نمايان ڪيو ويو ته سوشل ميڊيا سرگرمين خلاف جبر ۾ واڌ ٿي، غير منصفانه مقدمن کان پوءِ عدالتن مخالف ڌر جي ڪارڪنن خلاف موت جون سزائون برقرار رکيون، ۽ نقادن کي پرامن اظهار سبب مقدمن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ موت جي سزا جي استعمال ۾ به واڌ ڪئي، جڏهن ته حراست ۾ رکيل ڪجهه نمايان مخالف شخصيتن کي طبي علاج ڏيڻ کان انڪار ڪيو. هيومن رائٽس واچ چيو ته بحرين هر اهڙي ماڻهو کي خاموش ڪرڻ ۽ سزا ڏيڻ لاءِ ڪيترائي جابراڻا اوزار استعمال ڪري ٿو، جيڪو حڪومت تي تنقيد ڪرڻ جي جرئت ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/01/13/bahrain-no-improvement-rights-record|title=Bahrain: No Improvement in Rights Record|access-date=13 January 2021|publisher=Human Rights Watch|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.hrw.org/news/2021/01/13/bahrain-no-improvement-rights-record|url-status=live}}</ref> مارچ 2021ع ۾ هيومن رائٽس واچ (HRW) ۽ لنڊن ۾ قائم [[بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي]] دعويٰ ڪئي ته 11 کان 17 سالن جي عمر وارن 13 ٻارن کي احتجاج سان لاڳاپيل ڪيسن ۾ حراست ۾ وٺڻ کان پوءِ مارڪٽ ڪئي وئي ۽ کين جنسي زيادتي ۽ بجليءَ جا جهٽڪا ڏيڻ جون ڌمڪيون ڏنيون ويون.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/bahrain-security-int-idUSKBN2B21NT|title=Rights groups say Bahrain police beat children and threatened them with rape|website=<!--CB--> |access-date=10 March 2021|agency=Reuters<!--Citation bot-->}}</ref> ==== عورتن جا حق ==== {{Main|بحرين ۾ عورتن جا حق}} بحرين ۾ عورتن کي 2002ع جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ ۽ قومي چونڊن ۾ بيهڻ جا حق حاصل ٿيا.<ref>{{cite news|title=In Bahrain, Women Run, Women Vote, Women Lose|first=Neil|last=MacFarquhar|url=https://www.nytimes.com/2002/05/22/world/in-bahrain-women-run-women-vote-women-lose.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109232242/http://www.nytimes.com/2002/05/22/world/in-bahrain-women-run-women-vote-women-lose.html|archive-date=2012-11-09|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The New York Times|date=22 May 2002|access-date=7 July 2012}}</ref> بهرحال، ان سال جي چونڊن ۾ ڪابه عورت عهدي لاءِ چونڊجي نه سگهي.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/1411342/Islamists-gain-majority-in-Bahrain.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/1411342/Islamists-gain-majority-in-Bahrain.html|archive-date=10 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Islamists gain majority in Bahrain|last=Darwish|first=Adel|date=26 October 2002|work=The Telegraph|access-date=5 October 2012|location=London}}{{cbignore}}</ref> عورت اميدوارن جي ناڪاميءَ جي جواب ۾ ڇهن عورتن کي شورا ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو، جنهن ۾ بادشاهت جي اصلي يهودي ۽ عيسائي برادرين جا نمائندا پڻ شامل آهن.<ref>[http://www.middle-east-online.com/english/?id=18635 Jew and Christian amongst 10 women in Shura council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010150914/http://www.middle-east-online.com/english/?id=18635 |date=10 October 2017 }} ''Middle East Online''</ref> [[ندا حفاظ]] 2004ع ۾ صحت واري وزير طور مقرر ٿيڻ سان ملڪ جي پهرين عورت ڪابينا وزير بڻي. نيم سرڪاري عورتن جي گروهه، [[عورتن لاءِ اعليٰ ڪائونسل]]، 2006ع جي عام چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ عورت اميدوارن کي تربيت ڏني. جڏهن بحرين 2006ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو، ته ان وڪيل ۽ عورتن جي حقن جي ڪارڪن [[حيا راشد آل خليفه|حيا بنت راشد آل خليفه]] کي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدر مقرر ڪيو، جيڪا تاريخ ۾ عالمي اداري جي سربراهي ڪندڙ صرف ٽين عورت هئي.<ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18797&Cr=general&Cr1=assembly 'UN General Assembly to be headed by its third-ever woman president'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003034849/https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18797&Cr=general&Cr1=assembly |date=3 October 2017 }}, United Nations, 8 June 2006</ref> عورتن جي حقن جي ڪارڪن غاده جمشير چيو ته "حڪومت عورتن جي حقن کي بين الاقوامي سطح تي سينگار جي اوزار طور استعمال ڪيو." هن سڌارن کي "مصنوعي ۽ حاشياتي" قرار ڏنو ۽ حڪومت تي "غير سرڪاري عورتن جي تنظيمن کي روڪڻ" جو الزام لڳايو.<ref name="GJ 18.12.2006" /> 2006ع ۾ [[لطيفه القعود]] بنا مقابلي ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين عورت پارليامينٽ ميمبر بڻي.<ref>Toumi, Habib (27 November 2006). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/women-fail-to-add-to-the-seat-won-unopposed-1.267190 "Women fail to add to the seat won unopposed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922115418/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/women-fail-to-add-to-the-seat-won-unopposed-1.267190 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2011ع جي ضمني چونڊن کان پوءِ اهو انگ وڌي چار ٿي ويو.<ref>Toumi, Habib (8 October 2011). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-women-mps-set-to-make-a-difference-as-parliament-reconvenes-1.887965 "Bahrain women MPs set to make a difference as parliament reconvenes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922122427/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-women-mps-set-to-make-a-difference-as-parliament-reconvenes-1.887965 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2008ع ۾ [[هودا نونو]] کي آمريڪا ۾ سفير مقرر ڪيو ويو، جنهن سان هوءَ ڪنهن به عرب ملڪ جي پهرين يهودي سفير بڻي.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7426806.stm "Bahrain names Jewish ambassador"] . BBC News. 29 May 2008. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2011ع ۾ [[ايلس سمعان]]، جيڪا هڪ عيسائي عورت آهي، برطانيا ۾ سفير مقرر ڪئي وئي.<ref>Toumi, Habib (27 May 2012). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-urges-greater-global-religious-tolerance-1.1028303 "Bahrain urges greater global religious tolerance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922122410/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-urges-greater-global-religious-tolerance-1.1028303 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> === ميڊيا === بحرين ۾ ميڊيا جا اهم ذريعا هفتيوار ۽ روزاني اخبارون، ٽيليويزن ۽ ريڊيو آهن. ملڪ جي گهڻ لساني آبادي جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اخبارون عربي، انگريزي، مليالم وغيره ڪيترين ئي ٻولين ۾ وڏي پيماني تي دستياب آهن. ''[[اخبار الخليج]]'' ({{lang|ar|أخبار الخليج}}) ۽ ''[[الايام (بحرين)|الايام]]'' ({{lang|ar|الأيام}}) روزانو شايع ٿيندڙ اهم عربي اخبارن جا مثال آهن. ''[[گلف ڊيلي نيوز]]'' ۽ ''[[ڊيلي ٽربيون (بحرين)|ڊيلي ٽربيون]]'' انگريزيءَ ۾ روزاني اخبارون شايع ڪن ٿيون. ''[[گلف مڌيمم]]'' مليالم ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ اخبار آهي. ملڪ جو ٽيليويزن نيٽورڪ پنج نيٽورڪن تي مشتمل آهي، جيڪي سڀ [[اطلاعاتي معاملن وارو اٿارٽي]] جي نگراني هيٺ آهن. ريڊيو، ٽيليويزن نيٽورڪ وانگر، گهڻو ڪري سرڪاري انتظام هيٺ آهي ۽ عام طور عربي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيو ويندو آهي. ''ريڊيو بحرين'' انگريزي ٻوليءَ جو هڪ پراڻو ريڊيو اسٽيشن آهي، جڏهن ته ''ريڊيو مرچي 104.2'' ملڪ ۾ رهندڙ هندستاني برصغير جي وڏي غير ملڪي آبادي لاءِ نشر ٿيندڙ ريڊيو اسٽيشن آهي. جون 2012ع تائين، بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 961,000 هو.<ref name="BBC">{{cite news|title=Bahrain profile – Media|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|access-date=15 June 2014|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100908/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|url-status=live}}</ref> سرحدن کان سواءِ رپورٽرز موجب، هي پليٽفارم "صحافين لاءِ هڪ ڀليڪار آزاد جاءِ فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي نگراني ڏينهون ڏينهن وڌندي پئي وڃي". سخت فلٽرنگ سياسي، انساني حقن، مذهبي مواد ۽ اهڙي مواد کي نشانو بڻائي ٿي، جنهن کي غير اخلاقي سمجهيو وڃي ٿو. 2011ع جي احتجاجن دوران بلاگرن ۽ ٻين [[انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ]]ن کي گرفتار ڪيل ماڻهن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="ReferenceB" /> بحريني صحافين کي اهڙن ڏوهن ۾ مقدمن کي منهن ڏيڻ جو خطرو رهي ٿو، جن ۾ حڪومت يا مذهب کي "ڪمزور ڪرڻ" شامل آهي. [[خود سينسرشپ]] وڏي پيماني تي موجود آهي. 2011ع ۾ حڪومت مخالف احتجاجن دوران صحافي پڻ سرڪاري اهلڪارن جي نشاني تي رهيا. هاڻي بند ڪيل مخالف ڌر جي روزاني اخبار [[الوسط (بحريني اخبار)|''الوسط'']] جي ٽن ايڊيٽرن کي "ڪوڙي" خبرون شايع ڪرڻ جي الزام هيٺ برطرف ڪيو ويو ۽ پوءِ ڏنڊ پڻ وڌو ويو. ڪيترن ئي پرڏيهي صحافين کي ملڪ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="ReferenceB">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|publisher=BBC News|title=Bahrain profile|date=29 January 2013|access-date=20 June 2018|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100908/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|url-status=live}}</ref> بدامني جي جاچ لاءِ قائم ڪيل هڪ آزاد ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ته رياستي ميڊيا جي ڪوريج ڪڏهن ڪڏهن اشتعال انگيز هوندي هئي. ان چيو ته مخالف ڌر جي گروهن کي مکيه ڌارا جي ميڊيا تائين مناسب رسائي حاصل نه هئي، ۽ سفارش ڪئي ته حڪومت "سينسرشپ ۾ نرمي آڻڻ تي غور ڪري". سرحدن کان سواءِ رپورٽرز جي جائزي موجب، بحرين کي مسلسل دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پابندي مڙهيل ميڊيا وارن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite report|url=https://rsf.org/en/country/bahrain|work=Reporters Without Borders|title=Bahrain|date=31 May 2023|access-date=31 May 2023|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531040304/https://rsf.org/en/country/bahrain|url-status=live}}</ref> === گورنريٽ === {{Main|بحرين جا گورنريٽ}} بحرين کي چئن گورنريٽن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="Central Governorate dissolved">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work=Gulf Daily News|title=Central Governorate dissolved|access-date=27 December 2014|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نقشو !! موجوده گورنريٽ |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[گادي واري گورنريٽ، بحرين|گادي واري گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[محرق گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[اتر واري گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[ڏکڻ واري گورنريٽ]]''' |} == معيشت == {{Main|بحرين جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_Bahrain.svg|thumb|upright=1.3|بحرين ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ ويجهه]] [[گڏيل قومن جي اولهه ايشيا لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن]] جي جنوري 2006ع واري رپورٽ موجب، عرب دنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ معيشت بحرين جي هئي.<ref name="Ref_2008">[http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7116 Bahrain expected to bustle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602202004/http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7116 |date=2 June 2008 }} Arabian Business, 1 February 2007</ref> 2025ع جي ''[[اقتصادي آزاديءَ جو اشاري]]'' موجب بحرين جي معيشت دنيا ۾ آزاديءَ جي لحاظ کان 55هين نمبر تي آهي، جڏهن ته وچ اوڀر/اتر آفريڪا واري علائقي جي 14 ملڪن مان چوٿين نمبر تي آهي. 2008ع ۾، [[گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس]] موجب [[لنڊن شهر]] بحرين کي دنيا جو سڀ کان تيزي سان ترقي ڪندڙ مالي مرڪز قرار ڏنو.<ref>[http://www.hedgefundsreview.com/public/showPage.html?page=744774 Hedge Funds Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229120022/http://www.hedgefundsreview.com/public/showPage.html?page=744774 |date=29 December 2008 }} 18 March 2008</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=211833&Sn=BNEW&IssueID=30364 ''Gulf Daily News''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321233420/http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=211833&Sn=BNEW&IssueID=30364 |date=21 March 2008 }} 18 March 2008</ref> بحرين جي بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن واري شعبي، خاص طور تي [[اسلامي بئنڪنگ ۽ ماليات|اسلامي بئنڪنگ]]، تيل جي طلب سبب پيدا ٿيل علائقائي معاشي واڌ مان وڏو فائدو حاصل ڪيو آهي.<ref name=autogenerated5>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/517455-bahrain-calling|title=Bahrain calling&nbsp;– Banking & Finance|newspaper=Arabian Business|publisher=ArabianBusiness.com|date=25 April 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=16 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916014320/http://www.arabianbusiness.com/517455-bahrain-calling|url-status=live}}</ref> پيٽروليم جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ بحرين جي سڀ کان وڏي برآمدي صنعت آهي، جيڪا برآمدي آمدنيءَ جو 60 سيڪڙو، سرڪاري آمدنيءَ جو 70 سيڪڙو ۽ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 11 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي.<ref name="CIA" /> [[ايلومينيم بحرين]] جي پيداوار ٻيو وڏو برآمدي شعبو آهي، جنهن کان پوءِ ماليات ۽ تعميراتي مواد اچن ٿا.<ref name="CIA" /> [[File:Manama, Bahrain Decembre 2014.jpg|thumb|مناما جو افق، [[جفير]] کان ڏٺو ويو]] [[File:The Avenues - Grand Avenue section.jpg|thumb|upright|دي ايونيوز جي گرينڊ ايونيو واري حصي جو منظر]] [[File:The Avenues - Outside view.jpg|thumb|دي ايونيوز جي داخلي دروازن مان هڪ جي ٻاهران منظر]] 1985ع کان وٺي تيل جي اگهن ۾ تبديليءَ سبب معاشي حالتون لاٿ چڙهاءَ جو شڪار رهيون آهن، خاص طور تي [[خليجي جنگ|1990–91ع واري خليجي بحران]] دوران ۽ ان کان پوءِ.<ref name="TR">{{Cite book|title=The Report: Bahrain 2010|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-22-4|pages=12–25|url=https://books.google.com/books?id=jipEf3jnyIoC&pg=PA25|year=2010}}</ref> پنهنجي انتهائي ترقي يافته مواصلاتي ۽ آمدورفت جي سهولتن سبب بحرين ڪيترين ئي گهڻ قومي ڪمپنين جو مرڪز بڻيل آهي، ۽ ڪيترائي وڏا صنعتي منصوبا پڻ تعمير هيٺ آهن. ملڪ جي برآمدن جو وڏو حصو درآمد ڪيل خام تيل مان تيار ڪيل پيٽروليم شين تي مشتمل آهي، جڏهن ته 2007ع ۾ خام تيل ملڪ جي ڪل درآمدن جو 51 سيڪڙو هو.<ref name="TR" /> آڪٽوبر 2008ع ۾ بحرين جي حڪومت ''ويزن 2030'' نالي هڪ ڊگهي مدي واري معاشي حڪمت عملي متعارف ڪرائي، جنهن جو مقصد بحرين کي هڪ گهڻ رخي ۽ پائيدار معيشت ۾ تبديل ڪرڻ آهي. گذريل سالن ۾ حڪومت پنهنجي مالي انحصار کي گهٽائڻ ۽ ملڪ جي ساک کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي معاشي سڌارا ڪيا آهن. ان سان گڏ بحرين کي هڪ اهڙي ٻيٽ واري سياحتي منزل طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جتي سفر جا فاصلا ننڍا هجن ۽ علائقي جي معاشي ۽ سياحتي مرڪز [[دبئي]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ "اصلي عرب تجربو" حاصل ٿئي.<ref>{{Cite web|last=Leigh-Hewitson|first=Nadia|date=2022-03-29|title=New beaches and the largest exhibition center in the Middle East: Can Bahrain become a tourist hotspot?|url=https://www.cnn.com/2022/03/29/middleeast/bahrain-tourism-waterfront-development-spc-intl/index.html|access-date=2023-03-01|publisher=CNN|archive-date=1 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301190147/https://www.cnn.com/2022/03/29/middleeast/bahrain-tourism-waterfront-development-spc-intl/index.html|url-status=live}}</ref> ''دي ايونيوز'' اهڙن جديد ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي. هي سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جيڪو آڪٽوبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web|title=The Avenues|url=https://www.the-avenues.com/bahrain/en/about|access-date=2023-03-01|website=the-avenues.com|archive-date=1 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301190149/https://www.the-avenues.com/bahrain/en/about|url-status=live}}</ref> بحرين پنهنجي وڌندڙ آباديءَ جي خوراڪ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ خوراڪ جي درآمدن تي گهڻو ڀاڙيندو آهي؛ اهو وڏي مقدار ۾ گوشت ۽ پنهنجي ضرورت جي 75 سيڪڙو ميون جي درآمد ڪندو آهي.<ref>{{Cite news|title=Bahrain fully stocked for Eid al-Adha: official|url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/main/2011/11/03/feature-03|access-date=3 October 2012|newspaper=Al Shorfa|date=3 November 2011|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070911/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/main/2011/11/03/feature-03|url-status=live}}</ref><ref name="DT" /> ڇو ته ملڪ جي رڳو 2.9 سيڪڙو زمين [[قابلِ پوک زمين]] آهي، تنهن ڪري [[زراعت]] بحرين جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ۾ رڳو 0.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name="DT">{{Cite news|title=Bahrain food import bill to zoom 128pc|url=http://www.dt.bh/newsdetails.php?newsid=081111221401&key=301110213629|access-date=3 October 2012|newspaper=Daily Tribune|date=9 November 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000029/http://www.dt.bh/newsdetails.php?newsid=081111221401&key=301110213629|archive-date=17 January 2013}}</ref> 2004ع ۾ بحرين [[بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدو|بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدي]] تي صحيح ڪئي، جنهن سان ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڪجهه واپاري رڪاوٽون گهٽايون ويون.<ref name="autogenerated8">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541322|title=Bahrain profile: Timeline|date=3 October 2012|publisher=BBC News|archive-date=2 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002044921/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541322|access-date=5 October 2012|url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ [[عالمي معاشي بحران]] ۽ [[2011ع جي بحريني بغاوت]] جي گڏيل اثر سبب ملڪ جي GDP واڌ جي شرح 1.3 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، جيڪا 1994ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ واڌ جي شرح هئي.<ref>{{cite news|title=Bahrain economy slows to 1.3 pct q/q growth in Q4|url=https://www.reuters.com/article/bahrain-gdp-idUSL6E8EL12B20120321|access-date=29 June 2012|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=21 March 2012|first=Martin|last=Dokoupil|archive-date=24 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124223503/http://www.reuters.com/article/bahrain-gdp-idUSL6E8EL12B20120321|url-status=live}}</ref> 2020ع ۾ ملڪ جو سرڪاري قرض 44.5 ارب آمريڪي ڊالر، يعني GDP جو 130 سيڪڙو هو. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي اندازي موجب اهو 2026ع تائين GDP جي 155 سيڪڙو تائين پهچي ويندو. [[فوجي خرچ]] هن قرض ۾ واڌ جو بنيادي سبب آهن.<ref name="mondediplo1">{{cite web|date=1 November 2021|title=حکومت پادشاهی ای که با مشت آهنین بر بحرین حکومت می کند, بوسيله‌ىنویسنده Marc PELLAS برگردان شروين احمدي (Le Monde diplomatique – لوموند ديپلوماتيك, نوامبر 2021 )|url=https://ir.mondediplo.com/2021/11/article3894.html|access-date=22 February 2022|publisher=Ir.mondediplo.com|archive-date=21 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221000302/https://ir.mondediplo.com/2021/11/article3894.html|url-status=live}}</ref> بحرين ۾ [[حياتياتي گنجائش]] (Biocapacity) تائين رسائي عالمي سراسري کان تمام گهٽ آهي. 2016ع ۾ بحرين وٽ پنهنجي علائقي اندر في ماڻهو صرف 0.52 عالمي هيڪٽر<ref name="footprintdata">{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=13&type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date=24 June 2020|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=13&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي.<ref>{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|year=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|language=en|volume=7|issue=3|page=58|doi=10.3390/resources7030058|bibcode=2018Resou...7...58L |doi-access=free}}</ref> 2016ع ۾ بحرين في ماڻهو 8.6 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا ان جي [[ماحولي نقشِ قدم]] (Ecological Footprint) جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته بحرين پنهنجي موجود حياتياتي گنجائش کان 16.5 ڀيرا وڌيڪ وسيلا استعمال ڪري ٿو، جنهن سبب ملڪ حياتياتي گنجائش جي کوٽ (Biocapacity Deficit) جو شڪار آهي.<ref name="footprintdata" /> بيروزگاري، خاص طور تي نوجوانن ۾، ۽ تيل سان گڏ زميني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ گهٽتائي، ملڪ جا اهم ڊگهي مدي وارا معاشي مسئلا آهن. 2008ع ۾ بيروزگاري جي شرح 4 سيڪڙو هئي،<ref name="Ref_2008a">{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=225349&Sn=BNEW&IssueID=31137|title=Local News » JOBLESS RATE 3.8PC|newspaper=Gulf Daily News|date=4 August 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=9 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809135657/http://www.gulf-daily-news.com/story.asp?Article=225349&Sn=BNEW&IssueID=31137|url-status=dead}}</ref> جنهن مان 85 سيڪڙو عورتون هيون.<ref name="Ref_2008b">{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data/middleeast/2008/August/middleeast_August80.xml&section=middleeast&col=|title=Khaleej Times Online&nbsp;– 85pc unemployed in Bahrain are females|work=Khaleej Times|date=4 August 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109105447/http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data%2Fmiddleeast%2F2008%2FAugust%2Fmiddleeast_August80.xml&section=middleeast&col=|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ بحرين عرب دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[بيروزگاري الائونس]] متعارف ڪرايو. اهو قدم محنت واري وزير [[مجيد العلوي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مزدورن جي سڌارن جي هڪ سلسلي جو حصو هو.<ref>[http://archive.gulfnews.com/articles/07/06/22/10134049.html Minister lashes out at parties opposed to unemployment benefit scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218153535/http://archive.gulfnews.com/articles/07/06/22/10134049.html |date=18 December 2007 }} ''Gulf News'', 22 June 2007</ref> 2023ع جي ٻئي ٽه ماهي (Q2) تائين، بحرين ۾ ڪل روزگار يافته ماڻهن جو انگ 770,129 هو.<ref>{{Cite web |title=Bahrain Total Employment {{!}} Moody's Analytics |url=https://www.economy.com/bahrain/total-employment |access-date=2026-02-04 |website=www.economy.com}}</ref> ان ۾ بحريني ۽ غير بحريني، ٻنهي قسمن جا مزدور شامل هئا. روزگار جي اها سطح [[ڪووڊ-19 وبا]] سبب پيدا ٿيل معاشي لاٿ کان پوءِ مڪمل بحاليءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Labour Market Indicators|url=https://blmi.lmra.gov.bh/2022/12/mi_dashboard.xml|publisher=Kingdom of Bahrain Labour Market Regulatory Authority|access-date=3 July 2023|archive-date=3 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703175351/https://blmi.lmra.gov.bh/2022/12/mi_dashboard.xml|url-status=live}}</ref> === توانائي === {{main|بحرين ۾ توانائي}} بحرين وٽ [[عالمي توانائي جا وسيلا ۽ استعمال|توانائي]] ۽ [[بجلي جي پيداوار]] جي پيداوار، استعمال ۽ درآمد موجود آهي، جنهن سبب اهو خالص توانائي برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[فارس نار]] جي عربي ڪناري تي بحرين اهو پهريون هنڌ هو، جتي تيل دريافت ٿيو. [[بحرين جو پهريون تيل جو کوهه]]، جيڪو [[جبل الدخان]] جي هيٺان واقع آهي، 1932ع کان هلندڙ آهي. ان جي آپريشن [[بحرين پيٽروليم ڪمپني]] ڪري ٿي. 2023ع ۾ بحرين جي پيٽروليم جي پيداوار لڳ ڀڳ 189,000 بيرل في ڏينهن هئي.<ref>{{cite web |title=Bahrain's declining oil reserves |publisher=EBSCO Information Services |date=2024 |url=https://www.ebsco.com/research-starters/science/bahrains-declining-oil-reserves |access-date=25 July 2025 |author=Prono, Luca }}</ref> ساڳئي سال ملڪ جا تيل جا ذخيرا 168 ملين بيرل ٻڌايا ويا.<ref name="oilgas2023"/> 2023ع تائين، بحرين هر سال تقريباً 16.7 ارب ڪعبي ميٽر (bcm) قدرتي گئس پيدا ڪندو هو ۽ ملڪ وٽ 68 ارب ڪعبي ميٽر قدرتي گئس جا ذخيرا موجود هئا.<ref name="oilgas2023">{{cite web |title=Bahrain's Energy Industry |publisher=TOGY International Limited |url=https://theenergyyear.com/market/bahrains-energy-industry/ |access-date=25 July 2025 |work=The Energy Year }}</ref> === سياحت === {{Main|بحرين ۾ سياحت}} [[File:Muharraq and Manama.jpg|thumb|left|[[محرق]] (اڳئين منظر) ۽ مناما (پٺئين منظر) جا شهر]] [[File:Muharraq Blick nach Manama 2.jpg|thumb|left|[[محرق]] مان ڏٺل مناما]] سياحتي منزل طور، 2019ع ۾ بحرين ۾ هڪ ڪروڙ ڏهه لک کان وڌيڪ سياح آيا.<ref>{{Cite web|title=International tourism in ASEAN by number of arrivals, 2000–14|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933443717|access-date=2022-12-24|doi=10.1787/888933443717}}</ref> انهن مان گهڻا پاڙيسري عرب ملڪن مان ايندا آهن، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر وارن سياحن جو انگ پڻ وڌي رهيو آهي، جنهن جو سبب بادشاهت جي ثقافتي ورثي بابت وڌندڙ آگاهي ۽ [[بحرين گرانڊ پري]] جي ڪري حاصل ٿيل عالمي سڃاڻپ آهي. هي بادشاهت جديد عرب ثقافت کي پنج هزار سالن جي تهذيب جي آثار قديمه واري ورثي سان گڏائي ٿي. ٻيٽ تي ڪيترائي قلعا موجود آهن، جن مان [[قلعة البحرين]] کي [[يونيسڪو]] طرفان [[عالمي ورثي واري ماڳ]] طور درج ڪيو ويو آهي. [[بحرين قومي عجائب گهر]] ۾ ملڪ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهڙيون نوادرات موجود آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ ٻيٽ تي پهرين انساني آباديءَ تائين پهچن ٿيون، جڏهن ته [[بيت القرآن]] (عربي: بيت القرآن، معنيٰ: ''قرآن جو گهر'') هڪ اهڙو عجائب گهر آهي، جتي [[قرآن]] سان لاڳاپيل اسلامي نوادرات رکيل آهن. بادشاهت جي مشهور تاريخي سياحتي ماڳن ۾ [[الخميس مسجد]]، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، محرق ۾ [[عراد قلعو]]، [[باربار مندر]]، جيڪو بحرين جي دلموني دور جو هڪ قديم مندر آهي، [[عالي دفنائي ٽڪريون]] ۽ [[سار، بحرين|سار مندر]] شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Popular Attractions|url=http://www.bahrainguide.org/BG2/popularattractions.html|publisher=Bahrain Guide|access-date=5 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923132143/http://www.bahrainguide.org/BG2/popularattractions.html|archive-date=23 September 2012|url-status=dead}}</ref> [[بحرين جو حياتيءَ جو وڻ|حياتيءَ جو وڻ]]، جيڪو [[سخير]] جي ريگستان ۾ پاڻي جي ڪنهن ويجهي ذريعي کان سواءِ 400 سالن کان بيٺو آهي، پڻ هڪ مشهور سياحتي ڪشش آهي.<ref>{{cite web|title=Tree of Life, Bahrain|date=20 May 2012|url=http://www.wondermondo.com/Countries/As/Bahrain/Southern/TreeOfLife.htm|publisher=Wondermondo|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818220106/http://www.wondermondo.com/Countries/As/Bahrain/Southern/TreeOfLife.htm|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref> [[File:Tree_of_Life_Bahrain.jpg|thumb|[[بحرين جو حياتيءَ جو وڻ|حياتيءَ جو وڻ]]، 9.75 ميٽر اوچو [[پروسوپس سينيراريا]] جو وڻ، جيڪو 400 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي.]] [[پکين جو مشاهدو]] (خاص طور تي [[حوار ٻيٽ]]ن ۾)، [[اسڪوبا ڊائيونگ]] ۽ [[گهوڙي سواري]] بحرين جون مشهور سياحتي سرگرميون آهن. ويجهي [[سعودي عرب]] ۽ علائقي جي ٻين ملڪن مان ڪيترائي سياح خاص طور تي مناما ۾ خريداري لاءِ اچن ٿا، جتي راڄڌاني مناما ۾ [[بحرين سٽي سينٽر]] ۽ مناما جي [[سيف]] علائقي ۾ [[سيف مال]] جهڙا وڏا خريداري مرڪز موجود آهن. مناما جي پراڻي علائقي ۾ [[مناما سوق]] ۽ ''گولڊ سوق'' پڻ سياحن ۾ تمام گهڻا مشهور آهن.<ref name=MoFA>{{cite web|title=Tourism|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=134|publisher=Bahraini Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015030/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=134|url-status=live}}</ref> جنوري 2019ع ۾ سرڪاري [[بحرين نيوز ايجنسي]] اعلان ڪيو ته اونهاري 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 100,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ زيرِ آب موضوعاتي پارڪ کوليو ويندو، جنهن جو مرڪزي حصو پاڻيءَ ۾ ٻڏل [[بوئنگ 747]] جهاز هوندو.<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|title=Underwater theme park opening in Bahrain|first=Francesca|last=Street|date=23 January 2019|publisher=CNN Travel|language=en|access-date=23 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123150648/https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|url-status=live}}</ref> هي منصوبو سپريم ڪائونسل فار انوائرنمينٽ، بحرين ٽوئرزم اينڊ ايگزيبيشنز اٿارٽي (BTEA) ۽ خانگي سيڙپڪارن جي گڏيل شراڪت سان تيار ڪيو ويو. بحرين کي اميد آهي ته دنيا جي مختلف ملڪن مان اسڪوبا ڊائيور هن زيرِ آب پارڪ جو دورو ڪندا، جنهن ۾ مصنوعي [[مرجاني چٽان]]ون، بحريني موتي واپاري جي گهر جي نقل ۽ مختلف مجسما پڻ شامل هوندا.<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|title=Underwater theme park opening in Bahrain|first=Francesca|last=Street|date=23 January 2019|publisher=CNN Travel|language=en|access-date=23 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123150648/https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|url-status=live}}</ref> هن پارڪ جو مقصد دنيا جو سڀ کان وڏو ماحول دوست زيرِ آب موضوعاتي پارڪ بڻجڻ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.travelandleisure.com/travel-news/worlds-largest-underwater-theme-park-coming|title=The World's Largest Underwater Theme Park Is Coming to Bahrain|website=Travel + Leisure|language=en|access-date=25 January 2019|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125015019/https://www.travelandleisure.com/travel-news/worlds-largest-underwater-theme-park-coming|url-status=live}}</ref> 2005ع کان وٺي بحرين هر سال مارچ مهيني ۾ ''اسپرنگ آف ڪلچر'' نالي هڪ ساليانو ميلو منعقد ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ عالمي شهرت يافته موسيقار ۽ فنڪار موسيقيءَ جي محفلن ۾ شرڪت ڪندا آهن.<ref name=TA>{{cite web|title=Bahrain's 'Spring of Culture Festival' opens|url=http://www.tradearabia.com/news/ttn_213478.html|publisher=TradeArabia|access-date=25 June 2012|archive-date=19 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819044905/http://www.tradearabia.com/news/ttn_213478.html|url-status=live}}</ref> مناما کي 2012ع لاءِ [[عرب ثقافت جو گاديءَ جو هنڌ]]، 2013ع لاءِ [[عرب سياحت جو گاديءَ جو هنڌ]]، 2014ع لاءِ ايشيائي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، ۽ [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] طرفان 2016ع لاءِ خليجي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. 2012ع واري ميلي ۾ [[اندريا بوچيلي]]، [[خوليو اِگليسياس]] ۽ ٻين مشهور موسيقارن جون محفلون منعقد ٿيون.<ref name=TOB>{{cite news|title=Bahrain Spring of Culture 2012|newspaper=Time Out Bahrain|date=27 February 2012|url=http://www.timeoutbahrain.com/aroundtown/features/30520-bahrain-spring-of-culture-2012|publisher=TimeOutBahrain|access-date=25 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000028/http://www.timeoutbahrain.com/aroundtown/features/30520-bahrain-spring-of-culture-2012|url-status=live}}</ref> == ڍانچو == {{Main|بحرين ۾ آمدورفت}} [[File:Bahrain International Airport (New Terminal).jpg|thumb|بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل]] بحرين ۾ هڪ مکيه [[بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[بحرين بين الاقوامي هوائي اڏو]] (BAH) آهي، جيڪو اتر-اوڀر ۾ [[محرق ٻيٽ]] تي واقع آهي. 2019ع دوران هن هوائي اڏي تقريباً 100,000 اڏامن ۽ 9.5 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو.<ref name="Stats 2019">{{cite web|title=2019 Airport Statistics|url=https://mtt.gov.bh/sites/default/files/infograph-attachments/dec_2019.pdf|publisher=Civil Aviation Authority|access-date=15 March 2020|archive-date=30 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930070025/http://mtt.gov.bh/sites/default/files/infograph-attachments/dec_2019.pdf|url-status=live}}</ref> 28 جنوري 2021ع تي بحرين پنهنجي اقتصادي ويزن 2030ع جي حصي طور هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل کوليو.<ref name="english.alarabiya.net">{{Cite web|date=2021-01-10|title=Bahrain airport's new passenger terminal to open January 28|url=https://english.alarabiya.net/business/economy/2021/01/10/Bahrain-airport-s-new-passenger-terminal-to-open-January-28|access-date=2023-06-07|publisher=Al Arabiya English|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615230704/https://english.alarabiya.net/business/economy/2021/01/10/Bahrain-airport-s-new-passenger-terminal-to-open-January-28|url-status=live}}</ref> نئون ٽرمينل سالياني 14 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ ملڪ جي هوابازي واري شعبي لاءِ هڪ اهم واڌارو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="english.alarabiya.net"/> بحرين جي قومي هوائي ڪمپني [[گلف ايئر]] جو مرڪز پڻ هن هوائي اڏي تي آهي. [[File:King Fahd causeway satellite.png|thumb|خلائي تصوير ۾ شاهه فهد ڪاز وي]] بحرين وٽ خاص طور تي مناما ۾ هڪ سٺو ترقي يافته [[بحرين ۾ روڊ آمدرفت|روڊ نيٽ ورڪ]] موجود آهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيل جي دريافت ڪيترن ئي رستن ۽ [[شاهراهه]]ن جي تعمير کي تيز ڪيو، جن ذريعي [[بديع]] جهڙن الڳ-الڳ ڳوٺن کي مناما سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Yasser>{{Cite book|last=Elsheshtawy|first=Yasser|year=2008|title=The evolving Arab city: tradition, modernity and urban development|url=https://books.google.com/books?id=O8Zz-2AtuIwC|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12821-1|page=198}}</ref> اوڀر طرف، 1929ع کان هڪ پل مناما کي [[محرق ٻيٽ]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته 1941ع ۾ هڪ نئون ڪاز وي تعمير ڪيو ويو، جنهن پراڻي ڪاٺيءَ جي پل جي جاءِ ورتي.<ref name=Yasser /> هن وقت ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ٽي جديد پلون موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=326003|title=Seaview blow for Manama|author=Al A'Ali, Mohammed|date=18 March 2012|work=Gulf Daily News|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000032/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=326003|access-date=3 October 2012|url-status=live}}</ref> 1932ع ۾ بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جي تعمير کان پوءِ ٻنهي ٻيٽن جي وچ ۾ آمدرفت ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref name=Yasser /> بعد ۾ [[رِنگ روڊ]] ۽ شاهراهون پڻ تعمير ڪيون ويون، جن مناما کي [[اتر گورنري]] جي ڳوٺن ۽ مرڪزي ۽ ڏاکڻي بحرين جي شهرن سان ڳنڍيو. چارئي مکيه ٻيٽ ۽ سڀئي شهر ۽ ڳوٺ چڱيءَ طرح تعمير ٿيل رستن سان ڳنڍيل آهن. 2002ع ۾ ملڪ ۾ {{convert|3164|km|mi|0|abbr=on}} ڊگها رستا هئا، جن مان {{convert|2433|km|mi|0|abbr=on}} پڪا هئا. {{convert|2.8|km|mi|0|abbr=on}} ڊگهو [[ڪاز وي]] مناما کي [[محرق ٻيٽ]] سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته ٻي پل [[ستره]] کي مکيه ٻيٽ سان ملائي ٿي. {{convert|24|km|mi|0|abbr=on}} ڊگهو [[شاهه فهد ڪاز وي]] بحرين کي [[ام النعسان]] ٻيٽ وسيلي سعودي عرب جي مکيه زمين سان ڳنڍي ٿو. اهو ڊسمبر 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي مالي مدد سعودي عرب ڪئي.<ref>{{cite web|title=Passenger Statistics|url=http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|publisher=King Fahd Causeway Authority|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117001527/http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> 2008ع دوران 17,743,495 مسافر هن ڪاز وي مان لنگهيا.<ref>{{cite web|title=Passenger Statistics|url=http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|publisher=King Fahd Causeway Authority|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117001527/http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> بحرين ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ هڪ ٻئي ڪاز وي، جنهن کي "شاهه حمد ڪاز وي" سڏيو ويندو ۽ جنهن ۾ روڊ سان گڏ ريلوي رابطو پڻ شامل هوندو، هن وقت رٿابنديءَ جي مرحلي ۾ آهي.<ref>{{Cite news|date=2017-06-14|title=Saudi and Bahrain planning new road and rail causeway|language=en|agency=Reuters<!--Citation bot-->|url=https://www.reuters.com/article/saudi-bahrain-causeway-idINKBN1951HZ|access-date=2023-06-07|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615230703/https://www.reuters.com/article/saudi-bahrain-causeway-idINKBN1951HZ|url-status=live}}</ref> بحرين جو [[مينا سلمان]] بندرگاهه ملڪ جو مکيه [[سامونڊي بندرگاهه]] آهي، جنهن ۾ 15 [[جهاز بيهارڻ جي جڳهه|برٿ]] موجود آهن.<ref name=autogenerated9>{{cite web|title=Logistics and Infrastructure|url=http://www.bahrainedb.com/logistics-infrastructure.aspx|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=4 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624222702/http://www.bahrainedb.com/logistics-infrastructure.aspx|archive-date=24 June 2012}}</ref> 2001ع ۾ بحرين وٽ 1,000 [[گراس ٽنيج|گراس ٽنيج]] يا ان کان وڌيڪ گنجائش وارا اٺ واپاري جهاز هئا، جن جي گڏيل گنجائش 270,784 GT هئي.<ref>{{cite web|title=Bahrain – Transportation|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Bahrain-TRANSPORTATION.html|publisher=Encyclopedia of the Nations|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622231954/http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Bahrain-TRANSPORTATION.html|url-status=live|archive-date=22 June 2006}}</ref> خانگي گاڏيون ۽ ٽيڪسيون شهر اندر آمدرفت جا بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web|title=Getting around Bahrain|url=http://www.lonelyplanet.com/bahrain/manama/transport/getting-around|publisher=Lonely Planet|access-date=5 July 2012|archive-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150241/http://www.lonelyplanet.com/bahrain/manama/transport/getting-around|url-status=live}}</ref> [[بحرين ميٽرو]] نالي سڄي ملڪ تي پکڙيل ميٽرو نظام هن وقت تعمير هيٺ آهي ۽ ان کي 2025ع تائين آپريشنل ڪرڻ جو منصوبو آهي. === مواصلات === بحرين ۾ [[مواصلات]] جو شعبو سرڪاري طور 1981ع ۾ بحرين جي پهرين مواصلاتي ڪمپني [[باتيلڪو]] جي قيام سان شروع ٿيو، ۽ 2004ع تائين هن ڪمپني هن شعبي تي [[اجاره داري]] برقرار رکي. 1981ع ۾ ملڪ ۾ 45,000 کان وڌيڪ ٽيليفون استعمال هيٺ هئا. 1999ع تائين باتيلڪو وٽ 100,000 کان وڌيڪ موبائل سبسڪرپشنون هيون.<ref name=RE>{{Cite book|title=Report: Bahrain 2008|year=2008|page=153|url=https://books.google.com/books?id=HHmo2jjjb2AC&pg=PA153|isbn=978-1-902339-97-9|publisher=Oxford Business}}</ref> 2002ع ۾ بين الاقوامي ادارن جي دٻاءَ هيٺ بحرين پنهنجو مواصلاتي قانون لاڳو ڪيو، جنهن تحت آزاد ''[[بحرين مواصلاتي ضابطي اٿارٽي]]'' (TRA) قائم ڪئي وئي.<ref name=RE /> 2004ع ۾ [[زين گروپ|زين]] (جيڪو [[ايم ٽي سي ووڊافون]] جو نئون نالو هو) بحرين ۾ پنهنجون خدمتون شروع ڪيون، جڏهن ته 2010ع ۾ VIVA (جيڪا [[سعودي ٽيليڪام ڪمپني]] گروپ جي ملڪيت هئي) موبائل خدمتون مهيا ڪندڙ ٽئين ڪمپني بڻجي.<ref>{{Cite news|title=VIVA subscribers surge|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=273916|work=Gulf Daily News|access-date=4 July 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000038/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=273916|url-status=live}}</ref> بحرين 1995ع کان [[انٽرنيٽ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ ملڪ جو [[ڊومين لاحقو]] '[[.bh]]' آهي. ملڪ جو رابطي وارو انڊيڪس (جيڪو انٽرنيٽ، مقرر ۽ موبائل ٽيليفون تائين رسائي کي ماپي ٿو) في فرد 210.4 سيڪڙو آهي، جڏهن ته [[فارس نار جي عرب رياستون|فارس نار جي عرب رياستن]] جو علائقائي اوسط 135.37 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite press release|title=Arab Advisors Group reveals Bahrain's communications connectivity leading the region|url=http://www.ameinfo.com/165459.html|publisher=[[AMEinfo]]|access-date=12 September 2011|date=5 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063909/http://www.ameinfo.com/165459.html|archive-date=7 June 2011}}</ref> بحرين ۾ [[انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ]]ن جو انگ 2000ع ۾ 40,000<ref>{{cite web|title=ITU Internet Indicators 2000|url=http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=%2FWTI%2FInformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2000&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|publisher=[[International Telecommunication Union]]|access-date=12 September 2011|archive-date=7 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607230605/http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=%2FWTI%2FInformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2000&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|url-status=dead}}</ref> مان وڌي 2008ع ۾ 250,000 ٿي ويو،<ref>{{cite web|title=ITU Internet Indicators 2008|url=http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=/WTI/InformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2008&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|publisher=[[International Telecommunication Union]]|access-date=12 September 2011|archive-date=4 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104214021/http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=/WTI/InformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2008&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|url-status=dead}}</ref> يعني آبادي جي 5.95 سيڪڙو مان وڌي 33 سيڪڙو تائين پهچي ويو. آگسٽ 2013ع مطابق، TRA مجموعي طور 22 [[انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙ]]ن کي لائسنس جاري ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web|title=Market Information – No. of Licenses Issued|url=http://www.tra.org.bh/en/marketLicenses.aspx|access-date=29 August 2013|publisher=Telecommunication Regulatory Authority (Kingdom of Bahrain)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515151105/http://www.tra.org.bh/EN/marketLicenses.aspx|archive-date=15 May 2013}}</ref> == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == === پاليسي جو ڍانچو === 2008ع ۾ شايع ٿيل ''بحريني اقتصادي ويزن 2030'' اهو ظاهر نٿو ڪري ته تيل جي دولت تي ٻڌل معيشت مان پيداوار ڏيندڙ ۽ عالمي سطح تي مقابلي لائق معيشت ڏانهن منتقل ٿيڻ وارو بيان ڪيل مقصد ڪيئن حاصل ڪيو ويندو. بحرين ضرورت سبب اڳ ئي پنهنجي برآمدات کي ڪنهن حد تائين متنوع ڪري چڪو آهي. فارس نار جي ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ هن وٽ هائيڊروڪاربن جا سڀ کان ننڍا ذخيرا آهن، ۽ اهو پنهنجي هڪ زميني تيل واري ميدان مان روزانو 48,000 بيرل پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Salacanin|first=S.|date=February 2015|title=Oil and gas reserves: how long will they last?|journal=Bq Magazine}}</ref> ملڪ جي آمدنيءَ جو وڏو حصو ان سامونڊي ميدان ۾ سندس حصي مان اچي ٿو، جنهن جو انتظام سعودي عرب ڪري ٿو. بحرين ۾ گئس جا ذخيرا 27 سالن کان گهٽ عرصي تائين هلڻ جي اميد آهي، جنهن سبب نون صنعتن جي ترقي لاءِ ملڪ وٽ سرمائي جا ٿورا ذريعا رهجي وڃن ٿا. 2013ع ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ رهي.<ref name=":0" /> تعليم واري وزارت ۽ اعليٰ تعليم ڪائونسل کان سواءِ، سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت ۾ سرگرميءَ جا ٻه اهم مرڪز [[بحرين يونيورسٽي]]، جيڪا 1986ع ۾ قائم ٿي، ۽ بحرين سينٽر فار اسٽريٽجڪ، انٽرنيشنل اينڊ انرجي اسٽڊيز آهن. پوئين اداري جو قيام 2009ع ۾ ٿيو، ته جيئن نئين سوچ کي همٿائڻ ۽ پاليسي سازيءَ تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ حڪمت عملي واري سلامتي ۽ توانائيءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏيندڙ تحقيق ڪئي وڃي.<ref name=":0" /> === سائنس ۽ تعليم لاءِ نئون ڍانچو === بحرين بادشاهت اندر سائنسي ثقافت پيدا ڪرڻ ۽ ٽيڪنالاجي جدت کي همٿائڻ جي اميد رکي ٿو، ٻين مقصدن سان گڏ. 2013ع ۾ بحرين سائنس سينٽر هڪ اهڙي تعليمي سهولت طور شروع ڪيو ويو، جيڪا 6 کان 18 سالن جي عمر وارن ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ تعاملي سکيا فراهم ڪري ٿي. موجوده نمائشن ۾ شامل موضوعن ۾ جونيئر انجنيئرنگ، انساني صحت، پنج حواس، زميني سائنسون ۽ حياتياتي گوناگوني شامل آهن.<ref name=":0" /> اپريل 2014ع ۾ بحرين پنهنجي قومي خلائي سائنس ايجنسي شروع ڪئي. ايجنسي بين الاقوامي خلائي معاهدن، جهڙوڪ [[ٻاهرين خلا جو معاهدو]]، ريسڪيو ايگريمينٽ، [[خلائي ذميواري ڪنوينشن]]، رجسٽريشن ڪنوينشن ۽ مون ايگريمينٽ، جي توثيق لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. ايجنسي ٻاهرين خلا ۽ ڌرتيءَ جي مشاهدي لاءِ ڍانچو قائم ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref name=":0" /> نومبر 2008ع ۾ يونيسڪو جي سرپرستي هيٺ مناما ۾ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ هڪ علائقائي مرڪز قائم ڪرڻ بابت معاهدو ڪيو ويو. مقصد خليجي سهڪار ڪائونسل جي ڇهن ميمبر رياستن لاءِ علمي مرڪز قائم ڪرڻ هو. مارچ 2012ع ۾ مرڪز معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي ۽ تعليم بابت ٻه اعليٰ سطحي ورڪشاپ منعقد ڪيا. 2013ع ۾ بحرين انٽرنيٽ جي پهچ ۾ عرب دنيا ۾ پهرين نمبر تي هو، جتي آباديءَ جو 90 سيڪڙو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندڙ هو، جڏهن ته [[گڏيل عرب امارات]] 86 سيڪڙو ۽ [[قطر]] 85 سيڪڙو سان پٺيان هئا. 2009ع ۾ بحرين ۽ قطر جي صرف اڌ آبادي، يعني 53 سيڪڙو، ۽ گڏيل عرب امارات جي ٻن ٽهين آبادي، يعني 64 سيڪڙو، کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي.<ref name=":0" /> === تعليم ۽ تحقيق ۾ سيڙپڪاري === 2012ع ۾ حڪومت GDP جو 2.6 سيڪڙو تعليم لاءِ مخصوص ڪيو، جيڪو عرب دنيا ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هو. اها شرح لبنان ۾ تعليم تي ٿيندڙ سيڙپڪاري جي برابر هئي ۽ صرف قطر، 2008ع ۾ 2.4 سيڪڙو، ۽ سوڊان، 2009ع ۾ 2.2 سيڪڙو، کان وڌيڪ هئي.<ref name=":0">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=UNESCO Science Report|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|access-date=14 June 2017|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630025557/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ بحرين [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 72هين نمبر تي هو،<ref>{{Cite book|author=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]]|year=2024|title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|access-date=2024-10-06|page=18|publisher=World Intellectual Property Organization|language=en|doi=10.34667/tind.50062|isbn=978-92-805-3681-2|archive-date=10 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210002031/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|url-status=live}}</ref> پر GII 2025ع موجب اهو 62هين نمبر تي پهچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Bahrain ranking in the Global Innovation Index 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bahrain|access-date=2025-10-20 |website=www.wipo.int|language=en}}</ref> بحرين تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ گهٽ سيڙپڪاري ڪري ٿو. 2009ع ۽ 2013ع ۾ رپورٽ موجب اها سيڙپڪاري GDP جو 0.04 سيڪڙو هئي، جيتوڻيڪ ڊيٽا اڻپوري هئي ۽ صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود هئي. تحقيق ۽ ترقي بابت جامع ڊيٽا جي کوٽ پاليسي سازن لاءِ هڪ چئلينج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا ثبوتن تي ٻڌل پاليسي سازيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪري ٿي.<ref name=":0" /> 2013ع لاءِ محققن بابت موجود ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي سان لاڳاپيل آهي. هتي محققن جو انگ في ملين آبادي 50 جي برابر آهي، جڏهن ته سڀني روزگار شعبن لاءِ عالمي سراسري في ملين 1,083 آهي.<ref name=":0" /> [[بحرين يونيورسٽي]] ۾ 2014ع ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد هئا، جن مان 65 سيڪڙو عورتون هيون، ۽ لڳ ڀڳ 900 فيڪلٽي ميمبر هئا، جن مان 40 سيڪڙو عورتون هيون. 1986ع کان 2014ع تائين يونيورسٽي جي عملي 5,500 مقالا ۽ ڪتاب شايع ڪيا. 2014ع ۾ يونيورسٽي تحقيق تي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جنهن ۾ 172 مرد ۽ 128 عورتون شامل هيون. اهڙيءَ طرح 2014ع ۾ [[بحرين يونيورسٽي]] ۾ محققن جو 43 سيڪڙو عورتن تي مشتمل هو.<ref name=":0" /> بحرين انهن 11 عرب رياستن مان هڪ هو، جتي 2014ع ۾ سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽس جي اڪثريت عورتن تي مشتمل هئي. قدرتي سائنسن ۾ گريجوئيٽس جو 66 سيڪڙو، انجنيئرنگ ۾ 28 سيڪڙو، ۽ صحت ۽ ڀلائيءَ ۾ 77 سيڪڙو عورتون هيون. تحقيق ۾ عورتن جي حصيداري جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 2013ع جو ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود آهي.<ref name=":0" /> === تحقيقي پيداوار جا رجحان === 2014ع ۾ بحريني سائنسدانن ٿامسن رائٽرز جي ويب آف سائنس، سائنس سائٽيشن انڊيڪس ايڪسپينڊيڊ، موجب بين الاقوامي طور فهرستبند جرنلن ۾ 155 مضمون شايع ڪيا. اهو في ملين آبادي 15 مضمونن جي برابر آهي، جڏهن ته 2013ع ۾ عالمي سراسري في ملين 176 مضمون هئي. سائنسي پيداوار 2005ع ۾ 93 مضمونن کان آهستي آهستي وڌي آهي، پر اڃا به محدود آهي. 2014ع تائين عرب رياستن مان هن ڊيٽابيس ۾ صرف موريتانيا ۽ فلسطين جي پيداوار بحرين کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web|title=United Arab Emirates Mobile Number Database|url=https://numberdatabase.jimdofree.com/united-arab-emirates-mobile-number-database/|access-date=9 December 2020|website=numberdatabase|language=en-US|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813034108/https://numberdatabase.jimdofree.com/united-arab-emirates-mobile-number-database/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2008ع کان 2014ع تائين، بحريني سائنسدانن سڀ کان وڌيڪ سعودي عرب جي ساٿين سان گڏ ڪم ڪيو، جنهن جا 137 مضمون هئا، ان کان پوءِ مصر 101، برطانيا 93، آمريڪا 89 ۽ تيونس 75 مضمونن سان آيا.<ref name=":0" /> == آبادي == {{Main|بحرين جي آبادي}} [[File:Joining in prayer - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|بحريني مناما ۾ عوامي نماز ادا ڪندي]] [[File:Manama Souq (Traditional marketplace).jpg|thumb|بحرين جي قومي ڏينهن تي مناما سوق]] 2010ع ۾ بحرين جي آبادي 1.2 ملين هئي، جنهن مان 568,399 بحريني ۽ 666,172 غير شهري هئا.<ref name="2010-census">{{cite web|title=General Tables|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|access-date=3 March 2012|publisher=Bahraini 2020}}</ref> اها آبادي 2007ع ۾ 1.05 ملين، جنهن ۾ 517,368 غير شهري هئا، کان وڌي هئي؛ اهو ئي سال هو، جڏهن بحرين جي آبادي هڪ ملين کان وڌي وئي.<ref name="Ref_2008c">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|title=Bahrain's population crossed 1&nbsp;m in December|work=Gulf News|date=28 February 2008|access-date=3 June 2012|archive-date=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812065355/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت وچ اوڀر سان تعلق رکي ٿي، پر ڏکڻ ايشيا مان آيل ماڻهن جو به وڏو انگ ملڪ ۾ رهي ٿو. 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 290,000 [[هندستاني ڊائيسپورا|هندستاني شهري]] بحرين ۾ رهندا هئا، جنهن ڪري اهي ملڪ ۾ سڀ کان وڏي غير ملڪي برادري بڻيا، جن جي اڪثريت ڏکڻ هندستاني رياست [[ڪيرالا]] مان هئي.<ref name="Ref_2008d">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|title=290,000 Indians in Bahrain|publisher=Gulf-daily-news.com|date=5 July 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427130959/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|url-status=live}}</ref><ref name="IndEmb">{{cite web|url=http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|title=Indian Community|publisher=Indian Embassy|access-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307050746/http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|archive-date=7 March 2012|url-status=dead}}</ref> بحرين دنيا جي [[آبادي جي گنجاني موجب خودمختيار رياستن ۽ تابعدار علائقن جي فهرست|چوٿين سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري خودمختيار رياست]] آهي، جتي 2010ع ۾ آباديءَ جي گنجاني 1,646 ماڻهو في ڪلوميٽر² هئي.<ref name="2010-census" /> ان کان وڌيڪ آباديءَ جي گنجاني رکندڙ صرف [[شهري رياست]]ون آهن. هن آباديءَ جو وڏو حصو ملڪ جي اتر ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ڏکڻ وارو گورنريٽ]] سڀ کان گهٽ گنجان آبادي وارو حصو آهي.<ref name="2010-census" /> ملڪ جو اتر ايترو شهري بڻجي چڪو آهي جو ڪجهه ماڻهو ان کي هڪ وڏي [[ميٽروپوليٽن علائقو]] طور ڏسن ٿا.{{citation needed|date=March 2026|reason=archive.today and its mirrors have been deprecated per WP:ATODAY and I can't find another archive because the Wayback Machine hasn't saved that particular World-Gazetteer.com URL.}} === نسلي گروهه === {{Main|بحراني ماڻهو|بحرين جا نسلي، ثقافتي ۽ مذهبي گروهه}} بحريني ماڻهو نسلي طور متنوع آهن. شيعه بحريني ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[بحارنه]] ۽ [[بحرين جا عجم|عجم]]. [[بحارنه]] نسلي طور [[عرب]] آهن، جڏهن ته [[بحرين جا عجم|عجم]] [[فارسي ماڻهو|فارسي]] اصل جا آهن. شيعه فارسي مناما ۽ محرق ۾ وڏيون برادريون ٺاهين ٿا. شيعه بحرينين جي هڪ ننڍڙي اقليت [[الحساء نخلستان|الحسا]] مان آيل نسلي حساوي ماڻهن تي مشتمل آهي. سني بحريني گهڻو ڪري ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: عرب (العرب) ۽ [[هوله]]. سني عرب بحرين جو سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ نسلي گروهه آهن. اهي گهڻن سرڪاري عهدن تي فائز آهن ۽ [[آل خليفه|بحريني بادشاهت]] به سني عرب آهي. سني عرب روايتي طور زلاق، محرق، [[رفاع|اولهه رفاع]] ۽ حوار ٻيٽن جهڙن علائقن ۾ رهندا آيا آهن. هوله سني ايرانين جو اولاد آهن؛ انهن مان ڪجهه سني فارسي آهن،<ref name=mig>{{cite web|url=https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|title=Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait|work=[[نيوڪاسل يونيورسٽي]]|year=2010|page=11|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019130212/https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|archive-date=19 October 2013|url-status=dead}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PA135 Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary]. Clive Holes. 2001. Page 135. {{ISBN|90-04-10763-0}}</ref> جڏهن ته ٻيا سني عرب آهن.<ref>Rentz, "al- Baḥrayn.":</ref><ref>Rentz, G. "al- Kawāsim." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4036]{{dead link|date=December 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] اصل جا سني پڻ موجود آهن. گهڻا آفريقي بحريني [[اوڀر آفريڪا]] مان آيا آهن ۽ روايتي طور محرق ٻيٽ ۽ رفاع ۾ رهندا آيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|title=Bahrain's Rainbow Nation in Manama|publisher=HotelTravel.com|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227153823/http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|archive-date=27 February 2014|url-status=dead}}</ref> === مذهب === {{Main|بحرين ۾ مذهب جي آزادي|بحرين ۾ محرم|بحرين ۾ اسلام|بحرين ۾ هندو ڌرم}} {{Pie chart | thumb = right | caption = بحرين ۾ مذهب (2020ع) [[پيو ريسرچ]] موجب:<ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723035338/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography |date=23 July 2019 }}. [[پيو ريسرچ سينٽر]]. 2020.</ref> | label1 = [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] | value1 = 69.7 | color1 = Green | label2 = [[بحرين ۾ عيسائيت|عيسائيت]] | value2 = 14.1 | color2 = Blue | label3 = [[عرب رياستن ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] | value3 = 10.2 | color3 = Orange | label4 = [[وچ اوڀر ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] | value4 = 3.1 | color4 = Yellow | label5 = [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] | value5 = 0.002 | color5 = Pink | label6 = [[بحرين جي آبادي#مذهب|ٻيا]] | value6 = 0.9 | color6 = Grey | label7 = غير وابسته | value7 = 2 | color7 = Black }} بحرين جو رياستي مذهب [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] آهي ۽ گهڻا بحريني مسلمان آهن. بحريني مسلمانن جي اڪثريت [[سني مسلمان]] آهي، هڪ تازي اندازي موجب انهن جي اڪثريت 51 سيڪڙو آهي، جڏهن ته [[شيعه مسلمان]] 49 سيڪڙو اقليت آهن.<ref>{{Cite news |date=4 July 2011 |title=وثيقة بحرينية: الشيعة أقل من النصف |url=https://www.aljazeera.net/news/2011/7/4/%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%82%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D9%81 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320151402/https://www.aljazeera.net/news/2011/7/4/%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%82%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D9%81 |archive-date=20 March 2023 |work=Al Jazeera |quote=كشفت وثيقة بحرينية رسمية حديثة أن نسبة المواطنين السنة من إجمالي مواطني البلاد تعادل 51%، في حين توقفت نسبة الطائفة الشيعية عند 49% |trans-quote="A recent official Bahraini document revealed that the percentage of Sunni citizens out of the country’s total citizens is 51%, while the percentage of the Shiite community stopped at 49%.."}}</ref> اڳ ۾ اهو [[وچ اوڀر]] جي انهن ٽن ملڪن مان هڪ هو، جتي شيعه اڪثريت ۾ هئا؛ ٻيا ٻه ملڪ عراق ۽ ايران هئا، پر سني مهاجرن جي واڌ سبب سني اڪثريت بڻجي ويا.<ref name="BBCShia2">{{cite news |date=19 December 2013 |title=Sunnis and Shia in the Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725193623/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 |archive-date=25 July 2017 |access-date=16 January 2019 |work=BBC News |series=Mapping the Global Muslim Population}}</ref> غير سرڪاري ذريعا فرقي وار سڃاڻپ جو اندازو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو [[سني]] ۽ 45 سيڪڙو [[شيعه]] لڳائين ٿا.<ref>[[الجزيره عربي|الجزيره]]: [], 1973, retrieved 14 February 2021</ref><ref>{{Cite book |last=Joyce |first=Miriam |title=Bahrain from the Twentieth Century to the Arab Spring |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-1-137-03178-5 |location=New York, NY |pages=121}}</ref> بحرين ۾ عوامي سروي ناياب آهن، پر [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|آمريڪي پرڏيهي کاتي]] جي بحرين ۾ مذهبي آزادي بابت رپورٽ ۾ 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته شيعه بحرين جي شهري آبادي جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Bahrain |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/bahrain/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427072817/https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/bahrain/ |archive-date=27 April 2021 |access-date=23 April 2021 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> شاهي خاندان ۽ گهڻا بحريني اشرافيا سني آهن.<ref name="Pollock2">{{cite web |author=David Pollock |date=20 November 2017 |title=Sunnis and Shia in Bahrain: New Survey Shows Both Conflict and Consensus |url=https://www.washingtoninstitute.org/fikraforum/view/sunnis-and-shia-in-bahrain-new-survey-shows-both-conflict-and-consensus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726135112/https://www.washingtoninstitute.org/fikraforum/view/sunnis-and-shia-in-bahrain-new-survey-shows-both-conflict-and-consensus |archive-date=26 July 2020 |access-date=16 January 2019 |work=Fikra Forum |publisher=[[واشنگٽن انسٽيٽيوٽ فار نيئر ايسٽ پاليسي]]}}</ref> ملڪ جون ٻه مسلمان برادريون ڪجهه مسئلن تي متحد آهن، پر ٻين مسئلن تي سخت اختلاف رکن ٿيون.<ref name="Pollock2" /> شيعه اڪثر بحرين ۾ سياسي ۽ معاشي امتيازي سلوڪ جي شڪايت ڪندا رهيا آهن؛ ان جي نتيجي ۾ [[2011ع بحرين بغاوت]] جي اڪثر احتجاج ڪندڙ شيعه هئا.<ref>{{cite web |author=Andrew England |date=3 October 2018 |title=Shia complain of exclusion from Bahrain's political process |url=https://www.ft.com/content/51472a00-9b26-11e8-88de-49c908b1f264 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013336/https://www.ft.com/content/51472a00-9b26-11e8-88de-49c908b1f264 |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite web |author=Andrew England & Simeon Kerr |date=1 October 2018 |title=Bahrain's Shia loath to give Sunni rulers election credibility |url=https://www.ft.com/content/f9691dac-bb64-11e8-94b2-17176fbf93f5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117065952/https://www.ft.com/content/f9691dac-bb64-11e8-94b2-17176fbf93f5 |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite news |date=22 November 2018 |title=An unfair election in Bahrain will not satisfy the Shia majority |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/11/24/an-unfair-election-in-bahrain-will-not-satisfy-the-shia-majority |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013359/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/11/24/an-unfair-election-in-bahrain-will-not-satisfy-the-shia-majority |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Economist}}</ref> [[File:National Evangelical Church Manama.jpg|left|thumb|نيشنل ايوينجيليڪل چرچ، مناما]] [[File:Shrinathji Temple.jpg|left|thumb|مناما ۾ شريناٿجي مندر]] [[بحرين ۾ عيسائيت|بحرين ۾ عيسائي]] آبادي جو لڳ ڀڳ 14.5 سيڪڙو آهن.<ref name="2010-census" /> بحرين ۾ هڪ مقامي [[بحرين ۾ عيسائيت|عيسائي برادري]] موجود آهي. 2010ع جي مردم شماري موجب غير مسلم بحريني رهواسين جو انگ 367,683 هو، جن مان گهڻا عيسائي هئا.<ref name="2010Census">{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|title=2010 Census Results|access-date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|url-status=dead}}</ref> غير ملڪي عيسائي بحرين جي عيسائين جي اڪثريت آهن، جڏهن ته بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائي هڪ ننڍڙي برادري ٺاهين ٿا. بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائين جو انگ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو آهي.<ref name="2010Census" /> [[ايلس سمعان]]، جيڪا برطانيا ۾ بحرين جي اڳوڻي سفير هئي، مقامي عيسائي آهي. بحرين ۾ هڪ مقامي [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] پڻ آهي، جنهن جو انگ 37 بحريني شهرين تي مشتمل آهي.<ref name="Yaar">{{cite news|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140873|title=King of Bahrain Appoints Jewish Woman to Parliament|author=Chana Ya'ar|publisher=Arutz Sheva|date=28 November 2010|access-date=28 November 2010|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109090443/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140873|url-status=live}}</ref> مختلف ذريعا بحرين جي مقامي يهودي برادري جو انگ 36 کان 50 ماڻهن تائين ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite news|title=Bahrain defends contacts with US Jewish body|author=Habib Toumi|url=http://www.gulfnews.com/region/Bahrain/10115853.html|newspaper=Gulf News|date=4 April 2007}}</ref> بحريني ليکڪا [[نينسي خضوري]] موجب، بحرين جي يهودي برادري دنيا جي سڀ کان نوجوان يهودي برادرين مان هڪ آهي، جنهن جي شروعات 1880ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ڪجهه خاندانن جي ان وقت جي عراق ۽ پوءِ ايران مان ٻيٽ ڏانهن هجرت سان ٿي.<ref>{{Cite book|last=Khedouri, Nancy Elly.|title=From our beginning to present day--|date=2007|publisher=Al Manar Press|isbn=978-99901-26-04-4|location=Bahrain|oclc=164870788}}</ref> [[هودا نونو]]، جيڪا آمريڪا ۾ اڳوڻي سفير هئي، يهودي آهي. ٻيٽ تي هندو برادري پڻ موجود آهي. اهي ٽيون وڏو مذهبي گروهه آهن. پراڻي مناما ۾ واقع [[شريناٿجي مندر، بحرين|شريناٿجي مندر]] [[خليجي سهڪار ڪائونسل|جي سي سي]] ۽ عرب دنيا جو سڀ کان پراڻو هندو مندر آهي. اهو 200 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي ۽ 1817ع ۾ ٺٽائي هندو برادريءَ تعمير ڪيو هو.<ref>{{Cite web|last=chaitanyesh.dr|title=Bahrain: PM Modi visits 200-year-old Shreenathji Temple in Manama; launches project worth $4.2 million|url=https://www.mynation.com/india-news/bahrain-pm-modi-visits-200-year-old-shreenathji-temple-in-manama-launches-project-worth-4-2-million-pwsgev|access-date=2024-01-31|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|archive-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131163300/https://www.mynation.com/india-news/bahrain-pm-modi-visits-200-year-old-shreenathji-temple-in-manama-launches-project-worth-4-2-million-pwsgev|url-status=live}}</ref> 2001ع جي مردم شماري موجب، بحرين جي آباديءَ جو 81.2 سيڪڙو مسلمان، 10 سيڪڙو عيسائي، ۽ 9.8 سيڪڙو [[عرب رياستن ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] يا [[بحرين جي آبادي#مذهب|ٻين مذهبن]] تي عمل ڪندڙ هئا.<ref name="CIA" /> 2010ع جي مردم شماري ۾ مسلمانن جو تناسب گهٽجي 70.2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو، پر 2010ع جي مردم شماري غير مسلم مذهبن ۾ فرق نه ڪيو.<ref name="2010-census" /> === ٻوليون{{anchor|Language}} === [[عربي]] بحرين جي سرڪاري ٻولي آهي، جيتوڻيڪ انگريزي به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.<ref name="BO">{{cite encyclopedia|title=Bahrain: Languages|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256652/Languages|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=28 June 2012|archive-date=26 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326232024/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256652/Languages|url-status=live}}</ref> [[بحراني عربي]] عربي ٻوليءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ لهجو آهي ۽ ٻين عربي لهجن وانگر معياري عربي کان مختلف آهي. عربي سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحرين جي آئين موجب، پارليامينٽ لاءِ بيهڻ لاءِ ميمبر کي عربيءَ ۾ رواني لازمي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain 2002 (rev. 2012)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Bahrain_2012?lang=en|website=Constitute|access-date=17 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092838/https://www.constituteproject.org/constitution/Bahrain_2012?lang=en|url-status=live}}</ref> [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] بحرين ۾ ٻي وڏي ۽ وڏي پيماني تي ڳالهائجندڙ ٻولي آهي.{{Cn|date=September 2025}} بلوچ عربي ۽ بلوچي ٻنهي ۾ رواني رکن ٿا. بحريني ۽ غير بحريني آباديءَ ۾ ڪيترائي ماڻهو [[فارسي ٻولي|فارسي]]، جيڪا ايران جي سرڪاري ٻولي آهي، يا [[اردو]]، جيڪا پاڪستان جي سرڪاري ٻولي ۽ هندستان جي هڪ علائقائي ٻولي آهي، ڳالهائين ٿا.<ref name="BO" /> [[نيپالي ٻولي|نيپالي]] پڻ [[گورکا|نيپالي مزدورن ۽ گورکا سپاهين]] جي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. اهم هندستاني برادرين ۾ [[مليالم]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[بنگلا ٻولي|بنگلا]] ۽ [[هندي]] ڳالهائيون وڃن ٿيون.<ref name="BO" /> سڀ واپاري ادارا ۽ روڊن جا نشان [[ٻه لساني نشان|ٻه لساني]] آهن، جن تي انگريزي ۽ عربي ٻئي ڏيکاريل آهن.<ref>{{cite web|title=Living in Bahrain|url=http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|publisher=BSB|access-date=28 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624205759/http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|archive-date=24 June 2012}}</ref> === تعليم === {{Main|بحرين ۾ تعليم}} {{See also|بحرين جي يونيورسٽين جي فهرست}} [[File:University students Bahrain.jpg|thumb|[[بحرين يونيورسٽي]] ۾ روايتي لباس پهريل عورت شاگردياڻيون]] بحرين وٽ هڪ متنوع تعليمي نظام آهي، جنهن ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول شامل آهن، جيڪي بين الاقوامي نصاب پيش ڪن ٿا. انهن ۾ برطانوي، آمريڪي ۽ ٻيا بين الاقوامي اسڪول شامل آهن، جيڪي تعليم جي مختلف ضرورتن کي پورو ڪن ٿا. 6 کان 14 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ تعليم لازمي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain's Education System|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=7741|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=17 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117033021/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=7741|url-status=live}}</ref> [[سرڪاري اسڪول]]ن ۾ بحريني شهرين لاءِ تعليم مفت آهي، ۽ بحرين جي [[تعليم واري وزارت (بحرين)|تعليم واري وزارت]] مفت درسي ڪتاب فراهم ڪري ٿي. سرڪاري اسڪولن ۾ [[گڏيل تعليم]] رائج ناهي؛ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين کي الڳ اسڪولن ۾ پڙهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Education in Bahrain|url=http://www.moe.gov.bh/en/education/general.aspx|publisher=Ministry of Education Bahrain|access-date=28 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117030721/http://www.moe.gov.bh/en/education/general.aspx|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ قرآني اسڪول (''[[ڪتاب]]'') بحرين ۾ تعليم جو واحد روپ هئا.<ref name=MoE /> اهي روايتي اسڪول هئا، جن جو مقصد ٻارن ۽ نوجوانن کي [[قرآن]] پڙهڻ سيکارڻ هو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بحرين اولهندي اثرن لاءِ کليو ۽ جديد تعليمي ادارن جي گهرج پيدا ٿي. 1919ع بحرين ۾ جديد سرڪاري اسڪول نظام جي شروعات جو سال هو، جڏهن ڇوڪرن لاءِ الهدايه الخليفية اسڪول [[محرق]] ۾ کوليو ويو.<ref name=MoE /> 1926ع ۾ تعليم ڪميٽي مناما ۾ ڇوڪرن لاءِ ٻيو سرڪاري اسڪول کوليو، ۽ 1928ع ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون سرڪاري اسڪول محرق ۾ کوليو ويو.<ref name=MoE>{{cite web|title=History of Education in Bahrain|url=http://www.moe.gov.bh/en/history/Index.aspx|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118203321/http://www.moe.gov.bh/en/history/Index.aspx|archive-date=18 January 2013}}</ref> 2011ع ۾ سرڪاري اسڪولن ۾ 126,981 شاگرد پڙهي رهيا هئا.<ref>{{cite web|title=Statistics for the academic year 2011/2012|url=http://www.moe.gov.bh/archive/statistics/2011/st_class_gov.pdf|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012}}</ref> 2004ع ۾ بادشاهه [[حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] "بادشاهه حمد اسڪولز آف فيوچر" منصوبو متعارف ڪرايو، جيڪو بحرين ۾ [[ڪي–12 تعليم]] جي حمايت لاءِ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=King Hamad's Schools of Future project|url=http://www.moe.gov.bh/khsfp/khsfpdoc/future-eng.pdf|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916080753/http://www.moe.gov.bh/khsfp/khsfpdoc/future-eng.pdf|archive-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref> هن منصوبي جو مقصد بادشاهت جي سڀني اسڪولن کي انٽرنيٽ سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Education|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=132&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=28 June 2012}}</ref> برطانوي وچولي اسڪولن کان علاوه، ٻيٽ تي [[بحرين اسڪول]] (BS) پڻ موجود آهي. بي ايس [[آمريڪا جو دفاعي کاتو|آمريڪي دفاعي کاتي]] جو اسڪول آهي، جيڪو [[بين الاقوامي بڪالوريا]] جي آڇن سميت ڪي–12 نصاب فراهم ڪري ٿو. اهڙا بين الاقوامي اسڪول پڻ موجود آهن، جيڪي يا ته [[آءِ بي ڊپلوما پروگرام]] يا برطانيا جا [[اي-ليولز]] پيش ڪن ٿا. بحرين اعليٰ تعليم جي ادارن کي پڻ همٿائي ٿو، جن ۾ پرڏيهي ماهرن جي صلاحيتن ۽ ٻاهرين ملڪن مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪري واپس ايندڙ بحريني شهرين جي وڌندڙ انگ مان فائدو ورتو وڃي ٿو. [[بحرين يونيورسٽي]] معياري انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ تعليم لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ [[ڪنگ عبدالعزيز يونيورسٽي ڪاليج آف هيلٿ سائنسز]]، جيڪو صحت واري وزارت جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو، [[طبيب]]ن، [[نرسنگ|نرسن]]، [[دواساز]]ن ۽ [[پيراميڊڪ]]ن کي تربيت ڏئي ٿو. 2001ع جي قومي عمل چارٽر بين الاقوامي يونيورسٽين جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو، جهڙوڪ مناما ۾ [[اهليه يونيورسٽي]] ۽ [[سار، بحرين|سار]] ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج آف بحرين]]. 2005ع ۾ قائم ٿيل رائل يونيورسٽي فار وومين (RUW) بحرين ۾ عورتن جي تعليم لاءِ خاص طور تعمير ڪيل پهرين بين الاقوامي يونيورسٽي هئي. [[لنڊن يونيورسٽي]] ايڪسٽرنل، مفاصلاتي سکيا وارن پروگرامن لاءِ بحرين ۾ ايم سي جي (مينجمينٽ ڪنسلٽنسي گروپ) کي علائقائي نمائنده آفيس طور مقرر ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Management Consultancy Group – Bahrain|url=http://www.infobahrain.com/Management_Consultancy_Group_2679_7.html|publisher=InfoBahrain|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000028/http://www.infobahrain.com/Management_Consultancy_Group_2679_7.html|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> ايم سي جي ملڪ جي قديم ترين بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. ڏکڻ ايشيائي شاگردن کي تعليم ڏيڻ لاءِ پڻ ادارا کوليا ويا آهن، جهڙوڪ [[پاڪستان اردو اسڪول، بحرين]] ۽ [[انڊين اسڪول، بحرين]]. ڪجهه نمايان ادارن ۾ 2019ع ۾ قائم ٿيل [[آمريڪن يونيورسٽي آف بحرين]]،<ref>{{cite web|date=18 March 2019|title=Startup MGZN – Bahrain has a new university in town – The American University of Bahrain|url=https://www.startupmgzn.com/english/news/bahrain-has-a-new-university-in-town-the-american-university-of-bahrain/|access-date=24 August 2020|website=Startup MGZN|language=en-US}}</ref> [[بحرين انسٽيٽيوٽ آف بئنڪنگ اينڊ فنانس]]، ارنسٽ اينڊ ينگ ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، ۽ [[برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي انٽرنيشنل سينٽر]] شامل آهن. 2004ع ۾ [[رائل ڪاليج آف سرجنز ان آئرلينڊ]] (RCSI) ملڪ ۾ هڪ جزوي [[آر سي ايس آءِ-بحرين|طبي يونيورسٽي]] قائم ڪئي. [[عربي خليج يونيورسٽي]]، [[اي ايم اي انٽرنيشنل يونيورسٽي]] ۽ [[ڪاليج آف هيلٿ سائنسز، بحرين|ڪاليج آف هيلٿ سائنسز]] کان علاوه، اهي بحرين جا واحد طبي اسڪول آهن. === صحت === {{Main|بحرين ۾ صحت|بحرين ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:King Hamad American Mission Hospital, Bahrain.jpg|thumb|[[آمريڪن مشن اسپتال|ڪنگ حمد آمريڪن مشن اسپتال]].]] بحرين ۾ [[آفاقي صحت جي سار سنڀال]] جو نظام موجود آهي، جيڪو 1960ع کان لاڳو آهي.<ref>{{cite web|title=Health Care Financing and Expenditure|url=http://gis.emro.who.int/HealthSystemObservatory/PDF/Bahrain/Health%20care%20financing%20and%20expenditure.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000008/http://gis.emro.who.int/HealthSystemObservatory/PDF/Bahrain/Health%20care%20financing%20and%20expenditure.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> حڪومت طرفان فراهم ڪيل صحت جون خدمتون بحريني شهرين لاءِ مفت آهن، جڏهن ته غيربحرينين لاءِ انهن تي وڏي پيماني تي سبسڊي ڏني وڃي ٿي. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] موجب، صحت تي خرچ بحرين جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) جو 4.5 سيڪڙو هو. پاڙيسري خليجي ملڪن جي برعڪس، بحريني ڊاڪٽر ۽ نرسون صحت واري شعبي ۾ ملڪ جي اڪثريتي افرادي قوت آهن.<ref>{{cite web|title=Healthcare in the Kingdom of Bahrain|url=http://www.gepa2.de/files/Bahrain-Health-Care1.pdf|publisher=Ministry of Health, Bahrain|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227003619/http://www.gepa2.de/files/Bahrain-Health-Care1.pdf|archive-date=27 February 2012}}</ref> بحرين جي پهرين [[اسپتال]] [[آمريڪن مشن اسپتال]] هئي، جيڪا 1893ع ۾ هڪ دواخاني طور کولِي وئي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Society|url=http://www.bahrainsociety.org/|publisher=American Bahraini Friendship Society|access-date=26 June 2012|archive-date=6 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906084242/http://www.bahrainsociety.org/|url-status=dead}}</ref> بحرين جي پهرين سرڪاري اسپتال، ۽ پڻ [[ٽرشري ريفرل اسپتال]]، [[سلمانيه ميڊيڪل ڪمپليڪس]] هئي، جيڪا 1957ع ۾ مناما جي [[سلمانيه]] علائقي ۾ کولِي وئي.<ref>{{cite web|title=SMC admissions|url=http://www.moh.gov.bh/PDF/SMC/SMC_admission.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011052811/http://www.moh.gov.bh/PDF/SMC/SMC_admission.pdf|url-status=dead|archive-date=11 October 2010|publisher=Ministry of Health, Bahrain|access-date=26 June 2012}}</ref> سڄي ملڪ ۾ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[انٽرنيشنل اسپتال آف بحرين]]. بحرين ۾ [[متوقع عمر]] مردن لاءِ 73 سال ۽ عورتن لاءِ 76 سال آهي. علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ [[ايڇ آءِ وي]] ۽ [[ايڊز]] جي شرح نسبتاً گهٽ آهي.<ref name=UNDP /> [[مليريا]] ۽ [[تپ دق]] (ٽي بي) بحرين ۾ وڏا صحت جا مسئلا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي بيماريون ملڪ ۾ مقامي طور موجود ناهن. نتيجي طور، تازن ڏهاڪن دوران مليريا ۽ ٽي بي جا ڪيس گهٽجي ويا آهن، ۽ بحريني شهرين ۾ انهن بيمارين جا ڪيس تمام ناياب ٿي ويا آهن.<ref name=UNDP /> صحت واري وزارت ٽي بي ۽ ٻين بيمارين، جهڙوڪ [[هيپاٽائٽس بي]]، خلاف باقاعده حفاظتي ٽيڪاڪاري مهمون هلائي ٿي.<ref name=UNDP>{{cite web|title=Combatting HIV/AIDS and other diseases in Bahrain|url=http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal6.pdf|publisher=United Nations Development Program|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000029/http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal6.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Immunization Profile – Bahrain|url=http://apps.who.int/immunization_monitoring/en/globalsummary/countryprofileresult.cfm?C=bhr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523210145/http://apps.who.int/immunization_monitoring/en/globalsummary/countryprofileresult.cfm?C=bhr|url-status=dead|archive-date=23 May 2011|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> بحرين ۾ [[موهپا]] هڪ وڏي وبا جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي 2012ع ۾ 28.9 سيڪڙو مرد ۽ 38.2 سيڪڙو عورتون موهيت جو شڪار قرار ڏنيون ويون.<ref>{{cite web|title=Country Profile- Bahrain|url=https://www.who.int/gho/countries/bhr.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> 2010ع ۾ [[ذيابطيس]] جي پکڙجڻ جي لحاظ کان بحرين دنيا ۾ پنجين نمبر تي هو. ان سال بحريني آبادي جي 15 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو ذيابطيس ۾ مبتلا هئا، ۽ ملڪ ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان 5 سيڪڙو جو سبب اها بيماري هئي.<ref>{{cite news|title=Diabetes in Bahrain|newspaper=Time Out Bahrain|date=27 September 2010|url=http://www.timeoutbahrain.com/bodyandmind/features/18066-diabetes-in-bahrain|publisher=TimeOut Bahrain|access-date=26 June 2012}}</ref> [[دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون]] بحرين ۾ ٿيندڙ سڀني موتن جو 32 سيڪڙو سبب بڻجن ٿيون، ۽ اهي ملڪ ۾ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن (ٻيو وڏو سبب [[سرطان]] آهي).<ref>{{cite web|title=Noncommunicable diseases in Bahrain|url=https://www.who.int/nmh/countries/bhr_en.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> [[سڪل سيل انيميا]] ۽ [[ٿيليسيما]] پڻ بحرين ۾ عام آهن. 18 سيڪڙو بحريني سڪل سيل انيميا جا جين کڻندڙ آهن، جڏهن ته 24 سيڪڙو ماڻهو ٿيليسيما جا جين کڻندڙ آهن.<ref>{{cite web|title=Features of sickle-cell disease in Bahrain|url=http://www.ggc-inh.com/Bahrain/main/Medical_Paper/?for=VDFSalBRPT0%253D|publisher=Gulf Genetic Centre|access-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913005111/http://www.ggc-inh.com/Bahrain/main/Medical_Paper/?for=VDFSalBRPT0%253D|archive-date=13 September 2012|url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|بحرين جي ثقافت}} [[File:Isa Bin Ali House.jpg|thumb|[[عيسيٰ بن علي آل خليفه]] جو گهر بحرين جي روايتي اڏاوت جو هڪ مثال آهي.]] اسلام مکيه مذهب آهي، ۽ بحريني ٻين عقيدن تي عمل ڪرڻ بابت پنهنجي رواداري لاءِ مشهور آهن.<ref>{{cite web|title=Ambassador Nonoo highlights religious freedom in Bahrain|url=http://www.diplonews.com/feeds/free/22_May_2012_233.php|publisher=Diplonews|access-date=17 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000006/http://www.diplonews.com/feeds/free/22_May_2012_233.php|archive-date=17 January 2013}}</ref> بحرينين ۽ پرڏيهين وچ ۾ شاديون غير معمولي ناهن—ڪيترائي فلپائني بحريني موجود آهن، جهڙوڪ فلپائني ٻارڙي اداڪاره [[مونا لوئس ري|مونا ماربيلا العلوي]].<ref>{{cite web|url=http://www.showbiz-portal.com/2011/05/meet-new-gma-child-wonder.html|title=Meet the new GMA child wonder {{!}} Showbiz Portal|website=showbiz-portal.com|access-date=28 February 2016|archive-date=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227041643/http://www.showbiz-portal.com/2011/05/meet-new-gma-child-wonder.html|url-status=dead}}</ref> علائقي جي پاڙيسري ملڪن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي لباس بابت قاعدا عام طور تي نرم آهن؛ عورتن جي روايتي لباس ۾ عام طور [[حجاب]] يا [[عبايا]] شامل هوندا آهن.<ref name=Britannica /> جيتوڻيڪ مردن جو روايتي لباس [[ثوب]] آهي، جنهن ۾ روايتي مٿا ڍڪڻ واريون شيون، جهڙوڪ [[ڪوفيه]]، [[غتره]] ۽ [[عقال (لوازمو)|عقال]] پڻ شامل آهن، پر ملڪ ۾ اولهندي لباس به عام آهي.<ref name=Britannica /> جيتوڻيڪ بحرين 1976ع ۾ [[هم جنس پرستي]] کي قانوني قرار ڏنو، پر ان کان پوءِ ڪيترن ئي هم جنس پرستن کي گرفتار ڪيو ويو آهي، گهڻو ڪري عوامي بداخلاقي ۽ عوامي بي حيائي خلاف وسيع نموني لکيل قانونن جي ڀڃڪڙي جي الزام هيٺ.<ref>{{cite web|url=http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2013.pdf|title=2013 State Sponsored Homophobia Report|work=[[بين الاقوامي ليزبين، گي، بائيسيڪشوئل، ٽرانس ۽ انٽرسڪس ايسوسيئيشن]]|page=20|access-date=8 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627221135/http://old.ilga.org//Statehomophobia//ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2013.pdf|archive-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/two-bahraini-men-jailed-for-dressing-in-drag-542549.html|title=Two Bahraini men jailed for dressing in drag|newspaper=Arabian Business|date=13 March 2014|access-date=7 April 2023}}</ref><ref>Toumi, Habib. (5 February 2011) [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-arrests-scores-in-raid-on-gay-party-1.757328 Bahrain arrests scores in raid on gay party]. ''Gulf News''. Retrieved 7 November 2016.</ref> === فن === {{Main|بحريني فن}} [[File:Bahrain Pottery Creator.jpg|thumb|هڪ ڪاريگر گهمندڙ چڪر تي روايتي مٽي ۽ پاڻيءَ جي ملاوٽ سان ٿانوَ ٺاهيندي]] ملڪ ۾ جديد فن جي تحريڪ سرڪاري طور 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اڀري، جنهن جو نتيجو هڪ فني سوسائٽي جي قيام جي صورت ۾ نڪتو. [[اظهاريت]] ۽ [[فوق حقيقت نگاري]]، گڏوگڏ [[خطاطي|خطاطيءَ جو فن]]، ملڪ ۾ فن جا مشهور روپ آهن. [[تجريدي اظهاريت]] تازن ڏهاڪن ۾ مقبوليت حاصل ڪئي آهي.<ref name=TGE>{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Volume 2|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=253|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA253}}</ref> [[ڪوزه گري|مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ]] ۽ [[ڪپڙي جي اُڻت]] پڻ مشهور شين مان آهن، جيڪي بحرين جي ڳوٺن ۾ وڏي پيماني تي ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=TGE /> عربي خطاطي جي مقبوليت وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحريني حڪومت]] [[اسلامي فن]] جي سرگرم سرپرست هئي، جنهن جو نتيجو اسلامي عجائب گهر، [[بيت القرآن]]، جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.<ref name=TGE /> [[بحرين قومي عجائب گهر]] ۾ مستقل [[همعصر فن]] جي نمائش موجود آهي.<ref>{{cite web|last=Fattouh|first=Mayssa|title=Bahrain's Art and Culture Scenes|url=http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2009/bahrain_art_scene/|publisher=Nafas|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810000109/http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2009/bahrain_art_scene|archive-date=10 August 2016|url-status=dead}}</ref> بحرين اٿارٽي فار ڪلچر اينڊ اينٽيڪوٽيز طرفان هلندڙ ساليانو اسپرنگ آف ڪلچر<ref>{{cite web|title=Events|url=https://springofculture.org/|access-date=17 June 2020|website=Spring of Culture|language=en-US}}</ref> ميلو<ref>{{cite web|title=Bahrain Authority for Culture and Antiquities – Kingdom of Bahrain {{!}} Home|url=http://culture.gov.bh/en/|access-date=17 June 2020|website=culture.gov.bh}}</ref> بادشاهت ۾ پرفارمنگ آرٽس کي هٿي ڏيندڙ هڪ مشهور تقريب بڻجي چڪو آهي. بحرين جي [[اڏاوت]] فارس نار ۾ پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙي آهي. [[بادگير|هوائي منارو]]، جيڪو گهر ۾ قدرتي هواداري پيدا ڪري ٿو، پراڻين عمارتن تي عام طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو، خاص طور تي مناما ۽ [[محرق]] جي پراڻن علائقن ۾.<ref name=Ali>{{Cite book|last=Aldosari|first=Ali|title=Middle East, Western Asia, and Northern Africa|year=2006|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=39|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA39|isbn=978-0-7614-7571-2}}</ref> === ادب === {{Main|بحرين جو ادب}} [[File:National Library at ICC.jpg|thumb|[[عيسيٰ ثقافتي مرڪز ۾ بحرين جي قومي لائبريري]]]] ادب ملڪ ۾ هڪ مضبوط روايت برقرار رکي ٿو؛ گهڻا روايتي ليکڪ ۽ شاعر [[ڪلاسيڪي عربي]] انداز ۾ لکندا آهن. تازن سالن ۾ [[اولهندي ادب]] کان متاثر نوجوان شاعرن جو انگ وڌي رهيو آهي، جن مان گهڻا [[آزاد نظم]] ۾ لکندا آهن ۽ اڪثر سياسي يا ذاتي مواد شامل ڪندا آهن.<ref name=EC>{{cite web|title=Bahrain – The Arts and the Humanities|url=http://www.everyculture.com/A-Bo/Bahrain.html|publisher=EveryCulture.com|access-date=21 August 2012}}</ref> ڊگهي عرصي کان مشهور ۽ اعزاز يافته شاعر [[علي الشرقاوي]] کي 2011ع ۾ ''ال شرفه'' طرفان بحرين جو ادبي نشان قرار ڏنو ويو.<ref name=AS>{{Cite news|last=al-Jayousi|first=Mohammed|title=Bahraini poet Ali al-Sharqawi looks to explore 'cosmic spirit' in his works|url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/entertainment/2011/02/07/feature-03|access-date=21 August 2012|newspaper=Al Shorfa|date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223184618/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/entertainment/2011/02/07/feature-03|archive-date=23 February 2014|url-status=live}}</ref> ادب ۾، بحرين قديم سرزمين [[دلمون]] جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر [[گلگامش جي رزميه داستان]] ۾ ڪيو ويو آهي. ڏند ڪٿا موجب اهو [[عدن جو باغ]] پڻ هو.<ref name=NYT>{{Cite news|last=Lewis|first=Paul|title=Eden on the isle of Bahrain|url=https://www.nytimes.com/1984/11/18/travel/eden-on-the-isle-of-bahrain.html|access-date=21 August 2012|newspaper=The New York Times|date=18 November 1984|archive-date=29 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429234220/http://www.nytimes.com/1984/11/18/travel/eden-on-the-isle-of-bahrain.html|url-status=live}}</ref><ref name=LAT>{{Cite news|last=Meixler|first=Louis|title=An Ancient Garden of Eden Is Unearthed in Persian Gulf's Bahrain|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-sep-20-mn-24573-story.html|access-date=21 August 2012|newspaper=Los Angeles Times|date=20 September 1998|archive-date=8 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208094103/http://articles.latimes.com/1998/sep/20/news/mn-24573|url-status=live}}</ref> === ميڊيا === {{main|بحرين جي ميڊيا}} === موسيقي === {{Main|بحرين جي موسيقي}} بحرين ۾ موسيقيءَ جو انداز پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙو آهي. [[خليجي (موسيقي)|خليجي]] موسيقيءَ جو انداز، جيڪو [[لوڪ موسيقي]] آهي، ملڪ ۾ مشهور آهي. [[صوت (موسيقي)|صوت]] موسيقيءَ جو انداز، جنهن ۾ شهري موسيقيءَ جو هڪ پيچيده روپ شامل آهي ۽ جيڪو [[عود]]، [[وائلن]] ۽ [[مرواس]] نالي ڍول سان پيش ڪيو ويندو آهي، بحرين ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name=AUC>{{Cite book|first=Michael|last=Frishkopf|title=Music and Media in the Arab World|year=2010|publisher=American University in Cairo|isbn=978-977-416-293-0|pages=114–116|url=https://books.google.com/books?id=KANOAYzkhA8C&pg=PA116}}</ref> [[علي بحر]] بحرين جي سڀ کان مشهور ڳائڻن مان هڪ هو. هن پنهنجي بينڊ ''الاخوه'' (''ڀائر'') سان موسيقي پيش ڪئي. بحرين فارس نار جي رياستن مان پهرين [[رڪارڊنگ اسٽوڊيو]] جو هنڌ پڻ هو.<ref name=AUC /> === وندر === {{Category see also|بحرين ۾ وندر}} ثقافتي ۽ سياحتي سرگرمين جي حوالي سان، ثقافت واري وزارت<ref>{{cite web|title=Tourism {{!}} UPR Bahrain|url=http://www.upr.bh/index.php/about-bahrain-2/tourism/|access-date=2 December 2020|language=en-US|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813140041/http://www.upr.bh/index.php/about-bahrain-2/tourism/|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ساليانا ميلا منظم ڪري ٿي، جهڙوڪ مارچ ۽ اپريل ۾ اسپرنگ آف ڪلچر، آگسٽ کان سيپٽمبر تائين [[بحرين سمر فيسٽيول]] ۽ تا الشباب، ۽ آڪٽوبر ۾ بحرين انٽرنيشنل ميوزڪ فيسٽيول، جنهن ۾ موسيقي ۽ ٿيٽر پرفارمنس، ليڪچر ۽ گهڻو ڪجهه شامل هوندو آهي. ثقافتي ماڳن جي حوالي سان، رهواسي، مهمان ۽ سياح بحرين جي ڪيترن ئي تاريخي ماڳن وسيلي تاريخ کي ٻيهر محسوس ڪري سگهن ٿا. === رانديون === {{Main|بحرين ۾ راند}} [[File:Mixed Martial Arts event in Bahrain.jpg|thumb|بحرين ۾ هڪ [[مخلوط مارشل آرٽس]] تقريب]] بحرين آمريڪا کان پوءِ ٻيو ملڪ آهي، جنهن [[بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن]] جي شراڪت سان، [[بريو ڪمبيٽ فيڊريشن]] سان گڏ، شوقيه ايم ايم اي جون عالمي چيمپيئن شپون منعقد ڪيون.<ref>{{cite web|url=https://mymmanews.com/immaf-2017-brave-international-combat-week/|title=IMMAF confirms officials from 11 different countries for 2017 Brave International Combat Week|publisher=Mymmanews.com|date=11 September 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> 2017ع دوران بحرين ۾ ايم ايم اي تربيت لاءِ عالمي رانديگرن جي اچڻ ۾ واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gdnonline.com/Details/251519/Bahrain-top-venue-for-MMA-training-|title=Other Sports: Bahrain top venue for MMA training|publisher=Gdnonline.com|date=27 August 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بريو ڪمبيٽ فيڊريشن بحرين ۾ قائم ايم ايم اي پروموشن آهي، جنهن 30 ملڪن ۾ تقريبون ڪرايون آهن، جيڪو ايم ايم اي پروموشن طرفان سڀ کان وڌيڪ ملڪن ۾ تقريبون منعقد ڪرڻ جو رڪارڊ آهي.<ref>{{cite web|last1=Xavier|first1=Joao|title=Spain to become 30th nation to host BRAVE CF, with BRAVE CF 75 set for November 18|url=https://www.bizbahrain.com/spain-to-become-30th-nation-to-host-brave-cf-with-brave-cf-75-set-for-november-18/|website=BizBahrain|date=8 October 2023|publisher=Biz Bahrain|access-date=26 April 2024}}</ref> بحرين ايم ايم اي فيڊريشن (BMMAF) شيخ [[خالد بن حمد آل خليفه]] جي سرپرستي ۽ راندين واري وزير شيخ [[ناصر بن حمد آل خليفه]] جي اختيار هيٺ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|author=Duane Finley|url=https://bleacherreport.com/articles/2552348-the-fighting-life-the-rise-of-mma-in-bahrain|title=The Fighting Life: The Rise of MMA in Bahrain|website=Bleacher Report|date=20 August 2015|access-date=23 March 2017}}</ref> ملڪ ۾ ايم ايم اي جي ترقي KHK MMA وسيلي ٿي رهي آهي، جيڪا [[بريو ڪمبيٽ فيڊريشن]] جي مالڪ آهي، جيڪا وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي مخلوط مارشل آرٽس پروموشن آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.arabsmma.com/brave-host-9-events-middle-east-2017-uae-edition-march/|title=Brave To Host 9 Events in Middle East in 2017; UAE to Have An Edition in March|publisher=ArabsMMA|date=20 June 2014|access-date=23 March 2017}}</ref> بحرين [[بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن]] جي شراڪت سان 2017ع جي شوقيه عالمي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندو. بحرين شوقيه ايم ايم اي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ [[عرب]] ملڪ هوندو.<ref>{{cite web|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/768250|title=Bahrain News Agency &#124; Bahrain to host IMMAF World Championships of Amateur MMA|publisher=Bna.bh|date=31 January 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بحرين KHK [[مخلوط مارشل آرٽس|ايم ايم اي]] فائٽ ٽيم جو به گهر آهي، جيڪا دنيا جي [[مخلوط مارشل آرٽس]] جي ڪجهه نمايان صلاحيتن لاءِ تربيت فراهم ڪري ٿي، جيڪي بريو ڪمبيٽ فيڊريشن، [[پروفيشنل فائٽرز ليگ|پي ايف ايل]] ۽ [[يو ايف سي]] ۾ مقابلو ڪن ٿا.<ref>{{cite news|last1=Mathew|first1=James|title=Gulf MMA sector poised for global dominance as interest, sports investments surge|url=https://www.arabianbusiness.com/lifestyle/lifestyle-sport/gulf-mma-sector-poised-for-global-dominance-as-interest-sports-investments-surge|newspaper=Arabian Business|date=29 November 2023|access-date=26 April 2024}}</ref> 2018ع ۾ KHK اسپورٽس ۽ ايڪسيلون جي شروعات هيٺ بحرين ۾ [[ڪرڪيٽ]] متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gdnonline.com/Details/297031/KHK-Sports-to-launch-Bahrain-Premier-League|title=Cricket: KHK Sports to launch Bahrain Premier League|publisher=Gdnonline.com|date=6 December 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بحرين پريميئر ليگ 2018ع ۾ 13 رهائشي ڪرڪيٽرن تي مشتمل ڇهن فرنچائز اسڪواڊن T20 فارميٽ ۾ مقابلو ڪيو. ٽيمون ايس رام ايم رام فالڪنز، ڪلام نائيٽ رائيڊرز، انٽيڪس لائنز، بحرين سپر جائنٽس، فور اسڪوائر چيلنجرز ۽ اوان واريئرز هيون.<ref>{{cite web|url=http://www.newsofbahrain.com/viewNews.php?ppId=40142&pid=21&MNU=|title=KHK Sports set to launch Bahrain Premier League for T20 Cricket|publisher=Newsofbahrain.com|date=6 December 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> [[File:SocceroosvsBahrain.jpg|thumb|بحرين جي قومي فٽبال ٽيم جون 2009ع ۾ عالمي ڪپ ڪواليفائر ۾ [[آسٽريليا مردن جي قومي ساڪر ٽيم|آسٽريليا]] خلاف کيڏندي]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] به بحرين ۾ مشهور راند آهي.<ref name=autogenerated6>{{cite encyclopedia|title=Bahrain – Sports and Recreation|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256665/Housing|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=3 October 2012}}</ref> [[بحرين قومي فٽبال ٽيم|بحرين جي قومي فٽبال ٽيم]] ڪيترائي ڀيرا [[اي ايف سي ايشيائي ڪپ|ايشيائي ڪپ]]، [[عرب نيشز ڪپ]] ۽ [[فيفا عالمي ڪپ]] جي ڪواليفائرن ۾ مقابلو ڪري چڪي آهي، جيتوڻيڪ اها ڪڏهن به عالمي ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ نه ٿي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Football Association|language=ar|url=http://www.bahrainfootball.org/index.php|publisher=Bahrainfootball.org|access-date=27 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717081747/http://www.bahrainfootball.org/index.php|archive-date=17 July 2012|url-status=dead}}</ref> بحرين جي قومي فٽبال ٽيم 2019ع ۾ [[ويسٽ ايشيئن فٽبال فيڊريشن]] ڪپ ۽ [[عربين گلف ڪپ]] کٽيا.<ref>{{Cite web|last=Abdullah|first=Amal|date=2019-08-18|title=Bahrain, The Champions of WAFF Championship 2019|url=https://www.bahrainthisweek.com/bahrain-the-champions-of-waff-championship-2019/|access-date=2023-06-18|website=Bahrain This Week|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Blog {{!}} Bahrain Wins the Gulf Cup for the 1st Time in 50 years|url=https://binfaqeeh.com/blog/details/bahrain-wins-the-gulf-cup-for-the-1st-time-in-50-years-|access-date=2023-06-18|website=binfaqeeh.com}}</ref> ٻئي ڪپ هيليو سوزا جي اڳواڻي هيٺ آيا، جيڪو ملڪ جي قومي فٽبال ٽيم جو مئنيجر آهي. بحرين وٽ پنهنجي [[درجابندي|مٿئين درجي]] جي ملڪي پيشاور [[ايسوسيئيشن فٽبال جي جاگرافي|فٽبال ليگ]]، [[بحريني پريميئر ليگ]]، موجود آهي. 3 آگسٽ 2020ع تي بحرين جي بادشاهت [[پيرس ايف سي|پيرس ايف. سي.]] ۾ اقليتي حصو خريد ڪيو، جيڪا فرانس جي ٻئي درجي ۾ کيڏندڙ ٽيم آهي. بحرين جي فٽبال ڪلب ۾ داخلا تي تنقيد ٿي ته ملڪ پنهنجي [[انساني حق]]ن جي رڪارڊ کي اڇو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ۽ هي يورپ ۾ اثر خريد ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/07/29/sports/soccer/paris-fc-bahrain.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729213804/https://www.nytimes.com/2020/07/29/sports/soccer/paris-fc-bahrain.html|archive-date=2020-07-29|url-access=subscription|url-status=live|title=Bahrain Buys into Paris F.C., With Plans to Use It as a Billboard|access-date=4 August 2020|newspaper=The New York Times|date=29 July 2020|last1=Panja|first1=Tariq}}</ref> [[بحرين ۾ راند#باسڪيٽ بال|باسڪيٽ بال]]، [[بحرين ۾ راند#رگبي|رگبي]] ۽ [[گهوڙن جي ڊوڙ]] پڻ ملڪ ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهن.<ref name=autogenerated6 /> بحرين حڪومت هڪ [[يو سي آءِ ورلڊ ٽيم]] سائيڪلنگ ٽيم، [[بحرين–ميريدا پرو سائيڪلنگ ٽيم|بحرين وڪٽوريس]]، کي پڻ اسپانسر ڪري ٿي، جنهن [[2017ع ٽور ڊي فرانس]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news|url=http://www.cyclingweekly.com/news/racing/who-is-really-behind-the-bahrain-merida-team-285143|title=Who is really behind the Bahrain-Merida team? – Cycling Weekly|date=19 September 2016|work=Cycling Weekly|access-date=10 August 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/le-tour/2017/us/teams/tbm.html|title=BAHRAIN – MERIDA – Teams|website=Tour de France 2017|access-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810172953/http://www.letour.fr/le-tour/2017/us/teams/tbm.html|archive-date=10 August 2017|url-status=dead}}</ref> [[File:2007 Bahrain GP podium.jpg|thumb|[[2007ع بحرين گرانڊ پري]] ۾ پوڊيم تقريب]] بحرين ۾ [[بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ|بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ]] نالي [[فارمولا ون]] ريس ٽريڪ موجود آهي، جتي 4 اپريل 2004ع تي [[گلف ايئر]] جي سرپرستيءَ هيٺ پهرين [[بحرين گرانڊ پري]] منعقد ٿي، جيڪا ڪنهن به عرب ملڪ ۾ ٿيندڙ پهرين فارمولا ون ريس هئي. ان کان پوءِ 2005ع ۾ ٻي بحرين گرانڊ پري ٿي، جڏهن ته 12 مارچ 2006ع تي بحرين 2006ع جي فارمولا ون سيزن جي افتتاحي گرانڊ پري جي ميزباني ڪئي. اهي ٻئي ريسون [[فرننڊو الونسو]] پنهنجي ٽيم [[رينالٽ]] لاءِ کٽيون. ان کان پوءِ بحرين هر سال فارمولا ون ريس جي ميزباني ڪندو رهيو، سواءِ [[2011 بحرين گرانڊ پري|2011ع]] جي، جڏهن [[2011ع جي بحرين بغاوت]] دوران جاري حڪومت مخالف احتجاجن سبب ريس منسوخ ڪئي وئي.<ref name="autosport89525">{{cite magazine|title=Bahrain GP2 Asia race cancelled|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89525|author=Noble, Jonatha|magazine=Autosport|date=17 February 2011|access-date=25 March 2012}}</ref> [[2012 بحرين گرانڊ پري|2012ع جي بحرين گرانڊ پري]] باوجود ان جي منعقد ڪئي وئي، جڏهن ٽيمن جي سلامتي بابت خدشا موجود هئا ۽ ملڪ ۾ [[2012 بحرين گرانڊ پري احتجاج|احتجاج]] جاري هئا.<ref>{{Cite news|title=Bahrain circuit boss: Race not a big risk|url=https://edition.cnn.com/2012/04/18/sport/motorsport/motorsport-bahrain-f1race/index.html|first=Frederik|last=Pleitgen|publisher=CNN|date=18 April 2012|access-date=21 April 2012}}</ref> جاري احتجاجن ۽ تشدد جي باوجود ريس ڪرائڻ واري فيصلي کي [[الجزيره انگلش]]،<ref>{{Cite news|title=Clashes in Bahrain ahead of F1 race|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/201242073436819990.html|publisher=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=20 April 2012|access-date=21 April 2012}}</ref> [[سي اين اين]]،<ref>{{Cite news|author=Pleitgen, Frederik|title=Bahrain circuit boss: Race not a big risk|url=https://edition.cnn.com/2012/04/18/sport/motorsport/motorsport-bahrain-f1race/index.html|publisher=CNN|date=18 April 2012|access-date=30 June 2012|author-link=Frederik Pleitgen}}</ref> [[ايجنس فرانس پريس|اي ايف پي]]<ref>{{Cite news|author=News Wires|title=Bahrain security, protesters clash ahead of Grand Prix|url=http://www.france24.com/en/20120420-bahrain-formula-one-protests-arab-spring|agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[France 24]]|date=21 April 2012|access-date=30 June 2012}}</ref> ۽ [[اسڪاءِ نيوز]]<ref>{{Cite news|title=Protests As Anger Over Bahrain F1 Race Grows|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/16212342|publisher=[[Sky News]]|date=20 April 2012|access-date=21 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423030803/http://news.sky.com/home/world-news/article/16212342|archive-date=23 April 2012}}</ref> طرفان "تڪراري" قرار ڏنو ويو، جڏهن ته ''[[دي انڊيپينڊنٽ]]'' ان کي "راندين جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مقابلن مان هڪ" سڏيو.<ref>{{Cite news|title=Rage against the Formula One machine|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/rage-against-the-formula-one-machine-7665991.html|first1=Jerome|last1=Taylor|first2=David|last2=Tremayne|work=The Independent|date=21 April 2012|access-date=21 April 2012|location=London}}</ref> 2006ع ۾ بحرين پهريون ڀيرو آسٽريليا جي [[سپرڪارس چيمپيئن شپ|وي ايٽ سپرڪار]] مقابلي جي ميزباني پڻ ڪئي، جنهن کي ''ڊيزارٽ 400'' سڏيو ويو. وي ايٽ سپرڪار سيريز هر سال نومبر ۾ [[سخير]] سرڪٽ تي 2010ع تائين ٿيندي رهي، جنهن سال اهو سيريز جو ٻيون مقابلو هو. ان کان پوءِ هي سيريز ٻيهر بحرين نه موٽي. [[بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ]] ۾ هڪ مڪمل ڊيگهه وارو [[ڊريگ ريسنگ|ڊريگ اسٽرپ]] پڻ موجود آهي، جتي بحرين ڊريگ ريسنگ ڪلب يورپ جي مشهور ڊريگ ريسنگ ٽيمن کي دعوت ڏئي مقابلا ڪرائيندو رهيو آهي، ته جيئن وچ اوڀر ۾ هن راند جي مقبوليت وڌائي سگهجي.<ref>{{cite web|title=BIC: Drag Racing|url=http://www.bahraingp.com/TicketsEvents/DragRacing/Pages/default.aspx|access-date=17 June 2012|publisher=bahraingp.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000115/http://www.bahraingp.com/TicketsEvents/DragRacing/Pages/default.aspx|archive-date=17 January 2013}}</ref> 10 جون 2024ع تي بحرين اولمپڪ اڪيڊمي کي پنهنجي علائقي ۾ راندين جي ترقي ۽ واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ تي [[اٿينا]] جو اعزازي امتياز ڏنو ويو. هي اعزازي تمغو سندس عاليجاهه شيخ [[خالد بن حمد آل خليفه]] کي [[انٽرنيشنل اولمپڪ اڪيڊمي]] (IOA) جي صدر اسيدوروس ڪوويلوس طرفان پيش ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|date=10 June 2024|title=Bahrain Olympic Academy receives Athens honorary distinction|url=https://www.bna.bh/en/BahrainOlympicAcademyreceivesAthenshonorarydistinction.aspx?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2bDsvK9bSRLJk2EQh661XLa3U%3d}}</ref><ref>{{Cite news|date=10 June 2024|title=Shaikh Khalid receives prestigious IOA award|url=https://www.gdnonline.com/Details/1314830/Shaikh-Khalid-receives-prestigious-IOA-award}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:بحرين]] [[زمرو:بادشاهتون]] [[زمرو:اسلامي رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:عربستان جا ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:عربي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] a8gdouolpyy6kh7ydhsv5qywndns96a 0 17188 390660 390642 2026-07-03T15:03:54Z Intisar Ali 8681 390660 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات (Mechanics؛ يوناني:''' {{wikt-lang|grc|μηχανική}}''، ميخانيڪي، معني: [[مشين|مشينن]] بابت)<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبيعيات|طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت (فزڪس)|قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبيعي جسم|طبعي جسمن]] جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[حرڪت (فزڪس)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو.'' طبعيات جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گئليليو گئليلي|گليليو گليلي]]، [[يوھانس ڪيپلر|يوهانس ڪيپلر،]] [[ڪرسٽين اسٽيورٽ|ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبت جو نظريو|نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (رليٽوسٽڪ) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] na8ejbzq8trfex32nhjszqn29itn1dy 390661 390660 2026-07-03T15:06:22Z Intisar Ali 8681 /* ذيلي شعبا */ 390661 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات (Mechanics؛ يوناني:''' {{wikt-lang|grc|μηχανική}}''، ميخانيڪي، معني: [[مشين|مشينن]] بابت)<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبيعيات|طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت (فزڪس)|قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبيعي جسم|طبعي جسمن]] جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[حرڪت (فزڪس)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو.'' طبعيات جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گئليليو گئليلي|گليليو گليلي]]، [[يوھانس ڪيپلر|يوهانس ڪيپلر،]] [[ڪرسٽين اسٽيورٽ|ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبت جو نظريو|نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (رليٽوسٽڪ) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. == ذيلي شعبا == هيٺ ميڪانيات ۾ پڙهيا ويندڙ مختلف موضوعن تي مشتمل ٽي مکيه شعبا بيان ڪيا ويا آهن. ياد رهي ته [[ميداني نظريو (طبعيات)|ميدانن جو نظريو]] پڻ موجود آهي، جيڪو طبعيات ۾ هڪ الڳ شعبو آهي ۽ رسمي طور ميڪانيات کان جدا سمجهيو ويندو آهي، ڀلي اهو [[طبقاتي ميداني نظريو|طبقاتي ميدانن]] بابت هجي يا [[ڪوانٽم ميداني نظريو|ڪوانٽم ميدانن]] بابت. پر عملي طور ميڪانيات ۽ ميدانن سان لاڳاپيل موضوع هڪ ٻئي سان گهري نموني ڳنڍيل آهن. مثال طور، ذرن تي عمل ڪندڙ قوتون اڪثر ميدانن ([[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] يا [[ڪشش ثقل|ڪشش ثقل وارن]]) مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن ته ذرا پاڻ سرچشمن طور عمل ڪندي ميدان پيدا ڪن ٿا. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾ ذرا پاڻ به ميدان آهن، جيئن نظرياتي طور [[موجي فعل]] ذريعي بيان ڪيو وڃي ٿو. === طبقاتي === {{main|طبقاتي ميڪانيات}} [[File:Newtonslawofgravity.ogv|thumb|پروفيسر [[والٽر ليوئن]] [[ايم آءِ ٽي]] جي ڪورس 8.01 ۾ [[نيوٽن جو عالمگير ڪشش ثقل جو قانون|نيوٽن جي ڪشش ثقل جي قانون]] جي وضاحت ڪري رهيو آهي.<ref> {{cite video | people = [[والٽر ليوئن]] | date = October 4, 1999 | title = Work, Energy, and Universal Gravitation. MIT Course 8.01: Classical Mechanics, Lecture 11. | url = http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-01-physics-i-classical-mechanics-fall-1999/video-lectures/lecture-11/ | format = ogg | medium = videotape | publisher = [[MIT OpenCourseWare|MIT OCW]] | location = Cambridge, MA US | access-date = December 23, 2010 | time = 1:21-10:10 | ref = lewin }}</ref> ]] هيٺيان شعبا طبقاتي ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[نيوٽني ميڪانيات]]: حرڪت ([[حرڪت شناسي]]) ۽ قوتن ([[تجزياتي حرڪيات|حرڪيات]]) جو اصل نظريو * [[تجزياتي ميڪانيات]]: نيوٽني ميڪانيات جي نئين سر جوڙجڪ، جنهن ۾ قوتن بدران نظام جي توانائيءَ تي زور ڏنو وڃي ٿو. تجزياتي ميڪانيات جون ٻه مکيه شاخون آهن: ** [[هئملٽني ميڪانيات]]: [[فارملزم (رياضي)|نظرياتي فارملزم]]، جيڪو توانائيءَ جي بقا جي اصول تي ٻڌل آهي ** [[لاگرانجي ميڪانيات]]: هڪ ٻيو نظرياتي فارملزم، جيڪو [[گهٽ ۾ گهٽ عمل جو اصول|گهٽ ۾ گهٽ عمل جي اصول]] تي ٻڌل آهي * [[طبقاتي شمارياتي ميڪانيات]]: عام طبقاتي ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[فلڪياتي ميڪانيات]]: خلا ۾ جسمن جي حرڪت؛ جهڙوڪ سيارا، دمدار تارا، تارا، [[ڪهڪشان|ڪهڪشائون]] وغيره * [[خلائي حرڪيات]]: خلائي جهازن جي [[نيويگيشن]] وغيره * [[ٺوس ميڪانيات]]: شڪل بدلائيندڙ ٺوس مادن ۾ ظاهر ٿيندڙ [[لچڪ (طبعيات)|لچڪ]]، [[پلاسٽيسيٽي (طبعيات)|پلاسٽيسيٽي]] يا [[ويسڪو لچڪ]] * [[ڀڃڪڙي ميڪانيات]] * [[صوتيات]]: ٺوس مادن، سيالن ۽ گئسن ۾ [[آواز]] (گهاٽائي، تبديلي ۽ ڦهلاءُ) * [[سڪونيات]]: [[ميڪانيڪي توازن]] ۾ موجود نيم صلب جسم * [[سيال ميڪانيات]]: سيالن جي حرڪت * [[مٽيءَ جي ميڪانيات]]: مٽيءَ جو ميڪانيڪي رويو * [[تسلسلي ميڪانيات]]: مسلسل مادن (ٺوس ۽ سيال ٻنهي) جي ميڪانيات * [[هائڊرالڪس]]: مايعات جون ميڪانيڪي خاصيتون * [[سيال سڪونيات]]: توازن ۾ موجود مايعات * [[اطلاقي ميڪانيات]] (جنهن کي انجنيئرنگ ميڪانيات پڻ چيو وڃي ٿو) * [[حياتي ميڪانيات]]: حياتيات ۾ ٺوس مادا، سيال وغيره * [[حياتي طبعيات]]: جاندارن ۾ طبعي عمل * [[نسبيتي طبعيات|نسبيتي]] يا [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائني]] ميڪانيات === ڪوانٽم === {{main|ڪوانٽم ميڪانيات}} هيٺيان شعبا ڪوانٽم ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[شروڊنگر مساوات|شروڊنگر موجي ميڪانيات]]: ڪنهن هڪ ذري جي موجي فعل جي حرڪت بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي * [[ميٽرڪس ميڪانيات]]: هڪ متبادل تشڪيل، جيڪا محدود-بعدي حالتي خلا وارن نظامن جي مطالعي جي اجازت ڏئي ٿي * [[ڪوانٽم شمارياتي ميڪانيات]]: عام ڪوانٽم ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[ذراتي طبعيات]]: بنيادي ذرن جي حرڪت، بناوت ۽ رويو * [[نيوڪليائي طبعيات]]: نيوڪليئسن جي حرڪت، بناوت ۽ ردعمل * [[گاڙهي مادي جي طبعيات]]: ڪوانٽم گئسون، ٺوس مادا، مايعات وغيره تاريخي طور [[طبقاتي ميڪانيات]]، ڪوانٽم ميڪانيات جي ترقيءَ کان لڳ ڀڳ اڍائي صديون اڳ کان موجود هئي. طبقاتي ميڪانيات جي شروعات [[آئزڪ نيوٽن]] جي [[نيوٽن جا حرڪت جا قانون|حرڪت جي قانونن]] سان ٿي، جيڪي سترهين صديءَ دوران ''[[فلسفيا نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ۾ ترتيب ڏنا ويا. ڪوانٽم ميڪانيات بعد ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ترقي ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن کي [[پلانڪ جو مفروضو|پلانڪ جي مفروضي]] ۽ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[فوٽو اليڪٽرڪ اثر]] بابت وضاحت اڳتي وڌايو. عام طور ٻنهي شعبن کي طبعي فطرت بابت موجود سڀ کان وڌيڪ يقيني علم جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. طبقاتي ميڪانيات کي خاص طور ٻين نام نهاد [[ٺيڪ ٺاڪ سائنس|ٺيڪ ٺاڪ سائنسن]] لاءِ هڪ نمونو پڻ سمجهيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ نظرين اندر [[رياضي]] جو وسيع استعمال ۽ انهن نظرين جي تخليق ۽ آزمائش ۾ [[تجربو|تجربي]] جو فيصلائتو ڪردار بنيادي اهميت رکي ٿو. ڪوانٽم ميڪانيات جو دائرو وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها طبقاتي ميڪانيات کي هڪ اهڙي ذيلي شعبي طور پاڻ ۾ شامل ڪري ٿي، جيڪو ڪجهه مخصوص ۽ محدود حالتن ۾ لاڳو ٿئي ٿو. [[مطابقت جو اصول|مطابقت جي اصول]] موجب ٻنهي موضوعن جي وچ ۾ ڪو تضاد يا ٽڪراءُ ناهي؛ هر هڪ رڳو مخصوص حالتن سان واسطو رکي ٿو. مطابقت جي اصول موجب ڪوانٽم نظرين سان بيان ڪيل نظامن جو رويو وڏن [[ڪوانٽم انگ|ڪوانٽم انگن]] جي حد ۾ طبقاتي طبعيات جي نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪري ٿو. يعني جيڪڏهن ڪوانٽم ميڪانيات ڪنهن وڏي نظام، مثال طور بيس بال، تي لاڳو ڪئي وڃي ته نتيجو لڳ ڀڳ ساڳيو هوندو، جيڪو طبقاتي ميڪانيات لاڳو ڪرڻ سان حاصل ٿئي ها. بنيادي سطح تي ڪوانٽم ميڪانيات طبقاتي ميڪانيات جي جاءِ وٺي چڪي آهي ۽ ماليڪيولي، ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح جي عملن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي لاءِ اڻٽر آهي. تنهن هوندي به، وڏي پيماني وارن عملن ۾ طبقاتي ميڪانيات اهڙا مسئلا حل ڪري سگهي ٿي، جيڪي ڪوانٽم ميڪانيات ۾، خاص طور ڳڻپيوڪر حدن سبب، انتهائي ڏکيا آهن؛ تنهن ڪري اها اڃا تائين ڪارائتي ۽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ آهي. اهڙي رويي جون جديد وضاحتون بي گھرڻ (طئي ڪيل مفاصلو)، وقت، رفتار، تيزي، ڪميت ۽ قوت جهڙين مقدارن جي محتاط وصفن سان شروع ٿين ٿيون. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ 400 سال اڳ تائين حرڪت کي بلڪل مختلف نقطه نظر سان بيان ڪيو ويندو هو. مثال طور، يوناني فيلسوف ۽ سائنسدان [[ارسطو]] جي خيالن جي پيروي ڪندي سائنسدان اهو سمجهندا هئا ته توپ جو گولو ان ڪري هيٺ ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي فطري جاءِ ڌرتيءَ ۾ آهي؛ جڏهن ته سج، چنڊ ۽ تارا ڌرتيءَ جي چوڌاري گول مدارن ۾ ان ڪري گردش ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ آسماني جسمن جي فطرت مڪمل دائرن ۾ حرڪت ڪرڻ آهي. جديد سائنس جي پيءُ طور مشهور [[گليليو گليلي|گليليو]] پنهنجي دور جي ٻين عظيم مفڪرن جي خيالن کي گڏ ڪيو ۽ ڪنهن شروعاتي جاءِ کان طئي ڪيل مفاصلي ۽ ان لاءِ لڳندڙ وقت جي بنياد تي حرڪت جو حساب ڪرڻ شروع ڪيو. هن ڏيکاريو ته ڪِرندڙ جسمن جي رفتار سندن ڪرڻ واري وقت دوران مسلسل وڌندي رهي ٿي. جيڪڏهن هوا جي رگڙ ([[هوا جي مزاحمت]]) کي نظرانداز ڪيو وڃي ته اها تيزي ڳرن ۽ هلڪن ٻنهي جسمن لاءِ هڪجهڙي هوندي آهي. انگريز رياضيدان ۽ طبعياتدان [[آئزڪ نيوٽن]] قوت ۽ ڪميت جي وصف مقرر ڪري ۽ انهن کي تيزيءَ سان ڳنڍي هن تجزيي کي وڌيڪ بهتر بڻايو. روشنيءَ جي رفتار جي ويجهو رفتار سان هلندڙ جسمن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[خاص اضافيت|اضافيت جي نظريي]] ورتي. [آئنسٽائن جي اضافيت واري نظريي جي حسابي پيچيدگيءَ کي واضح ڪندڙ هڪ جملو.] ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي ذرن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽم نظريي]] ورتي. تنهن هوندي به، روزمره جي مظاهرن لاءِ نيوٽن جا حرڪت جا ٽي قانون اڃا تائين حرڪيات جو بنياد آهن، جيڪا حرڪت پيدا ڪندڙ سببن جو مطالعو ڪري ٿي. === نسبيتي === {{main|نسبيتي ميڪانيات}} جيئن ڪوانٽم ۽ طبقاتي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق آهي، تيئن [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت|عام]] ۽ [[خاص اضافيت|خاص]] [[اضافيت جو نظريو|اضافيت جي نظرين]]، [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] ۽ [[گليليو گليلي|گليليو]] جي ميڪانيات جي تشڪيل جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو. جڏهن ڪنهن جسم جي رفتار [[روشنيءَ جي رفتار]] جي ويجهو پهچي ٿي ته نسبيتي ۽ نيوٽني ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اهم، بلڪه غالب ٿي وڃن ٿا. مثال طور، [[طبقاتي ميڪانيات|نيوٽني ميڪانيات]] ۾ ڪنهن [[آزاد ذرو|آزاد ذري]] جي [[حرڪتي توانائي]] {{math|1=''E'' = {{sfrac|1|2}}''mv''²}} هوندي آهي، جڏهن ته نسبيتي ميڪانيات ۾ اها {{math|1=''E'' = (''γ'' − 1)''mc''²}} هوندي آهي (جتي {{math|''γ''}} [[لورينٽز عامل]] آهي؛ گهٽ توانائيءَ جي حد ۾ هي فارمولو نيوٽني اظهار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو).<ref>{{cite book |last1=Landau |first1=L. |last2=Lifshitz |first2=E. |title=The Classical Theory of Fields |date=January 15, 1980 |publisher=Butterworth-Heinemann |page=27 |edition=4th Revised English}}</ref> اعليٰ توانائي وارن عملن لاءِ ڪوانٽم ميڪانيات کي خاص اضافيت سان مطابقت پيدا ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ ضروري آهي؛ جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪوانٽم ميداني نظريو]] وجود ۾ آيو.<ref>{{cite book |last1=Weinberg |first1=S. |title=The Quantum Theory of Fields, Volume 1: Foundations |date=May 1, 2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-67053-5 |page=xxi |edition=1st}}</ref> ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] q0envs6tno4n5o10f0j79m94us8q04e 390662 390661 2026-07-03T15:09:29Z Intisar Ali 8681 /* ڪلاسيڪي */ 390662 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات (Mechanics؛ يوناني:''' {{wikt-lang|grc|μηχανική}}''، ميخانيڪي، معني: [[مشين|مشينن]] بابت)<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبيعيات|طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت (فزڪس)|قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبيعي جسم|طبعي جسمن]] جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[حرڪت (فزڪس)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو.'' طبعيات جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گئليليو گئليلي|گليليو گليلي]]، [[يوھانس ڪيپلر|يوهانس ڪيپلر،]] [[ڪرسٽين اسٽيورٽ|ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبت جو نظريو|نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (رليٽوسٽڪ) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. == ذيلي شعبا == هيٺ ميڪانيات ۾ پڙهيا ويندڙ مختلف موضوعن تي مشتمل ٽي مکيه شعبا بيان ڪيا ويا آهن. ياد رهي ته [[ميداني نظريو (طبعيات)|ميدانن جو نظريو]] پڻ موجود آهي، جيڪو طبعيات ۾ هڪ الڳ شعبو آهي ۽ رسمي طور ميڪانيات کان جدا سمجهيو ويندو آهي، ڀلي اهو [[طبقاتي ميداني نظريو|طبقاتي ميدانن]] بابت هجي يا [[ڪوانٽم ميداني نظريو|ڪوانٽم ميدانن]] بابت. پر عملي طور ميڪانيات ۽ ميدانن سان لاڳاپيل موضوع هڪ ٻئي سان گهري نموني ڳنڍيل آهن. مثال طور، ذرن تي عمل ڪندڙ قوتون اڪثر ميدانن ([[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] يا [[ڪشش ثقل|ڪشش ثقل وارن]]) مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن ته ذرا پاڻ سرچشمن طور عمل ڪندي ميدان پيدا ڪن ٿا. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾ ذرا پاڻ به ميدان آهن، جيئن نظرياتي طور [[موجي فعل]] ذريعي بيان ڪيو وڃي ٿو. === ڪلاسيڪي === {{main|طبقاتي ميڪانيات}} [[File:Newtonslawofgravity.ogv|thumb|پروفيسر [[والٽر ليوئن]] [[ايم آءِ ٽي]] جي ڪورس 8.01 ۾ [[نيوٽن جو عالمگير ڪشش ثقل جو قانون|نيوٽن جي ڪشش ثقل جي قانون]] جي وضاحت ڪري رهيو آهي.<ref> {{cite video | people = [[والٽر ليوئن]] | date = October 4, 1999 | title = Work, Energy, and Universal Gravitation. MIT Course 8.01: Classical Mechanics, Lecture 11. | url = http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-01-physics-i-classical-mechanics-fall-1999/video-lectures/lecture-11/ | format = ogg | medium = videotape | publisher = [[MIT OpenCourseWare|MIT OCW]] | location = Cambridge, MA US | access-date = December 23, 2010 | time = 1:21-10:10 | ref = lewin }}</ref> ]] هيٺيان شعبا طبقاتي ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[نيوٽني ميڪانيات]]: حرڪت ([[حرڪت شناسي]]) ۽ قوتن ([[تجزياتي حرڪيات|حرڪيات]]) جو اصل نظريو * [[تجزياتي ميڪانيات]]: نيوٽني ميڪانيات جي نئين سر جوڙجڪ، جنهن ۾ قوتن بدران نظام جي توانائيءَ تي زور ڏنو وڃي ٿو. تجزياتي ميڪانيات جون ٻه مکيه شاخون آهن: ** [[هئملٽني ميڪانيات]]: [[فارملزم (رياضي)|نظرياتي فارملزم]]، جيڪو توانائيءَ جي بقا جي اصول تي ٻڌل آهي ** [[لاگرانجي ميڪانيات]]: هڪ ٻيو نظرياتي فارملزم، جيڪو [[گهٽ ۾ گهٽ عمل جو اصول|گهٽ ۾ گهٽ عمل جي اصول]] تي ٻڌل آهي * [[طبقاتي شمارياتي ميڪانيات]]: عام طبقاتي ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[فلڪياتي ميڪانيات]]: خلا ۾ جسمن جي حرڪت؛ جهڙوڪ سيارا، دمدار تارا، تارا، [[ڪهڪشان|ڪهڪشائون]] وغيره * [[خلائي حرڪيات]]: خلائي جهازن جي [[نيويگيشن]] وغيره * [[ٺوس ميڪانيات]]: شڪل بدلائيندڙ ٺوس مادن ۾ ظاهر ٿيندڙ [[لچڪ (طبعيات)|لچڪ]]، [[پلاسٽيسيٽي (طبعيات)|پلاسٽيسيٽي]] يا [[ويسڪو لچڪ]] * [[ڀڃڪڙي ميڪانيات]] * [[صوتيات]]: ٺوس مادن، سيالن ۽ گئسن ۾ [[آواز]] (گهاٽائي، تبديلي ۽ ڦهلاءُ) * [[سڪونيات]]: [[ميڪانيڪي توازن]] ۾ موجود نيم صلب جسم * [[سيال ميڪانيات]]: سيالن جي حرڪت * [[مٽيءَ جي ميڪانيات]]: مٽيءَ جو ميڪانيڪي رويو * [[تسلسلي ميڪانيات]]: مسلسل مادن (ٺوس ۽ سيال ٻنهي) جي ميڪانيات * [[هائڊرالڪس]]: مايعات جون ميڪانيڪي خاصيتون * [[سيال سڪونيات]]: توازن ۾ موجود مايعات * [[اطلاقي ميڪانيات]] (جنهن کي انجنيئرنگ ميڪانيات پڻ چيو وڃي ٿو) * [[حياتي ميڪانيات]]: حياتيات ۾ ٺوس مادا، سيال وغيره * [[حياتي طبعيات]]: جاندارن ۾ طبعي عمل * [[نسبيتي طبعيات|نسبيتي]] يا [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائني]] ميڪانيات === ڪوانٽم === {{main|ڪوانٽم ميڪانيات}} هيٺيان شعبا ڪوانٽم ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[شروڊنگر مساوات|شروڊنگر موجي ميڪانيات]]: ڪنهن هڪ ذري جي موجي فعل جي حرڪت بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي * [[ميٽرڪس ميڪانيات]]: هڪ متبادل تشڪيل، جيڪا محدود-بعدي حالتي خلا وارن نظامن جي مطالعي جي اجازت ڏئي ٿي * [[ڪوانٽم شمارياتي ميڪانيات]]: عام ڪوانٽم ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[ذراتي طبعيات]]: بنيادي ذرن جي حرڪت، بناوت ۽ رويو * [[نيوڪليائي طبعيات]]: نيوڪليئسن جي حرڪت، بناوت ۽ ردعمل * [[گاڙهي مادي جي طبعيات]]: ڪوانٽم گئسون، ٺوس مادا، مايعات وغيره تاريخي طور [[طبقاتي ميڪانيات]]، ڪوانٽم ميڪانيات جي ترقيءَ کان لڳ ڀڳ اڍائي صديون اڳ کان موجود هئي. طبقاتي ميڪانيات جي شروعات [[آئزڪ نيوٽن]] جي [[نيوٽن جا حرڪت جا قانون|حرڪت جي قانونن]] سان ٿي، جيڪي سترهين صديءَ دوران ''[[فلسفيا نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ۾ ترتيب ڏنا ويا. ڪوانٽم ميڪانيات بعد ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ترقي ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن کي [[پلانڪ جو مفروضو|پلانڪ جي مفروضي]] ۽ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[فوٽو اليڪٽرڪ اثر]] بابت وضاحت اڳتي وڌايو. عام طور ٻنهي شعبن کي طبعي فطرت بابت موجود سڀ کان وڌيڪ يقيني علم جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. طبقاتي ميڪانيات کي خاص طور ٻين نام نهاد [[ٺيڪ ٺاڪ سائنس|ٺيڪ ٺاڪ سائنسن]] لاءِ هڪ نمونو پڻ سمجهيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ نظرين اندر [[رياضي]] جو وسيع استعمال ۽ انهن نظرين جي تخليق ۽ آزمائش ۾ [[تجربو|تجربي]] جو فيصلائتو ڪردار بنيادي اهميت رکي ٿو. ڪوانٽم ميڪانيات جو دائرو وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها طبقاتي ميڪانيات کي هڪ اهڙي ذيلي شعبي طور پاڻ ۾ شامل ڪري ٿي، جيڪو ڪجهه مخصوص ۽ محدود حالتن ۾ لاڳو ٿئي ٿو. [[مطابقت جو اصول|مطابقت جي اصول]] موجب ٻنهي موضوعن جي وچ ۾ ڪو تضاد يا ٽڪراءُ ناهي؛ هر هڪ رڳو مخصوص حالتن سان واسطو رکي ٿو. مطابقت جي اصول موجب ڪوانٽم نظرين سان بيان ڪيل نظامن جو رويو وڏن [[ڪوانٽم انگ|ڪوانٽم انگن]] جي حد ۾ طبقاتي طبعيات جي نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪري ٿو. يعني جيڪڏهن ڪوانٽم ميڪانيات ڪنهن وڏي نظام، مثال طور بيس بال، تي لاڳو ڪئي وڃي ته نتيجو لڳ ڀڳ ساڳيو هوندو، جيڪو طبقاتي ميڪانيات لاڳو ڪرڻ سان حاصل ٿئي ها. بنيادي سطح تي ڪوانٽم ميڪانيات طبقاتي ميڪانيات جي جاءِ وٺي چڪي آهي ۽ ماليڪيولي، ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح جي عملن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي لاءِ اڻٽر آهي. تنهن هوندي به، وڏي پيماني وارن عملن ۾ طبقاتي ميڪانيات اهڙا مسئلا حل ڪري سگهي ٿي، جيڪي ڪوانٽم ميڪانيات ۾، خاص طور ڳڻپيوڪر حدن سبب، انتهائي ڏکيا آهن؛ تنهن ڪري اها اڃا تائين ڪارائتي ۽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ آهي. اهڙي رويي جون جديد وضاحتون بي گھرڻ (طئي ڪيل مفاصلو)، وقت، رفتار، تيزي، ڪميت ۽ قوت جهڙين مقدارن جي محتاط وصفن سان شروع ٿين ٿيون. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ 400 سال اڳ تائين حرڪت کي بلڪل مختلف نقطه نظر سان بيان ڪيو ويندو هو. مثال طور، يوناني فيلسوف ۽ سائنسدان [[ارسطو]] جي خيالن جي پيروي ڪندي سائنسدان اهو سمجهندا هئا ته توپ جو گولو ان ڪري هيٺ ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي فطري جاءِ ڌرتيءَ ۾ آهي؛ جڏهن ته سج، چنڊ ۽ تارا ڌرتيءَ جي چوڌاري گول مدارن ۾ ان ڪري گردش ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ آسماني جسمن جي فطرت مڪمل دائرن ۾ حرڪت ڪرڻ آهي. جديد سائنس جي پيءُ طور مشهور [[گليليو گليلي|گليليو]] پنهنجي دور جي ٻين عظيم مفڪرن جي خيالن کي گڏ ڪيو ۽ ڪنهن شروعاتي جاءِ کان طئي ڪيل مفاصلي ۽ ان لاءِ لڳندڙ وقت جي بنياد تي حرڪت جو حساب ڪرڻ شروع ڪيو. هن ڏيکاريو ته ڪِرندڙ جسمن جي رفتار سندن ڪرڻ واري وقت دوران مسلسل وڌندي رهي ٿي. جيڪڏهن هوا جي رگڙ ([[هوا جي مزاحمت]]) کي نظرانداز ڪيو وڃي ته اها تيزي ڳرن ۽ هلڪن ٻنهي جسمن لاءِ هڪجهڙي هوندي آهي. انگريز رياضيدان ۽ طبعياتدان [[آئزڪ نيوٽن]] قوت ۽ ڪميت جي وصف مقرر ڪري ۽ انهن کي تيزيءَ سان ڳنڍي هن تجزيي کي وڌيڪ بهتر بڻايو. روشنيءَ جي رفتار جي ويجهو رفتار سان هلندڙ جسمن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[خاص اضافيت|اضافيت جي نظريي]] ورتي. [آئنسٽائن جي اضافيت واري نظريي جي حسابي پيچيدگيءَ کي واضح ڪندڙ هڪ جملو.] ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي ذرن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽم نظريي]] ورتي. تنهن هوندي به، روزمره جي مظاهرن لاءِ نيوٽن جا حرڪت جا ٽي قانون اڃا تائين حرڪيات جو بنياد آهن، جيڪا حرڪت پيدا ڪندڙ سببن جو مطالعو ڪري ٿي. === نسبيتي === {{main|نسبيتي ميڪانيات}} جيئن ڪوانٽم ۽ طبقاتي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق آهي، تيئن [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت|عام]] ۽ [[خاص اضافيت|خاص]] [[اضافيت جو نظريو|اضافيت جي نظرين]]، [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] ۽ [[گليليو گليلي|گليليو]] جي ميڪانيات جي تشڪيل جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو. جڏهن ڪنهن جسم جي رفتار [[روشنيءَ جي رفتار]] جي ويجهو پهچي ٿي ته نسبيتي ۽ نيوٽني ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اهم، بلڪه غالب ٿي وڃن ٿا. مثال طور، [[طبقاتي ميڪانيات|نيوٽني ميڪانيات]] ۾ ڪنهن [[آزاد ذرو|آزاد ذري]] جي [[حرڪتي توانائي]] {{math|1=''E'' = {{sfrac|1|2}}''mv''²}} هوندي آهي، جڏهن ته نسبيتي ميڪانيات ۾ اها {{math|1=''E'' = (''γ'' − 1)''mc''²}} هوندي آهي (جتي {{math|''γ''}} [[لورينٽز عامل]] آهي؛ گهٽ توانائيءَ جي حد ۾ هي فارمولو نيوٽني اظهار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو).<ref>{{cite book |last1=Landau |first1=L. |last2=Lifshitz |first2=E. |title=The Classical Theory of Fields |date=January 15, 1980 |publisher=Butterworth-Heinemann |page=27 |edition=4th Revised English}}</ref> اعليٰ توانائي وارن عملن لاءِ ڪوانٽم ميڪانيات کي خاص اضافيت سان مطابقت پيدا ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ ضروري آهي؛ جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪوانٽم ميداني نظريو]] وجود ۾ آيو.<ref>{{cite book |last1=Weinberg |first1=S. |title=The Quantum Theory of Fields, Volume 1: Foundations |date=May 1, 2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-67053-5 |page=xxi |edition=1st}}</ref> ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] gw7lgmwy483xbiin9ol334vrlm0usdb 390663 390662 2026-07-03T15:10:57Z Intisar Ali 8681 390663 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات (Mechanics؛ يوناني:''' {{wikt-lang|grc|μηχανική}}''، ميخانيڪي، معني: [[مشين|مشينن]] بابت)<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبيعيات|طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت (فزڪس)|قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبيعي جسم|طبعي جسمن]] جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[حرڪت (فزڪس)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو.'' طبعيات جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گئليليو گئليلي|گليليو گليلي]]، [[يوھانس ڪيپلر|يوهانس ڪيپلر،]] [[ڪرسٽين اسٽيورٽ|ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبت جو نظريو|نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (رليٽوسٽڪ) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. == ذيلي شعبا == هيٺ ميڪانيات ۾ پڙهيا ويندڙ مختلف موضوعن تي مشتمل ٽي مکيه شعبا بيان ڪيا ويا آهن. ياد رهي ته [[ميداني نظريو (طبعيات)|ميدانن جو نظريو]] پڻ موجود آهي، جيڪو طبعيات ۾ هڪ الڳ شعبو آهي ۽ رسمي طور ميڪانيات کان جدا سمجهيو ويندو آهي، ڀلي اهو [[طبقاتي ميداني نظريو|طبقاتي ميدانن]] بابت هجي يا [[ڪوانٽم ميداني نظريو|ڪوانٽم ميدانن]] بابت. پر عملي طور ميڪانيات ۽ ميدانن سان لاڳاپيل موضوع هڪ ٻئي سان گهري نموني ڳنڍيل آهن. مثال طور، ذرن تي عمل ڪندڙ قوتون اڪثر ميدانن ([[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] يا [[ڪشش ثقل|ڪشش ثقل وارن]]) مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن ته ذرا پاڻ سرچشمن طور عمل ڪندي ميدان پيدا ڪن ٿا. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾ ذرا پاڻ به ميدان آهن، جيئن نظرياتي طور [[موجي فعل]] ذريعي بيان ڪيو وڃي ٿو. === ڪلاسيڪي === {{main|ڪلاسيڪي ميڪانيات}} [[File:Newtonslawofgravity.ogv|thumb|پروفيسر [[والٽر ليوئن]] [[ايم آءِ ٽي]] جي ڪورس 8.01 ۾ [[نيوٽن جو عالمگير ڪشش ثقل جو قانون|نيوٽن جي ڪشش ثقل جي قانون]] جي وضاحت ڪري رهيو آهي.<ref> {{cite video | people = [[والٽر ليوئن]] | date = October 4, 1999 | title = Work, Energy, and Universal Gravitation. MIT Course 8.01: Classical Mechanics, Lecture 11. | url = http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-01-physics-i-classical-mechanics-fall-1999/video-lectures/lecture-11/ | format = ogg | medium = videotape | publisher = [[MIT OpenCourseWare|MIT OCW]] | location = Cambridge, MA US | access-date = December 23, 2010 | time = 1:21-10:10 | ref = lewin }}</ref> ]] هيٺيان شعبا ڪلاسيڪي ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[نيوٽني ميڪانيات]]: حرڪت ([[حرڪت شناسي]]) ۽ قوتن ([[تجزياتي حرڪيات|حرڪيات]]) جو اصل نظريو * [[تجزياتي ميڪانيات]]: نيوٽني ميڪانيات جي نئين سر جوڙجڪ، جنهن ۾ قوتن بدران نظام جي توانائيءَ تي زور ڏنو وڃي ٿو. تجزياتي ميڪانيات جون ٻه مکيه شاخون آهن: ** [[هئملٽني ميڪانيات]]: [[فارملزم (رياضي)|نظرياتي فارملزم]]، جيڪو توانائيءَ جي بقا جي اصول تي ٻڌل آهي ** [[لاگرانجي ميڪانيات]]: هڪ ٻيو نظرياتي فارملزم، جيڪو [[گهٽ ۾ گهٽ عمل جو اصول|گهٽ ۾ گهٽ عمل جي اصول]] تي ٻڌل آهي * [[ڪلاسيڪي شمارياتي ميڪانيات]]: عام طبقاتي ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[فلڪياتي ميڪانيات]]: خلا ۾ جسمن جي حرڪت؛ جهڙوڪ سيارا، دمدار تارا، تارا، [[ڪهڪشان|ڪهڪشائون]] وغيره * [[خلائي حرڪيات]]: خلائي جهازن جي [[نيويگيشن]] وغيره * [[ٺوس ميڪانيات]]: شڪل بدلائيندڙ ٺوس مادن ۾ ظاهر ٿيندڙ [[لچڪ (طبعيات)|لچڪ]]، [[پلاسٽيسيٽي (طبعيات)|پلاسٽيسيٽي]] يا [[ويسڪو لچڪ]] * [[ڀڃڪڙي ميڪانيات]] * [[صوتيات]]: ٺوس مادن، سيالن ۽ گئسن ۾ [[آواز]] (گهاٽائي، تبديلي ۽ ڦهلاءُ) * [[سڪونيات]]: [[ميڪانيڪي توازن]] ۾ موجود نيم صلب جسم * [[سيال ميڪانيات]]: سيالن جي حرڪت * [[مٽيءَ جي ميڪانيات]]: مٽيءَ جو ميڪانيڪي رويو * [[تسلسلي ميڪانيات]]: مسلسل مادن (ٺوس ۽ سيال ٻنهي) جي ميڪانيات * [[هائڊرالڪس]]: مايعات جون ميڪانيڪي خاصيتون * [[سيال سڪونيات]]: توازن ۾ موجود مايعات * [[اطلاقي ميڪانيات]] (جنهن کي انجنيئرنگ ميڪانيات پڻ چيو وڃي ٿو) * [[حياتي ميڪانيات]]: حياتيات ۾ ٺوس مادا، سيال وغيره * [[حياتي طبعيات]]: جاندارن ۾ طبعي عمل * [[نسبيتي طبعيات|نسبيتي]] يا [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائني]] ميڪانيات === ڪوانٽم === {{main|ڪوانٽم ميڪانيات}} هيٺيان شعبا ڪوانٽم ميڪانيات جا حصا سمجهيا وڃن ٿا: * [[شروڊنگر مساوات|شروڊنگر موجي ميڪانيات]]: ڪنهن هڪ ذري جي موجي فعل جي حرڪت بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي * [[ميٽرڪس ميڪانيات]]: هڪ متبادل تشڪيل، جيڪا محدود-بعدي حالتي خلا وارن نظامن جي مطالعي جي اجازت ڏئي ٿي * [[ڪوانٽم شمارياتي ميڪانيات]]: عام ڪوانٽم ميڪانيات کي اهڙن نظامن جي مطالعي تائين وسيع ڪري ٿي، جن جي حالت اڻڄاتل هجي؛ ان کي اڪثر [[حرارتيات|حرارتي]] خاصيتون اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو * [[ذراتي طبعيات]]: بنيادي ذرن جي حرڪت، بناوت ۽ رويو * [[نيوڪليائي طبعيات]]: نيوڪليئسن جي حرڪت، بناوت ۽ ردعمل * [[گاڙهي مادي جي طبعيات]]: ڪوانٽم گئسون، ٺوس مادا، مايعات وغيره تاريخي طور [[طبقاتي ميڪانيات]]، ڪوانٽم ميڪانيات جي ترقيءَ کان لڳ ڀڳ اڍائي صديون اڳ کان موجود هئي. طبقاتي ميڪانيات جي شروعات [[آئزڪ نيوٽن]] جي [[نيوٽن جا حرڪت جا قانون|حرڪت جي قانونن]] سان ٿي، جيڪي سترهين صديءَ دوران ''[[فلسفيا نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ۾ ترتيب ڏنا ويا. ڪوانٽم ميڪانيات بعد ۾ اوڻيهين صديءَ دوران ترقي ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن کي [[پلانڪ جو مفروضو|پلانڪ جي مفروضي]] ۽ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[فوٽو اليڪٽرڪ اثر]] بابت وضاحت اڳتي وڌايو. عام طور ٻنهي شعبن کي طبعي فطرت بابت موجود سڀ کان وڌيڪ يقيني علم جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. طبقاتي ميڪانيات کي خاص طور ٻين نام نهاد [[ٺيڪ ٺاڪ سائنس|ٺيڪ ٺاڪ سائنسن]] لاءِ هڪ نمونو پڻ سمجهيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ نظرين اندر [[رياضي]] جو وسيع استعمال ۽ انهن نظرين جي تخليق ۽ آزمائش ۾ [[تجربو|تجربي]] جو فيصلائتو ڪردار بنيادي اهميت رکي ٿو. ڪوانٽم ميڪانيات جو دائرو وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها طبقاتي ميڪانيات کي هڪ اهڙي ذيلي شعبي طور پاڻ ۾ شامل ڪري ٿي، جيڪو ڪجهه مخصوص ۽ محدود حالتن ۾ لاڳو ٿئي ٿو. [[مطابقت جو اصول|مطابقت جي اصول]] موجب ٻنهي موضوعن جي وچ ۾ ڪو تضاد يا ٽڪراءُ ناهي؛ هر هڪ رڳو مخصوص حالتن سان واسطو رکي ٿو. مطابقت جي اصول موجب ڪوانٽم نظرين سان بيان ڪيل نظامن جو رويو وڏن [[ڪوانٽم انگ|ڪوانٽم انگن]] جي حد ۾ طبقاتي طبعيات جي نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪري ٿو. يعني جيڪڏهن ڪوانٽم ميڪانيات ڪنهن وڏي نظام، مثال طور بيس بال، تي لاڳو ڪئي وڃي ته نتيجو لڳ ڀڳ ساڳيو هوندو، جيڪو طبقاتي ميڪانيات لاڳو ڪرڻ سان حاصل ٿئي ها. بنيادي سطح تي ڪوانٽم ميڪانيات طبقاتي ميڪانيات جي جاءِ وٺي چڪي آهي ۽ ماليڪيولي، ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح جي عملن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي لاءِ اڻٽر آهي. تنهن هوندي به، وڏي پيماني وارن عملن ۾ طبقاتي ميڪانيات اهڙا مسئلا حل ڪري سگهي ٿي، جيڪي ڪوانٽم ميڪانيات ۾، خاص طور ڳڻپيوڪر حدن سبب، انتهائي ڏکيا آهن؛ تنهن ڪري اها اڃا تائين ڪارائتي ۽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ آهي. اهڙي رويي جون جديد وضاحتون بي گھرڻ (طئي ڪيل مفاصلو)، وقت، رفتار، تيزي، ڪميت ۽ قوت جهڙين مقدارن جي محتاط وصفن سان شروع ٿين ٿيون. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ 400 سال اڳ تائين حرڪت کي بلڪل مختلف نقطه نظر سان بيان ڪيو ويندو هو. مثال طور، يوناني فيلسوف ۽ سائنسدان [[ارسطو]] جي خيالن جي پيروي ڪندي سائنسدان اهو سمجهندا هئا ته توپ جو گولو ان ڪري هيٺ ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي فطري جاءِ ڌرتيءَ ۾ آهي؛ جڏهن ته سج، چنڊ ۽ تارا ڌرتيءَ جي چوڌاري گول مدارن ۾ ان ڪري گردش ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ آسماني جسمن جي فطرت مڪمل دائرن ۾ حرڪت ڪرڻ آهي. جديد سائنس جي پيءُ طور مشهور [[گليليو گليلي|گليليو]] پنهنجي دور جي ٻين عظيم مفڪرن جي خيالن کي گڏ ڪيو ۽ ڪنهن شروعاتي جاءِ کان طئي ڪيل مفاصلي ۽ ان لاءِ لڳندڙ وقت جي بنياد تي حرڪت جو حساب ڪرڻ شروع ڪيو. هن ڏيکاريو ته ڪِرندڙ جسمن جي رفتار سندن ڪرڻ واري وقت دوران مسلسل وڌندي رهي ٿي. جيڪڏهن هوا جي رگڙ ([[هوا جي مزاحمت]]) کي نظرانداز ڪيو وڃي ته اها تيزي ڳرن ۽ هلڪن ٻنهي جسمن لاءِ هڪجهڙي هوندي آهي. انگريز رياضيدان ۽ طبعياتدان [[آئزڪ نيوٽن]] قوت ۽ ڪميت جي وصف مقرر ڪري ۽ انهن کي تيزيءَ سان ڳنڍي هن تجزيي کي وڌيڪ بهتر بڻايو. روشنيءَ جي رفتار جي ويجهو رفتار سان هلندڙ جسمن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[خاص اضافيت|اضافيت جي نظريي]] ورتي. [آئنسٽائن جي اضافيت واري نظريي جي حسابي پيچيدگيءَ کي واضح ڪندڙ هڪ جملو.] ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي ذرن لاءِ نيوٽن جي قانونن جي جاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽم نظريي]] ورتي. تنهن هوندي به، روزمره جي مظاهرن لاءِ نيوٽن جا حرڪت جا ٽي قانون اڃا تائين حرڪيات جو بنياد آهن، جيڪا حرڪت پيدا ڪندڙ سببن جو مطالعو ڪري ٿي. === نسبيتي === {{main|نسبيتي ميڪانيات}} جيئن ڪوانٽم ۽ طبقاتي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق آهي، تيئن [[البرٽ آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت|عام]] ۽ [[خاص اضافيت|خاص]] [[اضافيت جو نظريو|اضافيت جي نظرين]]، [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] ۽ [[گليليو گليلي|گليليو]] جي ميڪانيات جي تشڪيل جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو. جڏهن ڪنهن جسم جي رفتار [[روشنيءَ جي رفتار]] جي ويجهو پهچي ٿي ته نسبيتي ۽ نيوٽني ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اهم، بلڪه غالب ٿي وڃن ٿا. مثال طور، [[طبقاتي ميڪانيات|نيوٽني ميڪانيات]] ۾ ڪنهن [[آزاد ذرو|آزاد ذري]] جي [[حرڪتي توانائي]] {{math|1=''E'' = {{sfrac|1|2}}''mv''²}} هوندي آهي، جڏهن ته نسبيتي ميڪانيات ۾ اها {{math|1=''E'' = (''γ'' − 1)''mc''²}} هوندي آهي (جتي {{math|''γ''}} [[لورينٽز عامل]] آهي؛ گهٽ توانائيءَ جي حد ۾ هي فارمولو نيوٽني اظهار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو).<ref>{{cite book |last1=Landau |first1=L. |last2=Lifshitz |first2=E. |title=The Classical Theory of Fields |date=January 15, 1980 |publisher=Butterworth-Heinemann |page=27 |edition=4th Revised English}}</ref> اعليٰ توانائي وارن عملن لاءِ ڪوانٽم ميڪانيات کي خاص اضافيت سان مطابقت پيدا ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ ضروري آهي؛ جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪوانٽم ميداني نظريو]] وجود ۾ آيو.<ref>{{cite book |last1=Weinberg |first1=S. |title=The Quantum Theory of Fields, Volume 1: Foundations |date=May 1, 2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-67053-5 |page=xxi |edition=1st}}</ref> ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] 7pn9trzvs72t5m1nrrpwtr30k6mj3ss 0 21048 390878 384784 2026-07-04T11:48:48Z Ibne maryam 17680 390878 wikitext text/x-wiki {{Infobox scholar | name = ابو ريحان البيروني | image = Biruni-russian.jpg | caption = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي | native_name = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني | birth_date = 5 سيپٽمبر، 973ع | birth_place = ڪاث، خوارزم، [[افريغيان خاندان]] (موجوده [[ازبڪستان]]) | death_date = c. 1050 (77 سال) | death_place = [[غزني]]، غزنوي سلطنت (موجوده [[افغانستان]]) | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = خوارزم، [[وچ ايشيا]] <br/>زياريان خاندان ([[ري، ايران]])<ref name="The Exact Sciences 1999">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}</ref> [[غزنوي شاھي خاندان|غزنوي]] ([[غزني]])<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's "fusion of Horizons" |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}</ref> | main_interests = [[علم ارضيات]]، [[علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]] | notable_ideas = | major_works = [[ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه]] (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، [[ڪتاب الهند|ڪتاب الھند]]، قانون المسعودي، علم النجوم | influences = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]، [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، [[ابو سعيد السجزي]]، [[حڪيم اہرانشھري]]، [[ابو ناصر منصور]]، [[ابوعلي سينا]]، [[البتاني]]، [[التميمي]] | influenced = [[ابو سعيد السجزي]]، [[ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخزيني]]، [[زڪريا القزويني]]، [[مراغه رصدخانو]]، [[اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] }} '''ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني''' (Abu Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni) جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي "البيروني" (Al Beruni) سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر "خوارزم" جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”بيرون“ ۾ تاريخ 366ھ مطابق 976ع ۾ ڄائو.<ref name="سنڌيانا"/> ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.<ref name="سنڌيانا"/> سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.<ref name="EirLife">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==نالي جي معني== لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“<ref name="سنڌيانا"/>. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name"بوس ورٿ">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==سياحت== البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين.<ref name="سنڌيانا"/> هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي.<ref name="سنڌيانا"/> [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو."<ref name="سنڌيانا"/> اهڙيءَ طرح اڳتي هلي [[سنڌ]] جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: "هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي."<ref name="سنڌيانا"/> هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ "سنڌي ڪئلينڊر" جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ "ري" شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ==محمود غزنوي جي درٻار ۾== جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس.<ref name="سنڌيانا"/> ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]] سڏجي ٿو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}</ref> ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> سال 1022ع کان 1030ع جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر هندوستان تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/><ref>{{Cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}</ref> ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 45, </ref> ==عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون== ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو.<ref name="سنڌيانا"/> سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي.<ref name="سنڌيانا"/> رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا.<ref name="سنڌيانا"/> سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي [[بخارا]] ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}</ref> [[علم طبعيات]] ۾ البيروني [[ميڪانيات]] ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote= Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}</ref> ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic) کي پيدا ڪيو. ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا.<ref name="البيروني جي سائنس">{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}</ref> جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون.<ref name="البيروني جي سائنس"/> [[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]] [[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]] البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}</ref> ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني.<ref>Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])</ref> ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}</ref><ref name="Levey1973">{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}</ref> ==لاڏاڻُو== [[محمود غزنوي]] جي لاڏاڻي (421 ھجري/1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو.<ref name="سنڌيانا"/> اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا.<ref name="سنڌيانا"/> ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440 هجري مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين.<ref name="سنڌيانا ">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006013851/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%20%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86 |date=2023-10-06 }}-</ref> ==ڪتاب الهند== محقق اَبورَيحان البيرُونِي جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت "ڪتاب الهند" لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا [[سنڌي ٻولي]]ءَ سان ملن ٿا.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:البيروني]] [[زمرو:سياحت]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:تاريخ دان]] [[زمرو:جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] cxqo27lyinetu47tr6czcpdkh7z9t1r 390881 390878 2026-07-04T11:50:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 390881 wikitext text/x-wiki {{Infobox scholar | name = ابو ريحان البيروني | image = Biruni-russian.jpg | caption = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي | native_name = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني | birth_date = 5 سيپٽمبر، 973ع | birth_place = ڪاث، خوارزم، [[افريغيان خاندان]] (موجوده [[ازبڪستان]]) | death_date = c. 1050 (77 سال) | death_place = [[غزني]]، غزنوي سلطنت (موجوده [[افغانستان]]) | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = خوارزم، [[وچ ايشيا]] <br/>زياريان خاندان ([[ري، ايران]])<ref name="The Exact Sciences 1999">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}</ref> [[غزنوي شاھي خاندان|غزنوي]] ([[غزني]])<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's "fusion of Horizons" |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}</ref> | main_interests = [[علم ارضيات]]، [[علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]] | notable_ideas = | major_works = [[ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه]] (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، [[ڪتاب الهند|ڪتاب الھند]]، قانون المسعودي، علم النجوم | influences = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]، [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، [[ابو سعيد السجزي]]، [[حڪيم اہرانشھري]]، [[ابو ناصر منصور]]، [[ابوعلي سينا]]، [[البتاني]]، [[التميمي]] | influenced = [[ابو سعيد السجزي]]، [[ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخزيني]]، [[زڪريا القزويني]]، [[مراغه رصدخانو]]، [[اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] }} '''البيروني'''، مڪمل نالو ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني (Abu Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni) جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي "البيروني" (Al Beruni) سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر "خوارزم" جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ "بيرون" ۾ 366 ھجري مطابق 976ع ۾ ڄائو.<ref name="سنڌيانا"/> ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.<ref name="سنڌيانا"/> سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.<ref name="EirLife">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==نالي جي معني== لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“<ref name="سنڌيانا"/>. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name"بوس ورٿ">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==سياحت== البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين.<ref name="سنڌيانا"/> هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي.<ref name="سنڌيانا"/> [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو."<ref name="سنڌيانا"/> اهڙيءَ طرح اڳتي هلي [[سنڌ]] جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: "هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي."<ref name="سنڌيانا"/> هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ "سنڌي ڪئلينڊر" جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ "ري" شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ==محمود غزنوي جي درٻار ۾== جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس.<ref name="سنڌيانا"/> ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]] سڏجي ٿو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}</ref> ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> سال 1022ع کان 1030ع جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر هندوستان تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/><ref>{{Cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}</ref> ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 45, </ref> ==عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون== ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو.<ref name="سنڌيانا"/> سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي.<ref name="سنڌيانا"/> رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا.<ref name="سنڌيانا"/> سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي [[بخارا]] ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}</ref> [[علم طبعيات]] ۾ البيروني [[ميڪانيات]] ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote= Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}</ref> ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic) کي پيدا ڪيو. ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا.<ref name="البيروني جي سائنس">{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}</ref> جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون.<ref name="البيروني جي سائنس"/> [[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]] [[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]] البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}</ref> ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني.<ref>Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])</ref> ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}</ref><ref name="Levey1973">{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}</ref> ==لاڏاڻُو== [[محمود غزنوي]] جي لاڏاڻي (421 ھجري/1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو.<ref name="سنڌيانا"/> اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا.<ref name="سنڌيانا"/> ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440 هجري مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين.<ref name="سنڌيانا ">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006013851/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%20%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86 |date=2023-10-06 }}-</ref> ==ڪتاب الهند== محقق اَبورَيحان البيرُونِي جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت "ڪتاب الهند" لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا [[سنڌي ٻولي]]ءَ سان ملن ٿا.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:البيروني]] [[زمرو:سياحت]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:تاريخ دان]] [[زمرو:جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] hq3g85xgja4qtgryubuioqr4sepe2vv 390890 390881 2026-07-04T11:58:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 390890 wikitext text/x-wiki {{Infobox scholar | name = ابو ريحان البيروني | image = Biruni-russian.jpg | caption = 1973 ۾ [[سوويت يونين]] ۾ البيروني جي خيالي تصوير سان جاري ڪيل پوسٽ جي ٽڪلي | native_name = ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني | birth_date = 5 سيپٽمبر، 973ع | birth_place = ڪاث، خوارزم، افريغيان خاندان (موجوده [[ازبڪستان]]) | death_date = لڳ ڀڳ 1050ع (77 سال) | death_place = [[غزني]]، غزنوي سلطنت (موجوده [[افغانستان]]) | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = خوارزم، [[وچ ايشيا]] <br/>زياريان خاندان (ري، [[ايران]])<ref name="The Exact Sciences 1999">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=hvx9jq_2L3EC}}|title=The Cambridge History of Iran: The period from the Arab invasion to the Saljuqs|editor-last=Frye|editor-first=R. N.|editor-last2=Fisher|editor-first2=William Bayne|date=1975-06-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521200936|language=en|chapter=The Exact Sciences |first=E.S. |last=Kennedy|p= 394}}</ref> غزنوي شاھي خاندان ([[غزني]])<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Snf-XWjqJ0kC|page=58}}|title=Understanding Other Religions: Al-Biruni's and Gadamer's "fusion of Horizons" |last=Ataman|first=Kemal|date=2008|p=58|publisher=CRVP|isbn=9781565182523|language=en}}</ref> | main_interests = [[ارضيات|علم ارضيات]]، [[طبيعيات|علم طبعيات]]، [[علم الانسان]]، [[تقابلي سماجيات]]، [[فلڪيات|علم فلڪيات]]، [[علم نجوم]]، [[ علم ڪيميا]]، [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[رياضيات|علم رياضي]]، [[طب]]، [[نفسيات]]، [[اسلامي فلسفو]]، [[اسلاميات]] | notable_ideas = | major_works = ڪتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه (گذريل صدين جا باقي آثار)، جواھر، [[ڪتاب الهند|ڪتاب الھند]]، قانون المسعودي، علم النجوم | influences = [[ارسطو]]، [[بطليموس]]، [[آريا ڀٽ]]، [[برھما گپتا]]، [[ابو حنيفه دينوري]]، [[ابوبڪر محمد بن ذڪريا الرازي|الرازي]]، ابو سعيد السجزي، حڪيم اہرانشھري، ابو ناصر منصور، [[ابو علي سينا]]، البتاني، التميمي | influenced = ابو سعيد السجزي، [[ابن سينا|ابو علي سينا]]، [[عمر خيام]]، [[الخزيني]]، زڪريا القزويني، مراغه رصدخانو، [[اسلام ۽ سائنس|اسلامي سائنس]]، [[اسلامي فلسفو]] }} '''البيروني'''، مڪمل نالو ابو ريحان محمد ابن احمد البيروني (<small>Abu</small> <small>Rehan Muhammad Ibne Ahmed Al Beruni</small>) جيڪو [[سائنس]] جي دنيا ۾ مختصر نالي '''البيروني''' (<small>Al Beruni</small>) سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر "خوارزم" جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ "بيرون" ۾ 366 ھجري مطابق 976ع ۾ ڄائو.<ref name="سنڌيانا"/> ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.<ref name="سنڌيانا"/> سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.<ref name="EirLife">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==نالي جي معني== لفظ ”ابو ريحان“ جي لغوي معنا آهي: ”نازبوءِ جو پيءُ“<ref name="سنڌيانا"/>. البيرون فارسي ٻوليءَ ۾ ٻاھرين ضلعي کي چوندا آهن. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي ۽ تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي ۽ هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ ۽ پرائيڻ ۾ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ۾ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت ۾ گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت ۽ هندسه (انگن) وغيره جي علمن ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر ۽ فلسفي ۾ گوءِ کڻي ويندو هو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن خوارزم ۾ زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي ۽ طبعيات ۽ ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name"بوس ورٿ">{{harvnb|Bosworth|1968|quote="The word ''Biruni'' means "from the outer-district" in [[Persian language|Persian]], and so this became his ''[[Nisbat (onomastics)|nisba]]'': "al-Bīrūnī" = "the Birunian". Al-Biruni's relatives also took interest in the studies of science as well, so he grew up in an environment encouraging to his interests. He even had ties to royalty as there are links in his family to the families of prestigious elites.}}</ref> ==سياحت== البيروني جڏهن پاڻ ڀرو ٿيو، ته دنيا جي سير ۽ سياحت جو شوق جاڳيس، جنهن ڪري ديس ڇڏي پرديس ڏانهن پنڌ پيو. دنيا جو ڳچ حصو گهميو ۽ آخر هندستان پهتو. هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦرندو رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[سنڌ]] ۽ پنجاب ۾ به ڪجهه وقت رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> [[بنارس]] ۾ مشهور ساڌن ۽ پنڊتن جي صحبت مليس. کانئن سنسڪرت ۽ هندي ٻوليون سکيو ۽ قديم [[سنڌ]] جي حدن، مثلاً ملتان جي ايراضيءَ ۾ پهتو ۽ مقامي تهذيب، ويدانيت ۽ فلسفي جو ڳوڙهو اڀياس ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> ان کان سواءِ سرياني، عربي، فارسي ۽ يوناني ٻولي جي ڀلي ڀت ڄاڻ حاصل ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> هندستان جي سفر جي باري ۾ ”ڪتاب الهند“ نالي هڪ اهم ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هند ۽ سنڌ جي تهذيب ۽ تمدن بابت تفصيلي ۽ معلوماتي احوال ڏنائين.<ref name="سنڌيانا"/> هن قديم سناتن ڌرم جي حوالي سان لکيو آهي ته: ”هندو موحد آهن، هندو ڌرم جي بنيادي تعليم ۾ بت پرستيءَ جي سکيا ڪا نه ٿي ڏني وڃي.<ref name="سنڌيانا"/> [[هندو]] سڌريل، ايماندار ۽ علم وارا آهن، جن جي فلسفي مان يونان، مصر ۽ عرب جي عالمن تمام گهرو اثر ورتو."<ref name="سنڌيانا"/> اهڙيءَ طرح اڳتي هلي [[سنڌ]] جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: "هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ۽ ڍنگ جي آهي."<ref name="سنڌيانا"/> هن ڪتاب ۾ ان وقت سنڌ ۾ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين ۽ عام شين جا مشهور ۽ لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت ۽ لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> هن [[سنڌي]] رسم الخط ۽ "سنڌي ڪئلينڊر" جو به پنهنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني ۾ شروع ٿئي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/> لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن ۽ خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو ۽ مصيبتون سهندو، [[ايران]] کان اچي نڪتو. ايران ۾ "ري" شهر ۾ ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ==محمود غزنوي جي درٻار ۾== جڏهن سلطان محمود جرجان فتح ڪيو، ته البيرونيءَ کي به ساڻ غزنيءَ پاڻ سان وٺي آيو ۽ پنهنجي خاص درٻارين ۾ رهايائينس.<ref name="سنڌيانا"/> ترڪ نسل جو سلطان [[محمود غزنوي]] جو 998ع کان 1030ع تائين حاڪم رھيو. ان 1017ع ۾ خوارزم فتح ڪيو جيڪو ھن وقت [[ازبڪستان]] جو شھر [[خيو]] سڏجي ٿو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> فتح بعد ان البيروني کي افغانستان ۾ پنھنجي درٻار جو نجومي<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=fUFhtQEACAAJ |page=68}} |title=The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization |last=Hodgson |first=Marshall G. S.|date=1974 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0226346779 |language=en |p=68}}</ref> ۽ فلڪياتي ماھر طور شامل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> سال 1022ع کان 1030ع جي وچ ۾ ھي سلطان محمود سان اتر هندوستان تي ڪيل حملن دوران ساڻس گڏ رھيو ۽ ان سفرن کيس ڏجن سالن تائين ھندو مذھب ۽ فلسفي کي سمجھڻ جو موقعو فراھم ڪيو. ھن برھمڻن سان ملاقاتون ڪيون ۽ انھن جي مقدس ٻولي [[سنسڪرت]] سکيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/><ref>{{Cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=eLDPuc4SL_c |page=27}} |title= Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey |last= Waardenburg |first=Jacques |date=1999-08-19 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780195355765 |language=en|p=27|ref=harv}}</ref> ھن جي انھن ڪاوشن جو نتيجو ڪتاب الھند جھڙي بي مثال شاھڪار جي صورت ۾ ٿيو جيڪو ھن 1031 ۾ غزني ۾ پھچڻ بعد مڪمل ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 45, </ref> ==عالمن جي صحبت ۽ علمي ڪاوشون== ابو ريحان کي پنهنجي دور جي مشهور عالمن کان فيض حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو، جنهنڪري لاڳيتو تعليم ۽ تحقيق هن کي ، هڪ ممتاز ۽ ناليواري حيثيت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو.<ref name="سنڌيانا"/> سندس لکيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 150 جي لڳ ڀڳ آهي ۽ انهن جي ٿولهه ويهه هزار صفحن کان وڌيڪ آهي.<ref name="سنڌيانا"/> رياضي (انگي حساب)، مناظر ارض، نجوم، هيئت، مناظر، ارض، جواهر شناسي (ڪيميا)، آثار قديمه، تاريخ ۽ تمدن، مذهب، قانون، جاگرافي ۽ فلسفو وغيره سندس دل وٽان موضوع هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علمي اعتبار کان هندستان جا عالم کيس ”وديا ساگر“ (علم جو سمنڊ) سڏيندا هئا. سندس مشهور تصنيفن ۾: ”الاثار الباقية“ ۽ ”قانون المسعودي“ شمار ٿين ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> البيرونيءَ جي رياضي، هيئت ۽ نجوم جي علمن ۾ گهري دلچسپي رهي. ساڳئي وقت سائنس جي ميدان ۾ سندس شمار عظيم مسلمان سائنسدانن ۾ ٿئي ٿو، جن جي عظمت ۽ تدبر جو احاطو عالم انسانيت تائين پکڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي جو سندس علمي ڪارناما رهنديءَ دنيا تائين قائم رهندا.<ref name="سنڌيانا"/> سندس شخصيت پنهنجي جامعيت ۽ هم گيريءَ جي اعتبار کان افضل هئي. [[اسلام]] جو پوئلڳ ۽ مستقل ارادي رکڻ سبب پنهنجن ڪتابن ۾ ڪڏهن به هندو يا عيسائي مذهبن تي ڪنهن به قسم جي تنقيد نه ڪيائين.<ref name="سنڌيانا"/> علم هيئت جي باري ۾ کيس وڏي استادي مليل هئي، جنهنڪري صحيح جواب ٻڌائڻ ۾ دير نه ڪندو هو. انهيءَ لحاظ کان کيس ”جادوگر“ سڏيندا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> علم نجوم جي ڄاڻ بابت به سندس اڳڪٿيون بلڪل سچيون ثابت ٿيون. سلطان محمود غزنويءَ کي ”نجوم“ تي اعتبار نه هوندو هو، پر ابو ريحان جي پيشنگوين کان سئو سيڪڙو متاثر ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> ھن جي ھمدردي [[افريغيان خاندان]] سان ھيون جنھن کي 995ع ۾ مخالف ماموني خاندان ھٽائي پاڻ حاڪم ٿي ويا جنھن ڪري ھن پنھنجو علائقو ڇڏي [[بخارا]] ۾ رھڻ شروع ڪيو ۽ ساماني حاڪم [[منصور ٻيون پٽ نوح]] جي علائقي ۾ آيو جتي ھن ابوعلي سينا سان خط و ڪتابت جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=A-jFcIshQd4CB|page=111}}|p=111|title=Beyond Death: The Mystical Teachings of ʻAyn Al-Quḍāt Al-Hamadhānī|last=Papan-Matin|first=Firoozeh|date=2010|publisher=BRILL|isbn=9004174133|language=en}}</ref> [[علم طبعيات]] ۾ البيروني [[ميڪانيات]] ۾ تجرباتي سائنسي طريقي کي متعارف ڪرايو ۽ ميڪانيڪي سائنس ۾ سڪون (static) ۽ حرڪت (dynamic) کي ملائڻ جو خيال پيش ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Dy897SeErOQC|page=642}}|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science|editor-first=Rāshid|editor-last=Rushdī|date=1996|publisher=Psychology Press|isbn=9780415124119|language=en|first1= Mariam |last1=Rozhanskaya |first2=I. S. |last2=Levinova |title=Statics| p= 642|quote= Using a whole body of mathematical methods (not only those inherited from the antique theory of ratios and infinitesimal techniques, but also the methods of the contemporary algebra and fine calculation techniques), Muslim scientists raised statics to a new, higher level. The classical results of Archimedes in the theory of the centre of gravity were generalized and applied to three-dimensional bodies, the theory of ponderable lever was founded and the 'science of gravity' was created and later further developed in medieval Europe. The phenomena of statics were studied by using the dynamic approach so that two trends – statics and dynamics – turned out to be inter-related within a single science, mechanics. The combination of the dynamic approach with Archimedean hydrostatics gave birth to a direction in science which may be called medieval hydrodynamics. [...] Numerous fine experimental methods were developed for determining the specific weight, which were based, in particular, on the theory of balances and weighing. The classical works of al-Biruni and al-Khazini can by right be considered as the beginning of the application of experimental methods in medieval science.}}</ref> ھن پاڻياٺي سڪون (hydrostatics) کي حرڪت (dynamics) سان ملائي پاڻياٺي حرڪت (hydrodynamic) کي پيدا ڪيو. ھن ڪثافت يا گھٽائي، وزن ۽ ڪشش ثقل کي جاچڻ جا نوان طريقا متعارف ڪرايا. ھن روشني ۽ حرارت جا مختلف مفروصا پڻ پيش ڪيا.<ref name="البيروني جي سائنس">{{cite journal|last1=Sparavigna|first1=Amelia|title=The Science of Al-Biruni|journal=International Journal of Sciences|date=2013|volume=2|url=http://www.ijsciences.com/pub/article/364}}</ref> جيتوڻيڪ ھن پنھنجي تحقيق ۾ طبعيات کي مرڪز نہ بڻايو ھيو پر ان علم جون جھلڪيون ھن جي لکڻين ۾ موجود ھيون.<ref name="البيروني جي سائنس"/> [[فائل:Lunar phases al-Biruni.jpg|200px|thumb|البيروني جي فلڪيات تي لکيل ڪتاب مان ورتل ھڪ تمثيلي خاڪو جنهن م چنڊ جا مختلف مرحلا ڏيکاريل.]] [[فائل:Abu Reyhan Biruni-Earth Circumference.svg|200px|thumb|ڌرتي جي گولي ۽ ان جي نيم قطر ۽ گھيري جي ماپ جي تخميني لڳائڻ جي البيروني واري تجويز ۽ طريقي جو تمثيلي خاڪو]] البيروني پنھنجي ڪل 146 ڪتابن مان 95 ڪتاب علم فلڪيات، علم رياضي ۽ انھن سان لاڳاپيل جاگرافي تي لکيا. ھن جي مذھبي عبادت سان لڳاء ھن ۾ علم فلڪيات جي تحقيق جو جذبو پيدا ڪيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> نماز لاء ان وقت مقدس مذهبي جاين جو صحيح رخ ڄاڻڻ جي طريقي جي ضرورت ھئي ۽ درست طريقي لاء فلڪياتي معلومات ئي ھڪ ذريعو ھيو.<ref name="البيروني جي سائنس"/> ھي ستارن جي گردش جي قسمت تي اثر جي خيال کي ڪوڙي جادوگري قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=Hp-H4KhAvoUC&lpg=PR3|page=32}}|title=Classical Scientific Astrology|last=Noonan|first=George C.|date=July 2005|publisher=American Federation of Astr|isbn=9780866900492|language=en}}</ref> ھن مسلمان ليکڪن جي زمين جي گردش جي قياس آرائي تي اھا ڳالھ مڃي تہ ان وٽ ان خيال کي ثابت ڪرڻ يا رد ڪرڻ جو ڪو دليل ڪونھي پر ھن زمين جي گردش جي خيال جي حق ۾ راء ڏني.<ref>Douglas ([[#CITEREFDouglas1973|1973, p.210]])</ref> ھن طبي دواسازي تي بہ تحقيق ڪئي ۽ '''ڪتاب سيداله في الطب''' نالي ڪتاب ۾ پنھنجي دؤر جي سمورين ڄاتل دوائن جو ذڪر ڪيو. ھن شامي، يوناني، بلوچي، فارسي، افغاني، ڪرد ٻولين جي دوائن جي ھم معنيَ نالن جي فھرست پڻ تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |author1=Kujundzić, E. |author2=Masić, I. |title=[Al-Biruni—a universal scientist]|journal=Med. Arh. |date=1999 |volume=53 |issue=2 |pages=117–120 |pmid=10386051 |language=Croatian}}</ref><ref name="Levey1973">{{cite book|last=Levey|first=Martin|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|url={{google books |plainurl=y |id=LtYUAAAAIAAJ|page=179}}|year=1973|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-03796-9|page=179}}</ref> ==لاڏاڻُو== [[محمود غزنوي]] جي لاڏاڻي (421 ھجري/1030ع) کانپوءِ سندس پٽس شاهه مسعود غزنويءَ به البيروني جي ساڳي عزت ۽ احترام ڪندو آيو.<ref name="سنڌيانا"/> اتي سندس سڃاڻپ مامون رشيد ۽ بوعلي سينا سان به ٿي، جيڪي سندس علمي فضيلت سبب شاگرد بڻيا.<ref name="سنڌيانا"/> ابو ريحان، غزنيءَ ۾ رهندي گهڻا ئي ڪتاب لکيا، نيٺ لاڳيتو جاکوڙ کان پوءِ، پنجهتر ورهين جي عمر ۾ تاريخ 3 رجب المرجب سن 440 هجري مطابق 12 ڊسمبر 1048ع تي غزنيءَ ۾ وفات ڪيائين.<ref name="سنڌيانا ">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البيروني%20ابو%20ريحان البيروني ابو ريحان : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006013851/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%20%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86 |date=2023-10-06 }}-</ref> ==ڪتاب الهند== محقق اَبورَيحان البيرُونِي جنهن ڪيترن ئي علمن ۾ ڪتاب لکيا ۽ خاص طرح پنجين صدي هجريءَ جي شروع ۾ هندستان بابت "ڪتاب الهند" لکيائين، جنهن ۾ ڪتب آندل ڪي مقامي لفظَ ۽ محاورا [[سنڌي ٻولي]]ءَ سان ملن ٿا.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/بيروني.php بيروني | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[سنڌي مهينا|سنڌي ڪئلينڊر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:البيروني]] [[زمرو:سياحت]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:تاريخ دان]] [[زمرو:جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] qzxyh80qfbcoieyim9txe9e3llzoycj 0 29277 390733 377489 2026-07-04T05:38:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390733 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Panjabis | native_name = {{hlist|{{lang|pnb|ਪੰਜਾਬੀ}}|{{lang|pa|{{Nastaliq|پنجابی}}}}}} | native_name_lang = | image = A Punjabi man - LIFE.jpg | image_caption = Potrait of a Punjabi man in the Pakistani Punjab | population = {{Circa|220 million|lk=yes}}<ref>{{cite web | url=https://www.worlddata.info/languages/punjabi.php#:~:text=The%20Punjabi%20language%20(native%20name,Punjabi%20as%20their%20mother%20tongue. | title=Punjabi - Worldwide distribution }}</ref><ref name="e21|pnb">{{e21|pnb}}</ref><ref name="Census2011"/><ref>{{cite web |title= Pakistan Census 2017 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |website=www.pbs.pk |access-date=20 September 2020}}</ref> | regions = | region1 = {{flag|Pakistan}} | pop1 = 150,986,959 (2023){{efn|name="PakistanPunjabiPopulation"|Punjabis comprise 61.8% (129,986,959) of Pakistan's total population of 232,923,845 per 2023 estimate by the World Factbook.<ref name="cia.gov">{{cite web |title=South Asia :: Pakistan — The World Fact book - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |website=www.cia.gov |access-date=20 September 2020}}</ref>}}<ref name="WorldAtlas">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-in-pakistan.html | title=Ethnic Groups in Pakistan|website=Worldatlas.com| date=30 July 2019|quote=Punjabi people are the ethnic majority in the Punjab region of Pakistan and Northern India accounting for 44.7% of the population in Pakistan.}}</ref><ref>{{cite web |title= Pakistan Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |website=www.pbs.pk |access-date=20 September 2020}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.worlddata.info/languages/punjabi.php#:~:text=The%20Punjabi%20language%20(native%20name,Punjabi%20as%20their%20mother%20tongue | title=Punjabi - Worldwide distribution }}</ref> | region2 = {{flag|India}} | pop2 = 55,520,211 (2022){{efn|Punjabis comprise 3% (42,520,211) of India's total population of 1,389,637,446 per 2023 estimate by the World Factbook.<ref name="cia.govIN">{{cite web |title=South Asia :: India — The World Fact book - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#people-and-society |website=www.cia.gov |access-date=8 May 2022}}</ref>}}<ref name="Census2011">{{cite web |title=Abstract Of Speakers' Strength Of Languages And Mother Tongues - 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220172325/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=20 February 2022}}</ref>{{efn|This figure comprises speakers of the [[Punjabi language]] in India. Ethnic Punjabis who no longer speak the language are not included in this number.}}<ref>{{cite web | url=https://www.worlddata.info/languages/punjabi.php#:~:text=The%20Punjabi%20language%20(native%20name,Punjabi%20as%20their%20mother%20tongue | title=Punjabi - Worldwide distribution }}</ref> | region3 = {{flag|Canada}} | pop3 = 1,234,170 (2023)<ref name="punjabicanada2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=17 August 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Canada [Country] |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=,15,13,18,12,16,14,17&SearchText=Canada |access-date=18 August 2022 |website=www12.statcan.gc.ca}}</ref>{{efn|name=canada|Statistic includes all speakers of the [[Punjabi language]].}} | region4 = {{flag|United Kingdom}} | pop4 = 700,000 (2006)<ref name="HC">{{cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm061205/halltext/61205h0001.htm|title=Punjabi Community|first=John|last=McDonnell|work=House of Commons|date=5 December 2006|access-date=3 August 2016|quote=We now estimate the Punjabi community at about 700,000, with Punjabi established as the second language certainly in London and possibly within the United Kingdom.}}</ref> | region5 = {{flag|United States}} | pop5 = 253,740<ref>{{Cite web|url=http://www2.census.gov/library/data/tables/2008/demo/language-use/2009-2013-acs-lang-tables-nation.xls|title=US Census Bureau ''American Community Survey (2009-2013)'' See Row #62|website=2.census.gov}}</ref> | region6 = {{flag|Australia}} | pop6 = 132,496 (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20|url-status=dead|title=Top ten languages spoken at home in Australia|archive-date=9 July 2017}}</ref> | region7 = {{flag|Iran}} | pop7 = 64,000 | region8 = {{flag|Malaysia}} | pop8 = 56,400 (2019)<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/MY|title=Malaysia|website=Ethnologue.com|access-date=28 July 2019}}</ref> | region9 = {{flag|Philippines}} | pop9 = 50,000 (2016)<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/punjabi-community-money-lending-philippines-president-rodrigo-duterte-2806212/|title=Punjabi community involved in money lending in Philippines braces for 'crackdown' by new President|date=18 May 2016}}</ref> | region10 = {{flag|Oman}} | pop10 = 37,000 | region11 = {{flag|New Zealand}} | pop11 = 34,227 (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx|title=New Zealand|website=Stats New Zealand|access-date=24 September 2019}}</ref> | region12 = {{flag|Singapore}} | pop12 = 26,000 | region13 = {{flag|Mauritius}} | pop13 = 26,000 | region14 = {{flag|Norway}} | pop14 = 24,000 (2013)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=27JOMobauYAC|title=Encyclopedia of Linguistics|first=Philipp|last=Strazny|date=1 February 2013|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=978-1-135-45522-4}}</ref> | region15 = {{flag|Bangladesh}} | pop15 = 23,700 (2019)<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/BD|title=Bangladesh|website=Ethnologue.com|access-date=28 July 2019}}</ref> | region16 = {{flag|Germany}} | pop16 = 18,000 (2020)<ref>{{cite web|url=https://www.remid.de/info_zahlen/verschiedene|title=Deutsche Informationszentrum für Sikhreligion, Sikhgeschichte, Kultur und Wissenschaft (DISR)|website=remid.de|access-date=3 January 2020}}</ref> | region17 = {{flag|Nepal}} | pop17 = 10,000 (2019)<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|title=National Population and Housing Census 2011 |website=Unstats.unorg|access-date=29 July 2019}}</ref> | langs = '''Majority''': [[Punjabi language|Panjabi]] and its [[Punjabi dialects|dialects]] | religions = '''[[Punjab, Pakistan|Pakistani Panjab]]''':<br/>{{nowrap|[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]] (60%)}}, {{nowrap|[[File:Khanda.svg|15px]][[Sikhism]] (9%)}}, {{nowrap|[[File:Om.svg|12px]] [[Hinduism]]}}<br/> '''[[Punjab, India|Indian Panjab]]''':<br/>{{nowrap|[[File:Khanda.svg|15px]] [[Sikhism]] (97.8%)}}, {{nowrap|[[File:Om.svg|15px]] [[Hinduism]] (1.1%)}}, {{nowrap|[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]]}}<ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS|format=XLS|title= C-1 Population By Religious Community - 2011|access-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="Harrison2007p132">{{cite book|author1=Wade Davis|author2=K. David Harrison|author3=Catherine Herbert Howell|title=Book of Peoples of the World: A Guide to Cultures|url=https://books.google.com/books?id=rkG8f2lyeUMC&pg=PA132|year=2007|publisher=National Geographic|isbn=978-1-4262-0238-4|pages=132–133}}</ref><ref>{{Cite web |title=Punjabis |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/punjabis |website=[[Encyclopaedia]]}}</ref> | related_groups = Other [[Indo-Aryan peoples]] }} '''پنجابي''' (Punjabis؛ {{Lang|pnb|{{Nastaliq|پنجابی}}}}، ਪੰਜਾਬੀ) ھڪ نسلي گروھ آھي جنھن جو تعلق [[پنجاب]] سان آهي، جيڪي [[انڊو آرين]] [[پنجابي ٻولي]] ڳالھائيندا آھن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA 522|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier|year=2010|isbn=97 8-0-08-087775-4|pages=522–523}}</ref> [[پنجاب|پنجاب جو علائقو]] جيڪو [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي وچ ۾ ورهايل آھي، جو ھڪ نسلي گروھ آھي. [[پاڪستان]] ۾ صوبي [[پنجاب، پاڪستان]] ۾ آباد آھن، جڏھن تہ [[ڀارت]] ۾ ڀارتي رياست، [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] ۾ آباد آھن. انھن جي مادري ٻولي پنجابي آھي جڏھن تہ ان کان علاوہ [[اردو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائيڪي ٻولي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[پوٺوهار|پوٺوهاري ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] کي بطور ٻين ٻولي استعمال ڪندا آھن. ھاڻي ٻيا بہ گروھ بڻجي ويا آھن (جيئن سرائيڪي، پوٺوهاري وغيرہ) اھي بہ پنجابي نسلي گروھه جو ئي قسم آھن جنهن جو زمين جي فاصلي سان گڏوگڏ لھجو بدلجي ويو آهي. [[File:Dhol players.jpg|250px|thumb |پنجابي ماڻھن جي ثقافت ۾ ڍول اھم ساز آهي]] {{infobox ethnic group |group = پنجابي |native_name = {{Lang|pa|{{Nastaliq|پنجابی}}}}<br>ਪੰਜਾਬੀ |population = 13 کان 15 ڪروڙ |region1 = {{flag|Pakistan}} |pop1 = 9,44,86,500<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#pk "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#pk |date=2018-11-16 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> |region2 = {{flag|India}} |pop2 = 3,00,00,000<ref name="autogenerated9">{{cite web|title=Punjabi Population In India - State wise details|url=http://www.punjabdata.com/Punjabi-Population-In-India.aspx|website=www.punjabdata.com|language=en}}</ref> |region4 = {{flag|United Kingdom}} |pop4 = 7,00,000<ref name="HC">{{cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm061205/halltext/61205h0001.htm|title=Punjabi Community|first=John|last=McDonnell|work=House of Commons|date=5 December 2006|accessdate=3 August 2016|quote=We now estimate the Punjabi community at about 700,000, with Punjabi established as the second language certainly in London and possibly within the United Kingdom.}}</ref> |region5 = {{flag|Canada}} |pop5 = 5,45,730<ref name="autogenerated8">{{cite web|title=NHS Profile, Canada, 2011, Census Data|url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Non-official%20language&B1=All&Custom=&TABID=1|website=Government of Canada, Statistics Canada|accessdate=4 February 2015}}</ref> |region6 = {{flag|United States}} |pop6 = 2,53,740<ref name="autogenerated6">[http://www2.census.gov/library/data/tables/2008/demo/language-use/2009-2013-acs-lang-tables-nation.xls US Census Bureau ''American Community Survey (2009-2013)'' See Row #62]</ref> |region7 = {{flag|Australia}} |pop7 = 1,32,496<ref name="autogenerated2">[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20 Top ten languages spoken at home in Australia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20 |date=9 July 2017}}</ref> |region10 = {{flag|Malaysia}} |pop10 = 56,400<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/MY|title=Malaysia|publisher=}}</ref> |region11 = {{flag|Libya}} |pop11 = 54,000<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/LY|title=Libya|publisher=}}</ref> |region12 = {{flag|Norway}} |pop12 = 24,000<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=27JOMobauYAC|title=Encyclopedia of Linguistics|first=Philipp|last=Strazny|date=1 February 2013|publisher=Routledge|via=Google Books}}</ref> |region13 = {{flag|Bangladesh}} |pop13 = 23,700<ref name="autogenerated7">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/BD|title=Bangladesh|publisher=}}</ref> |region14 = {{flag|New Zealand}} |pop14 = 19,752<ref name="autogenerated10">{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/data-tables/totals-by-topic/totals-by-topic-tables.xls |title=Archived copy |accessdate=2014-03-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213100306/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/data-tables/totals-by-topic/totals-by-topic-tables.xls |archivedate=13 December 2013 |df=dmy-all}}</ref> |region15 = {{flag|Nepal}} |pop15 = 10,000<ref name="autogenerated3">http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf</ref><br> |langs = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[پنجابي لھجا]] |religions = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، پاڪستان: [[اسلام ]] (%97)<br>[[پنجاب، ڀارت|پنجاب]]، انڊيا: [[سک ازم|سک مذهب]] (%57.7)، [[ھندوازم|هندو مت]] (%38.5) }} پنجاب [[فارسي ٻولي]]ءَ جي ٻن لفظن مان نڪتل آهي؛ پنج ۽ آب جن جي معني آهي پنج پاڻين واري سرزمين. پنجابي ان سرزمين تي رھندڙ ماڻھو آھن.<ref name="Gandhi 2013">{{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|year=2013|publisher=Aleph Book Company|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|isbn=978-93-83064-41-0}}</ref> [[ڏکڻ ايشيا]] جي فارسي ترڪ فاتحن ان سرزمين کي ھن نالي سان متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|last=Canfield|first=Robert L.|title=Persia in Historical Perspective|year=1991|page=1 ("Origins")|publisher=Cambridge University Press|location=[[Cambridge]], United Kingdom<!--|isbn=0-521-39094-X-->|isbn=0-521-52291-9}}</ref><ref>{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/2012/01/30/india-election-punjab-idINDEE80S02520120130 | work=Reuters | title=Punjab, bread basket of India, hungers for change | date=30 January 2012 | access-date=21 April 2018 | archive-date=26 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150626145944/http://in.reuters.com/article/2012/01/30/india-election-punjab-idINDEE80S02520120130 | dead-url=yes | accessdate=21 April 2018 | archivedate=26 June 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626145944/http://in.reuters.com/article/2012/01/30/india-election-punjab-idINDEE80S02520120130 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://water.columbia.edu/2012/03/07/columbia-water-center-released-new-whitepaper-restoring-groundwater-in-punjab-indias-breadbasket/ |title=Columbia Water Center Released New Whitepaper: "Restoring Groundwater in Punjab, India's Breadbasket" – Columbia Water Center|publisher=Water.columbia.edu |date=7 March 2012 |accessdate=12 July 2013}}</ref> ارڙھين صديءَ جي آغاز ۾ ڪيترن ئي قبيلن، ذاتين ۽ اتان جي رھندڙ ماڻھن جي سنگم انھن کي پنجابي جي نئين نالي سان سڃاڻپ ڏني. ان کان اڳ انھن قبيلن ۽ ذاتين ۾ ساڳي ٻولي ۽ نسلي يا ثقافتي ھڪجھڙائي ھجڻ باوجود ھڪ قوم جو تصور ڪونہ ھيو.<ref>{{cite book|last=Malhotra|first=edited by Anshu|title=Punjab reconsidered : history, culture, and practice|year=2012|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198078012|url=http://global.oup.com/academic/product/punjab-reconsidered-history-culture-and-practice-9780198078012;jsessionid=67C0F3362215BC7FE368DF643C70CA16?cc=de&lang=en&|author2=Mir, Farina}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ayers|first=Alyssa|title=Language, the Nation, and Symbolic Capital: The Case of Punjab|journal=Journal of Asian Studies|year=2008|volume=67|issue=3|pages=917–46|url=http://alyssaayres.com/pdf/Ayres-JAS-Language-Nation.pdf|doi=10.1017/s0021911808001204}}</ref><ref>{{cite book|last=Thandi|first=edited and introduced by Pritam Singh and Shinder S.|title=Globalisation and the region : explorations in Punjabi identity|year=1996|publisher=Association for Punjab Studies (UK)|location=Coventry, United Kingdom|isbn=1874699054}}</ref> == تاريخ == {{اصل مضمون|تاريخ پنجاب}} == محل وقوع == {{اصل مضمون|پنجاب جو خطو}} پنجابي ماڻھو اصل ۾ [[پنجاب جو خطو|خطي پنجاب]] ۾ آباد آھن۔ پنجاب جو مطلب پنج دريائن جو خطو آھي۔ مقامي پنجابي آبادي ان وقت بطور مقدر اڀري جڏھن ارڙھين صدي ۾ رنجيت سنگھ پھريون ڀيرو پنجاب اعظم جو بنياد رکيو جنھن ۾ ھاڻوڪو پاکستاني پنجاب، ڀارتي پنجاب، پورو آزاد ڪشمير ۽ ھاڻوڪو [[خيبر پختونخوا]] شامل آھن ھي سڀ علائقا پنجاب ۾ شمار ٿين ٿا۔ پنجابي ماڻھو اوڀر ۾ ڀارتي رياست ھماچل پرديش،ھرياڻہ ۽ راجسٿان کان وٺي ڪري اولھ ۾ پاڪستاني صوبي [[خيبر پختونخوا]] تائين جڏھن تہ اتر ۾ ڄمون ۽ ڪشمير کان وٺي ڏکڻ ۾ [[سنڌ]] تائين آباد آھن۔ === پاڪستاني پنجابي === پاڪستان ۾ تقريباََ 40 کان 45 سيڪڙو ماڻھو آھن جيڪي پنجابي ٻولي ڳالھائن ٿا۔ پاڪستان ۾ پنجابي آبادي ٻن اھم گروھن ۾ ورزھايل سمجھي وڃي ٿي، زميندار ۽ قوم۔ زميندار اصل ۾ انھن پنجابين کي چيو وڃي ٿو جيڪي زراعت ۽ [[ھارپو|ھارپي]] سان لاڳاپيل ھوندا آھن۔ زميندار گروھ وڌيڪ راجپوت، جٽ، شيخ، گوجر، گاڪخر، ڊوگر ۽ رحماني ۾ ورھايل آھن. پاڪستان ۾ پنجابي اڪثريتي آبادي مسلمان آھن۔ {| class="wikitable" ! درجو ! صوبو ! پنجابي ڳالھائيندڙ !سيڪڙو |- | — | '''پاڪستان''' | '''76,335,300''' | '''44.15''' |- | 1 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 70,671,704 | 75.23 |- | 2 | [[سنڌ]] | 3,592,261 | 6.99 |- | 3 | [[اسلام آباد|وفاقي گادي جو ھنڌ، اسلام آباد]] | 1,343,625 | 71.62 |- | 5 | [[بلوچستان (صوبو)|بلوچستان]] | 318,745 | 2.52 |} === ڀارتي پنجابي === [[فائل:Punjabi_sardar.jpg|thumb|ھڪ ڀارتي پنجابي ھاري]] ڀارت ۾ پنجابي مذھبي اعتبار سان ٻن اھم گروھن ۾ ورھايل آھن، ھڪ سک آبادي ۽ ٻين ھندو آبادي۔ ڀارت ۾ پنجابي آبادي تقريباََ 4 سيڪڙو آھي جيڪي تقريباََ 3 ڪروڙ کان وڌيڪ فرد ٿين ٿا. == مذھب == پنجابي ماڻھن ۾ سڀ کان وڌيڪ ٻہ مذھب آھن، پاڪستان ۾ رھندڙ پنجابي اڪثريتي طور تي مسلمان جڏھن تہ ڀارت ۾ رھندڙ پنجابي سک مذھب جا پيروڪار آھن۔ پنجابي اڪثر مسلمان آھن جيڪي [[سني]] اسلام جي فقہ حنفي جا پيروڪار آھن. == ثقافت == === ٻولي === {{اصل مضمون|پنجابي ٻولي}} پنجابي ماڻھن جي مادري زبان پنجابي آھي جيڪا ھڪ ھند يورپي ٻولي آھي جيڪا پنجاب جي باشندن ۾ مروج آھي۔ پنجابي ڳالھائيندڙ وارن ۾ ھندومت، سک مت، اسلام، ۽ مسيحيت جا پيروڪار شامل آھن۔ اول ذڪر ڪيل مذھب کان علاوه باقي ٽنھي مذھبن ۾ ھن زبان کي خاص حيثيت حاصل رھي آھي۔ [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ ڪيل مردم شمارين جي مطابق دنيا ۾ پنجابي ڳالھائڻ وارن جي تعداد 14-15ڪروڙ کان وڌيڪ آھي. ان کان علاوہ [[اردو]]،[[هندي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] بطور ٻين زبان استعمال ڪندا آھن۔ === پنجابي ثقافتي کاڌو === {{اصل مضمون|پنجابي کاڌو}} [[فائل:Gajar_Ka_Halwa.JPG|thumb|گجر جو حلوو]] پنجاب ۾ تندوري کاڌا گھڻو عام آھن۔ پنجابي ثقافتي کاڌن ۾ مرغ تڪو،[[پٽاٽو]] گوبي، پراٺو، ديسي لسي، تندوري چجن، زيره چاول، پنجيري، تڙڪہ دال، سيون، گجر جو حلوو، اچار گوشت ۽ پنير شامل آھن. === موسيقي === {{اصل مضمون|پنجابي موسيقي}} === رقص === {{اصل مضمون|پنجابي رقص}} پنجاب ۾ تمام گھڻا ثقافتي رقص عام آھن جن ۾ سڀ کان معروف رقص ڀنگڙو آھي جيڪو مختلف تقريبن ۽ ڏڻن تي ڪيو ويندو آھي۔ ٻيا ھيٺ ڏنل آھن: * ڀنگڙڳ * سمي * گِدڌا * ڪڪلي * جھومر * ڊنڊاس * جگني * لڊي === ڏڻ === {{اصل مضمون|پنجابي ڏڻ}} === رانديون === {{اصل مضمون|پنجاب ۾ رانديون}} == پنجابي بلحاظ ملڪ == {| class="wikitable" ! درجو ! ملڪ ! آبادي |- |1 | {{جهنڊو|پاڪستان}} | 81,379,615 |- |2 | {{جهنڊو|ڀارت}} | 33,109,672 |- |3 | {{جهنڊو|برطانيا}} مملڪت متحدہ | 2,300,000 |- |4 | {{جهنڊو|ڪئناڊا}} | 800,000 |- |5 | {{جهنڊو|گڏيل عرب امارتون}} | 720,000 |- |6 | {{جهنڊو|گڏيل آمريڪي رياستون}} | 640,000 |- |7 | {{جهنڊو|سعودي عرب}} | 620,000 |- |8 | {{جهنڊو|آسٽريليا}} |620,000 |- |9 | {{جهنڊو|ھانگ کڍڪانگ}} ھانگ ڪانگ | 260,000 |- |10 | {{جهنڊو|ملائيشيا}} ملائيشيا | 185,000 |- |11 | {{جهنڊو|ڏکڻ آفريڪا}} | 140,000 |- |12 | {{جهنڊو|برما}} | 120,000 |- |13 | {{جهنڊو|فرانس}} | 90,000 |- |14 | {{جهنڊو|اٽلي}} | 80,000 |- |15 | {{جهنڊو|ٿائيلينڊ}} ٿائيلينڊ | 75,000 |- |16 | {{جهنڊو|جاپان}} | 75,000 |- |17 | {{جهنڊو|موريشس}} موريشس | 70,000 |- |18 | {{جهنڊو|سنگاپور}} | 70,000 |- |19 | {{جهنڊو|سلطنت عمان}} | 68,000 |- |20 | {{جهنڊو|لبيا}} | 65,000 |- |21 | {{جهنڊو|بحرين}} | 60,000 |- |22 | {{جهنڊو|ڪينيا}} ڪينيا | 55,000 |- |23 | {{جهنڊو|تنزانيہ}} تنزانيہ | 45,000 |- |24 | {{جهنڊو|ڪويت}} | 40,000 |- |25 | {{جهنڊو|ناروي}}ناروي | 25,000 |- |26 | {{جهنڊو|ڊينمارڪ}} ڊينمارڪ | 15,000 |} == پڻ ڏسو == * [[پنجاب|پنجاب جو خطو]] * [[پنجابي ٻولي]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html قبل از اسلام سنڌ جي واديء ۾ ماڻھو ۽ ٻوليون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509053921/http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html |date=2008-05-09 }} * [http://asianbookcenter.com/index.php?main_page=product_info&cPath=25&products_id=524 مفت پنجابي (گرمکي) پرائمر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707173554/http://asianbookcenter.com/index.php?main_page=product_info&cPath=25&products_id=524 |date=2011-07-07 }} * [http://www.punjabilinks.com پنجابي ڳنڍڻا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928150134/http://www.punjabilinks.com/ |date=2017-09-28 }} [[زمرو:پنجابي ماڻهو]] [[زمرو:پنجابي ثقافت]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ماڻهو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] kcxup1c5bhaqj686yg82g0o8eejd5d2 0 30291 390750 384108 2026-07-04T08:58:00Z Intisar Ali 8681 390750 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Gwadar District | name = گوادر ضلعو | native_name = گوادر دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Ormara Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[اورماڙہ تعلقو|اورماڙہ]]، گوادر ضلعي جو هڪ شهر | image_map = Pakistan - Balochistan - Gwadar.svg | mapsize = | logo = [[Image:BRA flag.jpg|250px]] | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ گوادر ضلعو هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مڪران ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[گوادر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = [[مولانا هدايت الرحمان بلوچ]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عزت نذير بلوچ ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = محمد جواد طارق ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12637 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 305,160 | population_density_km2 = auto | population_urban = 159035 | population_rural = 146,125 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''<br />(50.30%) |'''Male:'''<br />(57.62%) |'''Female:'''<br />(42.19%)}} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ڪيو ويو | established_date = پهرين جولائي، 1977ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[اردو]] | website = }} '''گوادر ضلعو''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: گوادر دمگ) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. [[گوادر|گوادر شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسبيلا ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[اواران ضلعو|آواران]] ضلعا ۽ اولهه ۾ [[ايران]] جو صوبو [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] واقع آهي. ==انتظاميه== گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|title=Tehsils & Unions in the District of Gwadar|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|archive-date=29 August 2009|access-date=16 April 2023|url-status=dead}}</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گوادر|گوادر تعلقو]] |2,590 |147,673 |57.02 |51.60% |... |- |[[جيوني تعلقو]] |454 |35,004 |77.10 |35.28% |... |- |[[اورماڙہ تعلقو]] |2,796 |27,832 |9.95 |49.08% |... |- |[[پسني تعلقو]] |4,822 |74,128 |15.37 |59.71% |... |- |سنتسر تعلقو |1,975 |20,523 |10.39 |31.69% |... |} == جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ == گوادر ضلعي جي [[عربي سمنڊ]] جي [[نار عمان]] سان لڳ ڀڳ {{convert|600|km|mi}} ڊگهي سامونڊي پٽي آهي. هي ضلعو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] جي ڏکڻ اولهه ۾، [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي علائقي ۾ واقع آهي. اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[آواران ضلعو|آواران]] ضلعا آهن، جڏهن ته اولهه ۾ ان جون سرحدون [[ايران]] سان ملن ٿيون. هتان هڪ دلڪش ساحلي شاهراهه گذري ٿي، جيڪا [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعي]] کان شروع ٿي گوادر ضلعي مان گذري ٿي. گوادر ضلعي جي سڀ کان اهم خصوصيت [[گوادر بندرگاهه]] آهي، جيڪا اونهي سمنڊ جي گرم پاڻيءَ واري بندرگاهه آهي. اها عربي سمنڊ ۾ اڳتي نڪتل قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي زميني اڀار جي اوڀرندي نار تي واقع آهي.[[File:Omani area of influence small.svg|thumb|گوادر [[عمان]] جو حصو هو|left]] گوادر جا ڪجهه حصا ڪنهن وقت [[عمان]] جي قبضي هيٺ هئا ۽ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] انهن کي خريد ڪيو.<ref name="BP">{{cite web |title=Gwadar District profile and history |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |archive-date=1 February 2018 |access-date=16 April 2023 |website=Balochistan Police Department website}}</ref> گوادر ضلعو بلوچستان صوبي ۾ پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان گڏ هڪ سنهي زميني پٽيءَ تي واقع آهي. ضلعو انتظامي طور پنجن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ اولهه ۾ [[گوادر نار]] جي اوڀرندي ڪناري سان [[جيوڻي]] شهر واقع آهي، جنهن جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[گوادر تعلقو]] آهي؛ ان کان وڌيڪ اوڀر ۾ [[پسني تعلقو]] ۽ پوءِ [[اورماڙو]] شهر واقع آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mengal |first1=Amanullah |last2=Goda |first2=Katsuichiro |last3=Ashraf |first3=Muhammad |last4=Murtaza |first4=Ghulam |date=August 2021 |title=Social vulnerability to seismic-tsunami hazards in District Gwadar, Balochistan, Pakistan |url=https://www.researchgate.net/publication/350709982 |access-date=2025-05-12 |journal=Natural Hazards |volume=108 |issue=1 |at=Figure 1 https://www.researchgate.net/figure/Map-and-demographic-characteristics-of-District-Gwadar-The-squares-in-the-zoomed-map-of_fig1_350709982 |doi=10.1007/s11069-021-04724-7|bibcode=2021NatHa.108.1159M }}</ref> [[گوادر]] ۽ اورماڙو جا شهر قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙن [[ٽومبولو]] اپٻيٽن تي واقع آهن، جيڪي ٻنهي پاسن کان لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهين ٿا. گوادر شهر {{convert|12|km|mi|0|abbr=on|adj=mid|-long}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي زميني اڀار سان ڳنڍي ٿو. هن اڀار کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪو {{convert|480|ft|m|abbr=on|order=flip}} جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|abbr=on|order=flip}} ڊگهو ۽ {{convert|1|mi|km|abbr=on|order=flip|round=0.5}} ويڪرو آهي.<ref name="Pilot Guides2">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy |title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast |date=1920 |publisher=Pilot Guides |access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|abbr=on|order=flip}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي ۽ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|abbr=on|order=flip}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|abbr=on|order=flip}} آهي.<ref name="Pilot Guides2" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ واري ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. ==آباديات== ==تعليم== ==تصويرون== <gallery> فائل:Gwadar Port.jpg فائل:Gawadar City 2.jpg </gallery> </div> ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Gwadar District|position=left}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=819&Itemid=1105 Gwadar District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php District Gwadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |date=2018-02-01 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180815044824/http://www.gda.gov.pk/index.html Gwadar Development Authority] {{Authority control}} {{Coord|25|20|N|63|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[Category:Gulf of Oman]] [[Category:1977 establishments in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوادر ضلعو]] [[زمرو:مڪران ڊويزن]] [[زمرو:مڪران ڊويزن جا ضلعا]] d2cfblqtpzc5wp2d6qkmlo6uy57ldci 390751 390750 2026-07-04T09:13:39Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورھاست */ 390751 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Gwadar District | name = گوادر ضلعو | native_name = گوادر دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Ormara Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[اورماڙہ تعلقو|اورماڙہ]]، گوادر ضلعي جو هڪ شهر | image_map = Pakistan - Balochistan - Gwadar.svg | mapsize = | logo = [[Image:BRA flag.jpg|250px]] | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ گوادر ضلعو هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مڪران ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[گوادر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = [[مولانا هدايت الرحمان بلوچ]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عزت نذير بلوچ ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = محمد جواد طارق ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12637 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 305,160 | population_density_km2 = auto | population_urban = 159035 | population_rural = 146,125 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''<br />(50.30%) |'''Male:'''<br />(57.62%) |'''Female:'''<br />(42.19%)}} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ڪيو ويو | established_date = پهرين جولائي، 1977ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[اردو]] | website = }} '''گوادر ضلعو''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: گوادر دمگ) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. [[گوادر|گوادر شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسبيلا ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[اواران ضلعو|آواران]] ضلعا ۽ اولهه ۾ [[ايران]] جو صوبو [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] واقع آهي. ==انتظامي ورھاست== گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|title=Tehsils & Unions in the District of Gwadar|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|archive-date=29 August 2009|access-date=16 April 2023|url-status=dead}}</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گوادر|گوادر تعلقو]] |2,590 |147,673 |57.02 |51.60% |... |- |[[جيوني تعلقو]] |454 |35,004 |77.10 |35.28% |... |- |[[اورماڙہ تعلقو]] |2,796 |27,832 |9.95 |49.08% |... |- |[[پسني تعلقو]] |4,822 |74,128 |15.37 |59.71% |... |- |سنتسر تعلقو |1,975 |20,523 |10.39 |31.69% |... |} === يونين ڪائونسلون === '''گوادر ضلعي''' ۾ 18 يونين ڪائونسلون آهن: يونين ڪائونسلن جا تفصيل هيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! يونين ڪائونسل نمبر ! يونين ڪائونسل جو نالو ! وارڊن جا نالا |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' | '''[[سربندر]]''' | 1. [[ڪؤدا ابابڪر محلو]]، 2. [[ڪؤدا شاديان محلو]]، 3. بلوچ محلو، 4. [[ڪهدا عيسيٰ محلو]]، 5. نور محمد پاڙو/محلو، 6. [[ڪپري محلو]]، 7. [[ڪوهبون]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' | '''[[گراب سربندر]]''' | 1. [[ڪهدا شعبان محلو]]، 2. [[حاجي قاسم محلو]]، 3. [[داد ڪريم محلو]]، 4. [[لالا حسن محلو]]، 5. [[فشريز محلو]]، 6. [[مير اڪبر محلو]]، 7. [[گراب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' | '''[[چب ڪلمتي]]''' | 1. [[چيب ڪلمتي]]، 2. [[چيب ريڪاني]]، 3. [[ڪيا قلات]]، 4. [[شانيڪاني در]]، 5. [[زيارت مچي]]، 6. [[واشين ڌور]]، 7. [[جوهر خان]]، 8. [[فقير ڪالوني]]، 9. [[نگور شريف]]، 10. [[ڌور گٽي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' | '''[[پشوڪان]]''' | 1. [[ڪرگاني چب]]، 2. [[اسحاق وارڊ]]، 3. قادر خان وارڊ شمالي، 4. قادر خان [[وارڊ جنوبي]]، 5. [[بريسي وارڊ]] شمالي/وسطي، 6. [[چاهباري]]، 7. [[قصبه وارڊ غربي]]، 8. [[قصبه وارڊ شرقي]]، 9. [[دشتي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 5''' | '''[[پليري]]''' | 1. [[پليري]]، 2. [[سائجي]]، 3. [[چٽي]]، 4. گاروڪ/گمارو، 5. [[گمارو]]، 6. [[مزاني]]/شابي، 7. پسو/[[پراهي ٽوڪ]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' | '''[[گنز]]''' | 1. [[پنوان]]، 2. [[پاوان]]، 3. گنز، 4. گنز، 5. [[بندري]]، 6. [[ڪارگوسڪي]]/بندي |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 7''' | '''[[ڪلاتو سنسٽار]]''' | 1. [[ڪلاتو]]، 2. [[سماتي]]، 3. [[چاواڊ بل]]، 4. [[زهران]]، 5. [[زهران داد شاهه]]، 6. مير جت، 7. ڊومب/شيگوش |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 8''' | '''[[گبد]]''' | 1. [[گبد]]، 2. چٽان/[[ڪلدان]]، 3. [[سنٽسر]]، 4. ميٽينگ، 5. [[دلسر]]، 6. سوئي، 7. [[حجرت]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' | '''[[ڪلگ]]''' | 1. [[ڪلگ]]، 2. [[راهيلا]]، 3. [[جدگال]]، 4. [[نوڪ بر]]، 5. [[چب واري]]، 6. [[چليري]]، 7. ناگي، 8. گانو |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' | '''[[بان]]''' | 1. [[بان شمالي]]، 2. [[امبي]]، 3. [[پلادو]]، 4. پلادو، 5. [[ڪکر وسطي]]، 6. [[ڪکر شمالي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' | '''[[چوربندر]]''' | 1. چور بندر، 2. [[چاڪلي]]، 3. زمين ٽوڪ، 4. [[ڪنداسول (اوڀر)]]، 5. [[شتنگي ڪنداري]]، 6. [[چڪين]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 12''' | '''[[ڪلمات]]''' | 1. [[شادي ڪور]]، 2. ڪلمات، 3. [[مڪولا]]، 4. بل، 5. [[اسپيھاڪ]]، 6. چانڊي، 7. جونز |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 13''' | '''[[نليانٽ]]''' | 1. محمودي بل |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' | '''[[فقيرآباد نليانٽ]]''' | 1. [[فقيرآباد نليانٽ]]، 2. اناري، 3. [[سليمان بازار]]، 4. [[ڪوهان دور]]، 5. چيل، 6. شام، 7. [[ڪوهدايم]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 15''' | '''[[هري بيلار]]''' | 1. [[هري بيلار شمالي]]، 2. [[گوندين نگور شمالي]]، 3. [[هري بيلار وسطي]]، 4. [[هري بيلار جنوبي]]، 5. [[نال واد جنوبي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 16''' | '''[[ڪپئي]]''' | 1. [[تاج محمد بازار]]، 2. [[شريف بازار]]، 3. مراد بخش، 4. [[عثمان بازار]]، 5. [[شام ڪپر]]، 6. [[سر چب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 17''' | '''[[هُد]]''' | 1. [[هُد]]، 2. [[گور هُد]]، 3. [[ڪنڊيلاڪ]]، 4. بل، 5. [[بلادا]]، 6. رچ |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 18''' | '''[[بسول]]''' | 1. سيدآباد، 2. [[جونا لائين]]، 3. غازي لائين، 4. اسلاميه لائين، 5. [[ڪنٽگي لائين]]، 6. پنجگ، 7. بسول، 8. جعفري، 9. ڪهور دان، 10. [[سڪوني]]، 11. سرڪي، 12. ٽڪ، 13. نيو ٽائون |} == جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ == گوادر ضلعي جي [[عربي سمنڊ]] جي [[نار عمان]] سان لڳ ڀڳ {{convert|600|km|mi}} ڊگهي سامونڊي پٽي آهي. هي ضلعو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] جي ڏکڻ اولهه ۾، [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي علائقي ۾ واقع آهي. اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[آواران ضلعو|آواران]] ضلعا آهن، جڏهن ته اولهه ۾ ان جون سرحدون [[ايران]] سان ملن ٿيون. هتان هڪ دلڪش ساحلي شاهراهه گذري ٿي، جيڪا [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعي]] کان شروع ٿي گوادر ضلعي مان گذري ٿي. گوادر ضلعي جي سڀ کان اهم خصوصيت [[گوادر بندرگاهه]] آهي، جيڪا اونهي سمنڊ جي گرم پاڻيءَ واري بندرگاهه آهي. اها عربي سمنڊ ۾ اڳتي نڪتل قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي زميني اڀار جي اوڀرندي نار تي واقع آهي.[[File:Omani area of influence small.svg|thumb|گوادر [[عمان]] جو حصو هو|left]] گوادر جا ڪجهه حصا ڪنهن وقت [[عمان]] جي قبضي هيٺ هئا ۽ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] انهن کي خريد ڪيو.<ref name="BP">{{cite web |title=Gwadar District profile and history |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |archive-date=1 February 2018 |access-date=16 April 2023 |website=Balochistan Police Department website}}</ref> گوادر ضلعو بلوچستان صوبي ۾ پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان گڏ هڪ سنهي زميني پٽيءَ تي واقع آهي. ضلعو انتظامي طور پنجن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ اولهه ۾ [[گوادر نار]] جي اوڀرندي ڪناري سان [[جيوڻي]] شهر واقع آهي، جنهن جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[گوادر تعلقو]] آهي؛ ان کان وڌيڪ اوڀر ۾ [[پسني تعلقو]] ۽ پوءِ [[اورماڙو]] شهر واقع آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mengal |first1=Amanullah |last2=Goda |first2=Katsuichiro |last3=Ashraf |first3=Muhammad |last4=Murtaza |first4=Ghulam |date=August 2021 |title=Social vulnerability to seismic-tsunami hazards in District Gwadar, Balochistan, Pakistan |url=https://www.researchgate.net/publication/350709982 |access-date=2025-05-12 |journal=Natural Hazards |volume=108 |issue=1 |at=Figure 1 https://www.researchgate.net/figure/Map-and-demographic-characteristics-of-District-Gwadar-The-squares-in-the-zoomed-map-of_fig1_350709982 |doi=10.1007/s11069-021-04724-7|bibcode=2021NatHa.108.1159M }}</ref> [[گوادر]] ۽ اورماڙو جا شهر قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙن [[ٽومبولو]] اپٻيٽن تي واقع آهن، جيڪي ٻنهي پاسن کان لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهين ٿا. گوادر شهر {{convert|12|km|mi|0|abbr=on|adj=mid|-long}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي زميني اڀار سان ڳنڍي ٿو. هن اڀار کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪو {{convert|480|ft|m|abbr=on|order=flip}} جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|abbr=on|order=flip}} ڊگهو ۽ {{convert|1|mi|km|abbr=on|order=flip|round=0.5}} ويڪرو آهي.<ref name="Pilot Guides2">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy |title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast |date=1920 |publisher=Pilot Guides |access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|abbr=on|order=flip}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي ۽ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|abbr=on|order=flip}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|abbr=on|order=flip}} آهي.<ref name="Pilot Guides2" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ واري ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. ==آباديات== ==تعليم== ==تصويرون== <gallery> فائل:Gwadar Port.jpg فائل:Gawadar City 2.jpg </gallery> </div> ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Gwadar District|position=left}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=819&Itemid=1105 Gwadar District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php District Gwadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |date=2018-02-01 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180815044824/http://www.gda.gov.pk/index.html Gwadar Development Authority] {{Authority control}} {{Coord|25|20|N|63|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[Category:Gulf of Oman]] [[Category:1977 establishments in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوادر ضلعو]] [[زمرو:مڪران ڊويزن]] [[زمرو:مڪران ڊويزن جا ضلعا]] pkr3smrg1yolzz8t325p2avv0uektjf 390752 390751 2026-07-04T09:15:01Z Intisar Ali 8681 390752 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Gwadar District | name = گوادر ضلعو | native_name = گوادر دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Ormara Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[اورماڙہ تعلقو|اورماڙہ]]، گوادر ضلعي جو هڪ شهر | image_map = Pakistan - Balochistan - Gwadar.svg | mapsize = | logo = [[Image:BRA flag.jpg|250px]] | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ گوادر ضلعو هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مڪران ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[گوادر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = [[مولانا هدايت الرحمان بلوچ]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عزت نذير بلوچ ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = محمد جواد طارق ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12637 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 305,160 | population_density_km2 = auto | population_urban = 159035 | population_rural = 146,125 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''<br />(50.30%) |'''Male:'''<br />(57.62%) |'''Female:'''<br />(42.19%)}} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ڪيو ويو | established_date = پهرين جولائي، 1977ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[اردو]] | website = }} '''گوادر ضلعو''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: گوادر دمگ) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. [[گوادر|گوادر شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسبيلا ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[اواران ضلعو|آواران]] ضلعا ۽ اولهه ۾ [[ايران]] جو صوبو [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] واقع آهي. ==انتظامي ورھاست== گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|title=Tehsils & Unions in the District of Gwadar|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|archive-date=29 August 2009|access-date=16 April 2023|url-status=dead}}</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گوادر|گوادر تعلقو]] |2,590 |147,673 |57.02 |51.60% |... |- |[[جيوني تعلقو]] |454 |35,004 |77.10 |35.28% |... |- |[[اورماڙہ تعلقو]] |2,796 |27,832 |9.95 |49.08% |... |- |[[پسني تعلقو]] |4,822 |74,128 |15.37 |59.71% |... |- |سنتسر تعلقو |1,975 |20,523 |10.39 |31.69% |... |} === يونين ڪائونسلون === '''گوادر ضلعي''' ۾ 18 يونين ڪائونسلون آهن: يونين ڪائونسلن جا تفصيل هيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! يونين ڪائونسل نمبر ! يونين ڪائونسل جو نالو ! وارڊن جا نالا |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' | '''[[سربندر]]''' | 1. [[ڪؤدا ابابڪر محلو]]، 2. [[ڪؤدا شاديان محلو]]، 3. بلوچ محلو، 4. [[ڪهدا عيسيٰ محلو]]، 5. نور محمد پاڙو/محلو، 6. [[ڪپري محلو]]، 7. [[ڪوهبون]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' | '''[[گراب سربندر]]''' | 1. [[ڪهدا شعبان محلو]]، 2. [[حاجي قاسم محلو]]، 3. [[داد ڪريم محلو]]، 4. [[لالا حسن محلو]]، 5. [[فشريز محلو]]، 6. [[مير اڪبر محلو]]، 7. [[گراب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' | '''[[چب ڪلمتي]]''' | 1. [[چيب ڪلمتي]]، 2. [[چيب ريڪاني]]، 3. [[ڪيا قلات]]، 4. [[شانيڪاني در]]، 5. [[زيارت مچي]]، 6. [[واشين ڌور]]، 7. [[جوهر خان]]، 8. [[فقير ڪالوني]]، 9. [[نگور شريف]]، 10. [[ڌور گٽي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' | '''[[پشوڪان]]''' | 1. [[ڪرگاني چب]]، 2. [[اسحاق وارڊ]]، 3. قادر خان وارڊ شمالي، 4. قادر خان [[وارڊ جنوبي]]، 5. [[بريسي وارڊ]] شمالي/وسطي، 6. [[چاهباري]]، 7. [[قصبه وارڊ غربي]]، 8. [[قصبه وارڊ شرقي]]، 9. [[دشتي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 5''' | '''[[پليري]]''' | 1. [[پليري]]، 2. [[سائجي]]، 3. [[چٽي]]، 4. گاروڪ/گمارو، 5. [[گمارو]]، 6. [[مزاني]]/شابي، 7. پسو/[[پراهي ٽوڪ]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' | '''[[گنز]]''' | 1. [[پنوان]]، 2. [[پاوان]]، 3. گنز، 4. گنز، 5. [[بندري]]، 6. [[ڪارگوسڪي]]/بندي |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 7''' | '''[[ڪلاتو سنسٽار]]''' | 1. [[ڪلاتو]]، 2. [[سماتي]]، 3. [[چاواڊ بل]]، 4. [[زهران]]، 5. [[زهران داد شاهه]]، 6. مير جت، 7. ڊومب/شيگوش |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 8''' | '''[[گبد]]''' | 1. [[گبد]]، 2. چٽان/[[ڪلدان]]، 3. [[سنٽسر]]، 4. ميٽينگ، 5. [[دلسر]]، 6. سوئي، 7. [[حجرت]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' | '''[[ڪلگ]]''' | 1. [[ڪلگ]]، 2. [[راهيلا]]، 3. [[جدگال]]، 4. [[نوڪ بر]]، 5. [[چب واري]]، 6. [[چليري]]، 7. ناگي، 8. گانو |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' | '''[[بان]]''' | 1. [[بان شمالي]]، 2. [[امبي]]، 3. [[پلادو]]، 4. پلادو، 5. [[ڪکر وسطي]]، 6. [[ڪکر شمالي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' | '''[[چوربندر]]''' | 1. چور بندر، 2. [[چاڪلي]]، 3. زمين ٽوڪ، 4. [[ڪنداسول (اوڀر)]]، 5. [[شتنگي ڪنداري]]، 6. [[چڪين]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 12''' | '''[[ڪلمات]]''' | 1. [[شادي ڪور]]، 2. ڪلمات، 3. [[مڪولا]]، 4. بل، 5. [[اسپيھاڪ]]، 6. چانڊي، 7. جونز |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 13''' | '''[[نليانٽ]]''' | 1. محمودي بل |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' | '''[[فقيرآباد نليانٽ]]''' | 1. [[فقيرآباد نليانٽ]]، 2. اناري، 3. [[سليمان بازار]]، 4. [[ڪوهان دور]]، 5. چيل، 6. شام، 7. [[ڪوهدايم]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 15''' | '''[[هري بيلار]]''' | 1. [[هري بيلار شمالي]]، 2. [[گوندين نگور شمالي]]، 3. [[هري بيلار وسطي]]، 4. [[هري بيلار جنوبي]]، 5. [[نال واد جنوبي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 16''' | '''[[ڪپئي]]''' | 1. [[تاج محمد بازار]]، 2. [[شريف بازار]]، 3. مراد بخش، 4. [[عثمان بازار]]، 5. [[شام ڪپر]]، 6. [[سر چب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 17''' | '''[[هُد]]''' | 1. [[هُد]]، 2. [[گور هُد]]، 3. [[ڪنڊيلاڪ]]، 4. بل، 5. [[بلادا]]، 6. رچ |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 18''' | '''[[بسول]]''' | 1. سيدآباد، 2. [[جونا لائين]]، 3. غازي لائين، 4. اسلاميه لائين، 5. [[ڪنٽگي لائين]]، 6. پنجگ، 7. بسول، 8. جعفري، 9. ڪهور دان، 10. [[سڪوني]]، 11. سرڪي، 12. ٽڪ، 13. نيو ٽائون |} == جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ == گوادر ضلعي جي [[عربي سمنڊ]] جي [[نار عمان]] سان لڳ ڀڳ {{convert|600|km|mi}} ڊگهي سامونڊي پٽي آهي. هي ضلعو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] جي ڏکڻ اولهه ۾، [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي علائقي ۾ واقع آهي. اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[آواران ضلعو|آواران]] ضلعا آهن، جڏهن ته اولهه ۾ ان جون سرحدون [[ايران]] سان ملن ٿيون. هتان هڪ دلڪش ساحلي شاهراهه گذري ٿي، جيڪا [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعي]] کان شروع ٿي گوادر ضلعي مان گذري ٿي. گوادر ضلعي جي سڀ کان اهم خصوصيت [[گوادر بندرگاهه]] آهي، جيڪا اونهي سمنڊ جي گرم پاڻيءَ واري بندرگاهه آهي. اها عربي سمنڊ ۾ اڳتي نڪتل قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي زميني اڀار جي اوڀرندي نار تي واقع آهي.[[File:Omani area of influence small.svg|thumb|گوادر [[عمان]] جو حصو هو|left]] گوادر جا ڪجهه حصا ڪنهن وقت [[عمان]] جي قبضي هيٺ هئا ۽ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] انهن کي خريد ڪيو.<ref name="BP">{{cite web |title=Gwadar District profile and history |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |archive-date=1 February 2018 |access-date=16 April 2023 |website=Balochistan Police Department website}}</ref> گوادر ضلعو بلوچستان صوبي ۾ پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان گڏ هڪ سنهي زميني پٽيءَ تي واقع آهي. ضلعو انتظامي طور پنجن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ اولهه ۾ [[گوادر نار]] جي اوڀرندي ڪناري سان [[جيوڻي]] شهر واقع آهي، جنهن جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[گوادر تعلقو]] آهي؛ ان کان وڌيڪ اوڀر ۾ [[پسني تعلقو]] ۽ پوءِ [[اورماڙو]] شهر واقع آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mengal |first1=Amanullah |last2=Goda |first2=Katsuichiro |last3=Ashraf |first3=Muhammad |last4=Murtaza |first4=Ghulam |date=August 2021 |title=Social vulnerability to seismic-tsunami hazards in District Gwadar, Balochistan, Pakistan |url=https://www.researchgate.net/publication/350709982 |access-date=2025-05-12 |journal=Natural Hazards |volume=108 |issue=1 |at=Figure 1 https://www.researchgate.net/figure/Map-and-demographic-characteristics-of-District-Gwadar-The-squares-in-the-zoomed-map-of_fig1_350709982 |doi=10.1007/s11069-021-04724-7|bibcode=2021NatHa.108.1159M }}</ref> [[گوادر]] ۽ اورماڙو جا شهر قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙن [[ٽومبولو]] اپٻيٽن تي واقع آهن، جيڪي ٻنهي پاسن کان لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهين ٿا. گوادر شهر {{convert|12|km|mi|0|abbr=on|adj=mid|-long}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي زميني اڀار سان ڳنڍي ٿو. هن اڀار کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪو {{convert|480|ft|m|abbr=on|order=flip}} جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|abbr=on|order=flip}} ڊگهو ۽ {{convert|1|mi|km|abbr=on|order=flip|round=0.5}} ويڪرو آهي.<ref name="Pilot Guides2">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy |title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast |date=1920 |publisher=Pilot Guides |access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|abbr=on|order=flip}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي ۽ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|abbr=on|order=flip}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|abbr=on|order=flip}} آهي.<ref name="Pilot Guides2" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ واري ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. ==آباديءَ جي جوڙجڪ== === آبادي === {{Historical populations|1951|40630|1961|49661|1972|90820|1981|112385|1998|185,498|2017|262,253|2023|305,160|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، گوادر ضلعي ۾ 50,357 گهراڻا ۽ 305,160 جي آبادي آهي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 111.33 آهي ۽ خواندگيءَ جي شرح 50.30٪ آهي: مردن ۾ 57.62٪ ۽ عورتن ۾ 42.19٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 88,795 ماڻهو (29.32٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 159,035 ماڻهو (52.12٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، گوادر ضلعي جي 99.15٪ آبادي [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مذهبي اقليتن ۾ [[هندو ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ ’ٻين‘ مذهبن، خاص طور [[ذڪري|ذڪرين]]، جا پيروڪار لڳ ڀڳ هڪجهڙي تناسب سان شامل آهن.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> [[شري ڪرشن مندر، گوادر|شري ڪرشن مندر]]، جنهن کي اوم مندر پڻ چيو وڃي ٿو، ضلعي جو مکيه [[هندو مندر]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Javed |date=2023-09-14 |title=Gwadar Can Symbolise Balochistan's Traditional Religious Harmony |url=https://thefridaytimes.com/14-Sep-2023/gwadar-can-symbolise-balochistan-s-traditional-religious-harmony |access-date=2025-05-31 |website=thefridaytimes.com}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = گوادر ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 97.66 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 0.45 | color2 = red | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 0.42 | color3 = steelblue | label4 = [[اردو]] | value4 = 0.4 | color4 = Green | label5 = ٻيون | value5 = 1.07 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 97.66٪ ماڻهن جي پهرين ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.45٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.42٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ 0.4٪ جي [[اردو]] هئي.<ref>{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ==تعليم== ==تصويرون== <gallery> فائل:Gwadar Port.jpg فائل:Gawadar City 2.jpg </gallery> </div> ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Gwadar District|position=left}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=819&Itemid=1105 Gwadar District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php District Gwadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |date=2018-02-01 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180815044824/http://www.gda.gov.pk/index.html Gwadar Development Authority] {{Authority control}} {{Coord|25|20|N|63|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[Category:Gulf of Oman]] [[Category:1977 establishments in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوادر ضلعو]] [[زمرو:مڪران ڊويزن]] [[زمرو:مڪران ڊويزن جا ضلعا]] lv17k4kty93dn1o68fq5688jvncmwvj 390753 390752 2026-07-04T09:15:48Z Intisar Ali 8681 390753 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Gwadar District | name = گوادر ضلعو | native_name = گوادر دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Ormara Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[اورماڙہ تعلقو|اورماڙہ]]، گوادر ضلعي جو هڪ شهر | image_map = Pakistan - Balochistan - Gwadar.svg | mapsize = | logo = [[Image:BRA flag.jpg|250px]] | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ گوادر ضلعو هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مڪران ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[گوادر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = [[مولانا هدايت الرحمان بلوچ]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = عزت نذير بلوچ ([[Pakistan Administrative Service|BPS-18 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = محمد جواد طارق ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12637 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 305,160 | population_density_km2 = auto | population_urban = 159035 | population_rural = 146,125 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''<br />(50.30%) |'''Male:'''<br />(57.62%) |'''Female:'''<br />(42.19%)}} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ڪيو ويو | established_date = پهرين جولائي، 1977ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[اردو]] | website = }} '''گوادر ضلعو''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: گوادر دمگ) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. [[گوادر|گوادر شهر]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسبيلا ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[اواران ضلعو|آواران]] ضلعا ۽ اولهه ۾ [[ايران]] جو صوبو [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] واقع آهي. ==انتظامي ورھاست== گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|title=Tehsils & Unions in the District of Gwadar|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk:80/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar|archive-date=29 August 2009|access-date=16 April 2023|url-status=dead}}</ref> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گوادر|گوادر تعلقو]] |2,590 |147,673 |57.02 |51.60% |... |- |[[جيوني تعلقو]] |454 |35,004 |77.10 |35.28% |... |- |[[اورماڙہ تعلقو]] |2,796 |27,832 |9.95 |49.08% |... |- |[[پسني تعلقو]] |4,822 |74,128 |15.37 |59.71% |... |- |سنتسر تعلقو |1,975 |20,523 |10.39 |31.69% |... |} === يونين ڪائونسلون === '''گوادر ضلعي''' ۾ 18 يونين ڪائونسلون آهن: يونين ڪائونسلن جا تفصيل هيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! يونين ڪائونسل نمبر ! يونين ڪائونسل جو نالو ! وارڊن جا نالا |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' | '''[[سربندر]]''' | 1. [[ڪؤدا ابابڪر محلو]]، 2. [[ڪؤدا شاديان محلو]]، 3. بلوچ محلو، 4. [[ڪهدا عيسيٰ محلو]]، 5. نور محمد پاڙو/محلو، 6. [[ڪپري محلو]]، 7. [[ڪوهبون]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' | '''[[گراب سربندر]]''' | 1. [[ڪهدا شعبان محلو]]، 2. [[حاجي قاسم محلو]]، 3. [[داد ڪريم محلو]]، 4. [[لالا حسن محلو]]، 5. [[فشريز محلو]]، 6. [[مير اڪبر محلو]]، 7. [[گراب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' | '''[[چب ڪلمتي]]''' | 1. [[چيب ڪلمتي]]، 2. [[چيب ريڪاني]]، 3. [[ڪيا قلات]]، 4. [[شانيڪاني در]]، 5. [[زيارت مچي]]، 6. [[واشين ڌور]]، 7. [[جوهر خان]]، 8. [[فقير ڪالوني]]، 9. [[نگور شريف]]، 10. [[ڌور گٽي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' | '''[[پشوڪان]]''' | 1. [[ڪرگاني چب]]، 2. [[اسحاق وارڊ]]، 3. قادر خان وارڊ شمالي، 4. قادر خان [[وارڊ جنوبي]]، 5. [[بريسي وارڊ]] شمالي/وسطي، 6. [[چاهباري]]، 7. [[قصبه وارڊ غربي]]، 8. [[قصبه وارڊ شرقي]]، 9. [[دشتي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 5''' | '''[[پليري]]''' | 1. [[پليري]]، 2. [[سائجي]]، 3. [[چٽي]]، 4. گاروڪ/گمارو، 5. [[گمارو]]، 6. [[مزاني]]/شابي، 7. پسو/[[پراهي ٽوڪ]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' | '''[[گنز]]''' | 1. [[پنوان]]، 2. [[پاوان]]، 3. گنز، 4. گنز، 5. [[بندري]]، 6. [[ڪارگوسڪي]]/بندي |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 7''' | '''[[ڪلاتو سنسٽار]]''' | 1. [[ڪلاتو]]، 2. [[سماتي]]، 3. [[چاواڊ بل]]، 4. [[زهران]]، 5. [[زهران داد شاهه]]، 6. مير جت، 7. ڊومب/شيگوش |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 8''' | '''[[گبد]]''' | 1. [[گبد]]، 2. چٽان/[[ڪلدان]]، 3. [[سنٽسر]]، 4. ميٽينگ، 5. [[دلسر]]، 6. سوئي، 7. [[حجرت]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' | '''[[ڪلگ]]''' | 1. [[ڪلگ]]، 2. [[راهيلا]]، 3. [[جدگال]]، 4. [[نوڪ بر]]، 5. [[چب واري]]، 6. [[چليري]]، 7. ناگي، 8. گانو |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' | '''[[بان]]''' | 1. [[بان شمالي]]، 2. [[امبي]]، 3. [[پلادو]]، 4. پلادو، 5. [[ڪکر وسطي]]، 6. [[ڪکر شمالي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' | '''[[چوربندر]]''' | 1. چور بندر، 2. [[چاڪلي]]، 3. زمين ٽوڪ، 4. [[ڪنداسول (اوڀر)]]، 5. [[شتنگي ڪنداري]]، 6. [[چڪين]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 12''' | '''[[ڪلمات]]''' | 1. [[شادي ڪور]]، 2. ڪلمات، 3. [[مڪولا]]، 4. بل، 5. [[اسپيھاڪ]]، 6. چانڊي، 7. جونز |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 13''' | '''[[نليانٽ]]''' | 1. محمودي بل |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' | '''[[فقيرآباد نليانٽ]]''' | 1. [[فقيرآباد نليانٽ]]، 2. اناري، 3. [[سليمان بازار]]، 4. [[ڪوهان دور]]، 5. چيل، 6. شام، 7. [[ڪوهدايم]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 15''' | '''[[هري بيلار]]''' | 1. [[هري بيلار شمالي]]، 2. [[گوندين نگور شمالي]]، 3. [[هري بيلار وسطي]]، 4. [[هري بيلار جنوبي]]، 5. [[نال واد جنوبي]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 16''' | '''[[ڪپئي]]''' | 1. [[تاج محمد بازار]]، 2. [[شريف بازار]]، 3. مراد بخش، 4. [[عثمان بازار]]، 5. [[شام ڪپر]]، 6. [[سر چب]] |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 17''' | '''[[هُد]]''' | 1. [[هُد]]، 2. [[گور هُد]]، 3. [[ڪنڊيلاڪ]]، 4. بل، 5. [[بلادا]]، 6. رچ |- | '''يونين ڪائونسل نمبر 18''' | '''[[بسول]]''' | 1. سيدآباد، 2. [[جونا لائين]]، 3. غازي لائين، 4. اسلاميه لائين، 5. [[ڪنٽگي لائين]]، 6. پنجگ، 7. بسول، 8. جعفري، 9. ڪهور دان، 10. [[سڪوني]]، 11. سرڪي، 12. ٽڪ، 13. نيو ٽائون |} == جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ == گوادر ضلعي جي [[عربي سمنڊ]] جي [[نار عمان]] سان لڳ ڀڳ {{convert|600|km|mi}} ڊگهي سامونڊي پٽي آهي. هي ضلعو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] جي ڏکڻ اولهه ۾، [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي علائقي ۾ واقع آهي. اوڀر ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعو]]، اتر ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[آواران ضلعو|آواران]] ضلعا آهن، جڏهن ته اولهه ۾ ان جون سرحدون [[ايران]] سان ملن ٿيون. هتان هڪ دلڪش ساحلي شاهراهه گذري ٿي، جيڪا [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو ضلعي]] کان شروع ٿي گوادر ضلعي مان گذري ٿي. گوادر ضلعي جي سڀ کان اهم خصوصيت [[گوادر بندرگاهه]] آهي، جيڪا اونهي سمنڊ جي گرم پاڻيءَ واري بندرگاهه آهي. اها عربي سمنڊ ۾ اڳتي نڪتل قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي زميني اڀار جي اوڀرندي نار تي واقع آهي.[[File:Omani area of influence small.svg|thumb|گوادر [[عمان]] جو حصو هو|left]] گوادر جا ڪجهه حصا ڪنهن وقت [[عمان]] جي قبضي هيٺ هئا ۽ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] انهن کي خريد ڪيو.<ref name="BP">{{cite web |title=Gwadar District profile and history |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |archive-date=1 February 2018 |access-date=16 April 2023 |website=Balochistan Police Department website}}</ref> گوادر ضلعو بلوچستان صوبي ۾ پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان گڏ هڪ سنهي زميني پٽيءَ تي واقع آهي. ضلعو انتظامي طور پنجن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ اولهه ۾ [[گوادر نار]] جي اوڀرندي ڪناري سان [[جيوڻي]] شهر واقع آهي، جنهن جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[گوادر تعلقو]] آهي؛ ان کان وڌيڪ اوڀر ۾ [[پسني تعلقو]] ۽ پوءِ [[اورماڙو]] شهر واقع آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mengal |first1=Amanullah |last2=Goda |first2=Katsuichiro |last3=Ashraf |first3=Muhammad |last4=Murtaza |first4=Ghulam |date=August 2021 |title=Social vulnerability to seismic-tsunami hazards in District Gwadar, Balochistan, Pakistan |url=https://www.researchgate.net/publication/350709982 |access-date=2025-05-12 |journal=Natural Hazards |volume=108 |issue=1 |at=Figure 1 https://www.researchgate.net/figure/Map-and-demographic-characteristics-of-District-Gwadar-The-squares-in-the-zoomed-map-of_fig1_350709982 |doi=10.1007/s11069-021-04724-7|bibcode=2021NatHa.108.1159M }}</ref> [[گوادر]] ۽ اورماڙو جا شهر قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙن [[ٽومبولو]] اپٻيٽن تي واقع آهن، جيڪي ٻنهي پاسن کان لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهين ٿا. گوادر شهر {{convert|12|km|mi|0|abbr=on|adj=mid|-long}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي زميني اڀار سان ڳنڍي ٿو. هن اڀار کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪو {{convert|480|ft|m|abbr=on|order=flip}} جي اوچائيءَ تائين پهچي ٿو ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|abbr=on|order=flip}} ڊگهو ۽ {{convert|1|mi|km|abbr=on|order=flip|round=0.5}} ويڪرو آهي.<ref name="Pilot Guides2">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy |title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast |date=1920 |publisher=Pilot Guides |access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|abbr=on|order=flip}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي ۽ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|abbr=on|order=flip}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|abbr=on|order=flip}} آهي.<ref name="Pilot Guides2" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ واري ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. ==آباديءَ جي جوڙجڪ== === آبادي === {{Historical populations|1951|40630|1961|49661|1972|90820|1981|112385|1998|185,498|2017|262,253|2023|305,160|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، گوادر ضلعي ۾ 50,357 گهراڻا ۽ 305,160 جي آبادي آهي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 111.33 آهي ۽ خواندگيءَ جي شرح 50.30٪ آهي: مردن ۾ 57.62٪ ۽ عورتن ۾ 42.19٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 88,795 ماڻهو (29.32٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 159,035 ماڻهو (52.12٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، گوادر ضلعي جي 99.15٪ آبادي [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مذهبي اقليتن ۾ [[هندو ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ ’ٻين‘ مذهبن، خاص طور [[ذڪري|ذڪرين]]، جا پيروڪار لڳ ڀڳ هڪجهڙي تناسب سان شامل آهن.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> [[شري ڪرشن مندر، گوادر|شري ڪرشن مندر]]، جنهن کي اوم مندر پڻ چيو وڃي ٿو، ضلعي جو مکيه [[هندو مندر]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Javed |date=2023-09-14 |title=Gwadar Can Symbolise Balochistan's Traditional Religious Harmony |url=https://thefridaytimes.com/14-Sep-2023/gwadar-can-symbolise-balochistan-s-traditional-religious-harmony |access-date=2025-05-31 |website=thefridaytimes.com}}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = گوادر ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 97.66 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 0.45 | color2 = red | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 0.42 | color3 = steelblue | label4 = [[اردو]] | value4 = 0.4 | color4 = Green | label5 = ٻيون | value5 = 1.07 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 97.66٪ ماڻهن جي پهرين ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.45٪ جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 0.42٪ جي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ 0.4٪ جي [[اردو]] هئي.<ref>{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == تعليم == [[الف اعلان]] جي رپورٽ ''پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگز'' موجب، گوادر ضلعو 59.47 جي تعليمي اسڪور ۽ 62.65 جي سکيا واري اسڪور سان ملڪ ۾ 61هين نمبر تي آهي. ضلعي ۾ اسڪولن جي گهٽ تعداد سبب داخلا جي شرح گهٽ آهي ۽ جيئن جيئن درجا مٿانهان ٿين ٿا، تيئن داخلا جي شرح گهٽجندي وڃي ٿي. گوادر جو اسڪولي بنيادي ڍانچي وارو اسڪور 29.91 آهي، جنهن موجب اهو ملڪ ۾ 122هين نمبر تي آهي. ضلعي جي سمورن اسڪولن مان 33٪ ڇوڪرين لاءِ ۽ 67٪ ڇوڪرن لاءِ آهن، جنهن سبب ڇوڪريون وڌيڪ نقصان ۾ آهن. سائنس جي تجربيگاهن ۽ مضمونن جي ماهر استادن جي کوٽ پڻ هڪ وڏو مسئلو آهي. گهڻي رش، استادن پاران هڪ ئي وقت ٻن درجن کي پڙهائڻ ۽ راندين جي ميدانن جي کوٽ اهي مسئلا آهن، جن کي گوادر جا رهواسي منهن ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |title=Taleem Do! App – Elections 2018 &#124; #TaleemDo |website=elections.alifailaan.pk |access-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |archive-date=3 August 2018 |url-status=dead}}</ref> ==تصويرون== <gallery> فائل:Gwadar Port.jpg فائل:Gawadar City 2.jpg </gallery> </div> ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Gwadar District|position=left}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=819&Itemid=1105 Gwadar District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php District Gwadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201002157/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/gwadar.php |date=2018-02-01 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180815044824/http://www.gda.gov.pk/index.html Gwadar Development Authority] {{Authority control}} {{Coord|25|20|N|63|20|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[Category:Gulf of Oman]] [[Category:1977 establishments in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:گوادر ضلعو]] [[زمرو:مڪران ڊويزن]] [[زمرو:مڪران ڊويزن جا ضلعا]] q9xczonquola0l3hbpaw8s7pn86aish 0 30300 390847 383820 2026-07-04T11:16:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 390847 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] q5nrqjhlep8yjyj62ck1xsc1l20rqva 390848 390847 2026-07-04T11:16:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 390848 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] ai4rmoyb1i2cd2rnyhtqpzgdvb4t69x 390849 390848 2026-07-04T11:17:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 390849 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> == تاريخ == ڪڇي جا ميدان [[مهرڳڙهه]] جي قديم آثارن واري ماڳ جو گهر آهن. [[آثار قديمه]] جي اهم ترين [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي ماڳن مان هڪ، اڄوڪي [[بلوچستان]]، پاڪستان جي [[ڪڇي ميدان]] ۾ واقع آهي. هي [[ڏکڻ ايشيا]] جي انهن اوائلي ماڳن مان هڪ آهي، جتان زراعت (ڪڻڪ ۽ جَوَ جي پوک) ۽ چوپائي مال پالڻ (ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون) جا ثبوت مليا آهن.<ref>Hirst, K. Kris. 2005. [https://www.thoughtco.com/mehrgarh-pakistan-life-indus-valley-171796 Mehrgarh, Pakistan - Life in the Indus Valley Before Harappa]. ''Thought Co.''</ref> ڪڇي تاريخي طور [[سنڌ]] جو حصو رهيو آهي ۽ هتي [[بلوچستان جا سنڌي|مقامي سنڌي]] آبادي رهي آهي،<ref>{{Cite book |last=Abdulla |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=6lI9AAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=An Observation: Perspective of Pakistan |date=1987 |publisher=Tanzeem Publishers |language=en}}</ref> تنهنڪري ڪڇيءَ جي تاريخ جو [[سنڌ جي تاريخ]] سان پڻ گهرو لاڳاپو آهي. ڪڇي، سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|چچ]] گهراڻن جو حصو رهيو، جنهن کان پوءِ هتي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] ۽ [[سما گهراڻو|سمن]] حڪمراني ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NdAZAAAAMAAJ&q=kachi+samma+dynasty |title=West Pakistan: Places, People & Progress |date=1964 |pages= |language=en}}</ref> لڳ ڀڳ 1500ع ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي شاهه بيگ هن علائقي کي [[سنڌ جا سلطان|سنڌ جي سلطانن]] جي [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ هن علائقي کي سنڌ جي [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا]] اميرن فتح ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.pakistanpaedia.com/oth/sibi/sibi.html |title=Cities of Pakistan (Sibi) |publisher=PakistanPaedia |date=2009-02-02 |access-date=2017-07-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |title=Being private in public|website=DAWN Magazine|date=6 May 2007 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803010212/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |archive-date=2007-08-03 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Titus |first=Paul Brian |url=https://books.google.com/books?id=kZroZ-JZIvEC&q=kacchi+kalhora |title=Tribalism, Ethnicity, and the State in Pakistani Baluchistan: The Economics and Politics of Detribalization in an Urban Setting |date=1991 |publisher=University of California, Riverside |pages=61 |language=en}}</ref> جن کي پوءِ [[فارس]] جي [[نادر شاهه]] بي دخل ڪيو. شاهه 1740ع ۾ [[ڪڇي جي جنگ]] ۾ [[عبدالله خان احمدزئي|مير عبدالله خان احمدزئي]] جي موت جي خون بها طور هي علائقو [[قلات جي خانات|قلات جي خانات]] کي ڏنو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=xgYZAQAAIAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Encyclopaedia Iranica |date=1988 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7100-9090-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZfdtAAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Pakistan Journal of History and Culture |date=2005 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |pages=138 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Possehl |first=Gregory L. |url=https://books.google.com/books?id=AUkLAQAAMAAJ&q=kachi+Kalhora |title=Indus Age: The Beginnings |date=1999 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3417-6 |language=en}}</ref><ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_344.gif Sibi District - Imperial Gazetteer of India, v. 22, p. 338.]</ref><ref>{{cite web |url=http://panhwar.com/Article26.htm |title=Ghulam Shah Kalhora and Relations With Kutch |publisher=Panhwar.com |date=2002-11-02 |access-date=2017-07-17 |archive-date=2019-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913221224/http://panhwar.com/Article26.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last1=Spooner |first1=Brian J. |title=BALUCHISTAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-6516.xml |access-date=2025-03-27 |publisher=Brill |language=en |last2=Shaffer |first2=Jim G. |last3=Elfenbein |first3=Josef |last4=Masʿūdīya |first4=Moḥammad-Taqī |last5=Azadi |first5=Siawosch}}</ref> ڪڇيءَ کي فيبروري 1965ع ۾ ضلعي طور نوٽيفاءِ ڪيو ويو. ان وقت [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[جعفرآباد ضلعو|جعفرآباد]] جا علائقا پڻ ان ۾ شامل هئا؛ اهي 1987ع ۾ ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪيا ويا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] ls8jarq806me6mmt6uqbu3v1545gy9u 390850 390849 2026-07-04T11:18:32Z Intisar Ali 8681 390850 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> == تاريخ == ڪڇي جا ميدان [[مهرڳڙهه]] جي قديم آثارن واري ماڳ جو گهر آهن. [[آثار قديمه]] جي اهم ترين [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي ماڳن مان هڪ، اڄوڪي [[بلوچستان]]، پاڪستان جي [[ڪڇي ميدان]] ۾ واقع آهي. هي [[ڏکڻ ايشيا]] جي انهن اوائلي ماڳن مان هڪ آهي، جتان زراعت (ڪڻڪ ۽ جَوَ جي پوک) ۽ چوپائي مال پالڻ (ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون) جا ثبوت مليا آهن.<ref>Hirst, K. Kris. 2005. [https://www.thoughtco.com/mehrgarh-pakistan-life-indus-valley-171796 Mehrgarh, Pakistan - Life in the Indus Valley Before Harappa]. ''Thought Co.''</ref> ڪڇي تاريخي طور [[سنڌ]] جو حصو رهيو آهي ۽ هتي [[بلوچستان جا سنڌي|مقامي سنڌي]] آبادي رهي آهي،<ref>{{Cite book |last=Abdulla |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=6lI9AAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=An Observation: Perspective of Pakistan |date=1987 |publisher=Tanzeem Publishers |language=en}}</ref> تنهنڪري ڪڇيءَ جي تاريخ جو [[سنڌ جي تاريخ]] سان پڻ گهرو لاڳاپو آهي. ڪڇي، سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|چچ]] گهراڻن جو حصو رهيو، جنهن کان پوءِ هتي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] ۽ [[سما گهراڻو|سمن]] حڪمراني ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NdAZAAAAMAAJ&q=kachi+samma+dynasty |title=West Pakistan: Places, People & Progress |date=1964 |pages= |language=en}}</ref> لڳ ڀڳ 1500ع ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي شاهه بيگ هن علائقي کي [[سنڌ جا سلطان|سنڌ جي سلطانن]] جي [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ هن علائقي کي سنڌ جي [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا]] اميرن فتح ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.pakistanpaedia.com/oth/sibi/sibi.html |title=Cities of Pakistan (Sibi) |publisher=PakistanPaedia |date=2009-02-02 |access-date=2017-07-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |title=Being private in public|website=DAWN Magazine|date=6 May 2007 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803010212/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |archive-date=2007-08-03 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Titus |first=Paul Brian |url=https://books.google.com/books?id=kZroZ-JZIvEC&q=kacchi+kalhora |title=Tribalism, Ethnicity, and the State in Pakistani Baluchistan: The Economics and Politics of Detribalization in an Urban Setting |date=1991 |publisher=University of California, Riverside |pages=61 |language=en}}</ref> جن کي پوءِ [[فارس]] جي [[نادر شاهه]] بي دخل ڪيو. شاهه 1740ع ۾ [[ڪڇي جي جنگ]] ۾ [[عبدالله خان احمدزئي|مير عبدالله خان احمدزئي]] جي موت جي خون بها طور هي علائقو [[قلات جي خانات|قلات جي خانات]] کي ڏنو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=xgYZAQAAIAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Encyclopaedia Iranica |date=1988 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7100-9090-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZfdtAAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Pakistan Journal of History and Culture |date=2005 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |pages=138 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Possehl |first=Gregory L. |url=https://books.google.com/books?id=AUkLAQAAMAAJ&q=kachi+Kalhora |title=Indus Age: The Beginnings |date=1999 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3417-6 |language=en}}</ref><ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_344.gif Sibi District - Imperial Gazetteer of India, v. 22, p. 338.]</ref><ref>{{cite web |url=http://panhwar.com/Article26.htm |title=Ghulam Shah Kalhora and Relations With Kutch |publisher=Panhwar.com |date=2002-11-02 |access-date=2017-07-17 |archive-date=2019-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913221224/http://panhwar.com/Article26.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last1=Spooner |first1=Brian J. |title=BALUCHISTAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-6516.xml |access-date=2025-03-27 |publisher=Brill |language=en |last2=Shaffer |first2=Jim G. |last3=Elfenbein |first3=Josef |last4=Masʿūdīya |first4=Moḥammad-Taqī |last5=Azadi |first5=Siawosch}}</ref> ڪڇيءَ کي فيبروري 1965ع ۾ ضلعي طور نوٽيفاءِ ڪيو ويو. ان وقت [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[جعفرآباد ضلعو|جعفرآباد]] جا علائقا پڻ ان ۾ شامل هئا؛ اهي 1987ع ۾ ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪيا ويا. == انتظامي ورهاست == ضلعو انتظامي طور هيٺين [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي:<ref name="NRB"/> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name="2023table1" /> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[کٽڻ|کٽڻ تحصيل]] |277 |22,900 |82.67 |41.86% |... |- |[[ڍاڍر|ڍاڍر تحصيل]] |976 |49,836 |51.06 |45.10% |... |- |[[بالاناري تحصيل]] |402 |60,158 |149.65 |32.21% |... |- |[[ڀاڳ تحصيل]] |1,308 |83,687 |63.98 |35.24% |... |- |[[مڇ|مڇ تحصيل]] |708 |75,272 |106.32 |38.80% |... |- |[[سني تحصيل]] |2,011 |150,821 |75.00 |15.58% |... |} ڪڇي ضلعي جون [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] هي آهن: * [[نوشهرو]] * [[مهرم، پاڪستان|مهرم]] * [[مڇ]] * [[جلال خان، بلوچستان|جلال خان]] * [[چلگري]] * [[سني]] * [[چاندر]] * گزائي * [[ڍاڍر]] * ماسو * بشڪيا * [[مٺڙي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] lr7e81yq4gbz9beg94xu2evn8p6tm5v 390851 390850 2026-07-04T11:19:40Z Intisar Ali 8681 390851 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> == تاريخ == ڪڇي جا ميدان [[مهرڳڙهه]] جي قديم آثارن واري ماڳ جو گهر آهن. [[آثار قديمه]] جي اهم ترين [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي ماڳن مان هڪ، اڄوڪي [[بلوچستان]]، پاڪستان جي [[ڪڇي ميدان]] ۾ واقع آهي. هي [[ڏکڻ ايشيا]] جي انهن اوائلي ماڳن مان هڪ آهي، جتان زراعت (ڪڻڪ ۽ جَوَ جي پوک) ۽ چوپائي مال پالڻ (ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون) جا ثبوت مليا آهن.<ref>Hirst, K. Kris. 2005. [https://www.thoughtco.com/mehrgarh-pakistan-life-indus-valley-171796 Mehrgarh, Pakistan - Life in the Indus Valley Before Harappa]. ''Thought Co.''</ref> ڪڇي تاريخي طور [[سنڌ]] جو حصو رهيو آهي ۽ هتي [[بلوچستان جا سنڌي|مقامي سنڌي]] آبادي رهي آهي،<ref>{{Cite book |last=Abdulla |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=6lI9AAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=An Observation: Perspective of Pakistan |date=1987 |publisher=Tanzeem Publishers |language=en}}</ref> تنهنڪري ڪڇيءَ جي تاريخ جو [[سنڌ جي تاريخ]] سان پڻ گهرو لاڳاپو آهي. ڪڇي، سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|چچ]] گهراڻن جو حصو رهيو، جنهن کان پوءِ هتي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] ۽ [[سما گهراڻو|سمن]] حڪمراني ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NdAZAAAAMAAJ&q=kachi+samma+dynasty |title=West Pakistan: Places, People & Progress |date=1964 |pages= |language=en}}</ref> لڳ ڀڳ 1500ع ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي شاهه بيگ هن علائقي کي [[سنڌ جا سلطان|سنڌ جي سلطانن]] جي [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ هن علائقي کي سنڌ جي [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا]] اميرن فتح ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.pakistanpaedia.com/oth/sibi/sibi.html |title=Cities of Pakistan (Sibi) |publisher=PakistanPaedia |date=2009-02-02 |access-date=2017-07-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |title=Being private in public|website=DAWN Magazine|date=6 May 2007 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803010212/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |archive-date=2007-08-03 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Titus |first=Paul Brian |url=https://books.google.com/books?id=kZroZ-JZIvEC&q=kacchi+kalhora |title=Tribalism, Ethnicity, and the State in Pakistani Baluchistan: The Economics and Politics of Detribalization in an Urban Setting |date=1991 |publisher=University of California, Riverside |pages=61 |language=en}}</ref> جن کي پوءِ [[فارس]] جي [[نادر شاهه]] بي دخل ڪيو. شاهه 1740ع ۾ [[ڪڇي جي جنگ]] ۾ [[عبدالله خان احمدزئي|مير عبدالله خان احمدزئي]] جي موت جي خون بها طور هي علائقو [[قلات جي خانات|قلات جي خانات]] کي ڏنو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=xgYZAQAAIAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Encyclopaedia Iranica |date=1988 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7100-9090-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZfdtAAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Pakistan Journal of History and Culture |date=2005 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |pages=138 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Possehl |first=Gregory L. |url=https://books.google.com/books?id=AUkLAQAAMAAJ&q=kachi+Kalhora |title=Indus Age: The Beginnings |date=1999 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3417-6 |language=en}}</ref><ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_344.gif Sibi District - Imperial Gazetteer of India, v. 22, p. 338.]</ref><ref>{{cite web |url=http://panhwar.com/Article26.htm |title=Ghulam Shah Kalhora and Relations With Kutch |publisher=Panhwar.com |date=2002-11-02 |access-date=2017-07-17 |archive-date=2019-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913221224/http://panhwar.com/Article26.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last1=Spooner |first1=Brian J. |title=BALUCHISTAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-6516.xml |access-date=2025-03-27 |publisher=Brill |language=en |last2=Shaffer |first2=Jim G. |last3=Elfenbein |first3=Josef |last4=Masʿūdīya |first4=Moḥammad-Taqī |last5=Azadi |first5=Siawosch}}</ref> ڪڇيءَ کي فيبروري 1965ع ۾ ضلعي طور نوٽيفاءِ ڪيو ويو. ان وقت [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[جعفرآباد ضلعو|جعفرآباد]] جا علائقا پڻ ان ۾ شامل هئا؛ اهي 1987ع ۾ ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪيا ويا. == انتظامي ورهاست == ضلعو انتظامي طور هيٺين [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي:<ref name="NRB"/> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name="2023table1" /> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[کٽڻ|کٽڻ تحصيل]] |277 |22,900 |82.67 |41.86% |... |- |[[ڍاڍر|ڍاڍر تحصيل]] |976 |49,836 |51.06 |45.10% |... |- |[[بالاناري تحصيل]] |402 |60,158 |149.65 |32.21% |... |- |[[ڀاڳ تحصيل]] |1,308 |83,687 |63.98 |35.24% |... |- |[[مڇ|مڇ تحصيل]] |708 |75,272 |106.32 |38.80% |... |- |[[سني تحصيل]] |2,011 |150,821 |75.00 |15.58% |... |} ڪڇي ضلعي جون [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] هي آهن: * [[نوشهرو]] * [[مهرم، پاڪستان|مهرم]] * [[مڇ]] * [[جلال خان، بلوچستان|جلال خان]] * [[چلگري]] * [[سني]] * [[چاندر]] * گزائي * [[ڍاڍر]] * ماسو * بشڪيا * [[مٺڙي]] == آباديءَ جي جوڙجڪ == {{Historical populations|1951|...|1961|93858|1972|123720|1981|200863|1998|255,480|2017|309,932|2023|442,674|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، ڪڇي ضلعي ۾ 50,032 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 442,674 هئي. ضلعي ۾ جنسي تناسب هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.73 مرد هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.20 سيڪڙو هئي: مردن لاءِ 36.47 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 23.29 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724210708/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |archive-date=2024-07-24 |access-date=16 February 2025}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 165,416 ماڻهو (37.37 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 80,452 ماڻهو (18.17 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {{bar box |title=ڪڇي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023census" /> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.62}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|1.89}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.46}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.03}} }} 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ [[اسلام]] 97.62 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب هو، جڏهن ته [[بلوچستان ۾ هندو ڌرم|هندو]] آباديءَ جو 1.89 سيڪڙو هئا.<ref name="2023census">{{cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816044952/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |archive-date=2024-08-16 |access-date=16 February 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ڪڇي ضلعي ۾ مذهبي گروهه ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Kachhi |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/116 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2017census" /> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 306,306 | {{Percentage | 306306 | 309932 | 2 }} |436,547 |97.62% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 3,223 | {{Percentage | 3223 | 309932 | 2 }} |8,312 |1.89% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 403 | {{Percentage | 403 | 309932 | 2 }} |2,034 |0.46% |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} |54 |0.01% |- |ٻيا |— |— |83 |0.02% |- ! ڪُل آبادي ! 309,932 ! {{Percentage | 309932 | 309932 | 2 }} ! 442,674 ! 100% |} {| class="wikitable sortable" |+ بولان ضلعي ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور ۾) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1901ع<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,199 | {{Percentage | 1199 | 1936 | 2 }} | 1,422 | {{Percentage | 1422 | 2096 | 2 }} | 2,459 | {{Percentage | 2459 | 3618 | 2 }} | 3,229 | {{Percentage | 3229 | 4688 | 2 }} | 4,812 | {{Percentage | 4812 | 6009 | 2 }} |- ! [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 582 | {{Percentage | 582 | 1936 | 2 }} | 540 | {{Percentage | 540 | 2096 | 2 }} | 969 | {{Percentage | 969 | 3618 | 2 }} | 1,165 | {{Percentage | 1165 | 4688 | 2 }} | 950 | {{Percentage | 950 | 6009 | 2 }} |- ! [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 124 | {{Percentage | 124 | 1936 | 2 }} | 107 | {{Percentage | 107 | 2096 | 2 }} | 118 | {{Percentage | 118 | 3618 | 2 }} | 173 | {{Percentage | 173 | 4688 | 2 }} | 184 | {{Percentage | 184 | 6009 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 22 | {{Percentage | 22 | 1936 | 2 }} | 26 | {{Percentage | 26 | 2096 | 2 }} | 69 | {{Percentage | 69 | 3618 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 4688 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 6009 | 2 }} |- ! [[جين ڌرم]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 8 | {{Percentage | 8 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[زرتشت مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 1 | {{Percentage | 1 | 1936 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 2096 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 6009 | 2 }} |- ! [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[ڀارت ۾ قبائلي مذهب|قبائلي مذهب]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! ڪُل آبادي ! 1,936 ! {{Percentage | 1936 | 1936 | 2 }} ! 2,096 ! {{Percentage | 2096 | 2096 | 2 }} ! 3,618 ! {{Percentage | 3618 | 3618 | 2 }} ! 4,688 ! {{Percentage | 4688 | 4688 | 2 }} ! 6,009 ! {{Percentage | 6009 | 6009 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="11" | {{small|نوٽ: [[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور واري ضلعي جون حدون موجوده دور جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن، ڇاڪاڻ ته آزاديءَ کان پوءِ سڄي علائقي ۾ ضلعن جي حدن ۾ مختلف ورهاستون ڪيون ويون، جن جي نتيجي ۾ آباديءَ جي واڌ کي نظر ۾ رکندي نوان ضلعا قائم ٿيا.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ [[ڪڇي، قلات|رياست قلات جي ڪڇي ڊويزن]] ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور ۾) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1911ع<ref name="Census1911B"/> ! colspan="2" |1921ع<ref name="Census1921B"/> ! colspan="2" |1931ع<ref name="Census1931B"/> ! colspan="2" |1941ع<ref name="Census1941B"/> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 84,389 | {{Percentage | 84389 | 92759 | 2 }} | 68,144 | {{Percentage | 68144 | 75153 | 2 }} | 98,852 | {{Percentage | 98852 | 105886 | 2 }} | 79,016 | {{Percentage | 79016 | 86112 | 2 }} |- ! [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 7,176 | {{Percentage | 7176 | 92759 | 2 }} | 7,009 | {{Percentage | 7009 | 75153 | 2 }} | 7,019 | {{Percentage | 7019 | 105886 | 2 }} | 7,095 | {{Percentage | 7095 | 86112 | 2 }} |- ! [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 1,188 | {{Percentage | 1188 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 12 | {{Percentage | 12 | 105886 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 86112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[زرتشت مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[جين ڌرم]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[ڀارت ۾ قبائلي مذهب|قبائلي مذهب]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! ڪُل آبادي ! 92,759 ! {{Percentage | 92759 | 92759 | 2 }} ! 75,153 ! {{Percentage | 75153 | 75153 | 2 }} ! 105,886 ! {{Percentage | 105886 | 105886 | 2 }} ! 86,112 ! {{Percentage | 86112 | 86112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="11" | {{small|نوٽ: [[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور واري ضلعي جون حدون موجوده دور جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن، ڇاڪاڻ ته آزاديءَ کان پوءِ سڄي علائقي ۾ ضلعن جي حدن ۾ مختلف ورهاستون ڪيون ويون، جن جي نتيجي ۾ آباديءَ جي واڌ کي نظر ۾ رکندي نوان ضلعا قائم ٿيا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = right |caption = ڪڇي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 58.88 |color1 = limegreen |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 17 |color2 = steelblue |label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value3 = 12.29 |color3 = aqua |label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value4 = 10.25 |color4 = crimson |label5 = ٻيون |value5 = 1.58 |color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 58.88 سيڪڙو ماڻهن جي پهرين ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 17 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 12.29 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 10.25 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] fn6hg6iaytazwz780awihl4edp72xmd 390853 390851 2026-07-04T11:20:52Z Intisar Ali 8681 390853 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | official_name = ڪڇي ضلعو | name = | native_name = {{Nastaliq|ضلع کچّھی}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Mehrgarh Site 1.jpg |photo2a = Bolan - panoramio (6).jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿان: [[مهرڳڙهه]] جا کنڊر<br>هيٺان: ڪڇي ضلعي ۾ موسمي درياهه | image_map = Pakistan - Balochistan - Kachhi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ ڪڇي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[ضلعي صدر مقام|صدر مقام]] | seat = [[ڍاڍر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = لاڳو ناهي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو ناهي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5682 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 442,674 | population_density_km2 = 77.9 | population_urban = 80,452 (18.17%) | population_rural = 362,222 (81.83%) | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.20%) | '''مرد:'''<br />(36.47%) | '''عورتون:'''<br />(23.29%) }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = ڊسمبر 1991ع | blank1_name_sec1 = [[تحصيل|تحصيلن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | website = {{Official website|http://www.bdd.sdnpk.org/Bolan.htm}} }} '''ڪڇي''' يا '''ڪچي''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کچّھی}}}}، {{langx|bal|کچّی دمگ}})، جنهن کي 2008ع تائين '''بولان ضلعو''' چيو ويندو هو،<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\04\28\story_28-4-2008_pg7_11 District Bolan renamed Kachhi]</ref> [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name="NRB">[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> بولان وارو علائقو 31 ڊسمبر 1991ع تائين ڪڇي نالي هڪ ئي ضلعي جو حصو رهيو. ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس 17 مئي 1992ع تي ڪم شروع ڪيو ۽ بولان، 2000ع ۾ ڊويزنن جي خاتمي تائين، [[نصيرآباد ڊويزن]] جي چئن ضلعن مان هڪ رهيو. 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[ڀاڳ تحصيل]] کي ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪري نئين [[لهڙي ضلعو|لهڙي ضلعي]] جو حصو بڻايو ويندو.<ref>[https://www.dawn.com/news/1012828/new-district-in-balochistan New district in Balochistan], ''dawn.com''</ref> == تاريخ == ڪڇي جا ميدان [[مهرڳڙهه]] جي قديم آثارن واري ماڳ جو گهر آهن. [[آثار قديمه]] جي اهم ترين [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي ماڳن مان هڪ، اڄوڪي [[بلوچستان]]، پاڪستان جي [[ڪڇي ميدان]] ۾ واقع آهي. هي [[ڏکڻ ايشيا]] جي انهن اوائلي ماڳن مان هڪ آهي، جتان زراعت (ڪڻڪ ۽ جَوَ جي پوک) ۽ چوپائي مال پالڻ (ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون) جا ثبوت مليا آهن.<ref>Hirst, K. Kris. 2005. [https://www.thoughtco.com/mehrgarh-pakistan-life-indus-valley-171796 Mehrgarh, Pakistan - Life in the Indus Valley Before Harappa]. ''Thought Co.''</ref> ڪڇي تاريخي طور [[سنڌ]] جو حصو رهيو آهي ۽ هتي [[بلوچستان جا سنڌي|مقامي سنڌي]] آبادي رهي آهي،<ref>{{Cite book |last=Abdulla |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=6lI9AAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=An Observation: Perspective of Pakistan |date=1987 |publisher=Tanzeem Publishers |language=en}}</ref> تنهنڪري ڪڇيءَ جي تاريخ جو [[سنڌ جي تاريخ]] سان پڻ گهرو لاڳاپو آهي. ڪڇي، سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|چچ]] گهراڻن جو حصو رهيو، جنهن کان پوءِ هتي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] ۽ [[سما گهراڻو|سمن]] حڪمراني ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NdAZAAAAMAAJ&q=kachi+samma+dynasty |title=West Pakistan: Places, People & Progress |date=1964 |pages= |language=en}}</ref> لڳ ڀڳ 1500ع ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي شاهه بيگ هن علائقي کي [[سنڌ جا سلطان|سنڌ جي سلطانن]] جي [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ هن علائقي کي سنڌ جي [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا]] اميرن فتح ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.pakistanpaedia.com/oth/sibi/sibi.html |title=Cities of Pakistan (Sibi) |publisher=PakistanPaedia |date=2009-02-02 |access-date=2017-07-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |title=Being private in public|website=DAWN Magazine|date=6 May 2007 |access-date=2011-03-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803010212/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/070506/dmag25.htm |archive-date=2007-08-03 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Titus |first=Paul Brian |url=https://books.google.com/books?id=kZroZ-JZIvEC&q=kacchi+kalhora |title=Tribalism, Ethnicity, and the State in Pakistani Baluchistan: The Economics and Politics of Detribalization in an Urban Setting |date=1991 |publisher=University of California, Riverside |pages=61 |language=en}}</ref> جن کي پوءِ [[فارس]] جي [[نادر شاهه]] بي دخل ڪيو. شاهه 1740ع ۾ [[ڪڇي جي جنگ]] ۾ [[عبدالله خان احمدزئي|مير عبدالله خان احمدزئي]] جي موت جي خون بها طور هي علائقو [[قلات جي خانات|قلات جي خانات]] کي ڏنو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=xgYZAQAAIAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Encyclopaedia Iranica |date=1988 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7100-9090-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZfdtAAAAMAAJ&q=kacchi+kalhora |title=Pakistan Journal of History and Culture |date=2005 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |pages=138 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Possehl |first=Gregory L. |url=https://books.google.com/books?id=AUkLAQAAMAAJ&q=kachi+Kalhora |title=Indus Age: The Beginnings |date=1999 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3417-6 |language=en}}</ref><ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_344.gif Sibi District - Imperial Gazetteer of India, v. 22, p. 338.]</ref><ref>{{cite web |url=http://panhwar.com/Article26.htm |title=Ghulam Shah Kalhora and Relations With Kutch |publisher=Panhwar.com |date=2002-11-02 |access-date=2017-07-17 |archive-date=2019-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913221224/http://panhwar.com/Article26.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last1=Spooner |first1=Brian J. |title=BALUCHISTAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIRO/COM-6516.xml |access-date=2025-03-27 |publisher=Brill |language=en |last2=Shaffer |first2=Jim G. |last3=Elfenbein |first3=Josef |last4=Masʿūdīya |first4=Moḥammad-Taqī |last5=Azadi |first5=Siawosch}}</ref> ڪڇيءَ کي فيبروري 1965ع ۾ ضلعي طور نوٽيفاءِ ڪيو ويو. ان وقت [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[جعفرآباد ضلعو|جعفرآباد]] جا علائقا پڻ ان ۾ شامل هئا؛ اهي 1987ع ۾ ڪڇي ضلعي کان ڌار ڪيا ويا. == انتظامي ورهاست == ضلعو انتظامي طور هيٺين [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي:<ref name="NRB"/> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name="2023table1" /> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[کٽڻ|کٽڻ تحصيل]] |277 |22,900 |82.67 |41.86% |... |- |[[ڍاڍر|ڍاڍر تحصيل]] |976 |49,836 |51.06 |45.10% |... |- |[[بالاناري تحصيل]] |402 |60,158 |149.65 |32.21% |... |- |[[ڀاڳ تحصيل]] |1,308 |83,687 |63.98 |35.24% |... |- |[[مڇ|مڇ تحصيل]] |708 |75,272 |106.32 |38.80% |... |- |[[سني تحصيل]] |2,011 |150,821 |75.00 |15.58% |... |} ڪڇي ضلعي جون [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] هي آهن: * [[نوشهرو]] * [[مهرم، پاڪستان|مهرم]] * [[مڇ]] * [[جلال خان، بلوچستان|جلال خان]] * [[چلگري]] * [[سني]] * [[چاندر]] * گزائي * [[ڍاڍر]] * ماسو * بشڪيا * [[مٺڙي]] == آباديءَ جي جوڙجڪ == {{Historical populations|1951|...|1961|93858|1972|123720|1981|200863|1998|255,480|2017|309,932|2023|442,674|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، ڪڇي ضلعي ۾ 50,032 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 442,674 هئي. ضلعي ۾ جنسي تناسب هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.73 مرد هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.20 سيڪڙو هئي: مردن لاءِ 36.47 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 23.29 سيڪڙو.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724210708/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |archive-date=2024-07-24 |access-date=16 February 2025}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 165,416 ماڻهو (37.37 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 80,452 ماڻهو (18.17 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {{bar box |title=ڪڇي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023census" /> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|97.62}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|1.89}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.46}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.03}} }} 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ [[اسلام]] 97.62 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب هو، جڏهن ته [[بلوچستان ۾ هندو ڌرم|هندو]] آباديءَ جو 1.89 سيڪڙو هئا.<ref name="2023census">{{cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816044952/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |archive-date=2024-08-16 |access-date=16 February 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ڪڇي ضلعي ۾ مذهبي گروهه ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Kachhi |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/116 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2017census" /> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 306,306 | {{Percentage | 306306 | 309932 | 2 }} |436,547 |97.62% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 3,223 | {{Percentage | 3223 | 309932 | 2 }} |8,312 |1.89% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 403 | {{Percentage | 403 | 309932 | 2 }} |2,034 |0.46% |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} |54 |0.01% |- |ٻيا |— |— |83 |0.02% |- ! ڪُل آبادي ! 309,932 ! {{Percentage | 309932 | 309932 | 2 }} ! 442,674 ! 100% |} {| class="wikitable sortable" |+ بولان ضلعي ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور ۾) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1901ع<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,199 | {{Percentage | 1199 | 1936 | 2 }} | 1,422 | {{Percentage | 1422 | 2096 | 2 }} | 2,459 | {{Percentage | 2459 | 3618 | 2 }} | 3,229 | {{Percentage | 3229 | 4688 | 2 }} | 4,812 | {{Percentage | 4812 | 6009 | 2 }} |- ! [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 582 | {{Percentage | 582 | 1936 | 2 }} | 540 | {{Percentage | 540 | 2096 | 2 }} | 969 | {{Percentage | 969 | 3618 | 2 }} | 1,165 | {{Percentage | 1165 | 4688 | 2 }} | 950 | {{Percentage | 950 | 6009 | 2 }} |- ! [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 124 | {{Percentage | 124 | 1936 | 2 }} | 107 | {{Percentage | 107 | 2096 | 2 }} | 118 | {{Percentage | 118 | 3618 | 2 }} | 173 | {{Percentage | 173 | 4688 | 2 }} | 184 | {{Percentage | 184 | 6009 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 22 | {{Percentage | 22 | 1936 | 2 }} | 26 | {{Percentage | 26 | 2096 | 2 }} | 69 | {{Percentage | 69 | 3618 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 4688 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 6009 | 2 }} |- ! [[جين ڌرم]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 8 | {{Percentage | 8 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[زرتشت مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 1 | {{Percentage | 1 | 1936 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 2096 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 6009 | 2 }} |- ! [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! [[ڀارت ۾ قبائلي مذهب|قبائلي مذهب]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1936 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 2096 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 3618 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 4688 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 6009 | 2 }} |- ! ڪُل آبادي ! 1,936 ! {{Percentage | 1936 | 1936 | 2 }} ! 2,096 ! {{Percentage | 2096 | 2096 | 2 }} ! 3,618 ! {{Percentage | 3618 | 3618 | 2 }} ! 4,688 ! {{Percentage | 4688 | 4688 | 2 }} ! 6,009 ! {{Percentage | 6009 | 6009 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="11" | {{small|نوٽ: [[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور واري ضلعي جون حدون موجوده دور جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن، ڇاڪاڻ ته آزاديءَ کان پوءِ سڄي علائقي ۾ ضلعن جي حدن ۾ مختلف ورهاستون ڪيون ويون، جن جي نتيجي ۾ آباديءَ جي واڌ کي نظر ۾ رکندي نوان ضلعا قائم ٿيا.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ [[ڪڇي، قلات|رياست قلات جي ڪڇي ڊويزن]] ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور ۾) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1911ع<ref name="Census1911B"/> ! colspan="2" |1921ع<ref name="Census1921B"/> ! colspan="2" |1931ع<ref name="Census1931B"/> ! colspan="2" |1941ع<ref name="Census1941B"/> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 84,389 | {{Percentage | 84389 | 92759 | 2 }} | 68,144 | {{Percentage | 68144 | 75153 | 2 }} | 98,852 | {{Percentage | 98852 | 105886 | 2 }} | 79,016 | {{Percentage | 79016 | 86112 | 2 }} |- ! [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 7,176 | {{Percentage | 7176 | 92759 | 2 }} | 7,009 | {{Percentage | 7009 | 75153 | 2 }} | 7,019 | {{Percentage | 7019 | 105886 | 2 }} | 7,095 | {{Percentage | 7095 | 86112 | 2 }} |- ! [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 1,188 | {{Percentage | 1188 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 12 | {{Percentage | 12 | 105886 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 86112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[زرتشت مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[جين ڌرم]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! [[ڀارت ۾ قبائلي مذهب|قبائلي مذهب]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 92759 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 75153 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 105886 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 86112 | 2 }} |- ! ڪُل آبادي ! 92,759 ! {{Percentage | 92759 | 92759 | 2 }} ! 75,153 ! {{Percentage | 75153 | 75153 | 2 }} ! 105,886 ! {{Percentage | 105886 | 105886 | 2 }} ! 86,112 ! {{Percentage | 86112 | 86112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="11" | {{small|نوٽ: [[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جي دور واري ضلعي جون حدون موجوده دور جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن، ڇاڪاڻ ته آزاديءَ کان پوءِ سڄي علائقي ۾ ضلعن جي حدن ۾ مختلف ورهاستون ڪيون ويون، جن جي نتيجي ۾ آباديءَ جي واڌ کي نظر ۾ رکندي نوان ضلعا قائم ٿيا.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = right |caption = ڪڇي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 58.88 |color1 = limegreen |label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value2 = 17 |color2 = steelblue |label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value3 = 12.29 |color3 = aqua |label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value4 = 10.25 |color4 = crimson |label5 = ٻيون |value5 = 1.58 |color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 58.88 سيڪڙو ماڻهن جي پهرين ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 17 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 12.29 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 10.25 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf}}</ref> == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، ڪڇي ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري تي پاڪستان جي 141 درجابندي ڪيل ضلعن مان 109هين نمبر تي هو. هن اشاري ۾ ضلعي اندر سکيا، صنفي برابري ۽ شاگردن جي تعليم جاري رکڻ کي نظر ۾ رکيو ويو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 43 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 23 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|author=Pakistan Bureau of Statistics|year=2016|title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15|place=Islamabad|publisher=Government of Pakistan|page=111|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf|access-date=6 August 2018}}</ref> پرائمري کان پوءِ جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 86 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 6 سيڪڙو آهن. اها صورتحال تعليمي سال 2016–17ع جي داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿي؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 12,688 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 261 شاگرد داخل هئا. تعليم ۾ صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ اهم مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪول ڇوڪرين جا اسڪول آهن. ڇوڪرين جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگيءَ جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان]] پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ڪڇي ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 139هين نمبر تي هو. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 129هين نمبر تي هو. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، استعمال لائق بيت الخلا، بجليءَ جي دستيابي، چؤديواريءَ جي موجودگي ۽ عمارت جي مجموعي حالت شامل آهن، کي نظر ۾ رکيو ويو. ضلعي جي سرڪاري اسڪولن مان اڌ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، بيت الخلا ۽ چؤديواريءَ جي سهولت موجود نه هئي. 465 اسڪولن مان 213 اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود نه هو. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تحصيلن جي فهرست|پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|بلوچستان جون تحصيلون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Kachhi/Kachhi.pdf ڪڇي ضلعي جو ترقياتي خاڪو 2011ع] * [http://www.sibidistrict.com سبي ضلعو] == ڪتابيات == * {{Cite book|title=1998 District census report of Kachhi (Bolan)|location=اسلام آباد|publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan|series=Census publication|volume=105|date=2000|ref={{harvid|PCO|2000}} }} {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|29|10|N|67|50|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:ڪڇي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] eddbtfc3rj2ihcdu14tg8fv60onsnrq 0 30301 390865 383303 2026-07-04T11:29:45Z Intisar Ali 8681 390865 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قلات ضلعو | official_name = Qalat District | native_name = قلات | native_name_lang = en | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Kalat.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان جي نقشي ۾ مقام | coordinates = {{Coord|29|03|26|N|66|35|38|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[قلات|قلات شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2622 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 271,560 | population_density_km2 = 29.76 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = پھرين مارچ، 1954ع | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = جميل احمد بلوچ | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بروھي ٻولي|بروھي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = http://www.bdd.sdnpk.org/Kalat.html }} '''قلات''' (Qalat District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي، جنھن جو صدر مقام [[قلات|قلات شھر]] آھي. ان جي پکيڙ 2,622 چورس ڪلوميٽر، <ref name = " پي بي ايس "/> پر سٽي پاپوليشن-ڊاٽ-ڪام ان جي پکيڙ 13,851 چورس ڪلوميٽر ڏيکاري ٿو.<ref name=" سٽي ">[https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/balochistan/ http://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/balochistan/]</ref> ضلعي آبادي سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق 2,71,560 آھي. قلات ضلعي جي قيام جو نوٽيفڪيشن 3 فيبروري، 1954ع تي جاري ٿيو، ان وقت [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ [[مستونگ ضلعو|مستونگ]] ھن ضلعي جا تعلقا هئا. ان وقت موجوده [[ڪڇي ضلعو]]، [[جھل مگسي ضلعو]] ۽ [[ديرا مراد جمالي|ديرا مراد جمالي ضلعو]] انھن ٻن تعلقن: خضدار ۽ مستونگ جو حصو ھيا. پھرين مارچ 1974ع تي [[خضدار ضلعو|خضدار تعلقي]] کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. 18 فيبروري 1992ع تي [[مستونگ ضلعو|مستونگ تعلقي]] کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[File:Baluchistan_Disricts.PNG|thumb|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] قلات ضلعي جو اھو نالو [[قلات|قلات شھر]] تان پيو. ان شھر جو پراڻو نالو "ڪاھان" ھيو. پراڻي [[قلات|قلات رياست]] جو موجوده ناليماتر جانشين [[شهزادو|مير سليمان دائود جان]] آھي، جنھن کي رسمي طور تي [[خان آف قلات]] سڏيندا آهن. ھي اڃان تائين پاڪستان سرڪار کان قلات رياست جي بحالي جو مطالبو ڪندو رھيو آھي. سندس وارث، پرنس محمد وري پاڪستان جو حامي آھي.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1191121|title=Khan of Kalat being persuaded to return home|first=Saleem|last=Shahid|date=29 June 2015}}</ref> ==انتظامي ورهاست== ضلعو انتظامي طور هيٺين [[تحصيل|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي:<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=85&dn=Kalat |title=Tehsils & Unions in the District of Kalat|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132342/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=85&dn=Kalat |archive-date=2012-03-26|access-date=28 March 2023|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[قلات تحصيل]] |3,788 |167,405 |44.19 |44.19% | |- |[[منگوچر تحصيل]] |1,148 |80,138 |69.81 |35.22% | |- |[[گزگ تحصيل]] |1,390 |8,286 |5.96 |18.75% | |- |[[جوھان تحصيل]] |1,328 |15,731 |11.85 |27.49% | |} موجوده قلات ضلعي ۾ ٻہ تعلقا،<ref name="پي بي ايس" /> [[قلات تعلقو|قلات]] ۽ [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]] ۽ چار ذيلي تعلقا؛ [[قلات تعلقو|قلات]]، [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]]، [[جوھان سب تحصيل|جوھان]] ۽ [[گازگ سب تحصيل|گازگ]] آھن. ضلعي ۾ 18 يونين ڪائونسلون<ref name="پي بي ايس" /> ۽ 2 ٽائون ڪاميٽيون واقع آهن.<ref name="پي بي ايس" /> ضلعي ۾ 81 پٽواري سرڪلون (تپا) ۽ 636 موضع (ڳوٺ) آھن.<ref name="پي بي ايس">[https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-kalat] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-kalat</ref> ==جاگرافي== [[File:Kalat zairat - panoramio.jpg|thumb|220px|قلات جو ھڪ منظر]] ھن ضلعي جي آبھوا اونھاري ۾ گرم ۽ خشڪ ۽ سياري ۾ ٿڌي ھوندي آھي. سڀ کان وڌيڪَ برسات سياري ۾ پوي ٿي. ھتان جي زمين جابلو آھي جنھن کوڙ واديون ۽ ھڪ مکيه ندي [[مورو ندي]] واقع آهن. [[ھربوئي جبل]] قلات ۾ [[آهو ٻير]] (<small>Juniper</small>) جي قديم وڻن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. ==آبھوا== ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. {{Weather box | width = auto | location = قلات | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 10.3 | Feb high C = 12.1 | Mar high C = 17.1 | Apr high C = 22.1 | May high C = 27.4 | Jun high C = 31.9 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.7 | Sep high C = 28.6 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 17.5 | Dec high C = 13.1 | Jan mean C = 3.4 | Feb mean C = 5.3 | Mar mean C = 9.8 | Apr mean C = 14.3 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 24.8 | Aug mean C = 23.4 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 13.8 | Nov mean C = 8.6 | Dec mean C = 4.9 | year mean C = | Jan low C = -3.5 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.6 | Apr low C = 6.6 | May low C = 10.5 | Jun low C = 13.5 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 15.2 | Sep low C = 10.3 | Oct low C = 4.3 | Nov low C = -0.2 | Dec low C = -3.3 | rain colour = green |وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ<ref>{{cite web |url = http://en.climate-data.org/location/28068/ |title = Climate: Kalat - Climate-Data.org |access-date = 9 سيپٽمبر 2016}}</ref> }} ==معيشت== ھن ضلعي جي معيشيت زراعت ۽ چوپائي مال جي افزائش تي مشتمل آهي. ==آبادي== ھن ضلعي جي آبادي 1972ع جي آدمشماري ۾ آبادي 71,746 ھئي<ref name = "سٽي "/>. 1981 جي آدمشماري ۾ آبادي 2،09،149 ھئي<ref name = " سٽي "/>. 1998 جي آدمشماري م آبادي وڌي 2,37,834 پھتي<ref name = " پي بي ايس "/><ref name = "سٽي "/> ين ۾ مرد 1,22,935 (%51.96) ۽ عورتون 1,14,899 (%48.31) ھيون. ضلعي جي 85.79 سيڪڙو آبادي يعني 2,04,040 ٻھراڙيءَ م رھندڙ ھئي ۽ %14.21 سيڪڙو آبادي يعني 33,794 شھري ھئي<ref name = " پي بي ايس "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل آبادي 4,12,232 ھئي<ref name = " سٽي "/>. ھن ضلعي جي آبادي جو گھاٽائي 29.76 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي<ref name = " سٽي "/>. 1981 کان 1998 تائين آبادي جي واڌ جي شرح %0.76 ھئي<ref name = " پي بي ايس"/>. 1998 کان 2017 تائين آبادي م واڌ بجي شرح سالياني %2.9 رھي<ref name = " سٽي "/>. 1998 جي آدمشماري مطابق ھتان جي 89 سيڪڙو آبادي بروھي ٻولي بروھي ڳالھائيندڙن جي آھي. 5 سيڪڙو بلوچي ڳالهائيندڙ ۽ باقي سنڌي ۽ سرائڪي ڳالھائيندڙ آھن. آبادي ۾ پڙھيل لکيل ماڻھن جي شرح +10 يعني %19.9 ھئي جنھن م مردن جي شرح %29.24 ۽ عورتن جي شرح %9.44 ھئي<ref name = "پي بي ايس "/>. == تعليم == 2017 جي [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] مطابق قلات ضلعي جو درجو پاڪستان جي 141 ضلعن ۾ 66 تي آھي. 2014 ۽ 2015 ۾ ھن ضلعي جي ڏھ سالن ۽ مٿي واري عمر وارن ماڻهن ۾ تعليم يافته ماڻھن جي شرح 45 سيڪڙو جنھن ۾ عورتن جي شرح 45 سيڪڙو ھئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: <nowiki>http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf</nowiki> [Accessed 6 Aug. 2018]</ref>. ضلعي جي تعليمي ادارن ۾ 83 سيڪڙو پرائمري اسڪول آھن ۽ 9 سيڪڙو ھاء اسڪول آھن. 2016 ۽ 2817 واري تعليمي سال ۾ پرائمري اسڪولن ۾ داخل شاگردن جو تعداد 20,031 ھيو ۽ ھاء اسڪولن ۾ 658 شاگرد داخل ھيا. جنسي نابرابري ھن ضلعي م تمام گھڻي سطح تي آھي. ڇوڪرين جا اسڪول ڪل تعليمي ادارن جو رڳو 34 سيڪڙو آھن. [[الف اعلان]] جي پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ 2017 مطابق پرائمري اسڪولن جي انفراسٽرڪچر جي درجابندي م پاڪستان جي 155 ضلعن م ھي ضلعو 128ھين نمبر تي ھيو ۽ مڊل اسڪولن جي سطح تي 155 ۾ 136ھين نمبر تي ھيو. ھن ضلعي جي ھر پنجن مان چار اسڪولن م بجلي جي سھولت ميسر ڪانھي. ھر ٻن مان ھڪ اسڪول م پائخانو ڪانھي. ھر ٽن مان ھڪ اسڪول ۾ پيئڻ جي پاڻي جي سھولت ڪانھي. ==عدالتي نظام== سال 2019ع ۾ قلات ضلعي کي ٽوڙي ان مان [[شھيد سڪندر آباد ضلعو]] قائم ڪيو ويو پر اڃان ٻنھي روينيو ضلعن جي ضلعي عدالتي ڊويزن ساڳي قلات ضلعي واري آھي. ٻنھي روينيو ضلعن جي وڏي عدالت [[قلات|قلات شھر]] ۾ واقع ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن جج جي ڪورٽ آھي. ان کان سواءِ ھتي ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ، ھڪ فيملي جج ۽ ھڪ مجلس شورا ۽ ھڪ قاضي جون عدالتون پڻ قلات شھر ۾ ويھن ٿيون. قلات جي تعلقي [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]] جي شھر [[خالق آباد]] م ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ، شھيد سڪندر آباد ضلعي جي تعلقي [[سوراب تعلقو|سوراب]] ۾ پڻ ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ ھڪ قاضي جي عدالت ويھي ٿي.<ref name="ڪورٽ">[https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ==پڻ ڏسو== [[:باب:بلوچستان]] * [[قلات ڊويزن]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Authority control}} [[Category:Kalat District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] b250ahflbta6cr962i578j6j1souptk 390869 390865 2026-07-04T11:31:53Z Intisar Ali 8681 390869 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قلات ضلعو | official_name = Qalat District | native_name = قلات | native_name_lang = en | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Kalat.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان جي نقشي ۾ مقام | coordinates = {{Coord|29|03|26|N|66|35|38|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[قلات|قلات شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2622 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 271,560 | population_density_km2 = 29.76 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] (PST) | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = پھرين مارچ، 1954ع | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = جميل احمد بلوچ | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بروھي ٻولي|بروھي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = http://www.bdd.sdnpk.org/Kalat.html }} '''قلات''' (Qalat District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي، جنھن جو صدر مقام [[قلات|قلات شھر]] آھي. ان جي پکيڙ 2,622 چورس ڪلوميٽر، <ref name = " پي بي ايس "/> پر سٽي پاپوليشن-ڊاٽ-ڪام ان جي پکيڙ 13,851 چورس ڪلوميٽر ڏيکاري ٿو.<ref name=" سٽي ">[https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/balochistan/ http://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/balochistan/]</ref> ضلعي آبادي سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق 2,71,560 آھي. قلات ضلعي جي قيام جو نوٽيفڪيشن 3 فيبروري، 1954ع تي جاري ٿيو، ان وقت [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ [[مستونگ ضلعو|مستونگ]] ھن ضلعي جا تعلقا هئا. ان وقت موجوده [[ڪڇي ضلعو]]، [[جھل مگسي ضلعو]] ۽ [[ديرا مراد جمالي|ديرا مراد جمالي ضلعو]] انھن ٻن تعلقن: خضدار ۽ مستونگ جو حصو ھيا. پھرين مارچ 1974ع تي [[خضدار ضلعو|خضدار تعلقي]] کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. 18 فيبروري 1992ع تي [[مستونگ ضلعو|مستونگ تعلقي]] کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[File:Baluchistan_Disricts.PNG|thumb|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] قلات ضلعي جو اھو نالو [[قلات|قلات شھر]] تان پيو. ان شھر جو پراڻو نالو "ڪاھان" ھيو. پراڻي [[قلات|قلات رياست]] جو موجوده ناليماتر جانشين [[شهزادو|مير سليمان دائود جان]] آھي، جنھن کي رسمي طور تي [[خان آف قلات]] سڏيندا آهن. ھي اڃان تائين پاڪستان سرڪار کان قلات رياست جي بحالي جو مطالبو ڪندو رھيو آھي. سندس وارث، پرنس محمد وري پاڪستان جو حامي آھي.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1191121|title=Khan of Kalat being persuaded to return home|first=Saleem|last=Shahid|date=29 June 2015}}</ref> ==انتظامي ورهاست== ضلعو انتظامي طور هيٺين [[تحصيل|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي:<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=85&dn=Kalat |title=Tehsils & Unions in the District of Kalat|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132342/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=85&dn=Kalat |archive-date=2012-03-26|access-date=28 March 2023|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[قلات تحصيل]] |3,788 |167,405 |44.19 |44.19% | |- |[[منگوڇر تحصيل]] |1,148 |80,138 |69.81 |35.22% | |- |[[گزگ تحصيل]] |1,390 |8,286 |5.96 |18.75% | |- |[[جوھان تحصيل]] |1,328 |15,731 |11.85 |27.49% | |} موجوده قلات ضلعي ۾ ٻہ تعلقا،<ref name="پي بي ايس" /> [[قلات تعلقو|قلات]] ۽ [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]] ۽ چار ذيلي تعلقا؛ [[قلات تعلقو|قلات]]، [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]]، [[جوھان سب تحصيل|جوھان]] ۽ [[گازگ سب تحصيل|گازگ]] آھن. ضلعي ۾ 18 يونين ڪائونسلون<ref name="پي بي ايس" /> ۽ 2 ٽائون ڪاميٽيون واقع آهن.<ref name="پي بي ايس" /> ضلعي ۾ 81 پٽواري سرڪلون (تپا) ۽ 636 موضع (ڳوٺ) آھن.<ref name="پي بي ايس">[https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-kalat] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-kalat</ref> ==جاگرافي== [[File:Kalat zairat - panoramio.jpg|thumb|220px|قلات جو ھڪ منظر]] ھن ضلعي جي آبھوا اونھاري ۾ گرم ۽ خشڪ ۽ سياري ۾ ٿڌي ھوندي آھي. سڀ کان وڌيڪَ برسات سياري ۾ پوي ٿي. ھتان جي زمين جابلو آھي جنھن کوڙ واديون ۽ ھڪ مکيه ندي [[مورو ندي]] واقع آهن. [[ھربوئي جبل]] قلات ۾ [[آهو ٻير]] (<small>Juniper</small>) جي قديم وڻن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. ==آبھوا== ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. {{Weather box | width = auto | location = قلات | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 10.3 | Feb high C = 12.1 | Mar high C = 17.1 | Apr high C = 22.1 | May high C = 27.4 | Jun high C = 31.9 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 31.7 | Sep high C = 28.6 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 17.5 | Dec high C = 13.1 | Jan mean C = 3.4 | Feb mean C = 5.3 | Mar mean C = 9.8 | Apr mean C = 14.3 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 24.8 | Aug mean C = 23.4 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 13.8 | Nov mean C = 8.6 | Dec mean C = 4.9 | year mean C = | Jan low C = -3.5 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.6 | Apr low C = 6.6 | May low C = 10.5 | Jun low C = 13.5 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 15.2 | Sep low C = 10.3 | Oct low C = 4.3 | Nov low C = -0.2 | Dec low C = -3.3 | rain colour = green |وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ<ref>{{cite web |url = http://en.climate-data.org/location/28068/ |title = Climate: Kalat - Climate-Data.org |access-date = 9 سيپٽمبر 2016}}</ref> }} ==معيشت== ھن ضلعي جي معيشيت زراعت ۽ چوپائي مال جي افزائش تي مشتمل آهي. ==آبادي== ھن ضلعي جي آبادي 1972ع جي آدمشماري ۾ آبادي 71,746 ھئي<ref name = "سٽي "/>. 1981 جي آدمشماري ۾ آبادي 2،09،149 ھئي<ref name = " سٽي "/>. 1998 جي آدمشماري م آبادي وڌي 2,37,834 پھتي<ref name = " پي بي ايس "/><ref name = "سٽي "/> ين ۾ مرد 1,22,935 (%51.96) ۽ عورتون 1,14,899 (%48.31) ھيون. ضلعي جي 85.79 سيڪڙو آبادي يعني 2,04,040 ٻھراڙيءَ م رھندڙ ھئي ۽ %14.21 سيڪڙو آبادي يعني 33,794 شھري ھئي<ref name = " پي بي ايس "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل آبادي 4,12,232 ھئي<ref name = " سٽي "/>. ھن ضلعي جي آبادي جو گھاٽائي 29.76 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي<ref name = " سٽي "/>. 1981 کان 1998 تائين آبادي جي واڌ جي شرح %0.76 ھئي<ref name = " پي بي ايس"/>. 1998 کان 2017 تائين آبادي م واڌ بجي شرح سالياني %2.9 رھي<ref name = " سٽي "/>. 1998 جي آدمشماري مطابق ھتان جي 89 سيڪڙو آبادي بروھي ٻولي بروھي ڳالھائيندڙن جي آھي. 5 سيڪڙو بلوچي ڳالهائيندڙ ۽ باقي سنڌي ۽ سرائڪي ڳالھائيندڙ آھن. آبادي ۾ پڙھيل لکيل ماڻھن جي شرح +10 يعني %19.9 ھئي جنھن م مردن جي شرح %29.24 ۽ عورتن جي شرح %9.44 ھئي<ref name = "پي بي ايس "/>. == تعليم == 2017 جي [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] مطابق قلات ضلعي جو درجو پاڪستان جي 141 ضلعن ۾ 66 تي آھي. 2014 ۽ 2015 ۾ ھن ضلعي جي ڏھ سالن ۽ مٿي واري عمر وارن ماڻهن ۾ تعليم يافته ماڻھن جي شرح 45 سيڪڙو جنھن ۾ عورتن جي شرح 45 سيڪڙو ھئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: <nowiki>http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf</nowiki> [Accessed 6 Aug. 2018]</ref>. ضلعي جي تعليمي ادارن ۾ 83 سيڪڙو پرائمري اسڪول آھن ۽ 9 سيڪڙو ھاء اسڪول آھن. 2016 ۽ 2817 واري تعليمي سال ۾ پرائمري اسڪولن ۾ داخل شاگردن جو تعداد 20,031 ھيو ۽ ھاء اسڪولن ۾ 658 شاگرد داخل ھيا. جنسي نابرابري ھن ضلعي م تمام گھڻي سطح تي آھي. ڇوڪرين جا اسڪول ڪل تعليمي ادارن جو رڳو 34 سيڪڙو آھن. [[الف اعلان]] جي پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ 2017 مطابق پرائمري اسڪولن جي انفراسٽرڪچر جي درجابندي م پاڪستان جي 155 ضلعن م ھي ضلعو 128ھين نمبر تي ھيو ۽ مڊل اسڪولن جي سطح تي 155 ۾ 136ھين نمبر تي ھيو. ھن ضلعي جي ھر پنجن مان چار اسڪولن م بجلي جي سھولت ميسر ڪانھي. ھر ٻن مان ھڪ اسڪول م پائخانو ڪانھي. ھر ٽن مان ھڪ اسڪول ۾ پيئڻ جي پاڻي جي سھولت ڪانھي. ==عدالتي نظام== سال 2019ع ۾ قلات ضلعي کي ٽوڙي ان مان [[شھيد سڪندر آباد ضلعو]] قائم ڪيو ويو پر اڃان ٻنھي روينيو ضلعن جي ضلعي عدالتي ڊويزن ساڳي قلات ضلعي واري آھي. ٻنھي روينيو ضلعن جي وڏي عدالت [[قلات|قلات شھر]] ۾ واقع ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن جج جي ڪورٽ آھي. ان کان سواءِ ھتي ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ، ھڪ فيملي جج ۽ ھڪ مجلس شورا ۽ ھڪ قاضي جون عدالتون پڻ قلات شھر ۾ ويھن ٿيون. قلات جي تعلقي [[منگوڇر تعلقو|منگوڇر]] جي شھر [[خالق آباد]] م ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ، شھيد سڪندر آباد ضلعي جي تعلقي [[سوراب تعلقو|سوراب]] ۾ پڻ ھڪ جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ ھڪ قاضي جي عدالت ويھي ٿي.<ref name="ڪورٽ">[https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ==پڻ ڏسو== [[:باب:بلوچستان]] * [[قلات ڊويزن]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Authority control}} [[Category:Kalat District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] qjg6u5r45qmirbgvu2luyk32jd6vf29 0 30304 390821 383954 2026-07-04T10:57:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 390821 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جھل مگسي ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع جھل مگسی}}}}<br />{{lang|bal|{{script/Arabic|جهل مگسی دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]] جو [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Jhal Magsi - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جھل مگسي جو منظر | image_map = Pakistan - Balochistan - Jhal Magsi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جھل مگسي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[گنداوا]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = [[سيد رحمت الله]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو نٿو ٿئي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = [[ڊاڪٽر علي مگسي]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3615 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 203,368 | population_density_km2 = 56.3 | population_urban = 24,130 | population_rural = 179,238 | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.14%) | '''مرد:'''<br />(37.89%) | '''عورتون:'''<br />(22.09%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|تحصيلن]] جو انگ | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = }} '''جھل مگسي ضلعو''' (بلوچي: جھل مگسی دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي.<ref name="NRB2">{{Cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|title=Tehsils & Unions in the District of Jhal Magsi - Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132047/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|archive-date=2012-03-26|access-date=2011-01-10|url-status=dead}}</ref> اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}}{{sfn|PCO|2000|p=6}} اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: [[گنداوه تعلقو]] ۽ [[جھل مگسي تعلقو|جهل مگسي تعلقو]] ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ [[گنداوه|گنداوه شهر]]، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ [[جھل مگسي|جهل مگسي شهر]]، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] t3bc56vangk8l1pbgjywcs719be138m 390823 390821 2026-07-04T10:58:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 390823 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جھل مگسي ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع جھل مگسی}}}}<br />{{lang|bal|{{script/Arabic|جهل مگسی دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]] جو [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Jhal Magsi - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جھل مگسي جو منظر | image_map = Pakistan - Balochistan - Jhal Magsi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جھل مگسي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[گنداوا]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = [[سيد رحمت الله]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو نٿو ٿئي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = [[ڊاڪٽر علي مگسي]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3615 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 203,368 | population_density_km2 = 56.3 | population_urban = 24,130 | population_rural = 179,238 | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.14%) | '''مرد:'''<br />(37.89%) | '''عورتون:'''<br />(22.09%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|تحصيلن]] جو انگ | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = }} '''جھل مگسي ضلعو''' (بلوچي: جھل مگسی دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي.<ref name="NRB2">{{Cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|title=Tehsils & Unions in the District of Jhal Magsi - Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132047/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|archive-date=2012-03-26|access-date=2011-01-10|url-status=dead}}</ref> اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}}{{sfn|PCO|2000|p=6}} اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: [[گنداوه تعلقو]] ۽ [[جھل مگسي تعلقو|جهل مگسي تعلقو]] ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ [[گنداوه|گنداوه شهر]]، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ [[جھل مگسي|جهل مگسي شهر]]، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي. ==آباديءَ جا انگ اکر== {{Historical populations|1951|...|1961|53031|1972|75261|1981|68092|1998|109,941|2017|148,900|2023|203,368|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} ===آبادي=== [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جھل مگسي ضلعي ۾ 30,953 گهراڻا ۽ 203,368 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 103.49 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.14 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 37.89 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.09 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 73,676 ماڻهو (36.23 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 24,130 ماڻهو (11.87 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box|title=جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.1}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.62}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} {| class="wikitable sortable" |+هاڻوڪي جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 147,700 | 99.19% | 201,535 | 99.10% |- | [[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 1,196 | 0.80% | 1,252 | 0.62% |- | ٻيا | 4 | 0.01% | 581 | 0.28% |- ! ڪل آبادي ! 148,900 ! 100% ! 203,368 ! 100% |} ===ٻولي=== {{Pie chart | thumb = right | caption = جھل مگسي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 75.43 | color1 = limegreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 16.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value3 = 5.76 | color3 = aqua | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 2.09 | color4 = crimson | label5 = ٻيون | value5 = 0.39 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 75.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 16.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 5.76 سيڪڙو جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 2.09 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |access-date=2025-12-29 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] o5qpmsoho0uxcb3suwffln3j1ywx03q 390826 390823 2026-07-04T10:59:47Z Intisar Ali 8681 390826 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جھل مگسي ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع جھل مگسی}}}}<br />{{lang|bal|{{script/Arabic|جهل مگسی دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]] جو [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Jhal Magsi - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جھل مگسي جو منظر | image_map = Pakistan - Balochistan - Jhal Magsi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جھل مگسي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[گنداوا]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = [[سيد رحمت الله]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو نٿو ٿئي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = [[ڊاڪٽر علي مگسي]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3615 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 203,368 | population_density_km2 = 56.3 | population_urban = 24,130 | population_rural = 179,238 | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.14%) | '''مرد:'''<br />(37.89%) | '''عورتون:'''<br />(22.09%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|تحصيلن]] جو انگ | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = }} '''جھل مگسي ضلعو''' (بلوچي: جھل مگسی دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي.<ref name="NRB2">{{Cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|title=Tehsils & Unions in the District of Jhal Magsi - Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132047/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|archive-date=2012-03-26|access-date=2011-01-10|url-status=dead}}</ref> اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}}{{sfn|PCO|2000|p=6}} اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: [[گنداوه تعلقو]] ۽ [[جھل مگسي تعلقو|جهل مگسي تعلقو]] ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ [[گنداوه|گنداوه شهر]]، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ [[جھل مگسي|جهل مگسي شهر]]، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي. ==آباديءَ جا انگ اکر== {{Historical populations|1951|...|1961|53031|1972|75261|1981|68092|1998|109,941|2017|148,900|2023|203,368|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} ===آبادي=== [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جھل مگسي ضلعي ۾ 30,953 گهراڻا ۽ 203,368 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 103.49 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.14 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 37.89 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.09 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 73,676 ماڻهو (36.23 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 24,130 ماڻهو (11.87 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box|title=جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.1}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.62}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} {| class="wikitable sortable" |+هاڻوڪي جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 147,700 | 99.19% | 201,535 | 99.10% |- | [[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 1,196 | 0.80% | 1,252 | 0.62% |- | ٻيا | 4 | 0.01% | 581 | 0.28% |- ! ڪل آبادي ! 148,900 ! 100% ! 203,368 ! 100% |} ===ٻولي=== {{Pie chart | thumb = right | caption = جھل مگسي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 75.43 | color1 = limegreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 16.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value3 = 5.76 | color3 = aqua | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 2.09 | color4 = crimson | label5 = ٻيون | value5 = 0.39 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 75.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 16.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 5.76 سيڪڙو جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 2.09 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |access-date=2025-12-29 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> ==انتظامي ورهاست== جھل مگسي ضلعو انتظامي طور ٽن [[تحصيل|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي: 2012ع ۾ ضلعي ۾ نَوَ يونين ڪائونسلون هيون، پر پوءِ ڊپٽي ڪمشنر/تڪبندي آفيسر جي سفارش تي مڪاني حڪومت کاتي پاران وڌيڪ چار يونين ڪائونسلون قائم ڪيون ويون. جھل مگسي ضلعي جون يونين ڪائونسلون هيٺ ڏجن ٿيون: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گنداوا تحصيل]] |1,344 |71,230 |53.00 |36.35% | * يونين ڪائونسل گنداوا * يونين ڪائونسل کاري * يونين ڪائونسل پٽڙي |- |[[جھل مگسي تحصيل]] |1,679 |116,528 |69.40 |26.82% | * يونين ڪائونسل جھل مگسي * يونين ڪائونسل هٿياري * يونين ڪائونسل پنجڪ * يونين ڪائونسل ڪوٽ مگسي * يونين ڪائونسل باريجا * يونين ڪائونسل مٽ سنڌر * يونين ڪائونسل صفراني * يونين ڪائونسل سيف آباد * يونين ڪائونسل اڪبر آباد |- |[[ميرپور تحصيل، بلوچستان|ميرپور تحصيل]] |592 |15,610 |26.37 |24.86% | * يونين ڪائونسل ميرپور |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] idhkuvw6ci34mvz5rkkysn20qlh4xi3 390829 390826 2026-07-04T11:01:27Z Intisar Ali 8681 390829 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جھل مگسي ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع جھل مگسی}}}}<br />{{lang|bal|{{script/Arabic|جهل مگسی دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]] جو [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Jhal Magsi - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جھل مگسي جو منظر | image_map = Pakistan - Balochistan - Jhal Magsi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جھل مگسي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[گنداوا]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = [[سيد رحمت الله]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو نٿو ٿئي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = [[ڊاڪٽر علي مگسي]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3615 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 203,368 | population_density_km2 = 56.3 | population_urban = 24,130 | population_rural = 179,238 | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.14%) | '''مرد:'''<br />(37.89%) | '''عورتون:'''<br />(22.09%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|تحصيلن]] جو انگ | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = }} '''جھل مگسي ضلعو''' (بلوچي: جھل مگسی دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي.<ref name="NRB2">{{Cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|title=Tehsils & Unions in the District of Jhal Magsi - Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132047/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|archive-date=2012-03-26|access-date=2011-01-10|url-status=dead}}</ref> اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}}{{sfn|PCO|2000|p=6}} اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: [[گنداوه تعلقو]] ۽ [[جھل مگسي تعلقو|جهل مگسي تعلقو]] ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ [[گنداوه|گنداوه شهر]]، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ [[جھل مگسي|جهل مگسي شهر]]، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي. ==آباديءَ جا انگ اکر== {{Historical populations|1951|...|1961|53031|1972|75261|1981|68092|1998|109,941|2017|148,900|2023|203,368|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} ===آبادي=== [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جھل مگسي ضلعي ۾ 30,953 گهراڻا ۽ 203,368 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 103.49 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.14 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 37.89 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.09 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 73,676 ماڻهو (36.23 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 24,130 ماڻهو (11.87 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box|title=جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.1}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.62}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} {| class="wikitable sortable" |+هاڻوڪي جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 147,700 | 99.19% | 201,535 | 99.10% |- | [[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 1,196 | 0.80% | 1,252 | 0.62% |- | ٻيا | 4 | 0.01% | 581 | 0.28% |- ! ڪل آبادي ! 148,900 ! 100% ! 203,368 ! 100% |} ===ٻولي=== {{Pie chart | thumb = right | caption = جھل مگسي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 75.43 | color1 = limegreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 16.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value3 = 5.76 | color3 = aqua | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 2.09 | color4 = crimson | label5 = ٻيون | value5 = 0.39 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 75.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 16.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 5.76 سيڪڙو جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 2.09 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |access-date=2025-12-29 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> ==انتظامي ورهاست== جھل مگسي ضلعو انتظامي طور ٽن [[تحصيل|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي: 2012ع ۾ ضلعي ۾ نَوَ يونين ڪائونسلون هيون، پر پوءِ ڊپٽي ڪمشنر/تڪبندي آفيسر جي سفارش تي مڪاني حڪومت کاتي پاران وڌيڪ چار يونين ڪائونسلون قائم ڪيون ويون. جھل مگسي ضلعي جون يونين ڪائونسلون هيٺ ڏجن ٿيون: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گنداوا تحصيل]] |1,344 |71,230 |53.00 |36.35% | * يونين ڪائونسل گنداوا * يونين ڪائونسل کاري * يونين ڪائونسل پٽڙي |- |[[جھل مگسي تحصيل]] |1,679 |116,528 |69.40 |26.82% | * يونين ڪائونسل جھل مگسي * يونين ڪائونسل هٿياري * يونين ڪائونسل پنجڪ * يونين ڪائونسل ڪوٽ مگسي * يونين ڪائونسل باريجا * يونين ڪائونسل مٽ سنڌر * يونين ڪائونسل صفراني * يونين ڪائونسل سيف آباد * يونين ڪائونسل اڪبر آباد |- |[[ميرپور تحصيل، بلوچستان|ميرپور تحصيل]] |592 |15,610 |26.37 |24.86% | * يونين ڪائونسل ميرپور |} ==تعليم== پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جھل مگسي ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري تي پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 108هين نمبر تي هو. هن اشاري ۾ ضلعي اندر سکيا، صنفي برابري ۽ شاگردن جي تعليم جاري رکڻ کي نظر ۾ رکيو ويو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي [[خواندگيءَ جي شرح]] 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 11 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 84 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 5 سيڪڙو آهن. اها صورتحال داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿي؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 7,553 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 118 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ ٻيو مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 33 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين لاءِ تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ اهم مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگيءَ جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان]] جي پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 142هين نمبر تي هو، جڏهن ته مڊل اسڪولن جي سطح تي ان جو درجو 141هون هو. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، استعمال لائق بيت الخلا، بجليءَ جي دستيابي، چؤديواريءَ جي موجودگي ۽ عمارت جي مجموعي حالت شامل آهن، کي نظر ۾ رکيو ويو. ضلعي جي 301 سرڪاري اسڪولن مان 200 کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود نه هئي، جڏهن ته 139 اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود نه هو. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم ڏيو! ايپ] ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل مکيه مسئلو اسڪولن ۾ استادن جي اڻدستيابي هو. ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== * {{Cite book |title=1998 District census report of Jhal Magsi |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=72 |date=2000 |ref={{harvid|PCO|2000}} }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Jhal Magsi District}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=823&Itemid=1109 جھل مگسي ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ بلوچستان حڪومت جي ويب سائيٽ] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/j-magsi.php جھل مگسي ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011459/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/j-magsi.php |date=2018-04-26 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ بلوچستان پوليس جي ويب سائيٽ] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=2018-11-06 }} * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Jhal%20Magsi/Jhal-Magsi-Final-%20mar-12.pdf جھل مگسي ضلعي جي ترقياتي پروفائيل 2011ع] {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|30|N|67|30|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] 21qfz6jaq9cbxldkvabzd6qcyd7srd6 390830 390829 2026-07-04T11:03:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 390830 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جھل مگسي ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع جھل مگسی}}}}<br />{{lang|bal|{{script/Arabic|جهل مگسی دمگ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]] جو [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Jhal Magsi - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = جھل مگسي جو منظر | image_map = Pakistan - Balochistan - Jhal Magsi.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جھل مگسي ضلعو نمايان ڪيل آهي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | founder = | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[گنداوه]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = [[سيد رحمت الله]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = لاڳو نٿو ٿئي | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = [[ڊاڪٽر علي مگسي]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3615 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 203,368 | population_density_km2 = 56.3 | population_urban = 24,130 | population_rural = 179,238 | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(30.14%) | '''مرد:'''<br />(37.89%) | '''عورتون:'''<br />(22.09%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = | blank_name_sec1 = ضلعي ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[بلوچستان جي تحصيلن جي فهرست|تحصيلن]] جو انگ | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = }} '''جھل مگسي ضلعو''' (بلوچي: جھل مگسی دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي.<ref name="NRB2">{{Cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|title=Tehsils & Unions in the District of Jhal Magsi - Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132047/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=97&dn=Jhal%20Magsi|archive-date=2012-03-26|access-date=2011-01-10|url-status=dead}}</ref> اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}}{{sfn|PCO|2000|p=6}} اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: [[گنداوه تعلقو]] ۽ [[جھل مگسي تعلقو|جهل مگسي تعلقو]] ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ [[گنداوه|گنداوه شهر]]، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ [[جھل مگسي|جهل مگسي شهر]]، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي. ==آباديءَ جا انگ اکر== {{Historical populations|1951|...|1961|53031|1972|75261|1981|68092|1998|109,941|2017|148,900|2023|203,368|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} ===آبادي=== [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جھل مگسي ضلعي ۾ 30,953 گهراڻا ۽ 203,368 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 103.49 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 30.14 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 37.89 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.09 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 73,676 ماڻهو (36.23 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 24,130 ماڻهو (11.87 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box|title=جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.1}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.62}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.28}} }} {| class="wikitable sortable" |+هاڻوڪي جھل مگسي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 147,700 | 99.19% | 201,535 | 99.10% |- | [[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] | 1,196 | 0.80% | 1,252 | 0.62% |- | ٻيا | 4 | 0.01% | 581 | 0.28% |- ! ڪل آبادي ! 148,900 ! 100% ! 203,368 ! 100% |} ===ٻولي=== {{Pie chart | thumb = right | caption = جھل مگسي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 75.43 | color1 = limegreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 16.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value3 = 5.76 | color3 = aqua | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 2.09 | color4 = crimson | label5 = ٻيون | value5 = 0.39 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ مان 75.43 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 16.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 5.76 سيڪڙو جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 2.09 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |access-date=2025-12-29 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> ==انتظامي ورهاست== جھل مگسي ضلعو انتظامي طور ٽن [[تحصيل|تحصيلن]] ۾ ورهايل آهي: 2012ع ۾ ضلعي ۾ نَوَ يونين ڪائونسلون هيون، پر پوءِ ڊپٽي ڪمشنر/تڪبندي آفيسر جي سفارش تي مڪاني حڪومت کاتي پاران وڌيڪ چار يونين ڪائونسلون قائم ڪيون ويون. جھل مگسي ضلعي جون يونين ڪائونسلون هيٺ ڏجن ٿيون: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[گنداوا تحصيل]] |1,344 |71,230 |53.00 |36.35% | * يونين ڪائونسل گنداوا * يونين ڪائونسل کاري * يونين ڪائونسل پٽڙي |- |[[جھل مگسي تحصيل]] |1,679 |116,528 |69.40 |26.82% | * يونين ڪائونسل جھل مگسي * يونين ڪائونسل هٿياري * يونين ڪائونسل پنجڪ * يونين ڪائونسل ڪوٽ مگسي * يونين ڪائونسل باريجا * يونين ڪائونسل مٽ سنڌر * يونين ڪائونسل صفراني * يونين ڪائونسل سيف آباد * يونين ڪائونسل اڪبر آباد |- |[[ميرپور تحصيل، بلوچستان|ميرپور تحصيل]] |592 |15,610 |26.37 |24.86% | * يونين ڪائونسل ميرپور |} ==تعليم== پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جھل مگسي ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري تي پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 108هين نمبر تي هو. هن اشاري ۾ ضلعي اندر سکيا، صنفي برابري ۽ شاگردن جي تعليم جاري رکڻ کي نظر ۾ رکيو ويو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي [[خواندگيءَ جي شرح]] 25 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 11 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 84 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 5 سيڪڙو آهن. اها صورتحال داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿي؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 7,553 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 118 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ ٻيو مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 33 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين لاءِ تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين جي تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ اهم مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگيءَ جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان]] جي پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 142هين نمبر تي هو، جڏهن ته مڊل اسڪولن جي سطح تي ان جو درجو 141هون هو. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، استعمال لائق بيت الخلا، بجليءَ جي دستيابي، چؤديواريءَ جي موجودگي ۽ عمارت جي مجموعي حالت شامل آهن، کي نظر ۾ رکيو ويو. ضلعي جي 301 سرڪاري اسڪولن مان 200 کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود نه هئي، جڏهن ته 139 اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود نه هو. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم ڏيو! ايپ] ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل مکيه مسئلو اسڪولن ۾ استادن جي اڻدستيابي هو. ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== * {{Cite book |title=1998 District census report of Jhal Magsi |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=72 |date=2000 |ref={{harvid|PCO|2000}} }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Jhal Magsi District}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=823&Itemid=1109 جھل مگسي ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ بلوچستان حڪومت جي ويب سائيٽ] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/j-magsi.php جھل مگسي ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011459/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/j-magsi.php |date=2018-04-26 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ بلوچستان پوليس جي ويب سائيٽ] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=2018-11-06 }} * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Jhal%20Magsi/Jhal-Magsi-Final-%20mar-12.pdf جھل مگسي ضلعي جي ترقياتي پروفائيل 2011ع] {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|30|N|67|30|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] kyw1f9lxu8c4rdycmntxzntrwfcdcvh 0 30308 390664 383944 2026-07-03T15:46:04Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي تقسيم */ 390664 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ڊيره بگٽي ضلعو | official_name = Dera Bugti District | native_name = ڈئره بگٹیءِ دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Mandh Dera Bugti - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ڊيره بگٽي ضلعي ۾ هڪ گهاٽي (Canyon) | image_map = Pakistan - Balochistan - Dera Bugti.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ ڊيره بگٽي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي. | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيره بگٽي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = اظهر علي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = عيسي جان رند | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اعظم | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 10160 | population_as_of = 2023ع جي آدمشماري | population_footnotes = | population_total = 355,274 | population_density_km2 = auto | population_urban = 108447 | population_rural = 246,827 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:''' %24.07 |'''مرد:''' %34.40 |'''عورتون:''' %11.88 }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = جولائي 1983ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ڊيره بگٽي''' (Dera Bugti District) [[پاڪستان]] جي صوبي  [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[سبي ڊويزن]] جو ھڪ  [[ضلعو]] آھي. اھا سال 1983ع ۾ هڪ الگ ضلعي طور ٺاهيو ويو.{{sfn|PCO|1998|p=13}} == انتظامي تقسيم == ضلعو انتظامي طور هيٺين پنجن [[تعلقو|تعلقن]] (ذيلي انتظامي ڀاڱن) ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿي.</ref> ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[ڊيره بگٽي]] | 927 | 50,943 | 54.95 | 33.75% | |- | [[ڦيلاواڱ تعلقو]]<ref name="PBS">{{cite web |title=District And Tehsil Level Population Summary - Dera Bugti District (2017 Census of Pakistan) |url=http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220192811/http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |archive-date=20 December 2018 |access-date=3 March 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref> | | | | | |- | [[سوئي تعلقو]]<ref name="PBS" /> | 3,858 | 126,725 | 32.85 | | |- | [[بائڪر تعلقو]] | 258 | 33,410 | 129.50 | 15.62% | |- | [[پير ڪوه تعلقو]]<ref name="PBS" /> | | | | | |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|181,310|2017|313,110|2023|355,274|align=right|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Dera Bugti district has 62,267 households and a population of 355,274. The district has a sex ratio of 121.10 males to 100 females and a literacy rate of 24.07%: 34.40% for males and 11.88% for females.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 152,457 (42.91% of the surveyed population) are under 10 years of age.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 108,447 (30.52%) live in urban areas.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 1,843 (0.52%) were from religious minorities, around 1,100 Hindus and 700 Christians.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Dera Bugti District ([[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 38,507 | {{Percentage | 38507 | 38919 | 2 }} | 34,395 | {{Percentage | 34395 | 34766 | 2 }} | 36,730 | {{Percentage | 36730 | 37024 | 2 }} | 54,903 | {{Percentage | 54903 | 55224 | 2 }} | 57,831 | {{Percentage | 57831 | 58112 | 2 }} |- ! [[هندو مت]] [[File:Om.svg|15px]] | 412 | {{Percentage | 412 | 38919 | 2 }} | 371 | {{Percentage | 371 | 34766 | 2 }} | 294 | {{Percentage | 294 | 37024 | 2 }} | 321 | {{Percentage | 321 | 55224 | 2 }} | 281 | {{Percentage | 281 | 58112 | 2 }} |- ! [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[زرتشتي مذھب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[جين مت]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[ٻڌمت]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! قبائلي مذهب | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 38,919 ! {{Percentage | 38919 | 38919 | 2 }} ! 34,766 ! {{Percentage | 34766 | 34766 | 2 }} ! 37,024 ! {{Percentage | 37024 | 37024 | 2 }} ! 55,224 ! {{Percentage | 55224 | 55224 | 2 }} ! 58,112 ! {{Percentage | 58112 | 58112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era figures are for [[Marri-Bugti Country]], which roughly corresponds to present-day Dera Bugti District. [[Marri-Bugti Country]] formed part of [[Sibi District]] during the [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era.}} |} ===ٻوليون=== At the time of the 2023 census, 98.94% of the population spoke [[Balochi language|Balochi]] as their first language.<ref>https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf {{Bare URL PDF|date=August 2024}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[اڪبر بگٽي]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جي ضلعن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=815&Itemid=1101 Dera Bugti District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php District Dera Bugti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426005936/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php |date=2018-04-26 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} *[https://web.archive.org/web/20060506121912/http://www.ansarburney.org/news/balochistan_news.html Ansar Burney Trust] - Information on the Human Rights situation in Dera Bugti and Kohlu, (Archived). {{Authority control}} {{Coord|28|50|N|69|00|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[Category:Dera Bugti District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] {{Balochistan-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيره بگٽي ضلعو]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] abu65ra3lhvxcrstnphf4x2lnskujt3 390665 390664 2026-07-03T15:47:02Z Intisar Ali 8681 390665 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ڊيره بگٽي ضلعو | official_name = Dera Bugti District | native_name = ڈئره بگٹیءِ دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Mandh Dera Bugti - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ڊيره بگٽي ضلعي ۾ هڪ گهاٽي (Canyon) | image_map = Pakistan - Balochistan - Dera Bugti.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ ڊيره بگٽي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي. | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيره بگٽي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = اظهر علي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = عيسي جان رند | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اعظم | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 10160 | population_as_of = 2023ع جي آدمشماري | population_footnotes = | population_total = 355,274 | population_density_km2 = auto | population_urban = 108447 | population_rural = 246,827 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:''' %24.07 |'''مرد:''' %34.40 |'''عورتون:''' %11.88 }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = جولائي 1983ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ڊيره بگٽي''' (Dera Bugti District) [[پاڪستان]] جي صوبي  [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[سبي ڊويزن]] جو ھڪ  [[ضلعو]] آھي. اھا سال 1983ع ۾ هڪ الگ ضلعي طور ٺاهيو ويو.{{sfn|PCO|1998|p=13}} == انتظامي تقسيم == ضلعو انتظامي طور هيٺين پنجن [[تعلقو|تعلقن]] (ذيلي انتظامي ڀاڱن) ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿي.</ref> ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[ڊيره بگٽي]] | 927 | 50,943 | 54.95 | 33.75% | |- | [[ڦيلاواڱ تعلقو]]<ref name="PBS">{{cite web |title=District And Tehsil Level Population Summary - Dera Bugti District (2017 Census of Pakistan) |url=http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220192811/http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |archive-date=20 December 2018 |access-date=3 March 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref> | | | | | |- | [[سوئي تعلقو]]<ref name="PBS" /> | 3,858 | 126,725 | 32.85 | | |- | [[بائڪر تعلقو]] | 258 | 33,410 | 129.50 | 15.62% | |- | [[پير ڪوه تعلقو]]<ref name="PBS" /> | | | | | |} ==آباديات== === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|181,310|2017|313,110|2023|355,274|align=right|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، ديره بگٽي ضلعي ۾ 62,267 گهر ۽ 355,274 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 121.10 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 24.07٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 34.40٪ ۽ عورتن ۾ 11.88٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 152,457 ماڻهو (42.91٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 108,447 ماڻهو (30.52٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> مذهبي اقليتن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو انگ 1,843 (0.52٪) هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 1,100 هندو ۽ 700 عيسائي شامل هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ===مذهب=== {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Dera Bugti District ([[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 38,507 | {{Percentage | 38507 | 38919 | 2 }} | 34,395 | {{Percentage | 34395 | 34766 | 2 }} | 36,730 | {{Percentage | 36730 | 37024 | 2 }} | 54,903 | {{Percentage | 54903 | 55224 | 2 }} | 57,831 | {{Percentage | 57831 | 58112 | 2 }} |- ! [[هندو مت]] [[File:Om.svg|15px]] | 412 | {{Percentage | 412 | 38919 | 2 }} | 371 | {{Percentage | 371 | 34766 | 2 }} | 294 | {{Percentage | 294 | 37024 | 2 }} | 321 | {{Percentage | 321 | 55224 | 2 }} | 281 | {{Percentage | 281 | 58112 | 2 }} |- ! [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[زرتشتي مذھب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[جين مت]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[ٻڌمت]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! قبائلي مذهب | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 38,919 ! {{Percentage | 38919 | 38919 | 2 }} ! 34,766 ! {{Percentage | 34766 | 34766 | 2 }} ! 37,024 ! {{Percentage | 37024 | 37024 | 2 }} ! 55,224 ! {{Percentage | 55224 | 55224 | 2 }} ! 58,112 ! {{Percentage | 58112 | 58112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era figures are for [[Marri-Bugti Country]], which roughly corresponds to present-day Dera Bugti District. [[Marri-Bugti Country]] formed part of [[Sibi District]] during the [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era.}} |} ===ٻوليون=== At the time of the 2023 census, 98.94% of the population spoke [[Balochi language|Balochi]] as their first language.<ref>https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf {{Bare URL PDF|date=August 2024}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[اڪبر بگٽي]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جي ضلعن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=815&Itemid=1101 Dera Bugti District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php District Dera Bugti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426005936/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php |date=2018-04-26 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} *[https://web.archive.org/web/20060506121912/http://www.ansarburney.org/news/balochistan_news.html Ansar Burney Trust] - Information on the Human Rights situation in Dera Bugti and Kohlu, (Archived). {{Authority control}} {{Coord|28|50|N|69|00|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[Category:Dera Bugti District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] {{Balochistan-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيره بگٽي ضلعو]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] jsu1xer9n1wmt6wuwte44mlf1u0sumd 390666 390665 2026-07-03T15:47:40Z Intisar Ali 8681 390666 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ڊيره بگٽي ضلعو | official_name = Dera Bugti District | native_name = ڈئره بگٹیءِ دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Mandh Dera Bugti - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ڊيره بگٽي ضلعي ۾ هڪ گهاٽي (Canyon) | image_map = Pakistan - Balochistan - Dera Bugti.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ ڊيره بگٽي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي. | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيره بگٽي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = اظهر علي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = عيسي جان رند | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اعظم | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 10160 | population_as_of = 2023ع جي آدمشماري | population_footnotes = | population_total = 355,274 | population_density_km2 = auto | population_urban = 108447 | population_rural = 246,827 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:''' %24.07 |'''مرد:''' %34.40 |'''عورتون:''' %11.88 }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = جولائي 1983ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ڊيره بگٽي''' (Dera Bugti District) [[پاڪستان]] جي صوبي  [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[سبي ڊويزن]] جو ھڪ  [[ضلعو]] آھي. اھا سال 1983ع ۾ هڪ الگ ضلعي طور ٺاهيو ويو.{{sfn|PCO|1998|p=13}} == انتظامي تقسيم == ضلعو انتظامي طور هيٺين پنجن [[تعلقو|تعلقن]] (ذيلي انتظامي ڀاڱن) ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿي.</ref> ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[ڊيره بگٽي]] | 927 | 50,943 | 54.95 | 33.75% | |- | [[ڦيلاواڱ تعلقو]]<ref name="PBS">{{cite web |title=District And Tehsil Level Population Summary - Dera Bugti District (2017 Census of Pakistan) |url=http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220192811/http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |archive-date=20 December 2018 |access-date=3 March 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref> | | | | | |- | [[سوئي تعلقو]]<ref name="PBS" /> | 3,858 | 126,725 | 32.85 | | |- | [[بائڪر تعلقو]] | 258 | 33,410 | 129.50 | 15.62% | |- | [[پير ڪوه تعلقو]]<ref name="PBS" /> | | | | | |} ==آباديات== === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|181,310|2017|313,110|2023|355,274|align=right|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، ديره بگٽي ضلعي ۾ 62,267 گهر ۽ 355,274 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 121.10 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 24.07٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 34.40٪ ۽ عورتن ۾ 11.88٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 152,457 ماڻهو (42.91٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 108,447 ماڻهو (30.52٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> مذهبي اقليتن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو انگ 1,843 (0.52٪) هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 1,100 هندو ۽ 700 عيسائي شامل هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ===مذهب=== {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Dera Bugti District ([[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 38,507 | {{Percentage | 38507 | 38919 | 2 }} | 34,395 | {{Percentage | 34395 | 34766 | 2 }} | 36,730 | {{Percentage | 36730 | 37024 | 2 }} | 54,903 | {{Percentage | 54903 | 55224 | 2 }} | 57,831 | {{Percentage | 57831 | 58112 | 2 }} |- ! [[هندو مت]] [[File:Om.svg|15px]] | 412 | {{Percentage | 412 | 38919 | 2 }} | 371 | {{Percentage | 371 | 34766 | 2 }} | 294 | {{Percentage | 294 | 37024 | 2 }} | 321 | {{Percentage | 321 | 55224 | 2 }} | 281 | {{Percentage | 281 | 58112 | 2 }} |- ! [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[زرتشتي مذھب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[جين مت]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[ٻڌمت]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! قبائلي مذهب | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 38,919 ! {{Percentage | 38919 | 38919 | 2 }} ! 34,766 ! {{Percentage | 34766 | 34766 | 2 }} ! 37,024 ! {{Percentage | 37024 | 37024 | 2 }} ! 55,224 ! {{Percentage | 55224 | 55224 | 2 }} ! 58,112 ! {{Percentage | 58112 | 58112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era figures are for [[Marri-Bugti Country]], which roughly corresponds to present-day Dera Bugti District. [[Marri-Bugti Country]] formed part of [[Sibi District]] during the [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era.}} |} === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.94٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي.<ref>https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf {{Bare URL PDF|date=August 2024}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[اڪبر بگٽي]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جي ضلعن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=815&Itemid=1101 Dera Bugti District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php District Dera Bugti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426005936/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php |date=2018-04-26 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} *[https://web.archive.org/web/20060506121912/http://www.ansarburney.org/news/balochistan_news.html Ansar Burney Trust] - Information on the Human Rights situation in Dera Bugti and Kohlu, (Archived). {{Authority control}} {{Coord|28|50|N|69|00|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[Category:Dera Bugti District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] {{Balochistan-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيره بگٽي ضلعو]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] e97d5htetezg0ogack4b83e8ivmhpjd 390667 390666 2026-07-03T15:51:40Z Intisar Ali 8681 390667 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = ڊيره بگٽي ضلعو | official_name = Dera Bugti District | native_name = ڈئره بگٹیءِ دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Mandh Dera Bugti - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ڊيره بگٽي ضلعي ۾ هڪ گهاٽي (Canyon) | image_map = Pakistan - Balochistan - Dera Bugti.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ ڊيره بگٽي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي. | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيره بگٽي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = اظهر علي | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = عيسي جان رند | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اعظم | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 10160 | population_as_of = 2023ع جي آدمشماري | population_footnotes = | population_total = 355,274 | population_density_km2 = auto | population_urban = 108447 | population_rural = 246,827 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:''' %24.07 |'''مرد:''' %34.40 |'''عورتون:''' %11.88 }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = جولائي 1983ع | blank_name_sec1 = ضلعا ڪونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقن جي تعداد | blank1_info_sec1 = 4 | demographics1_title1 = مکيه ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ڊيره بگٽي''' (Dera Bugti District) [[پاڪستان]] جي صوبي  [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[سبي ڊويزن]] جو ھڪ  [[ضلعو]] آھي. اھا سال 1983ع ۾ هڪ الگ ضلعي طور ٺاهيو ويو.{{sfn|PCO|1998|p=13}} == انتظامي تقسيم == ضلعو انتظامي طور هيٺين پنجن [[تعلقو|تعلقن]] (ذيلي انتظامي ڀاڱن) ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو هو، پر پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿي.</ref> ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[ڊيره بگٽي]] | 927 | 50,943 | 54.95 | 33.75% | |- | [[ڦيلاواڱ تعلقو]]<ref name="PBS">{{cite web |title=District And Tehsil Level Population Summary - Dera Bugti District (2017 Census of Pakistan) |url=http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220192811/http://www.pbscensus.gov.pk:80/sites/default/files/bwpsr/balochistan/DERA%20BUGTI_SUMMARY.pdf |archive-date=20 December 2018 |access-date=3 March 2024 |website=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref> | | | | | |- | [[سوئي تعلقو]]<ref name="PBS" /> | 3,858 | 126,725 | 32.85 | | |- | [[بائڪر تعلقو]] | 258 | 33,410 | 129.50 | 15.62% | |- | [[پير ڪوه تعلقو]]<ref name="PBS" /> | | | | | |} ==آباديات== === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|181,310|2017|313,110|2023|355,274|align=right|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، ديره بگٽي ضلعي ۾ 62,267 گهر ۽ 355,274 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 121.10 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 24.07٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 34.40٪ ۽ عورتن ۾ 11.88٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 152,457 ماڻهو (42.91٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 108,447 ماڻهو (30.52٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> مذهبي اقليتن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو انگ 1,843 (0.52٪) هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 1,100 هندو ۽ 700 عيسائي شامل هئا.<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ===مذهب=== {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Dera Bugti District ([[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352844 |jstor=saoa.crl.25352844 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1901. Vol. 5A, Baluchistan. Pt. 2, Imperial tables. |year=1901 |pages=5}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ![[Population|{{abbr|Pop.|Population}}]] !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 38,507 | {{Percentage | 38507 | 38919 | 2 }} | 34,395 | {{Percentage | 34395 | 34766 | 2 }} | 36,730 | {{Percentage | 36730 | 37024 | 2 }} | 54,903 | {{Percentage | 54903 | 55224 | 2 }} | 57,831 | {{Percentage | 57831 | 58112 | 2 }} |- ! [[هندو مت]] [[File:Om.svg|15px]] | 412 | {{Percentage | 412 | 38919 | 2 }} | 371 | {{Percentage | 371 | 34766 | 2 }} | 294 | {{Percentage | 294 | 37024 | 2 }} | 321 | {{Percentage | 321 | 55224 | 2 }} | 281 | {{Percentage | 281 | 58112 | 2 }} |- ! [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[زرتشتي مذھب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[جين مت]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! [[ٻڌمت]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! قبائلي مذهب | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 38919 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 34766 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 37024 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 55224 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 58112 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 38,919 ! {{Percentage | 38919 | 38919 | 2 }} ! 34,766 ! {{Percentage | 34766 | 34766 | 2 }} ! 37,024 ! {{Percentage | 37024 | 37024 | 2 }} ! 55,224 ! {{Percentage | 55224 | 55224 | 2 }} ! 58,112 ! {{Percentage | 58112 | 58112 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era figures are for [[Marri-Bugti Country]], which roughly corresponds to present-day Dera Bugti District. [[Marri-Bugti Country]] formed part of [[Sibi District]] during the [[Baluchistan Agency|British Baluchistan]] era.}} |} === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.94٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي.<ref>https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf {{Bare URL PDF|date=August 2024}}</ref> == نامور شخصيتون == * [[اڪبر بگٽي]] (پيدائش: 12 جولاءِ 1926ع، ڊيره بگٽي؛ وفات: 26 آگسٽ 2006ع) بگٽي قبيلي جو تمندار (قبائلي سردار)، تجربيڪار سياستدان، بلوچستان جو اڳوڻو گورنر ۽ وڏو وزير، ۽ جمهوري وطن پارٽيءَ جو باني هو. * [[براهمداغ بگٽي]]، جيڪو ڊيره بگٽي ۾ ڄائو، بلوچ ريپبلڪن پارٽيءَ جو باني ۽ اڳواڻ آهي. اها بلوچ قومپرست سياسي تنظيم هن 2008ع ۾ جمهوري وطن پارٽي ڇڏڻ کان پوءِ قائم ڪئي. هو بلوچ حقن لاءِ مهم هلائي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ پاڻمرادو جلاوطنيءَ جي زندگي گذاري رهيو آهي. * [[شاهزين بگٽي]] (پيدائش: 14 اپريل 1970ع، ڊيره بگٽي) هڪ پاڪستاني سياستدان آهي، جيڪو آگسٽ 2018ع کان آگسٽ 2023ع تائين قومي اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. هن بلوچستان ۾ مفاهمت ۽ هم آهنگي بابت وزيراعظم جي خاص مددگار (2021ع–2022ع) ۽ منشيات جي روڪٿام واري وفاقي وزير (2022ع–2023ع) طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هو اڪبر بگٽيءَ جو پوٽو ۽ جمهوري وطن پارٽيءَ جو اڳواڻ آهي. * [[سرفراز بگٽي]]، جيڪو بلوچستان جي ڊيره بگٽي ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۾ ڄائو، هڪ پاڪستاني سياستدان آهي. هن جي شروعاتي تعليم [[لارنس ڪاليج، مري]] ۾ ٿي ۽ هن [[قائداعظم يونيورسٽي]] ۾ دفاعي ۽ حڪمت عمليءَ جي اڀياس واري شعبي ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس والد قبائلي بزرگ ۽ سياسي مخالف هو، جڏهن ته سرفراز پاڻ پڻ سياست ۾ سرگرم رهيو آهي ۽ چونڊ سرگرمين دوران گرفتاريءَ جا دور پڻ ڏٺا اٿس. * [[عبدالغفار بگٽي]] (پيدائش: 12 ڊسمبر 2002ع، ڊيره بگٽي) هڪ پاڪستاني صحافي ۽ انساني حقن جو ڪارڪن آهي. هو ''دي فرائيڊي ٽائيمز''، ''ايڪسپريس ٽربيون'' ۽ ''هم سب اردو'' لاءِ لکي ٿو. سندس لکڻين جا مکيه موضوع صنف، تعليم ۽ انساني حق آهن. کيس گڏيل قومن جي عورتن واري اداري لاءِ ٽرسٽ ڪوآرڊينيٽر طور خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو هو.{{Citation needed|date=April 2026}} ==پڻ ڏسو== * [[اڪبر بگٽي]] * [[پاڪستان جا تعلقا|پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست]] * [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جي ضلعن جي فهرست]] * [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=815&Itemid=1101 Dera Bugti District] at [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php District Dera Bugti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426005936/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/d.bugti.php |date=2018-04-26 }} at [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} *[https://web.archive.org/web/20060506121912/http://www.ansarburney.org/news/balochistan_news.html Ansar Burney Trust] - Information on the Human Rights situation in Dera Bugti and Kohlu, (Archived). {{Authority control}} {{Coord|28|50|N|69|00|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[Category:Dera Bugti District| ]] [[Category:Districts of Balochistan, Pakistan]] {{Balochistan-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيره بگٽي ضلعو]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] ghpzxmjyl1w8zeptrcyip2rq742xk1a 0 30309 390688 383289 2026-07-03T21:08:42Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[اواران ضلعو]] کي [[آواران ضلعو]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو 383289 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | official_name = Awaran District | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان جو ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|26|15|42|N|65|18|27|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران|آواران شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29,510 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 178,958 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 11 نومبر 1992<ref name="un">[http://un.org.pk/profiles/awaran.htm Awaran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |date=31 August 2011 }} UN profile. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = انجينئر عائشه زهري | leader_title1 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name1 = اين اي-270 (آواران-لسٻيلا) | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اسلم | leader_title3 = تعلقا | leader_name3 = 5 # [[آواران تعلقو]] # [[جهل جهائو تعلقو]] # [[ماشڪئي تعلقو]] # [[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] # [[گشڪور تعلقو]] | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = www.bdd.sdnpk.org/awaran.htm }} '''آواران ضلعو''' (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام [[آواران]] شھر آھي. ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي.<ref name="pdi6">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 6. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012}} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلا]]، اولھه ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر ۾ [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر ۾ [[خاران ضلعو|خاران]] جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.<ref name="پي بي ايس2">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> ==انتظامي ورهاست== اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو.<ref name="gob">[http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 |date=1 June 2012 }} Government of Balochistan. Retrieved 24 July 2012</ref> هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="gob2">{{cite web|url=http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|title=Awaran District|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|archive-date=1 June 2012|access-date=4 July 2023|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !<span id="Population">#</span> !<span id="Population">تعلقو !<small>ايراضي (چورس ڪلوميٽر)</small> !آبادي <small>(2023)</small> !<span id="Population"><small>گهاٽائي</small></span> !خواندگي جي شرح <small>(2023)</small> !يونين ڪائونسلون |- |1 |[[آواران تعلقو]] |13,075 |45,774 |3.50 |42.90% |آواران تيرتيگي |- |2 |[[گشڪور تعلقو]] |4,578 |31,462 |6.87 |36.34% |گشڪور |- |3 |[[جهل جهائو تعلقو|جھل جهائو تعلقو]] |6,381 |28,132 |4.41 |26.62% |ڪيمپ جھائو |- |4 |[[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] |3,058 |27,652 |9.04 |26.71% |ڪوراڪ |- |5 |[[ماشڪئي تعلقو]] |2,418 |45,938 |19.00 |41.21% |گجر نوڪجو پارور |} ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|title=Tehsils & Unions in the District of Awaran|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|archive-date=5 August 2012|access-date=4 July 2023}}</ref> # آواران يونين ڪائونسل # گشڪور يونين ڪائونسل # تيرتيگي يونين ڪاؤنسل # ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل # ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل # گاجار يونين ڪاؤنسل # نوڪجو يونين ڪاؤنسل # پاروار يونين ڪاؤنسل ==آبادي== ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي: * 1981ع واري آدمشماري: 110,353<ref name="census">[https://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110912021345/http://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm |date=12 سيپٽمبر 2011 }} Population Census Organisation, Government of Pakistan. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> * 1998ع واري آدمشماري: 118,173<ref name="census"/><ref name="پي بي ايس">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> * 2017ع واري آدمشماري: 121,680<ref name="census"/> * 2023ع واري آدمشماري: 178,958 ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن،<ref name="pdi4">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 4. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012 }} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. ==معيشت== آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه [[ربيع]] وارا فصل آھن. [[خريف]] ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 مطابق [[الف اعلان]] واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] 5woe84re90zf1ez70ts2i26nlccv76x 0 30312 390695 384014 2026-07-03T21:19:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 390695 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] gsnl32xf7f4w8uz7q3zjb34n34swqsp 390696 390695 2026-07-03T21:19:56Z Intisar Ali 8681 390696 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تعلقو]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] nw37q75tq9uop3btjl264ujn7c7q80e 390697 390696 2026-07-03T21:21:02Z Intisar Ali 8681 390697 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] 3vo2sdv8a4eu5bkfhr716lx0jh53eut 390698 390697 2026-07-03T21:22:30Z Intisar Ali 8681 390698 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] lgvn14d42167mvar6yrp85z0n7kluc0 390699 390698 2026-07-03T21:24:01Z Intisar Ali 8681 390699 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] et1af6ylqo0yhxvybuhx1yzse9hrsx8 390700 390699 2026-07-03T21:25:30Z Intisar Ali 8681 390700 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] oto29ndqxrtjfwzf7vlzy5qfv2losz6 390701 390700 2026-07-03T21:26:38Z Intisar Ali 8681 390701 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == {{More sources|section|date=November 2024}} [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] aefgrogxquj1hg82qi36q15m2uxp76n 390702 390701 2026-07-03T21:27:52Z Intisar Ali 8681 390702 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] is1euj4s41t2lum3lwcjmij6t94qbx5 390703 390702 2026-07-03T21:29:12Z Intisar Ali 8681 390703 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] == قدرتي وسيلا == بارکان ضلعي ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] ۽ [[جپسم]] جا ذخيرا موجود آهن. ڪوئلي جا ذخيرا وڏا ناهن. ڪجهه هنڌن تي ڪوئلو تمام ٿوري مقدار ۾ مليو، پر تجارتي فائدي جي ڪا اميد نه هئڻ سبب ڪم بند ڪيو ويو. 2001ع ۾ هڪ برطانوي تيل ڳولڻ واري ڪمپنيءَ<ref>{{cite web|last1=BRITISH GAS|first1=U.K COMPANY|title=CLIENTAGE, 2|url=http://www.biafo.com/clientage.htm|website=BIAFO|access-date=2016-02-25|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711081853/http://www.biafo.com/clientage.htm|url-status=dead}}</ref> سروي ڪيو ۽ وتاڪڙي، گدوبرا ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite journal|last1=Malkani |first1=M. Sadiq |first2=M. Raza |last2=Shah |title=Chamalang coal resources and their depositional environments, Balochistan, Pakistan|journal=Journal of Himalayan Earth Sciences|year=2014|volume=47 |issue=1 |pages=61–72|url=https://www.researchgate.net/publication/282403957 }}</ref> [[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني|آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] 2021ع ۾ بارکان ۾ گئس ۽ ڪنڊينسيٽ دريافت ڪيا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-17 |title=OGDCL discovers gas reserves in Balochistan |url=https://pakobserver.net/ogdcl-discovers-gas-reserves-in-balochistan/ |access-date=2022-04-19 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] ktukrjk082erbs7bzqtwvikg77v7xbv 390704 390703 2026-07-03T21:30:14Z Intisar Ali 8681 390704 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو.<ref name="Government of Balochistan"/> کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] == قدرتي وسيلا == بارکان ضلعي ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] ۽ [[جپسم]] جا ذخيرا موجود آهن. ڪوئلي جا ذخيرا وڏا ناهن. ڪجهه هنڌن تي ڪوئلو تمام ٿوري مقدار ۾ مليو، پر تجارتي فائدي جي ڪا اميد نه هئڻ سبب ڪم بند ڪيو ويو. 2001ع ۾ هڪ برطانوي تيل ڳولڻ واري ڪمپنيءَ<ref>{{cite web|last1=BRITISH GAS|first1=U.K COMPANY|title=CLIENTAGE, 2|url=http://www.biafo.com/clientage.htm|website=BIAFO|access-date=2016-02-25|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711081853/http://www.biafo.com/clientage.htm|url-status=dead}}</ref> سروي ڪيو ۽ وتاڪڙي، گدوبرا ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite journal|last1=Malkani |first1=M. Sadiq |first2=M. Raza |last2=Shah |title=Chamalang coal resources and their depositional environments, Balochistan, Pakistan|journal=Journal of Himalayan Earth Sciences|year=2014|volume=47 |issue=1 |pages=61–72|url=https://www.researchgate.net/publication/282403957 }}</ref> [[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني|آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] 2021ع ۾ بارکان ۾ گئس ۽ ڪنڊينسيٽ دريافت ڪيا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-17 |title=OGDCL discovers gas reserves in Balochistan |url=https://pakobserver.net/ogdcl-discovers-gas-reserves-in-balochistan/ |access-date=2022-04-19 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چوهر ڪوٽ]] * [[عشاني]] * [[نهار ڪوٽ]] * [[صدر بارکان]] == نوٽ == <references group="lower-alpha" /> == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District Census report of Barkhan| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 60| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1998}} }} {{پاڪستان، بلوچستان جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:بارکان ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] fkxgc51gxvwxwf65sh4o3xvd8hu1a9f 390705 390704 2026-07-03T21:31:15Z Intisar Ali 8681 390705 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو. کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] == قدرتي وسيلا == بارکان ضلعي ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] ۽ [[جپسم]] جا ذخيرا موجود آهن. ڪوئلي جا ذخيرا وڏا ناهن. ڪجهه هنڌن تي ڪوئلو تمام ٿوري مقدار ۾ مليو، پر تجارتي فائدي جي ڪا اميد نه هئڻ سبب ڪم بند ڪيو ويو. 2001ع ۾ هڪ برطانوي تيل ڳولڻ واري ڪمپنيءَ<ref>{{cite web|last1=BRITISH GAS|first1=U.K COMPANY|title=CLIENTAGE, 2|url=http://www.biafo.com/clientage.htm|website=BIAFO|access-date=2016-02-25|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711081853/http://www.biafo.com/clientage.htm|url-status=dead}}</ref> سروي ڪيو ۽ وتاڪڙي، گدوبرا ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite journal|last1=Malkani |first1=M. Sadiq |first2=M. Raza |last2=Shah |title=Chamalang coal resources and their depositional environments, Balochistan, Pakistan|journal=Journal of Himalayan Earth Sciences|year=2014|volume=47 |issue=1 |pages=61–72|url=https://www.researchgate.net/publication/282403957 }}</ref> [[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني|آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] 2021ع ۾ بارکان ۾ گئس ۽ ڪنڊينسيٽ دريافت ڪيا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-17 |title=OGDCL discovers gas reserves in Balochistan |url=https://pakobserver.net/ogdcl-discovers-gas-reserves-in-balochistan/ |access-date=2022-04-19 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چوهر ڪوٽ]] * [[عشاني]] * [[نهار ڪوٽ]] * [[صدر بارکان]] == نوٽ == <references group="lower-alpha" /> == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District Census report of Barkhan| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 60| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1998}} }} {{پاڪستان، بلوچستان جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:بارکان ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] g96zkanbte911bbu2gczefbs59g1ecp 390740 390705 2026-07-04T08:41:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[برکان ضلعو]] کي [[بارکان ضلعو]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 390705 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو. کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] == قدرتي وسيلا == بارکان ضلعي ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] ۽ [[جپسم]] جا ذخيرا موجود آهن. ڪوئلي جا ذخيرا وڏا ناهن. ڪجهه هنڌن تي ڪوئلو تمام ٿوري مقدار ۾ مليو، پر تجارتي فائدي جي ڪا اميد نه هئڻ سبب ڪم بند ڪيو ويو. 2001ع ۾ هڪ برطانوي تيل ڳولڻ واري ڪمپنيءَ<ref>{{cite web|last1=BRITISH GAS|first1=U.K COMPANY|title=CLIENTAGE, 2|url=http://www.biafo.com/clientage.htm|website=BIAFO|access-date=2016-02-25|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711081853/http://www.biafo.com/clientage.htm|url-status=dead}}</ref> سروي ڪيو ۽ وتاڪڙي، گدوبرا ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite journal|last1=Malkani |first1=M. Sadiq |first2=M. Raza |last2=Shah |title=Chamalang coal resources and their depositional environments, Balochistan, Pakistan|journal=Journal of Himalayan Earth Sciences|year=2014|volume=47 |issue=1 |pages=61–72|url=https://www.researchgate.net/publication/282403957 }}</ref> [[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني|آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] 2021ع ۾ بارکان ۾ گئس ۽ ڪنڊينسيٽ دريافت ڪيا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-17 |title=OGDCL discovers gas reserves in Balochistan |url=https://pakobserver.net/ogdcl-discovers-gas-reserves-in-balochistan/ |access-date=2022-04-19 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چوهر ڪوٽ]] * [[عشاني]] * [[نهار ڪوٽ]] * [[صدر بارکان]] == نوٽ == <references group="lower-alpha" /> == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District Census report of Barkhan| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 60| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1998}} }} {{پاڪستان، بلوچستان جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:بارکان ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] g96zkanbte911bbu2gczefbs59g1ecp 390742 390740 2026-07-04T08:43:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 390742 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بارکان ضلعو | native_name = ضلع بارکھان | other_name = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Winding road in Balochistan (Pakistan) (3964474957).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = بارکان ضلعي ۾ هڪ جابلو روڊ | image_map = File:Pakistan - Balochistan - Barkhan.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ بارکان ضلعو ڳاڙهي رنگ کان هائي لائٽ ڪيل <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لورالائي ڊويزن]] | government_footnotes = | government_type = ضلعا انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | established_date = 31 ڊسمبر، 1991ع <!-- Area --------------------->| area_footnotes = <ref name="www.pbs.gov.pk">{{cite web| url=http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-barkhan| title=District at a glance Barkhan| publisher=Government of Pakistan "Pakistan Bureau of Statistics"}}</ref> | area_total_km2 = 3,514 | area_total_sq_mi = 1316 <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_m = 1098 <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2023ع | population_note = | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | population_total = 210,249 | population_density_km2 = auto | population_urban = 14425 | population_rural = 195,824 | population_footnotes = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.54|69.31|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code = 84400 | postal_code_type = [[Postal codes in Pakistan|Postal code]] | area_code_type = [[Dialling codes in Pakistan|Dialling code]] | area_code = 0829<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[Pakistan Telecommunication Company Limited]] | accessdate=28 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | archive-date=3 September 2014 | url-status=dead }}</ref> | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(33.62%) | '''Male:'''<br />(41.63%) | '''Female:'''<br />(24.93%) }} | official_name = Barkhan District }} '''بارخان يا بارکان''' (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) [[پاڪستان]] جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي.<ref name="Government of Balochistan2">{{cite web|url=https://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=827&Itemid=1113|title=Government of Balochistan}}</ref> [[بارخان شهر]] ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.{{sfn|PCO|1998|p=1}} ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون. == تاريخ == بارکان ضلعي جي شروعاتي تاريخ غير واضح آهي، پر چيو وڃي ٿو ته هي علائقو [[قنڌار]] ۽ [[هندستان]] جي مسلمان حڪمرانن ۽ فاتحن جي ماتحت رهيو.<ref>{{cite book|last1=Dames|first1=Mansel Longworth|title=The Baloch Race: A Historical And Ethnological Sketch|date=March 2, 2012|publisher=Nabu Press|isbn=978-1276719889 }}</ref> [[پني (پشتون قبيلو)|پني]] قبيلي جي [[باروزئي]] خاندان جو باني بارو خان هڪ وڏو جنگجو هو، جيڪو پنهنجي قبائلي ماڻهن سان گڏ [[بارکان]] آيو. انهيءَ ڪري هن ماٿريءَ جو نالو بار خان پيو، پر وقت گذرڻ سان ان کي بارکان سڏيو وڃڻ لڳو. کيترانن جو ملڪ سيوستان جي ذيلي ضلعن مان هڪ ۽ ٺٽي جي هند صوبي جو حصو هو. [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان کي جنجاهه سڏيو ويندو هو. [[کيتران]] هڪ [[بلوچستان|بلوچ]] قبيلو آهي. مير گرازو خان بلوچ کيترانن جو پهريون سردار هو. سندس جاءِ سندس پٽ بختيار خان ورتي، جنهن کان پوءِ مير حاجي خان سردار ٿيو. مير حاجي خان جو دور کيترانن ۾ ان شڪست سبب يادگار آهي، جيڪا هن [[ژوب]] جي [[ڪڪر (پشتون قبيلو)|ڪڪڙن]] کي ڏني. مير حاجي خان کان پوءِ ڪجهه نالي ماتر سردار ٿيا. مير حاجي خان هڪ مضبوط شخص هو ۽ سندس دور ۾ کيترانن خوشحالي ماڻي. هن ڪرم خان بجراڻي مريءَ جي ماوند واري قلعي کي تباهه ڪري [[مري (قبيلو)|مرين]] هٿان کيترانن جي شڪست جو بدلو پڻ ورتو. حاجي خان وفات وقت ٽي پٽ، عمر خان، نواب خان ۽ بالو خان، ڇڏي ويو. تنهن هوندي به، سندس جاءِ سندس ڀاءُ سيد خان ورتي، جنهن کي کيترانن چونڊيو هو. هو پڻ وفات ڪري ويو ۽ ٽي پٽ، دوست محمد، سورني خان ۽ قادر بخش، ڇڏي ويو. سيد خان کان پوءِ سندس ڀاءُ بلول خان سردار ٿيو. بلول خان جي، بهرحال، نواب خان ۽ قادر بخش مخالفت ڪئي. قادر بخش مرين وٽ ويو ۽ پنهنجي ويڳي ماءُ جي شادي مري سردار غازان سان ڪرائي، پوءِ کيترانن خلاف مرين جو لشڪر وٺي آيو. انهن ويڙهن دوران کيترانن کي جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. تنهن هوندي به، سر رابرٽ سينڊيمن، جيڪو ان وقت [[ڊيره غازي خان]] جو ڊپٽي ڪمشنر هو، مداخلت ڪري قادر بخش ۽ بلول خان جي وچ ۾ صلح ڪرايو. === برطانوي راڄ === کيترانن، [[لوني (پشتون قبيلو)|لونين]] ۽ [[مري (قبيلو)|مرين]] جي وچ ۾ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگ سبب، 1880ع ۾ کيترانن [[ڊيره غازي خان]] ۾ برطانوي عملدارن کي هڪ درخواست ڏني، جنهن ۾ هنن ڍل ڏيڻ ۽ برطانوي تحفظ هيٺ اچڻ جي آڇ ڪئي. کيترانن جو علائقو 1878ع کان 1883ع تائين ڊيره غازي خان جي برطانوي عملدارن جي سياسي ضابطي هيٺ رهيو. 1883ع ۾ سردار بلوچ خان پنهنجي قبيلي جي جرڳي سان گڏ ٿل چوٽيالي جي پوليٽيڪل ايجنٽ مسٽر بروس سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات جي نتيجي ۾ [[کيتران]]، [[لوني (پشتون قبيلو)|لوني]] ۽ مرين جي وچ ۾ تڪرار حل ڪيو ويو. 1884ع ۾ کيتران بلوچستان ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اختيار هيٺ آيا. ٻن ماٿرين، بارکان ۽ وتاڪڙي، تي مشتمل [[لغاري قبيلو|لغاري]] بارکان حلقو 1884ع ۾ پنجاب جي انتظامي ضابطي مان ڪڍي بلوچستان جي انتظام هيٺ ڏنو ويو. هي علائقو، جتان [[لغاري قبيلو]] لڏي [[ڊيره غازي خان]] ويو هو، 1887ع ۾ بلوچستان جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو. ساڳئي وقت ڊيره غازي خان–پشين روڊ جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو ۽ بارکان ۾ هڪ تحصيلدار مقرر ڪيو ويو. 1889ع ۾ بارکان تعلقو [[ژوب]] ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن جو صدر مقام لورالائي ۾ هو. تنهن هوندي به، 1892ع ۾ هي تعلقو ٻيهر ٿل چوٽيالي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آڪٽوبر 1903ع ۾ ٿل چوٽيالي ۽ [[ژوب]] ايجنسين جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ٽي نيون ايجنسيون، [[سبي]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]]، قائم ڪيون ويون. بارکان تعلقو لورالائي ايجنسيءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. == انتظام == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! آباديءَ جي گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[بارکان تحصيل]] | 3,514 | 210,249 | 59.83 | 33.62٪ | ... |} == جاگرافي == بارکان ايراضيءَ جي لحاظ کان بلوچستان جو اٺون ننڍو ضلعو آهي ۽ ان جي ايراضي 3,410 چورس ڪلوميٽر آهي. بارکان ضلعو 69°3'–70°4' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 29°37'–30°21' اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي ۽ هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي. بارکان، پاڪستان جي گاديءَ واري شهر [[اسلام آباد]] کان 541&nbsp;ڪلوميٽر (فضائي مفاصلو) ڏکڻ اولهه (220 درجا رخ) ۾ ۽ بلوچستان جي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 245&nbsp;ڪلوميٽر اوڀر (97 درجا رخ) ۾ واقع آهي. === ارضي بناوت === بارکان جو قدرتي منظر ميدانن، ماٿرين ۽ جبلن تي مشتمل آهي، جن جي زميني اوچائي سمنڊ جي سراسري سطح کان 841 کان 2,031 ميٽرن تائين آهي. ضلعو هڪ مکيه ماٿري، جنهن کي بارکان سڏيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترين ننڍين ماٿرين تي مشتمل آهي. اهي ننڍيون ماٿريون ڏکڻ اولهه طرف ويندڙ گهٽ اوچائي وارن جابلو سلسلن ذريعي مکيه ماٿريءَ کان جدا ٿيل آهن. بارکان ماٿريءَ جي اتر پاسي پکڙيل گهٽ اوچائي واريون ٽڪريون آهن، جيڪي ماٿريءَ جي نيڪال واري پاڻيءَ کي ڏکڻ اولهه ۾ رخني وهڪري ڏانهن وهندڙ پاڻيءَ کان جدا ڪن ٿيون، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه پاسي وڏو جندران جابلو سلسلو آهي. ماٿري وتاڪڙي ماٿريءَ وٽ ختم ٿئي ٿي. سُکا جابلو سلسلي جي اوڀر ۾ خرچا ماٿري آهي، جنهن جي اوڀر پاسي ڦلائي جابلو سلسلو آهي. ضلعي جا جبل سليمان جابلو سلسلي جو حصو آهن؛ مکيه جبلن ۾ اتر ۾ ڪالا پهاڙ، اولهه ۾ ڪروڙا، بيبر، جندرا ۽ مار يا مخمار، ڏکڻ ۾ اندري ۽ سُکا، اوڀر ۾ ڦلائي ۽ خواج، جڏهن ته وچولي ۽ رخني وارن علائقن ۾ مزارا، تاغا، ڊگ ۽ ڊيڪا شامل آهن. جابلو سلسلا گهڻو ڪري مٽي، واريءَ ۽ پٿرن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه حصا پٿريلا ۽ ڏکيا پهچ وارا آهن. جندران جابلو سلسلو گهڻو ڪري پٿريلو آهي. ڏکڻ ۾ هان وهڪرو پنهنجي معاون وهڪرن سان وهي ٿو. هان وهڪرو ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿو ۽ هان لڪ ۽ جندران جابلو سلسلي جي ڏکڻ اوڀر وارن لاهين جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ڌماڻي ([[بارکان تعلقو]]) وٽ هي وهڪرو دائمي ٿي وڃي ٿو ۽ [[ڊيره غازي خان ضلعو|ڊيره غازي خان ضلعي]] ۾ ڪاهه نديءَ سان سنگم تائين وهي ٿو. ان جو معاون ڍولا وهڪرو باغا ماٿريءَ جي ڏکڻ ۾ واقع جبلن مان پاڻي آڻي ٿو، بارکان ماٿريءَ جي ڪيترن ڳوٺن کي سيراب ڪري ٿو ۽ وتاڪڙي ۾ هان وهڪري سان ملي ٿو. رخني ۽ هان، ڪاهه وهڪري سان ملن ٿا، جيڪو پوءِ ڊيره غازي خان ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽيون اهم وهڪرو بالا ڍاڪا آهي. هي وهڪرو بارکان تعلقي جي برگ شام موزي ۾ واقع آهي. هي وهڪرو نريچي نديءَ ([[دڪي تعلقو]]) جو معاون آهي. هن وهڪري ۾ پاڻي هان لڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جي ڏکڻ اولهه وارن لاهين تان اچي ٿو. هي وهڪرو برگ شام موزي جي تمام ٿوري ايراضيءَ کي سيراب ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ان جو پاڻي دڪي تعلقي ۾ داخل ٿئي ٿو. === آثار قديمه جا ماڳ === بارکان ضلعي ۾ ارضياتي نقشابندي ۽ حياتي-طبقاتي تحقيق دوران [[پاڪستان جي ارضياتي سروي]] (GSP) جي ارضياتدانن پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو [[ڊائنوسار]] جا فوسل دريافت ڪيا.<ref>{{cite book|first1=Ch. Muhammad |last1=Anwar|title=Discovery of First Dinosaur Fossil in Pakistan, Barkhan District, Balochistan|date=2000|publisher=Geological Survey of Pakistan|page=17|url=https://books.google.com/books?id=94-IHAAACAAJ}}</ref> === کيترانيسارس === بارکان ضلعو ان وقت خبرن جي سرخين ۾ آيو، جڏهن وتاڪڙي واري علائقي مان لکين سال پراڻا هڪ ڊائنوسار جا فوسل مليا. نالي جي اشتقاق موجب، ''کيتراني'' بارکان ضلعي جي کيتران قبيلي جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''سارس'' جي معنيٰ رڙهندڙ جانور آهي. نوع جو مخصوص نالو ''بارکاني'' بارکان جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ڊائنوسارن جي فوسلن وارو ضلعو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Malkani |url=http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005004345/http://www.gsp.gov.pk/Malkani%202006b.pdf |archive-date=2011-10-05 |access-date=2019-03-07 |website=www.webcitation.org}}</ref> === آبهوا === بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box |location = بارکان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 26.7 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 |Jan high C = 16.2 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 23.3 |Apr high C = 30.0 |May high C = 35.1 |Jun high C = 37.8 |Jul high C = 35.4 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 33.5 |Oct high C = 29.9 |Nov high C = 24.2 |Dec high C = 18.9 |Jan mean C = 10.1 |Feb mean C = 11.7 |Mar mean C = 17.1 |Apr mean C = 23.5 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 31.0 |Jul mean C = 29.5 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 17.3 |Dec mean C = 12.2 |Jan low C = 4.1 |Feb low C = 6.4 |Mar low C = 11.1 |Apr low C = 17.1 |May low C = 22.1 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 23.7 |Aug low C = 23.1 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 5.6 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 |Jan precipitation mm = 12.2 |Feb precipitation mm = 21.7 |Mar precipitation mm = 35.4 |Apr precipitation mm = 32.3 |May precipitation mm = 17.8 |Jun precipitation mm = 35.3 |Jul precipitation mm = 108.8 |Aug precipitation mm = 95.5 |Sep precipitation mm = 43.4 |Oct precipitation mm = 3.6 |Nov precipitation mm = 5.8 |Dec precipitation mm = 6.8 |source 1 = NOAA (1971-1990) <ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|...|1961|29756|1972|44704|1981|61686|1998|103,545|2017|171,025|2023|210,249|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان ضلعي ۾ 23,053 گهر ۽ 210,249 ماڻهو آباد هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو تناسب 108.95 هو ۽ خواندگيءَ جي شرح 33.62٪ هئي، جيڪا مردن ۾ 41.63٪ ۽ عورتن ۾ 24.93٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 84,790 ماڻهو (40.33٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 14,425 ماڻهو (6.86٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي بارکان ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |url=https://jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Barkhan |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/129 |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 21,578 | 96.24٪ | 170,943 | 99.5٪ | 209,755 | 99.07٪ |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 824 | 3.67٪ | 850 | 0.53٪ | 1,400 | 0.7٪ |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 17 | 0.08٪ | 17 | 0.01٪ | 462 | 0.22٪ |- | ٻيا | 3 | 0.01٪ | 8 | 0.01٪ | 28 | 0.01٪ |- ! ڪل آبادي ! 22,422 ! 100٪ ! 171,025 ! 100٪ ! 210,249 ! 100٪ |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي آدمشماريءَ جا انگ اکر اڳوڻي لورالائي ايجنسيءَ جي بارکان تعلقي جا آهن، جيڪو لڳ ڀڳ هاڻوڪي بارکان ضلعي سان ٺهڪي اچي ٿو. 1941ع کان پوءِ ضلعي ۽ تعلقي جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن.}} |} === ٻولي === {{Pie chart |thumb = left |caption = بارکان ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value1 = 98.62 |color1 = limegreen |label2 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value2 = 0.6 |color2 = cornflowerblue |label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value3 = 0.54 |color3 = orange |label4 = ٻيون |value4 = 0.24 |color4 = grey }} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، آباديءَ جي 98.62٪ ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 0.6٪ جي [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 0.54٪ جي [[پشتو ٻولي|پشتو]] هئي.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولي [[کيتراني ٻولي|کيتراني]] ڳالهائيندڙن جي پڻ هڪ وڏي برادري موجود آهي.<ref>{{e19|xhe|Khetrani}}</ref> بارکان ضلعي ۾ چار مکيه قبيلا آهن: [[کيتران]]، [[مري قبيلو]]، حسني قبيلو ۽ [[بزدار قبيلو]]. کيتران قبيلي جو هڪ سردار هوندو آهي، جنهن کي ''تمندار'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هر ذيلي قبيلي يا شاخ جي نمائندگي هڪ اڳواڻ ڪندو آهي، جنهن کي ''وڏيرو'' چيو وڃي ٿو. == حڪومت ۽ سياست == {{Unsourced|section|date=November 2024}} بارکان 31 ڊسمبر 1991ع تي ضلعي طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ اهو [[لورالائي ضلعو|لورالائي ضلعي]] جو هڪ تعلقو هو. بارکان کي ضلعي جو درجو ڏيڻ جو بنيادي مقصد بنيادي سطح تي ضروري سهولتون مهيا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي سرڪاري آفيسن تائين آسان پهچ ڏيڻ هو. بارکان ضلعو رڳو هڪ تعلقي، يعني [[بارکان تعلقو|بارکان]]، تي مشتمل آهي. [[File:LGB.png|thumb|مقامي حڪومت جي انتظاميا جو تنظيمي خاڪو (انتظامي ڍانچو)]] [[File:LGOB.png|thumb|مقامي حڪومت جو تنظيمي خاڪو (سياسي ڍانچو)]] 1980ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس (BLGO) جو مقصد مقامي آباديءَ کي پنهنجن علائقن جي ترقيءَ ۾ شامل ڪرڻ هو. ان جي جاءِ تي 2001ع جو بلوچستان لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس لاڳو ڪيو ويو، جنهن ضلعي حڪومت جو تصور متعارف ڪرايو. 2001ع جي آرڊيننس تحت بارکان ضلعو هڪ تعلقي ۽ اٺ يونين ڪائونسلن تي مشتمل هو. ضلعي جو انتظام هڪ واحد انتظامي نظام تحت هلايو ويندو هو، جيڪو ٻهراڙيءَ ۽ شهري، ٻنهي علائقن تي لاڳو هو. هي نظام ٻن مدتن تائين جاري رهيو، جنهن کان پوءِ 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ (BLGA) جي منظوريءَ سان ان ۾ ٻيهر تبديلي ڪئي وئي. 2010ع جي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت موجوده نظام، ٻهراڙيءَ ۽ شهري علائقن جي ورهاست تي زور ڏيڻ جي لحاظ کان، 1980ع جي آرڊيننس سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر نئين نظام تحت ڪي به چونڊون نه ڪرايون ويون. === ضلعي ڪائونسل === [[File:DCB.png|thumbnail|left|ضلعي ڍانچو]] بارکان ضلعي ڪائونسل ۾ اٺن يونين ڪائونسلن جا نمائندا شامل آهن، يعني هر يونين ڪائونسل مان هڪ نمائندو. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، مزدورن/هارين، عورتن ۽ اقليتن جي نمائندن لاءِ مخصوص سيٽون رکيل آهن. ميونسپل ڪميٽين جا سڀ چونڊيل چيئرمين پڻ ضلعي ڪائونسل جا ميمبر هوندا آهن. ضلعي ڪائونسل ٻهراڙيءَ جي ترقياتي سرگرمين ۽ عوامي صحت، تعليم، زرعي ترقي ۽ معاشي ڀلائي، کاڌي پيتي جي شين، نيڪال، مالونداري ۽ کير جي پيداوار جي ترقي، ثقافت ۽ عوامي تحفظ سان لاڳاپيل ڪمن جي ذميوار آهي. ضلعي ڪائونسل 2010ع جي بلوچستان لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ جي ٻئي شيڊيول جي حصي II ۾ ڏنل مختلف فيسن ۽ ٽيڪسن جي وصوليءَ ذريعي آمدني حاصل ڪري سگهي ٿي. === وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري آفيسون ۽ خدمتون === [[File:Fpsc.png|thumb|right|بارکان ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جا کاتا]] ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي سرڪاري کاتا ضلعي سطح تي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايف بي ايس، سول ڊفينس ۽ پاسپورٽ ۽ اميگريشن کان سواءِ، ٻيا سڀ اهم کاتا ضلعي سطح تي ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه کاتن جون آفيسون تعلقي سطح تي پڻ موجود آهن. (ڊي سي آفيس، [[پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن]]، 2010ع) == تعليم ۽ تعليمي ادارا == [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ، پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ، موجب بارکان ضلعو 50.24 اسڪور سان قومي سطح تي 100هين نمبر تي آهي. بارکان جو سکيا وارو اسڪور 54.58 ۽ صنفي برابريءَ جو اسڪور 62.75 آهي. تياريءَ جي لحاظ کان ضلعي جي قومي درجابندي 100هين آهي، جنهن ۾ تياريءَ جو اسڪور 22.66 ۽ پرائمري تناسب 9.7 آهي. اسڪولي بنيادي ڍانچي جو اسڪور 20.53 آهي، جنهن موجب بارکان ضلعو قومي سطح تي 153هين نمبر تي آهي. بارکان جي اسڪولن ۾ فعال بیت الخلائن جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن جو اسڪور 2.65 آهي. [https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ تعليم دو]! ايپ تي رپورٽ ڪيل مسئلا عام طور اسڪولن جي عمارتن جي ناقص ڀتين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي شاگردن جي زندگين کي خطري ۾ وجهن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي عمارتن جون ڀتيون ئي موجود ناهن. بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي ۽ معياري استادن جي اڻهوند بابت پڻ ڪيتريون ئي شڪايتون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ailaan|first1=Alif|title=THE DISTRICT RANKINGS REPORTS FOR 2015|journal=Alif Ailaan Education Report|volume=2015|page=22,29,36,42}}</ref> ٻهراڙيءَ جي عورتن مان رڳو 6٪ ڪڏهن ڪنهن اسڪول ۾ پڙهيون هيون ۽ رڳو 3٪ پرائمري يا ان کان مٿين سطح جي تعليم مڪمل ڪئي هئي. اسڪول وڃڻ جي عمر وارن ٻارن جي پرائمري سطح تي خالص حاضريءَ جو تناسب 39٪ هو، جنهن ۾ ڇوڪرين جو تناسب ڇوڪرن کان گهٽ هو (36٪ جي ڀيٽ ۾ 41٪). ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 61٪ ٻار اڃا تائين اسڪول کان ٻاهر هئا ۽ اهي يا ته دير سان اسڪول ۾ داخل ٿيندا يا ممڪن آهي ته ڪڏهن به داخلا نه وٺن. ڊسمبر 2009ع تائين مڊل جماعتن ۾ ڪل داخلا 1,085 هئي، جڏهن ته سيڪنڊري جماعتن ۾ ڪل داخلا رڳو 595 هئي. سيڪنڊري سطح تي گهٽ داخلا جو هڪ اهم سبب اسڪولن جي اڻهوند آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ رڳو 17 مڊل ۽ 14 هاءِ اسڪول آهن. پرائمري تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح نسبتاً بهتر، يعني 65٪ آهي. ضلعي ۾ 572 پرائمري اسڪول (407 ڇوڪرن جا ۽ 165 ڇوڪرين جا)، 17 مڊل اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 5 ڇوڪرين جا)، 14 هاءِ اسڪول (12 ڇوڪرن جا ۽ 2 ڇوڪرين جا)، هڪ ڇوڪرين جو انٽر ڪاليج ۽ هڪ ڇوڪرن جو ڊگري ڪاليج آهي.<ref>{{cite web|last1=Balochistan Education |first1=Department |title=BEMIS |url=http://www.bemis.edu.pk |website=BEMIS |publisher=Balochistan Government |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816062139/http://www.bemis.edu.pk/ |archivedate=2013-08-16 }}</ref> == نباتات ۽ حيوانات == * '''ٿڻائتا جانور:''' [[بگهڙ]]، [[جابلو لومڙي]]، [[ايشيائي گدڙ]]، [[پٽيدار لگڙ بگهڙ]]، [[ڪيپ سيهو]]، [[سيڙهه]]، [[افغان خارپشت]] ۽ [[پٿريلو مارٽن]] * '''پکي:''' [[چڪور]] (''Alectoris chukar'')، [[سي سي تتر]] (''Ammoperdix griseogularis'')، [[عام ڪيسٽرل|ڪيسٽرل]] (''Falco tinnunculus'')، [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos daphanea'')، ڪيترن ئي قسمن جا [[فنچ]]، [[بنٽنگ]]، موسمي ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي]]، [[باز]]، [[تلور]] ۽ [[سانڊ گرائوس]] * '''رڙهندڙ جانور:''' [[افغان ڪڇون]] (''Agrionemys horsfieldii'')، [[افغان اگاما]] (''Trapelus megalonyx'')، [[هندستاني نانگ]] (''Naja naja'')، [[آريءَ جي ڇلڪن وارو وائپر]] (''Echis carinatus'')، [[ننڍو ڪاري مٿي وارو ريسر]] (''Eirenis persica walteri'') ۽ [[ليوانتائن وائپر]] (''Macrovipera lebetina'') * '''مکيه فصل:''' ** '''ربيع جا فصل:''' [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[چارو]] ** '''خريف جا فصل:''' [[جوار]]، [[ٻاجهري]]، [[مڪئي]]، [[مڱ]]، [[ماش]]، [[ميوا]]، [[بصر]]، [[پٽاٽو]]، [[ڀاڄيون]]، [[گدرو]]، [[مرچ]]، [[چارو]]، [[ٿوم]] ۽ [[ڪپهه]] * '''مکيه ميوا:''' [[خوباني]]، [[آڙو]]، [[انگور]]، [[بادام]]، [[ڏاڙهون]]، [[صوف]] ۽ [[آلو بخارا]] == قدرتي وسيلا == بارکان ضلعي ۾ [[ڪوئلو|ڪوئلي]] ۽ [[جپسم]] جا ذخيرا موجود آهن. ڪوئلي جا ذخيرا وڏا ناهن. ڪجهه هنڌن تي ڪوئلو تمام ٿوري مقدار ۾ مليو، پر تجارتي فائدي جي ڪا اميد نه هئڻ سبب ڪم بند ڪيو ويو. 2001ع ۾ هڪ برطانوي تيل ڳولڻ واري ڪمپنيءَ<ref>{{cite web|last1=BRITISH GAS|first1=U.K COMPANY|title=CLIENTAGE, 2|url=http://www.biafo.com/clientage.htm|website=BIAFO|access-date=2016-02-25|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711081853/http://www.biafo.com/clientage.htm|url-status=dead}}</ref> سروي ڪيو ۽ وتاڪڙي، گدوبرا ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite journal|last1=Malkani |first1=M. Sadiq |first2=M. Raza |last2=Shah |title=Chamalang coal resources and their depositional environments, Balochistan, Pakistan|journal=Journal of Himalayan Earth Sciences|year=2014|volume=47 |issue=1 |pages=61–72|url=https://www.researchgate.net/publication/282403957 }}</ref> [[آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني|آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] 2021ع ۾ بارکان ۾ گئس ۽ ڪنڊينسيٽ دريافت ڪيا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-17 |title=OGDCL discovers gas reserves in Balochistan |url=https://pakobserver.net/ogdcl-discovers-gas-reserves-in-balochistan/ |access-date=2022-04-19 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چوهر ڪوٽ]] * [[عشاني]] * [[نهار ڪوٽ]] * [[صدر بارکان]] == نوٽ == <references group="lower-alpha" /> == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District Census report of Barkhan| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 60| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1998}} }} {{پاڪستان، بلوچستان جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:بارکان ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بارکان ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:لورالائي ڊويزن جا ضلعا]] okeh9pol43d6phyyd6w55g4a4f87ruv 0 30314 390807 384029 2026-07-04T10:39:50Z Intisar Ali 8681 390807 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جعفر آباد ضلعو | official_name = District Jaffarabad | native_name = ضلع جعفر آباد | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جن ۾ جعفر آباد ضلعو هائي لائٽ ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصير آباد ڊويزن]] | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[جھٽ پٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = فهد بشير چيمه | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 5,94,558 | population_density_km2 = auto | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(35.53%) | '''Male:'''<br />(44.43%) | '''Female:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987ع | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Constituency | blank1_info_sec1 = NA 261 | demographics1_title1 = Balochi, Sindhi, Brahui, Siraiki | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[Balochi language|Balochi]], [[Sindhi language|Sindhi]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 Official site] }} '''جعفر آباد''' (اردو: ضلع جعفر آباد) صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. [[جھٽ پٽ|جهٽ پٽ]] ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. {{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفر آباد ضلعو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي. سال <small>2023ع</small> جي پاڪستاني آدمشماري مطابق جعفر آباد ضلعي جي آبادي <small>5,94,558</small> آهي. === تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == === حوالا === {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] 2w1ezsnfk2hb2zj8snqfdoz4yap2eyt 390808 390807 2026-07-04T10:41:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 390808 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{پاڪستاني انگريزي استعمال ڪريو|date=August 2025}} {{ڏينهن مهينو سال تاريخون استعمال ڪريو|date=May 2017}} {{Infobox settlement | name = جعفرآباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع جعفر آباد}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]]، [[بلوچستان، پاڪستان|پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جعفرآباد ضلعو نمايان ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيرا الله يار]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = ارسلان چوڌري | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 594,558 | population_density_km2 = 361.9 | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(35.53%) | '''مرد:'''<br />(44.43%) | '''عورتون:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تڪ | blank1_info_sec1 = اين اي-255 | demographics1_title1 = بلوچي، سنڌي، براهوي، سرائيڪي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''جعفرآباد ضلعو'''{{efn|{{langx|bal|جعفر آباد}}، {{langx|ur|{{nq|ضلع جعفر آباد}}}}}} [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو هڪ ضلعو]] آهي، جيڪو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. [[ڊيرا الله يار]]، جنهن کي مقامي ماڻهو [[جهٽ پٽ|جهٽ پٽ]] پڻ چون ٿا، ضلعي جو صدر مقام آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفرآباد ضلعو ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 594,558 هئي. === تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == === حوالا === {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] 337sj104mtk6sx0ziubtblqy77kq5fd 390809 390808 2026-07-04T10:41:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 390809 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = جعفرآباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع جعفر آباد}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]]، [[بلوچستان، پاڪستان|پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جعفرآباد ضلعو نمايان ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيرا الله يار]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = ارسلان چوڌري | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 594,558 | population_density_km2 = 361.9 | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(35.53%) | '''مرد:'''<br />(44.43%) | '''عورتون:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تڪ | blank1_info_sec1 = اين اي-255 | demographics1_title1 = بلوچي، سنڌي، براهوي، سرائيڪي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''جعفرآباد ضلعو'''{{efn|{{langx|bal|جعفر آباد}}، {{langx|ur|{{nq|ضلع جعفر آباد}}}}}} [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو هڪ ضلعو]] آهي، جيڪو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. [[ڊيرا الله يار]]، جنهن کي مقامي ماڻهو [[جهٽ پٽ|جهٽ پٽ]] پڻ چون ٿا، ضلعي جو صدر مقام آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفرآباد ضلعو ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 594,558 هئي. === تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == === حوالا === {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] j2y1jzrrns7od87o7hn2gmh1immxryo 390810 390809 2026-07-04T10:41:56Z Intisar Ali 8681 390810 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = جعفرآباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع جعفر آباد}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]]، [[بلوچستان، پاڪستان|پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جعفرآباد ضلعو نمايان ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيرا الله يار]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = ارسلان چوڌري | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 594,558 | population_density_km2 = 361.9 | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(35.53%) | '''مرد:'''<br />(44.43%) | '''عورتون:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تڪ | blank1_info_sec1 = اين اي-255 | demographics1_title1 = بلوچي، سنڌي، براهوي، سرائيڪي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''جعفرآباد ضلعو'''{{efn|{{langx|bal|جعفر آباد}}، {{langx|ur|{{nq|ضلع جعفر آباد}}}}}} [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو هڪ ضلعو]] آهي، جيڪو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. [[ڊيرا الله يار]]، جنهن کي مقامي ماڻهو [[جهٽ پٽ|جهٽ پٽ]] پڻ چون ٿا، ضلعي جو صدر مقام آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفرآباد ضلعو ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 594,558 هئي. == تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == === حوالا === {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] 421ltrqmghko6w84wrfa1mwjbmrb3rs 390811 390810 2026-07-04T10:42:37Z Intisar Ali 8681 390811 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = جعفرآباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع جعفر آباد}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]]، [[بلوچستان، پاڪستان|پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جعفرآباد ضلعو نمايان ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[ڊيرا الله يار]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = ارسلان چوڌري | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 594,558 | population_density_km2 = 361.9 | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(35.53%) | '''مرد:'''<br />(44.43%) | '''عورتون:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تڪ | blank1_info_sec1 = اين اي-255 | demographics1_title1 = بلوچي، سنڌي، براهوي، سرائيڪي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''جعفرآباد ضلعو'''{{efn|{{langx|bal|جعفر آباد}}، {{langx|ur|{{nq|ضلع جعفر آباد}}}}}} [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو هڪ ضلعو]] آهي، جيڪو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. [[ڊيرا الله يار]]، جنهن کي مقامي ماڻهو [[جهٽ پٽ|جهٽ پٽ]] پڻ چون ٿا، ضلعي جو صدر مقام آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفرآباد ضلعو ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 594,558 هئي. == تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == <references group="lower-alpha"/> {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] az7prvzwlbpn9l531lipmg2ykbl6dam 390812 390811 2026-07-04T10:45:17Z Intisar Ali 8681 390812 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = جعفرآباد ضلعو | native_name = {{nq|ضلع جعفر آباد}} | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان]]، [[بلوچستان، پاڪستان|پاڪستان]] جو [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو، جنهن ۾ جعفرآباد ضلعو نمايان ڪيل آهي | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[ديرا الھيار]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = اظهر شهزاد | leader_title1 = اسسٽنٽ ڪمشنر | leader_name1 = ارسلان چوڌري | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 690 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 594,558 | population_density_km2 = 361.9 | population_urban = 163393 | population_rural = 431,165 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''ڪل:'''<br />(35.53%) | '''مرد:'''<br />(44.43%) | '''عورتون:'''<br />(26.37%) }} | timezone1 = [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1987 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تڪ | blank1_info_sec1 = اين اي-255 | demographics1_title1 = بلوچي، سنڌي، براهوي، سرائيڪي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''جعفرآباد ضلعو'''{{efn|{{langx|bal|جعفر آباد}}، {{langx|ur|{{nq|ضلع جعفر آباد}}}}}} [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو هڪ ضلعو]] آهي، جيڪو [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. [[ڊيرا الله يار]]، جنهن کي مقامي ماڻهو [[جهٽ پٽ|جهٽ پٽ]] پڻ چون ٿا، ضلعي جو صدر مقام آهي.{{sfn|PCO|2000|p=1}} جعفرآباد ضلعو ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي. [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 594,558 هئي. == تاريخ == جعفرآباد ضلعو 1987ع ۾ [[نصيرآباد ضلعو|نصيرآباد ضلعي]] کي ورهائي قائم ڪيو ويو. [[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]]، [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] ۽ گنداخا جعفرآباد ضلعي جو حصو بڻيا. جعفرآباد ضلعي جو نالو [[مير جعفر خان جمالي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Balochistan-Jaffarabad |url=https://pakistanalmanac.com/balochistan-jaffarabad/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 October 2024}}</ref> 2022ع ۾ اوستا محمد کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري نئون [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == جعفرآباد ضلعو بلوچستان جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون بلوچستان جي ڪيترن ئي ضلعن سان گڏ پاڙيسري صوبي سنڌ جي ضلعن سان پڻ ملن ٿيون. اولهه ۾ [[نصيرآباد ضلعو]]، اتر ۾ [[صحبت پور ضلعو]] ۽ اتر اولهه ۾ [[ڊيرا بگٽي ضلعو]] واقع آهن. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ جعفرآباد جون صوبائي حدون سنڌ سان ملن ٿيون؛ اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشمور ضلعو]] واقع آهن. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|291,290|2017|513,972|2023|302,498|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، جعفرآباد ضلعي جي آبادي 302,498 هئي.{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي هن ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر هن ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 102.79 مرد آهن ۽ خواندگي جي شرح 35.53 سيڪڙو آهي؛ مردن ۾ اها شرح 44.43 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 26.37 سيڪڙو آهي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آبادي مان 224,911 ماڻهو (37.83 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 163,393 ماڻهو (27.48 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> === مذهب === {{bar box|title=جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.46}} {{bar percent|[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|1.12}} {{bar percent|ٻيا|gray|0.42}} }} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+موجوده جعفرآباد ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Jafarabad |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/114 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>{{efn|اوستا محمد ۽ گنداخا تعلقن کي جعفرآباد ضلعي کان ڌار ڪري اوستا محمد ضلعو قائم ڪيو ويو، تنهنڪري انهن تعلقن جا انگ اکر ڊيٽا مان خارج ڪيا ويا آهن.}} |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 503,905 | 98.03% | 297,851 |98.46% |- |[[بلوچستان ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |8,896 |1.84% |3,381 |1.12% |- |ٻيا |695 |0.13% |1,266 |0.42% |- ! ڪل آبادي !513,972 !100% !302,498 !100% |} [[اسلام]] ضلعي جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 97.33 سيڪڙو آهن. === ٻولي === {{Pie chart | thumb = right | caption = جعفرآباد ضلعي جون ٻوليون (2023) | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 51.9 | color1 = lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 19.33 | color2 = steelblue | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 15.45 | color3 = crimson | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 12.07 | color4 = aqua | label5 = ٻيون | value5 = 1.25 | color5 = grey }} 2023ع جي آدمشماري وقت، آبادي مان 51.9 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، 19.33 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 15.45 سيڪڙو جي [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] ۽ 12.07 سيڪڙو جي [[براهوي ٻولي|براهوي]] هئي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Bureau of Statistics – Data, Statistics, Decisions |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209135938/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |archive-date=2024-12-09 |access-date=2025-10-09 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == انتظاميا == جعفرآباد ضلعو انتظامي طور هيٺين ٻن [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي:<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad – Government of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad |date=26 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[جعفرآباد تعلقو]] |... |... |... |... |... |- |[[جهٽ پٽ تعلقو]] |690 |302,498 |438.40 |36.70% |... |} == تعليم == پاڪستان ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، جعفرآباد ضلعو تعليمي اسڪور جي اشاري ۾ پاڪستان جي درجابندي ڪيل 141 ضلعن مان 113هين نمبر تي آهي. هن اشاري ۾ سکيا، صنفي برابري ۽ ضلعي ۾ شاگردن جي تعليمي تسلسل کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. 2014–15ع ۾ ضلعي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح 36 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن ۾ اها شرح رڳو 15 سيڪڙو هئي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> پرائمري کان پوءِ تعليم تائين پهچ ضلعي جو هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 89 سيڪڙو اسڪول پرائمري سطح جا آهن، جڏهن ته هاءِ اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جو رڳو 4 سيڪڙو آهن. اهو فرق داخلا جي انگن اکرن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو؛ پهرين کان پنجين درجي تائين 27,448 شاگرد داخل هئا، جڏهن ته نائين ۽ ڏهين درجي ۾ رڳو 736 شاگرد داخل هئا. صنفي اڻبرابري پڻ ضلعي جو هڪ مسئلو آهي. ضلعي جي رڳو 28 سيڪڙو اسڪولن ۾ ڇوڪرين کي تعليم ڏني وڃي ٿي. ڇوڪرين لاءِ تعليم تائين پهچ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو عورتن جي گهٽ خواندگي جي شرح مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، ضلعي جي اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي. [[الف اعلان|الف اعلان پاڪستان]] جي ضلعي تعليمي درجابندي 2017ع موجب، پرائمري اسڪولن جي بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان ضلعو پاڪستان جي 155 ضلعن مان 117هين نمبر تي آهي. مڊل اسڪولن جي سطح تي اهو 155 ضلعن مان 116هين نمبر تي آهي. انهن درجابندين ۾ اسڪولن ۾ موجود بنيادي سهولتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، جن ۾ پيئڻ جو پاڻي، فعال بيت الخلا، بجلي جي دستيابي، چؤديواري ۽ عمارتن جي مجموعي حالت شامل آهن. ضلعي جي هر پنجن مان ٽن کان وڌيڪ اسڪولن ۾ بجلي، فعال بيت الخلا ۽ چؤديواري موجود ناهي. هر پنجن مان هڪ کان وڌيڪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي. تعليم دو! ايپ ۾ ضلعي بابت ڄاڻايل اهم مسئلن ۾ شاگردن لاءِ ڪلاس رومن جي کوٽ ۽ يونيورسٽي جو نه هجڻ شامل آهن. نون اسڪولن جي قيام ۽ ترقي ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون پڻ ڄاڻايون ويون آهن. == نوٽ == {{Notelist}} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == <references group="lower-alpha"/> {{Reflist}} === ذريعا === {{Refbegin}} * {{cite book |title = 1998 District Census report of Jaffarabad |location = Islamabad |publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series = Census publication |volume = 80 |year = 2000 |ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=822&Itemid=1108 جعفرآباد ضلعو] [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php جعفرآباد ضلعو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011616/http://www.balochistanpolice.gov.pk/disttprofiles/jaffarabad.php |date=26 April 2018 }} [http://www.balochistanpolice.gov.pk/ www.balochistanpolice.gov.pk] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106051657/http://www.balochistanpolice.gov.pk/ |date=6 November 2018 }} {{reflist|group=lower-alpha}} {{جعفرآباد ضلعو}} {{بلوچستان (پاڪستان) جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|28|25|N|68|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:جعفر آباد ضلعو]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] mlejif46z6ukwmgcigbmbiqhox7cqfe 0 30390 390694 287107 2026-07-03T21:15:23Z Intisar Ali 8681 390694 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[برکاڻ ضلعو|برکاڻ]] |[[برکاڻ]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيرا بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[ھرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] 4awb695tzz8yk5rw0h5je34twtwltyx 390743 390694 2026-07-04T08:44:09Z Intisar Ali 8681 390743 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[برکاڻ]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيرا بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[ھرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] timwfeh5obhu9jbeeww22hb31btqeap 390744 390743 2026-07-04T08:44:47Z Intisar Ali 8681 390744 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[برکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيرا بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[ھرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] njjcwu6iim3stfhr9x6md3d81oxed3x 390745 390744 2026-07-04T08:45:11Z Intisar Ali 8681 390745 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيرا بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[ھرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] md08s9crmdaof5pp7r59l8af8meulhy 390749 390745 2026-07-04T08:55:57Z Intisar Ali 8681 390749 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيره بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[ھرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] 31gtoz64s5fpivee8kh6ybhx5rmdb6e 390805 390749 2026-07-04T10:36:09Z Intisar Ali 8681 390805 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيره بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[هرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ڊيرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] 4k27rve8oywqfy9wncus9n6wxirff4a 390815 390805 2026-07-04T10:51:09Z Intisar Ali 8681 /* بلوچستان */ 390815 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيره بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[هرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ديرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[جھل مگسي]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] 87vgcvykvqbxl43vcsskzrqkmj8s90l 390843 390815 2026-07-04T11:13:04Z Intisar Ali 8681 /* بلوچستان */ 390843 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيره بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪران ڊويزن|مڪران]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[هرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ديرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[گنداوه]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍادر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] beprpkjms773gg3lo5tbp6twmxa7amy 390855 390843 2026-07-04T11:22:08Z Intisar Ali 8681 390855 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = پاڪستان جا ضلعا | alt_name = | alt_name1 = | map = Blank Districts of Pakistan.svg | category = ٽين سطح جي [[انتظامي ورهاست]] | territory = [[پاڪستان|اسلامي جمھوريہ پاڪستان]] | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = [[#صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست|170]] | number_date = 2023ع | type = | type1 = | type2 = | population_range = ''وڌ ۾ وڌ'': [[لاھور]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] — 11,126,285 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District Wise Census Results – Census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=3 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><br />''گهٽ ۾ گهٽ'': [[اواران ضلعو|اواران]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — 121,660 ([[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع]])<ref name="dw2017" /> | area_range = ''وڏي ۾ وڏو'': [[چاغي ضلعو|چاغي]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] — {{convert|44748|km2|sqmi|abbr=on}}<br />''ننڍي ۾ ننڍو'': [[ناظم آباد ضلعو (مرڪزي ڪراچي)|ناظم آباد (مرڪزي ڪراچي)]]، [[سنڌ]] — {{convert|69|km2|sqmi|abbr=on}} | government = [[ضلعي انتظاميہ|ضلعي حڪومت]] | subdivision = [[پاڪستان جي تعلقن جي فھرست|تعلقا]]<br />[[پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] }} {{پاڪستان جي سياسيات}} '''پاڪستان جا ضلعا''' ({{lang-ur|{{nq|اِضلاعِ پاكِستان}}}}) [[پاڪستان]] جي ٽين سطح جون انتظامي ورھاستون آهن، جيڪي صوبن ۽ ڊويزنن کان هيٺ آهن، پر مقامي حڪومتن جو پھريون درجو ٺاهن ٿا. پاڪستان ۾ گڏيل طور تي 170 ضلعا آهن، جن ۾ گاديءَ جي هنڌ ۽ آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جا ضلعا شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/926380/dividing-governance-three-new-districts-notified-in-g-b/|title=Dividing governance: Three new districts notified in G-B – The Express Tribune|website=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2019-04-05|date=26 July 2015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8|title= Administrative Setup.|publisher= ajk.gov.pk|access-date= 17 May 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100409161504/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=8| archive-date= 9 April 2010 | url-status=live}}</ref> اهي ضلعا اڳتي هلي [[تعلقو|تعلقن]] ۽ [[يونين ڪائونسل|يونين ڪاؤنسلن]] ۾ ورهايل آهن. == تاريخ == 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان آزاد ٿيو تہ ملڪ جا 124 ضلعا هئا. 1969ع ۾ [[اوڀر پاڪستان]] ۾ 2 نوان ضلعا (تنگيل ۽ پتوکلي) ٺاهيا ويا، جنھن ساڻ ضلعن جو ڪل انگ 126 ٿي ويو. بنگلاديش جي آزاديءَ سان پاڪستان پنھنجا 20 ضلعا وڃائي ويٺو ۽ پوءِ 106 ضلعا وڃي بچيا. 2001ع ۾ ڪراچي جي 5 ضلعن ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي ويسٽ ۽ ملير کي ضم ڪري [[ڪراچي|ڪراچي ضلعو]] جنھن اهو انگ 102 تائين گهٽجي ويو. ڊسمبر 2004ع ۾ ضلعن جو تعداد ٻيھر وڌي 106 ٿي ويو، جڏهن سنڌ صوبي ۾ چار نوان ضلعا ٺاهيا ويا جن مان هڪ (عمرڪوٽ) 2000ع تائين موجود هو ۽ ٽي ضلعا (ڪشمور، قمبر ۽ ڄامشورو) نوان ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|title=Four new districts in Sindh|date=11 December 2004|work=Daily Times|access-date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211231925/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_14-12-2004_pg7_36|archive-date=11 December 2013}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created districts of Sindh Province.}} ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن مان ساڳي ئي وقت نوان ضلعا جوڙيا ويا. مئي 2005ع ۾ پنجاب جي صوبائي حڪومت [[نانڪانا صاحب|ننڪانہ صاحب کي]] [[شيخوپوره ضلعو|شيخوپوره ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] مان وڌائي پنھنجي حق ۾ ضلعي جو درجو ڏئي هڪ نئون ضلعو بڻايو.<ref name="nankana">{{حوالو ويب|url=http://www.dawn.com/news/138586/nankana-becomes-district|title=Nankana becomes district|date=10 May 2005|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 February 2014}}</ref>{{Efn|No data is available on the recently created district of Nankana, which was part of Sheikhupura District.}} 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اوڀر، ملير، ڪراچي اولھ، ۽ ڪراچي سينٽرل ضلعا ٻيھر بحال ڪيا. بعد م 2013ع ۾، ڪراچي اوڀر ضلعي مان ڪورنگي ضلعو ٺاھيو ويو. [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾، حڪومت جو هڪ ٻيو درجو ٽن انتظامي ڊويزنن مان 10 ضلعن ۾ ٺاهيو ويو. [[گلگت بلتستان]] ۾ 14 ضلعا آهن جن کي ٻن علائقن [[گلگت]] ۽ بلتستان جي وچ ۾ ورهايو ويو آهي. 2018ع ۾ [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن]] (فاٽا) کي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ فاٽا ايجنسين کي ضلعن ۾ تبديل ڪيو ويو. [[چاغي ضلعو|چاغي]] علائقي جي لحاظ کان پاڪستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي جڏهن تہ [[لاهور ضلعو]] 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 11,126,285 سان گڏ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ضلعو آهي. [[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] بلوچستان جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي آبادي جي لحاظ سان 2017ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,275,699 آهي. [[بهاولپور ضلعو|بھاولپور]] علائقي جي لحاظ کان پنجاب جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي. 2017ع جي مردم شماري ۾ [[چترال ضلعو|چترال]] علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي ۽ [[پشاور ضلعو|پشاور]] خيبرپختونخواھ کان آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] آهي<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|title=Thatta (District, Pakistan) – Population Statistics, Charts, Map and Location|website=citypopulation.de}}</ref> ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪراچي اولھ 3,914,757 جي آبادي سان 2017ع جي مردم شماري مطابق سڀ کنا وڏو ضلعو آھي. ڪراچي ڊويزن جي ڇھن ضلعن جي گڏيل آبادي 2017ع جي مردم شماري ۾ 16 ملين کان مٿي آهي، ڪراچي ڊويزن جي انھن ڇھن ضلعن جي سراسري آبادي 2.675 ملين کان وڌيڪ آهي. [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۽ [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] آزاد ڪشمير جا ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ضلعا آهن. [[گلگت ضلعو|گلگت]] ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان گلگت بلتستان جو سڀ کان وڏو علائقو آهي. == انتظاميہ == === ڊپٽي ڪمشنر === {{تفصيلي مضمون|ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)}}ڊپٽي ڪمشنر (عام طور تي "DC" طور سڃاتو ويندڙ) ضلعي جو ايگزيڪيوٽو سربراھ ھوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر حڪومت طرفان پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس مان مقرر ڪيا ويندا آهن. === ضلعي ڪائونسل === ضلعي ڪائونسل (يا ''ضلع ڪائونسل'' ) ضلعي سطح تي هڪ مقامي حڪومتي ادارو آهي. ضلعي ڪائونسل جي ڪمن ۾ ضلعي اندر روڊن ۽ پلن جي تعمير ۽ سار سنڀال، اسپتالن ۽ ڊسپينسرين جي تعمير، اسڪول ۽ تعليمي ادارا، صحت جون سھولتون ۽ صفائي سٿرائي، پيئڻ جي پاڻي لاءِ ٽيوب ويل، ريسٽ هائوسز، ۽ يونين ''ڪائونسلن'' جي سرگرمين ۾ رابطا شامل آهن. == صوبا ۽ علائقا == [[File:Districts of Pakistan.png|thumb|پاڪستان جا ضلعا]] {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! نمبر ! صوبو يا علائقو ! ڊويزن(ون) ! ضلعو(ضلعا) ! ايراضي<br />(km²) ! آبادي<br />(2017ع)<ref>{{cite web |title=Province Wise Provisional Results of Census – 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115133446/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=2017-11-15 |url-status=dead}}</ref> ! گهاٽائي<br />(ماڻھو/km²) |- | 1 | [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]] | 3 | 10 | align="right" | 13,297 | align="right" | 4,045,366 | align="right" | 304.23 |- | 2 | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 8<ref name="New districts">{{Cite web |last=Babakhel |first=Mohammad Ali |date=2018-10-23 |title=New districts |url=https://www.dawn.com/news/1440719 |access-date=2022-04-25 |work=Dawn|location=Pakistan |language=en}}</ref>||36<ref>{{Cite web |date=2021-06-30 |title=New division, two districts created in Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1632216|access-date=2021-06-30|work=Dawn|location=Pakistan|language=en}}</ref> | align="right" | 347,190 | align="right" | 12,344,408 | align="right" | 35.55 |- | 3 | [[گلگت-بلتستان]] | 3 | 14 | align="right" | 72,971 | align="right" | 1,492,924 | align="right" | 47.96 |- | 4 | [[اسلام آباد وفاقي گاديءَ جو ھنڌ]] | 1 | 1 | align="right" | 906 | align="right" | 2,006,572 | align="right" | 2,214.76 |- | 5 | [[خيبر پختونخوا]] | 7<ref name="New districts"/> | 38<ref name="New districts"/> | align="right" | 101,741 | align="right" | 35,525,047 | align="right" | 349.17 |- | 6 | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 11<ref name="New districts"/>||42<ref>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/districts |title=Districts &#124; Punjab Portal |publisher=Punjab.gov.pk |date=16 January 2014 |access-date=16 February 2014}}</ref> | align="right" | 205,344 | align="right" | 110,012,442 | align="right" | 535.74 |- | 7 | [[سنڌ]] | 7<ref name="New districts"/> | 30<ref>{{cite web |url=http://sindh.gov.pk/images/map.JPG |title=Map of Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=16 February 2014 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144353/http://sindh.gov.pk/images/map.JPG%20 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 140,914 | align="right" | 47,886,051 | align="right" | 339.82 |} == صوبن ۽ علائقن جي ضلعن جي فھرست == === بلوچستان === {{Main|بلوچستان جا ضلعا}} [[File:Balochistan Districts.svg|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع)<ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/|title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census|website=www.pbscensus.gov.pk|access-date=8 سيپٽمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/|archive-date=15 October 2017|url-status=dead}}</ref> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[آواران ضلعو|آواران]] |[[آواران]] |align="right"|29,510<ref>{{cite web|url=http://balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP+Final+2012/Awaran/Awaran+book+new+layout-Mar-12.pdf|title=Home - Government of Balochistan|author=|date=|website=balochistan.gov.pk|accessdate=1 June 2018}}</ref> |align="right"|122,011 |align="right"|4 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |2 |[[بارکان ضلعو|بارکان]] |[[بارکان]] |align="right"|3,514 |align="right"|171,556 |align="right"|48.8 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |3 |[[چاغي ضلعو|چاغي]] |[[چاغي، پاڪستان|چاغي]] |align="right"|44,748<ref>{{cite news|title=Country escapes major earthquake damage|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\story_20-1-2011_pg1_8|accessdate=16 February 2014|newspaper=Daily Times|date=20 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211165305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011%5C01%5C20%5Cstory_20-1-2011_pg1_8|archivedate=11 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |align="right"|226,008 |align="right"|5 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |4 |[[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] |[[ڊيره بگٽي]] |align="right"|10,160 |align="right"|312,603 |align="right"|31 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |5 |[[گوادر ضلعو|گوادر]] |[[گوادر]] |align="right"|12,637 |align="right"|263,514 |align="right"|21 |[[مڪران ڊويزن|مڪران]] |- |6 |[[ھرنائي ضلعو|ھرنائي]]<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan |title=Harnai is new district of Balochistan |publisher=Dawn.Com |date=31 August 2007 |accessdate=16 February 2014}}</ref> |[[هرنائي]] |align="right"|4,096 |align="right"|97,017 |align="right"|24 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |7 |[[جعفر آباد ضلعو]] |[[ديرا الھيار]] |align="right"|2,445 |align="right"|513,813 |align="right"|210 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |8 |[[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] |[[گنداوه]] |align="right"|3,615 |align="right"|149,225 |align="right"|41 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |9 |[[ڪڇي ضلعو|ڪڇي]] |[[ڍاڊر]] |align="right"|7,499 |align="right"|237,030 |align="right"|32 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |10 |[[قلات ضلعو|قلات]] |[[قلات، پاڪستان|قلات]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |11 |[[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] |[[تربت، بلوچستان|تربت]] |align="right"|22,539 |align="right"|909,116 |align="right"|40 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |12 |[[خاران ضلعو|خاران]] |[[خاران، پاڪستان|خاران]] |align="right"|8,958 |align="right"|156,152 |align="right"|17 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |13 |[[خضدار ضلعو|خضدار]] |[[خضدار]] |align="right"|35,380 |align="right"|802,207 |align="right"|23 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |14 |[[قلعو عبدالله ضلعو|قلعو عبدالله]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |15 |[[قلعو سيف الله ضلعو|قلعو سيف الله]] |[[قلعو سيف الله]] |align="right"|6,831 |align="right"|342,814 |align="right"|50 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |16 |[[ڪوھلو ضلعو|ڪوھلو]] |[[ڪوھلو]] |align="right"|7,610 |align="right"|214,350 |align="right"|28 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |17 |[[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] |[[اٿل]] |align="right"|15,153 |align="right"|574,292 |align="right"|38 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |18 |[[چمن ضلعو|چمن]] |[[چمن]] |align="right"|3,293 |align="right"|757,578 |align="right"|230 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |19 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[لورالائي]] |align="right"|9,830 |align="right"|397,400 |align="right"|40 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |20 |[[مستونگ ضلعو|مستونگ]] |[[مستونگ، پاڪستان|مستونگ]] |align="right"|5,896 |align="right"|266,461 |align="right"|45 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |21 |[[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] |[[موسيٰ خيل بازار]] |align="right"|5,728 |align="right"|167,017 |align="right"|29 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |22 |[[نصير آباد ضلعو|نصير آباد]] |[[نصير آباد (بلوچستان)|ڊيرا مراد جمالي]] |align="right"|3,387 |align="right"|490,538 |align="right"|145 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |23 |[[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]]<ref>{{cite web|url=http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725013424/http://www.arcpakistan.org/html/cyclone/AssessmentReport.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-07-25 |title=Kharan and Noshki District |publisher=American Refugee Committee |date=July 2007 |accessdate=16 February 2014 }}</ref> |[[نوشڪي]] |align="right"|5,797 |align="right"|178,796 |align="right"|31 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |24 |[[پنجگور ضلعو|پنجگور]] |[[پنجگور]] |align="right"|16,891 |align="right"|316,385 |align="right"|19 |[[مڪراڻ ڊويزن|مڪراڻ]] |- |25 |[[پشين ضلعو|پشين]] |[[پشين، پاڪستان|پشين]] |align="right"|7,819 |align="right"|736,481 |align="right"|94 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |26 |[[ڪوئيٽا ضلعو|ڪوئيٽا]] |[[ڪوئيٽا]] |align="right"|2,653 |align="right"|2,275,699 |align="right"|858 |[[ڪوئيٽا ڊويزن|ڪوئيٽا]] |- |27 |[[شيراني ضلعو|شيراني]] |[[شيراني (شھر)|شيراني]] |align="right"|2,800 |align="right"|153,116 |align="right"|55 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |28 |[[سبي ضلعو|سبي]] |[[سبي]] |align="right"|7,796 |align="right"|135,572 |align="right"|17 |[[سبي ڊويزن|سبي]] |- |29 |[[صحبت پور ضلعو|صحبت پور]] |[[صحبت پور]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |30 |[[واشڪ ضلعو|واشڪ]] |[[واشڪ]] |align="right"|29,510 |align="right"|176,206 |align="right"|6 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |31 |[[زوب ضلعو|زوب]] |[[زوب]] |align="right"|20,297 |align="right"|310,544 |align="right"|15 |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |32 |[[زيارت ضلعو|زيارت]] |[[زيارت]] |align="right"|1,489 |align="right"|160,422 |align="right"|108 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |33 |[[سوراب ضلعو|سوراب]] |[[سوراب، پاڪستان|سوراب]] |align="right"|6,622 |align="right"|412,232 |align="right"|62 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |34 |[[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد]] |[[اوستا محمد]] |align="right"|7,796 |align="right"|200,538 |align="right"|26 |[[نصير آباد ڊويزن|نصير آباد]] |- |35 |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] |[[ڊڪي ضلعو، پاڪستان|ڊڪي]] | |153,000 | |[[زوب ڊويزن|زوب]] |- |36 |[[حب ضلعو|حب]] |[[حب، بلوچستان|حب]] |align="right"|6,716 |align="right"|339,640 |align="right"|51 |[[قلات ڊويزن|قلات]] |- |} === خيبر پختونخوا === {{Main|خيبر پختونخوا جا ضلعا}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- [[File:Districts of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan.png|thumb|خيبر پختونخوا، ڪي.پي.ڪي، نقشو]] ! scope="col" |انگ ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | صدر ھنڌ ! scope="col" | ايراضي<br>(km²) ! scope="col" | آبادي<br>(2017ع)<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>'' ! scope="col" | گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! scope="col" | ڊويزن |- |1 |[[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] |[[ايبٽ آباد]] |align="right"|1,967 |align="right"|1,332,912 |align="right"|785 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |2 |[[الائي ضلعو|الائي]] |[[الائي تعلقو|الائي وادي]] |N/A |N/A |N/A |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |3 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |[[کر، باجوڙ|کر]] |align="right"|1,290 |align="right"|1,093,684 |align="right"|848 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |4 |[[بنون ضلعو|بنون]] |[[بنون]] |align="right"|1,227 |align="right"|1,167,892 |align="right"|952 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |5 |[[بٽگرام ضلعو|بٽگرام]] |[[بٽگرام]] |align="right"|1,301 |align="right"|476,612 |align="right"|366 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |6 |[[بونير ضلعو|بونير]] |[[ڊگر، پاڪستان|ڊگر]] |align="right"|1,865 |align="right"|897,319 |align="right"|481 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |7 |[[چارسده ضلعو، پاڪستان|چارسده]] |[[چارسده]] |align="right"|996 |align="right"|1,616,198 |align="right"|1,623 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |8 |[[سينٽرل دير ضلعو]] |[[واري تعلقو|واري]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |9 |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]] |[[ڊيرا اسماعيل خان]] |align="right"|7,326 |align="right"|1,627,132 |align="right"|222 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |10 |[[ھنگو ضلعو، پاڪستان|ھنگو]] |[[ھنگو، پاڪستان|ھنگو]] |align="right"|1,097 |align="right"|518,798 |align="right"|473 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |11 |[[ھريپور ضلعو|ھريپور]] |[[ھريپور، پاڪستان|ھريپور]] |align="right"|1,725 |align="right"|1,003,031 |align="right"|581 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |12 |[[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]] |[[ڪرڪ، پاڪستان|ڪرڪ]] |align="right"|3,372 |align="right"|706,299 |align="right"|209 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |13 |[[خيبر ضلعو|خيبر]] |[[لنڊي ڪوتل]] |align="right"|2,576 |align="right"|986,973 |align="right"|383 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |14 |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوھاٽ]] |[[ڪوھاٽ]] |align="right"|2,545 |align="right"|993,874 |align="right"|390 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |15 |[[ڪرم ضلعو|ڪرم]] |[[پاراچنار]] |align="right"|3,380 |align="right"|619,553 |align="right"|201 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |16 |[[ڪولائي پلاس ضلعو|ڪولائي پلاس]] |[[ڪولائي]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |17 |[[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] |[[لڪي مروت]] |align="right"|3,164 |align="right"|876,182 |align="right"|277 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |18 |[[ھيٺيون دير ضلعو|لوئر دير]] |[[تيمر ڳڙھ]] |align="right"|1,582 |align="right"|1,435,917 |align="right"|908 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |19 |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|لوئر ڪوھستان]] |[[پٽان، خيبر پختونخوا|پٽان]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |20 |[[ھيٺيون چترال ضلعو|ھيٺيون چترال]] |[[چترال]] | align="right" |7,492 | align="right" |784,711* | align="right" |105 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |21 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |[[بٽ خيل]] |align="right"|952 |align="right"|720,295 |align="right"|757 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |22 |[[مانسھرہ ضلعو|مانسھرہ]] |[[مانسھرہ]] |align="right"|4,579 |align="right"|1,556,460 |align="right"|340 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |23 |[[مردان ضلعو|مردان]] |[[مردان]] |align="right"|1,632 |align="right"|2,373,061 |align="right"|1,454 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |24 |[[مھمند ضلعو]] |[[گھلاني]] |align="right"|2,296 |align="right"|466,984 |align="right"|203 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |25 |[[اتر وزيرستان]] |[[ميران شاھ]] |align="right"|4,707 |align="right"|543,254&nbsp; |align="right"|115 |[[بنون ڊويزن|بنون]] |- |26 |[[نوشھرہ ضلعو|نوشھرہ]] |[[نوشھرہ، خيبر پختونخوا|نوشھرہ]] |align="right"|1,748 |align="right"|1,518,540 |align="right"|869 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |27 |[[اورڪزئي ضلعو|اورڪزئي]] |[[ڪلايا]] |align="right"|1,538 |align="right"|254,356 |align="right"|165 |[[ڪوھاٽ ڊويزن|ڪوھاٽ]] |- |28 |[[پشاور ضلعو|پشاور]] |[[پشاور]] |align="right"|1,257 |align="right"|4,269,079 |align="right"|3,396 |[[پشاور ڊويزن|پشاور]] |- |29 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |[[الپوري]] |align="right"|1,586 |align="right"|757,810 |align="right"|478 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |30 |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[اسپنڪائي]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |31 |[[ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان]] |[[وانا، پاڪستان|وانا]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |32 |[[صوابي ضلعو|صوابي]] |[[صوابي]] |align="right"|1,543 |align="right"|1,624,616 |align="right"|1,053 |[[مردان ڊويزن|مردان]] |- |33 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |align="right"|5,337 |align="right"|2,309,570 |align="right"|433 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |34 |[[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] |[[ٽانڪ، ضلعو|ٽانڪ]] |align="right"|1,679 |align="right"|391,885 |align="right"|233 |[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيرا اسماعيل خان]] |- |35 |[[تورغر ضلعو|تورغر]] |[[جدبا]] |align="right"|497 |align="right"|171,395 |align="right"|345 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |36 |[[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] |[[دير، پاڪستان|دير]] |align="right"|3,699 |align="right"|946,421 |align="right"|256 |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |- |37 |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|اپر ڪوھستان]] |[[داسو]] |align="right"|7,492 |align="right"|784,711* |align="right"|105 |[[ھزارہ ڊويزن|ھزارہ]] |- |38 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |[[بُوني]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - |[[مالاڪنڊ ڊويزن|مالاڪنڊ]] |} '''نوٽ''': تازو [[فرنٽيئر ريجنس]] جا 7 ضلعا [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا]] خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيا. آبادي ۽ ايراضي لاڳاپيل ضلعن ۾ شامل ڪئي وئي آھي. === پنجاب === {{Main|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا}} [[فائل:Punjab (Pakistan) Districts.svg|کاٻو|thumb]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017ع) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو<br/>في<br/>km²) ! ڊويزن |- |1 |[[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] |[[اٽڪ]] |align="right"|6,858 |align="right"|1,883,556 |align="right"|275 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |2 |[[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] |[[بھاول نگر]] |align="right"|8,878 |align="right"|2,981,919 |align="right"|336 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |3 |[[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] |[[بھاولپور]] |align="right"|24,830 |align="right"|3,668,106 |align="right"|148 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |4 |[[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] |[[ڀڪر]] |align="right"|8,153 |align="right"|1,650,518 |align="right"|202 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |5 |[[چڪوال ضلعو|چڪوال]] |[[چڪوال]] |align="right"|6,524 |align="right"|1,495,982 |align="right"|229 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |6 |[[چنيوٽ ضلعو|چنيوٽ]] |[[چنيوٽ]] |align="right"|2,643 |align="right"|1,369,740 |align="right"|518 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |7 |[[ڊيرا غازي خان ضلعو|ڊيرا غازي خان]] |[[ڊيرا غازي خان]] |align="right"|11,922 |align="right"|2,872,201 |align="right"|241 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |8 |[[فيصل آباد ضلعو|فيصل آباد]] |[[فيصل آباد]] |align="right"|5,856 |align="right"|7,873,910 |align="right"|1,345 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |9 |[[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالہ]] |[[گجرانوالہ]] |align="right"|3,622 |align="right"|5,014,196 |align="right"|1,384 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |10 |[[گجرات ضلعو|گجرات]] |[[گجرات شھر|گجرات]] |align="right"|3,192 |align="right"|2,756,110 |align="right"|863 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |11 |[[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] |[[حافظ آباد]] |align="right"|2,367 |align="right"|1,156,957 |align="right"|489 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |12 |[[ڄام پور ضلعو|ڄام پور]] |[[ڄام پور]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |13 |[[جھنگ ضلعو|جھنگ]] |[[جھنگ]] |align="right"|8,809 |align="right"|2,743,416 |align="right"|311 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |14 |[[جھلم ضلعو|جھلم]] |[[جھلم]] |align="right"|3,587 |align="right"|1,222,650 |align="right"|341 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |15 |[[قصور ضلعو|قصور]] |[[قصور]] |align="right"|4,796 |align="right"|3,454,996 |align="right"|720 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |16 |[[خانيوال ضلعو|خانيوال]] |[[خانيوال]] |align="right"|4,349 |align="right"|2,921,986 |align="right"|672 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |17 |[[خوشاب ضلعو|خوشاب]] |[[جوھر آباد]] |align="right"|6,511 |align="right"|1,281,299 |align="right"|197 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |18 |[[لاھور ضلعو|لاھور]] |[[لاھور]] |align="right"|1,772 |align="right"|11,126,285 |align="right"|6,279 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |19 |[[ليہ ضلعو|ليہ]] |[[ليہ]] |align="right"|6,291 |align="right"|1,824,230 |align="right"|290 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |20 |[[لوڌران ضلعو|لوڌران]] |[[لوڌران]] |align="right"|2,778 |align="right"|1,700,620 |align="right"|612 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |21 |[[منڊي بھاءالدين ضلعو|منڊي بھاءالدين]] |[[منڊي بھاءالدين]] |align="right"|2,673 |align="right"|1,593,292 |align="right"|596 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |22 |[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] |[[ميانوالي]] |align="right"|5,840 |align="right"|1,546,094 |align="right"|265 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |23 |[[ملتان ضلعو|ملتان]] |[[ملتان]] |align="right"|3,720 |align="right"|4,745,109 |align="right"|1,275 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |24 |[[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] |[[مظفر ڳڙھ]] |align="right"|8,249 |align="right"|4,322,009 |align="right"|524 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |25 |[[نارووال ضلعو|نارووال]] |[[نارووال]] |align="right"|2,337 |align="right"|1,709,757 |align="right"|732 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |26 |[[ننڪانہ صاحب ضلعو|ننڪانہ صاحب]]<ref name=nankana/> |[[ننڪانہ صاحب]] |align="right"|2,960 |align="right"|1,356,374 |align="right"|458 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |27 |[[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] |[[اوڪاڙا، پاڪستان|اوڪاڙا]] |align="right"|4,377 |align="right"|3,039,139 |align="right"|694 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |28 |[[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] |[[پاڪپتن]] |align="right"|2,724 |align="right"|1,823,687 |align="right"|669 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |29 |[[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] |[[رحيم يار خان]] |align="right"|11,880 |align="right"|4,814,006 |align="right"|405 |[[بھاولپور ڊويزن|بھاولپور]] |- |30 |[[راجن پور ضلعو|راجن پور]] |[[راجن پور]] |align="right"|12,319 |align="right"|1,995,958 |align="right"|162 |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |31 |[[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] |[[راولپنڊي]] |align="right"|5,286 |align="right"|5,405,633 |align="right"|1,322 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |32 |[[ساھيوال ضلعو|ساھيوال]] |[[ساھيوال]] |align="right"|3,201 |align="right"|2,517,560 |align="right"|786 |[[ساھيوال ڊويزن|ساھيوال]] |- |33 |[[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] |[[سرگوڌا]] |align="right"|5,854 |align="right"|3,703,588 |align="right"|633 |[[سرگوڌا ڊويزن|سرگوڌا]] |- |34 |[[شيخوپورا ضلعو|شيخوپورا]] |[[شيخوپورا]] |align="right"|3,030 |align="right"|3,460,426 |align="right"|1,142 |[[لاھور ڊويزن|لاھور]] |- |35 |[[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] |[[سيالڪوٽ]] |align="right"|3,016 |align="right"|3,893,672 |align="right"|1,291 |[[گجرانوالہ ڊويزن|گجرانوالہ]] |- |36 |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |[[ٽوبہ ٽيڪ سنگھ]] |align="right"|3,252 |align="right"|2,190,015 |align="right"|673 |[[فيصل آباد ڊويزن|فيصل آباد]] |- |37 |[[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] |[[وھاڙي]] |align="right"|4,364 |align="right"|2,897,446 |align="right"|664 |[[ملتان ڊويزن|ملتان]] |- |38 |[[تلہ گنگ ضلعو|تلہ گنگ]] |[[تلہ گنگ]] |2999 |527,756 |180 |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |39 |[[مري ضلعو|مري]] |[[مري]] |N/A |N/A |N/A |[[راولپنڊي ڊويزن|راولپنڊي]] |- |40 |[[تونسہ ضلعو|تونسہ]] |[[تونسہ شريف|تونسہ]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |41 |[[ڪوٽ ادو ضلعو|ڪوٽ ادو]] |[[ڪوٽ ادو، پاڪستان|ڪوٽ ادو]] |N/A |N/A |N/A |[[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيرا غازي خان]] |- |42 |[[وزير آباد ضلعو|وزير آباد]] |[[وزير آباد]] |N/A |N/A |N/A |[[گجرات ڊويزن|گجرات]] |- |} === سنڌ === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} [[فائل:Sindh districts Pakistan.PNG|thumb|]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! انگ ! ضلعو ! صدر مقام ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(2017) ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,726 |align="right"|1,804,516 |align="right"|268 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |2 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|7,866 |align="right"|1,550,266 |align="right"|197 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |3 |[[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,083 |align="right"|1,646,318 |align="right"|270 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |4 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|5,519 |align="right"|2,199,463 |align="right"|398 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |5 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|5,278 |align="right"|1,006,297 |align="right"|191 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |6 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڄامشورو]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |7 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي سينٽرل]] |[[ڪراچي]] |align="right"|69 |align="right"|2,971,626 |align="right"|43,067 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |8 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,907,467 |align="right"|17,610 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |9 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|122 |align="right"|1,791,751 |align="right"|14,686 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |10 |[[ڪراچي اولھ ضلعو|ڪراچي اولھ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|929 |align="right"|3,914,757 |align="right"|4,214 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |11 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,592 |align="right"|1,089,169 |align="right"|420 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |12 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,910 |align="right"|2,404,334 |align="right"|151 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |13 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |14 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |مورڙو ميربحر |align="right"|- |align="right"|- |align="right"|- |[[ڪراچي]] |- |15 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|205 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |16 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,268 |align="right"|2,008,901 |align="right"|886 |[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] |- |17 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,417 |align="right"|769,349 |align="right"|543 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |18 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|2,925 |align="right"|1,505,876 |align="right"|515 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |19 |[[نوشھرو فيروز ضلعو|نوشھرو فيروز]] |[[نوشھرو فيروز]] |align="right"|2,945 |align="right"|1,612,373 |align="right"|548 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |20 |[[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|239 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |21 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,720 |align="right"|2,057,057 |align="right"|192 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |22 |[[شھيد بينظير آباد ضلعو|شھيد بينظير آباد]] |[[نوابشاھ]] |align="right"|4,502 |align="right"|1,612,847 |align="right"|358 |[[شھيد بينظير آباد ڊويزن|شھيد بينظير آباد]] |- |23 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,231,481 |align="right"|490 |[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] |- |24 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=825|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Sujawal (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|781,967 |align="right"|106 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |25 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|2,512 |align="right"|1,487,903 |align="right"|592 |[[سکر ڊويزن|سکر]] |- |26 |[[ٽنڊو الھيار ضلعو|ٽنڊو الھيار]] |[[ٽنڊو الھيار]] |align="right"|5,165 |align="right"|836,887 |align="right"|162 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |27 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|2,310 |align="right"|677,228 |align="right"|293 |[[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] |- |28 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,638 |align="right"|1,649,661 |align="right"|84 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |- |29 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm2id=820|last=|first=|date=|website=citypopulation.de|access-date=|title=Thatta (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location}}</ref> |align="right"|979,817 |align="right"|98 |[[ڀنڀور ڊويزن|ڀنڀور]] |- |30 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]<ref>{{cite web|title=Historically & Geographically|url=http://www.umerkot.gos.pk/|publisher=District Government Umerkot|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224191524/http://www.Umerkot.gos.pk/|archivedate=24 February 2012}}</ref> |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,608<ref name=":0"/> |align="right"|1,073,146 |align="right"|191 |[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپور خاص]] |} === آزاد ڄمون ۽ ڪشمير === {{Main|آزاد ڪشمير جا ضلعا}} [[فائل:AJK Districts.svg|thumb|ڪشمير جا ضلعا]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صد ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998ع)<ref name="Jammu 2019">Azad Government of Jammu & Kashmir, Muzaffarabad, 2019.</ref> ! آبادي<br>(2017ع)<ref name="Jammu 2019"/> ! گھاٽائي<br>(ماڻھو/km²) ! ڊويزن |- |1 |[[مظفر آباد ضلعو|مظفر آباد]] |[[مظفر آباد]] |align="right"|1,642 |align="right"|453,957 |align="right"|650,370 |align="right"|394 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |2 |[[ھٽيان مٿيون ضلعو|ھٽيان مٿيون]] |[[ھٽيان مٿيون|ھٽيان بالا]] |align="right"|854 |align="right"|166,064 |align="right"|230,529 |align="right"|270 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |3 |[[نيلم ضلعو|نيلم]] |[[اٺ مقام|اٺمقام]] |align="right"|3,621 |align="right"|125,712 |align="right"|191,251 |align="right"|53 |[[مظفرآباد ڊويزن|مظفرآباد]] |- |4 |[[ميرپور ضلعو|ميرپور]] |[[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] |align="right"|1,010 |align="right"|333,482 |align="right"|456,200 |align="right"|452 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |5 |[[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]] |[[ڀمبر]] |align="right"|1,516 |align="right"|301,633 |align="right"|420,624 |align="right"|297 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |6 |[[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] |[[ڪوٽلي]] |align="right"|1,862 |align="right"|563,134 |align="right"|774,194 |align="right"|416 |[[ميرپور ڊويزن|ميرپور]] |- |7 |[[پونچ ضلعو، پاڪستان|پونڇ]] |[[راولاڪوٽ]] |align="right"|855 |align="right"|411,035 |align="right"|500,571 |align="right"|585 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |8 |[[باغ ضلعو|باغ]] |[[باغ، آزاد ڪشمي|باغ]] |align="right"|770 |align="right"|281,721 |align="right"|371,919 |align="right"|483 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |9 |[[حويلي ضلعو|حويلي]] |[[فارورڊ ڪھوٽہ]] |align="right"|598 |align="right"|111,694 |align="right"|152,124 |align="right"|254 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |- |10 |[[سڌنوتي ضلعو|سڌنوتي]] |[[پلندري]] |align="right"|569 |align="right"|224,091 |align="right"|297,584 |align="right"|523 |[[پونچ ڊويزن|پونچ]] |} {{Clear}} === گلگت–بلتستان === {{Main|گلگت–بلتستان جا ضلعا}} [[فائل:Gilgit Baltistan Administrative divisions and districts.png|thumb|گلگت بلتستان جون انتظامي ڊويزنون ۽ ضلعا]] [[File:Gilgit-Baltistan map with tehsils labelled.png|thumb|[[گلگت-بلتستان]] جي ضلعن جو نقشو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! # ! ضلعو ! صدر ھنڌ ! ايراضي<br>(km²) ! آبادي<br>(1998) ! ڊويزن |- |1 |[[گھانچي ضلعو|گھانچي]] |[[کپلو]] |align="right"|6,400 |align="right"|88,366 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |2 |[[اسڪردو ضلعو|اسڪردو]] |[[اسڪردو]] |align="right"|15,000 |align="right"|214,848 |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |3 |[[استور ضلعو|استور]] |[[گوري ڪوٽ]] |align="right"|8,657 |align="right"|71,666 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |4 |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |[[چلاس]] |align="right"|10,936 |align="right"|131,925 |[[ديامر ڊويزن|ديامر]] |- |5 |[[گذر ضلعو|گذر]] |[[گاڪچ]] |align="right"|9,635 |align="right"|120,218 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |6 |[[گلگت ضلعو|گلگت]] |[[گلگت]] |align="right"|38,000 |align="right"|243,324 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |7 |[[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] |[[علي آباد (ھنزہ)|علي آباد]] |align="right"|17,145 |align="right"|80,355 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |8 |[[کرمنگ]] |[[مادوپور کرمنگ|مادوپور]] | |align="right"|20,000<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |title=Archived copy |accessdate=2015-12-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124220156/http://pakobserver.net/201303/24/detailnews.asp?id=201427 |archivedate=24 November 2015 |df=dmy-all}}</ref> |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |- |9 |[[شگر ضلعو|شگر]] |[[شگر]] |align="right"|8,500 |align="right"|109,000 |[[بلتستان ڊويزن|بتستان]] |- |10 |[[نگر ضلعو|نگر]] |[[نگر، پاڪستان|نگر]] |align="right"|15,567 |align="right"|89,420 |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |11 | [[گپيس–ياسين ضلعو|گپيس–ياسين]] |[[ڦندر]] | | |[[گلگت ڊويزن|گلگت]] |- |12 |[[تنگير ضلعو|تنگير]] |[[تنگير (شھر)|تنگير]] | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |13 |[[ڊيرل ضلعو|ڊيرل]] |ڊيرل | | |[[ديامر ضلعو|ديامر]] |- |14 |[[روندو ضلعو|روندو]] |[[دمبوداس]] | | |[[بلتستان ڊويزن|بلتستان]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جا شھري ضلعا]] * [[پاڪستان جي انتظامي ايڪن جي فھرست بلحاظ انساني ترقي انڊيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست جي فهرست]] 0x2y6bspfvgju867ehovvm6myat8hcg 0 30401 390778 384067 2026-07-04T09:50:36Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 390778 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] == تاريخ == هَرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت هرنام داس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو مبينا باني سمجهيو وڃي ٿو. هي شهر هرنائي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي بلڪل ويجهو آهي. هرنائي چئني پاسن کان اوچن ۽ شاندار جبلن سان گهيريل آهي. ان جي چوڌاري پکڙيل جبلن جي سلسلن جا مشهور نالا ''خليفت'' ۽ ''زرغون'' آهن. هرنائي جي آبادي اٽڪل 200,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي ۽ اهي گهڻو ڪري هڪ منفرد لهجو يا ٻولي، [[ترينو]] ([[وڻيسي]]) ڳالهائين ٿا، جيڪا بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين حصن ۾ ڳالهائي ويندڙ پشتو کان ڪافي مختلف آهي. ممڪن آهي ته اها [[پشتو]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جو ميلاپ هجي، جيڪا 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران، جڏهن مختلف نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو هتي رهندا هئا، تڏهن هڪ ''رابطي جي ٻولي'' طور ترقي ڪئي هجي. ان جو ان کان اڳ جو ڪو تاريخي حوالو يا نشان موجود نظر نٿو اچي. ==جاگرافي ۽ آبهوا== ==انتظامي ورهاست== {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Harnai Tehsil]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |Shahrig Tehsil |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[Khoast Tehsil]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] 8cgrwtufkgerwbzl9ld3xfo3l81lhke 390779 390778 2026-07-04T09:51:31Z Intisar Ali 8681 390779 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] == تاريخ == هَرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت هرنام داس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو مبينا باني سمجهيو وڃي ٿو. هي شهر هرنائي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي بلڪل ويجهو آهي. هرنائي چئني پاسن کان اوچن ۽ شاندار جبلن سان گهيريل آهي. ان جي چوڌاري پکڙيل جبلن جي سلسلن جا مشهور نالا ''خليفت'' ۽ ''زرغون'' آهن. هرنائي جي آبادي اٽڪل 200,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي ۽ اهي گهڻو ڪري هڪ منفرد لهجو يا ٻولي، [[ترينو]] ([[وڻيسي]]) ڳالهائين ٿا، جيڪا بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين حصن ۾ ڳالهائي ويندڙ پشتو کان ڪافي مختلف آهي. ممڪن آهي ته اها [[پشتو]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جو ميلاپ هجي، جيڪا 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران، جڏهن مختلف نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو هتي رهندا هئا، تڏهن هڪ ''رابطي جي ٻولي'' طور ترقي ڪئي هجي. ان جو ان کان اڳ جو ڪو تاريخي حوالو يا نشان موجود نظر نٿو اچي. == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جبلن جي سلسلن سان گهيريل آهي. علائقي ۾ سياري جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد ترتيبوار −2 °C ۽ 20 °C رهي ٿي. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20 °C کان 48 °C تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] جي موسم دوران هرنائي ۾ برساتون پون ٿيون، جيڪي علائقي جي زمين کي زرخيز بڻائين ٿيون. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار رهي ٿي. ==انتظامي ورهاست== {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Harnai Tehsil]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |Shahrig Tehsil |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[Khoast Tehsil]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] ch8nn9jnck9ivtv0ezrhbhrm9il9hh9 390781 390779 2026-07-04T09:53:25Z Intisar Ali 8681 390781 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] == تاريخ == هَرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت هرنام داس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو مبينا باني سمجهيو وڃي ٿو. هي شهر هرنائي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي بلڪل ويجهو آهي. هرنائي چئني پاسن کان اوچن ۽ شاندار جبلن سان گهيريل آهي. ان جي چوڌاري پکڙيل جبلن جي سلسلن جا مشهور نالا ''خليفت'' ۽ ''زرغون'' آهن. هرنائي جي آبادي اٽڪل 200,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي ۽ اهي گهڻو ڪري هڪ منفرد لهجو يا ٻولي، [[ترينو]] ([[وڻيسي]]) ڳالهائين ٿا، جيڪا بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين حصن ۾ ڳالهائي ويندڙ پشتو کان ڪافي مختلف آهي. ممڪن آهي ته اها [[پشتو]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جو ميلاپ هجي، جيڪا 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران، جڏهن مختلف نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو هتي رهندا هئا، تڏهن هڪ ''رابطي جي ٻولي'' طور ترقي ڪئي هجي. ان جو ان کان اڳ جو ڪو تاريخي حوالو يا نشان موجود نظر نٿو اچي. == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جبلن جي سلسلن سان گهيريل آهي. علائقي ۾ سياري جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد ترتيبوار −2 °C ۽ 20 °C رهي ٿي. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20 °C کان 48 °C تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] جي موسم دوران هرنائي ۾ برساتون پون ٿيون، جيڪي علائقي جي زمين کي زرخيز بڻائين ٿيون. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار رهي ٿي. == انتظامي ورهاست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[هرنائي تحصيل]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |[[شاهرڳ تحصيل]] |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[خوست تحصيل]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] 6qoscibkvuymrqlnhwf0d2j2u7dm0kx 390784 390781 2026-07-04T09:55:03Z Intisar Ali 8681 390784 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] == تاريخ == هَرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت هرنام داس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو مبينا باني سمجهيو وڃي ٿو. هي شهر هرنائي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي بلڪل ويجهو آهي. هرنائي چئني پاسن کان اوچن ۽ شاندار جبلن سان گهيريل آهي. ان جي چوڌاري پکڙيل جبلن جي سلسلن جا مشهور نالا ''خليفت'' ۽ ''زرغون'' آهن. هرنائي جي آبادي اٽڪل 200,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي ۽ اهي گهڻو ڪري هڪ منفرد لهجو يا ٻولي، [[ترينو]] ([[وڻيسي]]) ڳالهائين ٿا، جيڪا بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين حصن ۾ ڳالهائي ويندڙ پشتو کان ڪافي مختلف آهي. ممڪن آهي ته اها [[پشتو]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جو ميلاپ هجي، جيڪا 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران، جڏهن مختلف نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو هتي رهندا هئا، تڏهن هڪ ''رابطي جي ٻولي'' طور ترقي ڪئي هجي. ان جو ان کان اڳ جو ڪو تاريخي حوالو يا نشان موجود نظر نٿو اچي. == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جبلن جي سلسلن سان گهيريل آهي. علائقي ۾ سياري جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد ترتيبوار −2 °C ۽ 20 °C رهي ٿي. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20 °C کان 48 °C تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] جي موسم دوران هرنائي ۾ برساتون پون ٿيون، جيڪي علائقي جي زمين کي زرخيز بڻائين ٿيون. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار رهي ٿي. == انتظامي ورهاست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[هرنائي تحصيل]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |[[شاهرڳ تحصيل]] |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[خوست تحصيل]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|76,652|2017|97,052|2023|127,571|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي ضلعي ۾ 16,393 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 127,571 هئي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.89 مرد هئا ۽ خواندگيءَ جي شرح 39.83 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 48.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.71 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 54,999 ماڻهو (43.11 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 33,433 ماڻهو (26.21 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+موجوده هرنائي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Peshawar |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/018 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 96,441 | 99.37% | 126,465 | 99.13% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 300 | 0.31% | 421 | 0.33% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 275 | 0.28% | 589 | 0.46% |- | ٻيا | 36 | 0.04% | 96 | 0.08% |- ! ڪُل آبادي ! 97,052 ! 100% ! 127,571 ! 100% |} اسلام 99.13 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب آهي، جڏهن ته عيسائيت ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="2023table9" /> === ٻولي === {{Pie chart |caption = هرنائي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value1 = 89.24 |color1 = orange |label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 8.2 |color2 = limegreen |label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value3 = 0.7 |color3 = steelblue |label4 = ٻيون |value4 = 1.86 |color4 = lightgrey |thumb=left}} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، 89.24 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي [[پشتو ٻولي|پشتو]]، 8.20 سيڪڙو جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.7 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] judrr16gqyvyktuqvpku5p719pcxema 390786 390784 2026-07-04T09:57:02Z Intisar Ali 8681 390786 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | official_name = Harnai District | name = هرنائي ضلعو | native_name = ضلع ہرنائی (اردو)<br>هرناۍ ولسوالۍ (پشتو)<br>هرنائی دمگ (بلوچي) | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = The beauty of Harnai, Balochistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = هرنائي جا جبل | image_map = Pakistan - Balochistan - Harnai.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جو نقشو جن ۾ هرنائي ضلعي کي هائي لائٽ ڪيو ويو آهي | coordinates = {{coord|30.105447|67.939861|display=inline}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سبي ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[هرنائي]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2492 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_total = 1,27,571 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[Tehsil]]s | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مُکيہ ٻولي(ون) | demographics1_info1 = [[Pashto language|Pashto]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''ھرنائي ضلعو''' (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم [[شھر]] ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي [[سبي ضلعو|سبي]] جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] Dawn newspaper, Published 31 August 2007, Retrieved 7 February 2024</ref><ref name="Hallberg2">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref>[[فائل:Pakistan - Balochistan - Harnai.svg|thumb|ضلعو ھرنائي]] == تاريخ == هَرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت هرنام داس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو مبينا باني سمجهيو وڃي ٿو. هي شهر هرنائي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي بلڪل ويجهو آهي. هرنائي چئني پاسن کان اوچن ۽ شاندار جبلن سان گهيريل آهي. ان جي چوڌاري پکڙيل جبلن جي سلسلن جا مشهور نالا ''خليفت'' ۽ ''زرغون'' آهن. هرنائي جي آبادي اٽڪل 200,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين]] قبيلي سان تعلق رکي ٿي ۽ اهي گهڻو ڪري هڪ منفرد لهجو يا ٻولي، [[ترينو]] ([[وڻيسي]]) ڳالهائين ٿا، جيڪا بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي ٻين حصن ۾ ڳالهائي ويندڙ پشتو کان ڪافي مختلف آهي. ممڪن آهي ته اها [[پشتو]]، [[اردو]] ۽ ٻين ٻولين جو ميلاپ هجي، جيڪا 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران، جڏهن مختلف نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو هتي رهندا هئا، تڏهن هڪ ''رابطي جي ٻولي'' طور ترقي ڪئي هجي. ان جو ان کان اڳ جو ڪو تاريخي حوالو يا نشان موجود نظر نٿو اچي. == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جبلن جي سلسلن سان گهيريل آهي. علائقي ۾ سياري جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد ترتيبوار −2 °C ۽ 20 °C رهي ٿي. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20 °C کان 48 °C تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] جي موسم دوران هرنائي ۾ برساتون پون ٿيون، جيڪي علائقي جي زمين کي زرخيز بڻائين ٿيون. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار رهي ٿي. == انتظامي ورهاست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) !خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[هرنائي تحصيل]] |259 |82,001 |316.61 |36.28% |... |- |[[شاهرڳ تحصيل]] |614 |29,005 |47.24 |50.12% |... |- |[[خوست تحصيل]] |1,619 |16,565 |10.23 |40.35% |... |} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|76,652|2017|97,052|2023|127,571|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي ضلعي ۾ 16,393 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 127,571 هئي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.89 مرد هئا ۽ خواندگيءَ جي شرح 39.83 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 48.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.71 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 54,999 ماڻهو (43.11 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 33,433 ماڻهو (26.21 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+موجوده هرنائي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Peshawar |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/018 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 96,441 | 99.37% | 126,465 | 99.13% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 300 | 0.31% | 421 | 0.33% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 275 | 0.28% | 589 | 0.46% |- | ٻيا | 36 | 0.04% | 96 | 0.08% |- ! ڪُل آبادي ! 97,052 ! 100% ! 127,571 ! 100% |} اسلام 99.13 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب آهي، جڏهن ته عيسائيت ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="2023table9" /> === ٻولي === {{Pie chart |caption = هرنائي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value1 = 89.24 |color1 = orange |label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 8.2 |color2 = limegreen |label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value3 = 0.7 |color3 = steelblue |label4 = ٻيون |value4 = 1.86 |color4 = lightgrey |thumb=left}} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، 89.24 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي [[پشتو ٻولي|پشتو]]، 8.20 سيڪڙو جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.7 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن|پنجاب جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جا ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == *{{Cite book| title = 1998 District census report of Sibi| location = اسلام آباد| publisher = آدمشماري تنظيم، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان| series = آدمشماري اشاعت | volume = 17| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1999}} }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=817&Itemid=1103 هرنائي ضلعو]، [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf هرنائي ضلعي جو ترقياتي خاڪو 2011ع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf |date=2017-10-26 }} {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} [[زمرو:هرنائي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] {{بلوچستان-جاگرافي-نامڪمل}} [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سبي ڊويزن]] [[زمرو:سبي ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:ھرنائي ضلعو]] dx8953rsumgppwmwla1ruoore3boke2 0 30644 390739 323156 2026-07-04T07:26:57Z سڪندرگلاب 10553 سئنيمائون 390739 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> خيرپور ناٿن شاھ </span>''' | official_name =ڪي.اين.شاھ |native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline =Pakistan - Sindh - Dadu.svg | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = سنڌ جي نقشي ۾ دادو ضلعو ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|27.06|67.44|region:PK_type: Khairpur Nathan Shah town|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[دادو ضلعو| دادو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | population_total = | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title =چيئرمين، ميونسپل ايڊمنسٽريشن | leader_name = | leader_title1 = صوبائي اسيمبلي جو ميمبر | leader_name1 = عزيز جوڻيجو | blank_name_sec2 =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] | blank_info_sec2=15 | blank_name_sec2 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = |postal_code = }} '''خيرپور ناٿن شاھ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Khairpur Nathan Shah '''مخفف ڪي اين شاهه (انگريزي K. N. Shah)}} پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي دادوءَ جي چئن تعلقن ميهڙ، جوهي ۽ دادو مان ھڪ آهي. شهر خيرپورناٿن شاہ پنهنجي تعلقي جو صدر مقام پڻ آهي.<ref name="KNSHAH">{{Citation |title=Taluka Municipal Administration KNSHAH |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmakhairpurnathanshah6.htm |accessdate=2018-09-05 |archive-date=2006-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060511171303/http://www.lgdsindh.com.pk/tmakhairpurnathanshah6.htm |dead-url=yes }}</ref> ھن شھر جو جاگرافيائي مقام 27.1° اتر الٽيٽيوڊ , 67.73° اوڀر لانگيٽيوڊ آھي . ھي شھر سمنڊ جي سطح کان 29 ميٽر يعني 87 فوٽ اوچو آهي. 1998ع جي مردم شماري جي مطابق تعلقي جي ڪل آبادي 2,80,000 هئي ۽ هن وقت 2017 جي مردم شماري جي انگن اکرن مطابق 3،34،258 آھي. آبادي جو وڏو انگ اڄ به شھر جي برعڪس ٻھراڙيءَ ۾ رھي ٿو. ھن تعلقي جا مکيه ۽ ننڍا وڏا ڳوٺ جن ۾ ڪڪڙ (هي شهر برطانوي هندستان جي دور ۾ تعلقي جي حيثيت ۾ پنهنجيون خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هئو)، گوزو، سيتا اسٽيشن (ضياء آپيشاهي جي حڪومتي دور ۾ هن شهر کي شهر ۾ مدفون ٿيل بزرگ هستي ملا رحماني جي نالي سان جوڙيندي سيتا کي ميساري رحماني ننگر رکيو ويو پر عوامي سطح تي هي شهر اڄ به پنهنجي اصلي نالي پويان سڏجي ۽ پڪارجي ٿو)، خانپور، چوکنڊي، ميرحسن اچي وڃن ٿا هي سڀئي وستيون ۽ وسنديون اڄ به شهر سان سلهاڙيل آھن. خيرپور ناٿن شاهه [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]] جو ٻيون نمبر وڏو تعلقو به آهي.هن جي اولهه ۾ ڪاڇي وارو علائقو ۽ صوبو بلوچستان آهي، اتر-اوڀر ۾ تعلقي ميهڙ سان گڏ ضلعي قمبر-شهداد ڪوٽ جي تعلقي قمبر جو دنگ به لڳي ٿو. ڏکڻ-اولهه ۾ تعلقو جوهي ۽ اوڀر ۾ تقريبن 20 ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي سنڌو درياءَ آهي. ==تاريخ== ايم ايڇ پنهور مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دور ۾ پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو: ”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.<ref>{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.}</ref> “ اول هيءُ ننڍو ڳوٺ هو جنهن ۾ بزرگ ناٿن شاھ جي مزار هئي جنهن جي نسبت سان خيرپور ناٿن شاھ سڏبو هو. برٽش انڊيا واري دؤر ۾ وري ڪڪڙ شھر تعلقو ھيو ۽ ھي شھر ان تعلقي جو حصو ھيو پر دادو ضلعي جي قيام وقت ھن شھر کي تعلقو بڻائي ڪڪڙ کي ان جو حصو بڻايو ويو. هيءُ دادو ضلعي جو تمام پراڻو شهر آهي.<ref>[https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ Ancient sites, towns and villages | Aziz Kingrani<!-- Bot generated title -->]</ref> جڏهن تہ [[عزيز ڪنگراڻي]] جي تحقيق موجب خيرپور ناٿن شاھ تمام قديم شهر آهي. ان تي خيرپور ناٿن شاھ نالو بعد ۾ پيل آهي. خيرپور ناٿن شاھ جي وستيءَ جو اول نالو صرف "ناٿن" هو جيئن خيرپور ناٿن شاھ شهر ويجهو [[ويرناٿ]] جي وستي اڄ بہ موجود آهي جنهن کي پوءِ ويرل شاھ سڏيو ويو. ناٿن وستي ناٿن واھ ڪناري قائم هئي. ناٿن سان شاھ جو لقب پوءِ ڳنڍيو ويو جنهن جو اصل تعلق گرو گورک ناٿ جي ناٿ پنٿ سان هئو ۽ هيءَ علائقو ناٿ پنٿ جو ڳڙھ هو. گهڻو پوءِ ناٿن مان ناٿن شاھ ۽ خيرپور ناٿن شاھ سڏيو ويو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhcourier.com/veernath-a-unique-historical-place-of-sindh/|title=Veernath: A unique historical place of Sindh|website=Sindh Courier|language=en-US|access-date=2022-10-30}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/www3/Weekly/Wed-day/2022/Feb2022/27-02-2022/10.htm|title=New Page 1|website=www.thekawish.com|access-date=2022-10-30}}</ref> ==شھر جو نالو== هڪ روايت مطابق انگريز سرڪار جڏهن ٽپال جي نظام کي آندو ۽ سرڪار کي جڏهن هي ڄاڻ پئي ته سنڌ پرڳڻي ۾ خيرپور جي نالي پويان ٽي چار شهر وجود رکن ٿا. خط و ڪتابت جي لاءِ ساڳي نالي سان ٻن ٽن شهرن جي هجڻ واري مونجهاري کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي ھن شھر جي نالي کي ھڪ صوفي بزرگ سيد ناٿن شاھ لڪياري جي نالي سان منسوب ڪري ڇڏيو ته جيئن ٽپال کي لاڳاپيل شهر ڏانهن صحيح سلامت اماڻي ۽ آڻي سگهجي. سيد ناٿن شاهه لڪياري جي مزار ھن شھر جي مشهور نهر نالي ڪڏڻ واهه (هاڻي پراڻي ڪڏڻ واهه) جي ڀر ۾ واقع آهي. سنڌو درياءَ جي مٺي پاڻي کي شهر ۾ آڻڻ جي لاءِ ڪڏڻ واهه اها واحد نهر هئي جنهن جي ذريعي خيرپورناٿن شاهه جي اوسي پاسي وارين ٻنين کي چئن پنجن ننڍن وڏن واهن جي مدد سان نه صرف پاڻي مهيا ڪيو ويندو هئو پر هي نهر شهر ۾ هنڌين هنڌين موجود پئيڻ جي مٺي پاڻي وارن کوهين ۽ کوهن کي زيرِ زمين پاڻي پهچائڻ جو ڄڻ قدرتي وسيلو پڻ هئي. انهن ننڍن وڏن واهن ۾ هڪ واهه شهر جي مشهور قبرستان يقين شاهه جي قبرستان سان لڳو لڳ اتر واري طرف کان موجود هئو، ٻيو شهر جي ٿاڻي سان لڳو لڳ ان جي ڏکڻ طرف تي هئو، ٽيون شهر جي وچون وچ ميرحسن ڳوٺ ويندڙ رستي سان گڏ و گڏ موجود هئو. هي ۽ ٿاڻي وارو واهه شهر جي اندر موجود هڪ وڏي تلاءَ المعروف ميرن واري کڏ ۽ ٻالن واري کڏ ۾ ڇڙيي پاڻي داخل ڪرڻ جا مک وهڪرا هئا. هڪ ٻيو واهه جيڪو سيتا واري بس اسٽاپ کان نڪرندي شهر جي بازار ۾ داخل ٿيڻ سان گڏ مٿي مک بس اسٽاپ يعني ميهڙ ۽ دادو تعلقي واري بس اسٽاپ جي طرف کان گولي مار واري علائقي ڏانهن ويندو هئو جتي اڄڪلهه سرڪاري گدام قائم ٿيل آهن. ڪڏڻ سميت هي هڙئي واهه، سڀئي تلاءَ ۽ کڏو ۽ ماڳ مڪان هاڻي ماضي جو قصو ٿي ويا آهن ڇاڪاڻ جو هڙئي واهه هاڻي گندن نالن ۽ بيمار نالين ۾ تبديل ٿي چڪا آهن. آبادي جي وڌڻ ۽ قبضن جي سبب سڀئي تلاءَ لٽجي چڪا آهن. شهر جي زمينن ۽ عوام کي مٺي پاڻي پهچائڻ جا هي سڀ انساني ۽ قدرتي ذريعا هاڻي نه صرف زمينن کي بنجر بڻائي رهيا آهن پر بيمارين جو مک سبب پڻ بڻجي رهيا آهن. '''تفريحي مرڪز ۽ ماڳ''' '''سئنيمائون''': شھر ۾ ٽي سئنيمائون: ”نثار ٽاڪيز“؛ ”سھڻي“ ۽ ”لطيف“ ھيون. نثار ٽاڪيز پاڪستان جي ستن سالن بعد 1954ع ۾، جڙي راس ٿي. ھن سئنيما جو مالڪ سيٺ جمعو خان شيخ مرحوم جنھن پنھنجي وڏي پٽ نثار شيخ جي نالي سان ھن کي تيار ڪرايو. جمعو خان شيخ ٻھ ڀيرا شھر جو چيئرمين بھ رھيو. 1010ع جي مھا ٻوڏ کانپوءِ، نثار سئنيما مڪمل طور تي بند آھي ٻيو مالڪن جي عدم توجھ جي ڪري تباھي ۽ بربادي جي چٽي تصوير بڻيل آھي. ھي سئنيما سيد جڙيل شاھ وار جي مقبري جي سامھون اولھھ طرف تي ۽ سيتا اسٽيشن ويندڙ رستي جي ڀر ۾ پنھنجي جھرندڙ ڀرندڙ اڏاوت جي شڪل ۾ اڄ بھ موجود آھي. سھڻي سئنيما 1972ع ۾ جڙي راس ٿي. ھي سئنيما اڳڻي انڊس ھائي وي، پھرين ۽ پراڻي بس اڏي تي اوڀر پاسي ۽ سيٺ غلام رسول شيخ جي رائيس ملز سان لڳو لڳ اولھھ پاسي تي ھئي. ھن سئنيما کي سيتا اسٽيشن جي مشھور شخصيت سردار خان لغاري ٺھرايو ھو. سردار خان لغاري اڳوڻي وفاقي وزير ۽ پاڪستان پيپلز پارٽي جي اھم اڳواڻ حاجي ظفر لغاري مرحوم جو ننڍو ڀاءُ ھو. سھڻي سئنيما شھر جي افق تي پنجاھ سالن کان مٿي جو عرصو موجود رھي ۽ 1990ع تائين فلمن جي عام نمائش جو مرڪز بھ رھي پر، سال 2025ع ۾ وڪرو ڪئي وئي ۽ ھاڻي ھن سئنيما جو بھ نالو نشان موجود ناھي.   خيرپورناٿن شاھ جي مشھور رئيس حاجي اشرف علي خان لغاري وري سيتا اسٽيشن تي پنھنجي پٽ شڪيل جي نالي سان ھڪ نئين سئنيما جوڙائي. شڪيل سئنيما اڄ بھ سيتا اسٽيشن ۾ موجود آھي پر مڪمل طور تي بند آھي. خيرپورناٿن شاھ جي ھڪ ٻئي ڊاڪٽر علي نواز گاڏھي سال 1976ع ۾، پنھنجي پي ايس او واري پيٽرول پمپ جي اتر اولھ پاسي تي لطيف جي نالي سان ھڪ نئين سئنيما تيار ڪرائي. لطيف سئنيما پندرنھن سورنھن سال شھرين جي تفريح جو مرڪز رھڻ بعد پنھنجي اوج وڃائي ماضي جو قصو بڻجي وئي ۽ اڄ ساڳيي ميدان تي ڪيئي گھر اڏيل آھن. ==قبيلا== ھن شھر ۾ مختلف ذاتين يا قبيلن جا ماڻهو رھن ٿا جن ۾ کوسا، جتوئي ، لغاري، شيخ ، جمالي، سيد ، بروھي، چانڊيا، قاضي، جوکيا، وگھيا وغيره شامل آھن. ھي شھر انڊس ھاء وي تي واقع آھي. روڊن جي ڄار ذريعي ميھڙ، ڪڪڙ، سيتا، گوزو وغيره سان ڳنڍيل آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 24bqfl9foxe1wmghlmrpizem43gloyz 0 30710 390854 266061 2026-07-04T11:21:15Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390854 wikitext text/x-wiki [[فائل:Coronet of a British Earl.svg|thumb|برطانوي ڪائونٽ يا ارل جو تاج]] [[فائل:Heraldic Crown of Spanish Count.svg|thumb|اسپيني ڪائونٽ جو تاج]] '''ڪائونٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Count'''}} عورت لاءِ '''ڪائونٽيس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Countess'''}} يورپ ۾ حڪمرانن جو هڪ طبقو هوندو هو، جيڪو بادشاهه جي ماتحت هوندو هو. جنهن کي ڪائونٽ سڏيو ويندو هو.<ref>[https://ur.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%A4%D9%86%D9%B9 کاؤنٹ - آزاد دائرۃ المعارف، ویکیپیڈیا<!-- Bot generated title -->]</ref> ڪائونٽ يورپ ۾ نوابن ہا جاگيردارن وانگر ھڪ طبقو جيڪو بادشاھن جي ويجھو ھوندو ھو. انگلينڊ ۾ ڪائونٽ نوابي ۾ وچولي حيثيت رکندو ھو . ڪائونٽ لفظ انگريزي م فرينچ ٻوليءَ مان آيو. ان جي لفظي معنيَ ساٿي آھي ، اڳتي ھلي ان جو مطلب بادشاھ جو ساٿي ٿي ويو. ڪائونٽ جي اختيار واري علائقي کي [[ڪائونٽي]] سڏيو ويندو هو جيڪا ھاڻي مختلف ملڪن م ھڪ انتظامي ذيلي ورھاست آھي. ويسٽرن رومڻ ايمپائر ۾ ڪائونٽ فوجي ڪمانڊر کي سڏيندا ھيا. عثماني خلافت م ان جي برابر فوجي ڪمانڊر کي سردار سڏيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽ]] [[زمرو:ڪائونٽي]] 0mh58ou6quhx71ym6dyru2yqjcs3xh1 390856 390854 2026-07-04T11:22:31Z Ibne maryam 17680 390856 wikitext text/x-wiki [[فائل:Coronet of a British Earl.svg|thumb|برطانوي ڪائونٽ يا ارل جو تاج]] [[فائل:Heraldic Crown of Spanish Count.svg|thumb|اسپيني ڪائونٽ جو تاج]] '''ڪائونٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Count'''}} عورت لاءِ '''ڪائونٽيس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Countess'''}} يورپ ۾ حڪمرانن جو هڪ طبقو هوندو هو، جيڪو بادشاهه جي ماتحت هوندو هو. جنهن کي ڪائونٽ سڏيو ويندو هو.<ref>[https://ur.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%A4%D9%86%D9%B9 کاؤنٹ - آزاد دائرۃ المعارف، ویکیپیڈیا<!-- Bot generated title -->]</ref> ڪائونٽ يورپ ۾ نوابن ہا جاگيردارن وانگر ھڪ طبقو جيڪو بادشاھن جي ويجھو ھوندو ھو. انگلينڊ ۾ ڪائونٽ نوابي ۾ وچولي حيثيت رکندو ھو . ڪائونٽ لفظ انگريزي م فرينچ ٻوليءَ مان آيو. ان جي لفظي معنيَ ساٿي آھي ، اڳتي ھلي ان جو مطلب بادشاھ جو ساٿي ٿي ويو. ڪائونٽ جي اختيار واري علائقي کي [[ڪائونٽي]] سڏيو ويندو هو جيڪا ھاڻي مختلف ملڪن م ھڪ انتظامي ذيلي ورھاست آھي. ويسٽرن رومڻ ايمپائر ۾ ڪائونٽ فوجي ڪمانڊر کي سڏيندا ھيا. عثماني خلافت م ان جي برابر فوجي ڪمانڊر کي سردار سڏيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽ]] [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] runbs6mstg67vo7cq4x4xacrm1ydrje 0 31155 390718 332530 2026-07-04T02:10:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390718 wikitext text/x-wiki '''آر- ڦريسز''' (R-phrases) "رسڪ ڦريسز" (Risk phrases) جو مختصر، يعني اھڙا جملا جيڪا خطري جي نشاندهي ڪندا آهن. اها يورپي يونين جي هدايت 67/548/EEC جي ضميمه III ۾ بيان ڪيا ويا آهن ۽ خطرناڪ مادن ۽ تيارين سان منسوب خاص خطرن جي نوعيت واري فهرست کي هدايت، [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0059:EN:HTML Directive 2001/59/EC] 2001/59/EC ۾ گڏ ڪيو ويو ۽ ٻيهر شايع ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0059:EN:HTML|title=EUR-Lex - 32001L0059 - EN|work=europa.eu}}</ref> جتي ٻين يورپي يونين ٻولين ۾ ترجما ملي سگهن ٿا. اها جملا نه صرف يورپ، بلڪ بين الاقوامي طور تي استعمال ڪيا ويندا آهن ۽ انهن لاء مڪمل بين الاقوامي هم آهنگي جي طرف ڪوششون، عالمي طور تي هم آهنگي واري درجه بندي جي نظام ۽ ڪيميائي خطري واري شين جي ليبلنگ (GHS) استعمال ڪندي، جاري آهن، جيئن ته هاڻي عام طور تي انهن جملن کي تبديل ڪيو ويو آهي. پاران شايع ڪيو [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0059:EN:HTML Directive 2001/59/EC] R-phrases (short for Risk Phrases) آر-اصطلاح (جي خطرن کي اصطلاح لاء مختصر) [[يورپي يونين]] [[خطرناڪ پدارٿن هدايت (67/548 / EEC)]] جي الامراء سوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي: '' خطرناڪ مادو ۽ تياري سان منسوب خاص خطرات جي نوعيت ''. فهرست مضبوط ۽ هدايت ۾ شائع ڪيو ويو 2001/59 / EC , <ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0059:EN:HTML|title=EUR-Lex - 32001L0059 - EN|work=europa.eu}}</ref> جتيں ترجمو ٻين يورپي يونين ٻولين ۾ لڀي سگهجي ٿو. هي خطرا جملي نہ صرف يورپ ۾، بين الاقوامی سطح تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، ۽ مڪمل بين الاقوامي ہم آہنگي جي طرف هڪ مسلسل جاري جي ڪوشش آهي. خطري جا جملا: مجموعو: آر-جملا هاڻي استعمال ۾ نه آهن: پڻ ڏسو: == بنيادي محاورا خطرو == ''Note:'' Missing R-numbers indicate phrases that have been deleted or replaced by other phrases. {| class="wikitable" |- ! Code !! Phrase |- |<span id="R1">R1</span> || ڌماڪہ خيز جڏهن خشڪ |- |<span id="R2">R2</span> || Risk of explosion by shock, friction, fire or other sources of ignition |- |<span id="R3">R3</span> || Extreme risk of explosion by shock, friction, fire or other sources of ignition |- |<span id="R4">R4</span> || Forms very sensitive explosive metallic compounds |- |<span id="R5">R5</span> || Heating may cause an explosion |- |<span id="R6">R6</span> || Explosive with or without contact with air |- |<span id="R7">R7</span> || May cause fire |- |<span id="R8">R8</span> || Contact with combustible material may cause fire |- |<span id="R9">R9</span> || Explosive when mixed with combustible material |- |<span id="R10">R10</span> || آتَش پَذِير ۔ باآساني سڙڻ وارو ۔ ڀڙَڪي اُٿڻ وارو (Flammable) |- |<span id="R11">R11</span> || تمام وڏو آتَش پَذِير (Highly flammable) |- |<span id="R12">R12</span> || انتهائي آتَش پَذِير (Extremely flammable) |- |<span id="R14">R14</span> || Reacts violently with water |- |<span id="R15">R15</span> || Contact with water liberates extremely flammable gases |- |<span id="R16">R16</span> || Explosive when mixed with oxidising substances |- |<span id="R17">R17</span> || Spontaneously flammable in air |- |<span id="R18">R18</span> || In use, may form flammable/explosive vapour-air mixture |- |<span id="R19">R19</span> || May form explosive peroxides |- |<span id="R20">R20</span> || Harmful by inhalation |- |<span id="R21">R21</span> || Harmful in contact with skin |- |<span id="R22">R22</span> || Harmful if swallowed |- |<span id="R23">R23</span> || Toxic by inhalation |- |<span id="R24">R24</span> || Toxic in contact with skin |- |<span id="R25">R25</span> || Toxic if swallowed |- |<span id="R26">R26</span> || Very toxic by inhalation |- |<span id="R27">R27</span> || Very toxic in contact with skin |- |<span id="R28">R28</span> || Very toxic if swallowed |- |<span id="R29">R29</span> || Contact with water liberates toxic gas. |- |<span id="R30">R30</span> || Can become highly flammable in use |- |<span id="R31">R31</span> || Contact with acids liberates toxic gas |- |<span id="R32">R32</span> || Contact with acids liberates very toxic gas |- |<span id="R33">R33</span> || Danger of cumulative effects |- |<span id="R34">R34</span> || Causes burns |- |<span id="R35">R35</span> || Causes severe burns |- |<span id="R36">R36</span> || Irritating to eyes |- |<span id="R37">R37</span> || Irritating to respiratory system |- |<span id="R38">R38</span> || Irritating to skin |- |<span id="R39">R39</span> || Danger of very serious irreversible effects |- |<span id="R40">R40</span> || Limited evidence of a carcinogenic effect |- |<span id="R41">R41</span> || Risk of serious damage to eyes |- |<span id="R42">R42</span> || May cause sensitisation by inhalation |- |<span id="R43">R43</span> || May cause sensitisation by skin contact |- |<span id="R44">R44</span> || Risk of explosion if heated under confinement |- |<span id="R45">R45</span> || May cause cancer |- |<span id="R46">R46</span> || May cause inheritable genetic damage |- |<span id="R48">R48</span> || Danger of serious damage to health by prolonged exposure |- |<span id="R49">R49</span> || May cause cancer by inhalation |- |<span id="R50">R50</span> || Very toxic to aquatic organisms |- |<span id="R51">R51</span> || Toxic to aquatic organisms |- |<span id="R52">R52</span> || Harmful to aquatic organisms |- |<span id="R53">R53</span> || May cause long-term adverse effects in the aquatic environment |- |<span id="R54">R54</span> || Toxic to flora |- |<span id="R55">R55</span> || Toxic to fauna |- |<span id="R56">R56</span> || Toxic to soil organisms |- |<span id="R57">R57</span> || Toxic to bees |- |<span id="R58">R58</span> || May cause long-term adverse effects in the environment |- |<span id="R59">R59</span> || Dangerous for the ozone layer |- |<span id="R60">R60</span> || May impair fertility |- |<span id="R61">R61</span> || May cause harm to the unborn child |- |<span id="R62">R62</span> || Possible risk of impaired fertility |- |<span id="R63">R63</span> || Possible risk of harm to the unborn child |- |<span id="R64">R64</span> || May cause harm to breast-fed babies |- |<span id="R65">R65</span> || Harmful: may cause lung damage if swallowed |- |<span id="R66">R66</span> || Repeated exposure may cause skin dryness or cracking |- |<span id="R67">R67</span> || Vapours may cause drowsiness and dizziness |- |<span id="R68">R68</span> || Possible risk of irreversible effects |} == جوڙ، ميلاپ == {| class="wikitable" |- ! Code Combination !! Statement |- |<span id="R14/15">R14/15</span> || Reacts violently with water, liberating extremely flammable gases |- |<span id="R15/29">R15/29</span> || Contact with water liberates toxic, extremely flammable gases |- |<span id="R14/15/29">R14/15/29</span> || Reacts violently with water, liberating toxic, extremely flammable gases |- |<span id="R20/21">R20/21</span> || Harmful by inhalation and in contact with skin |- |<span id="R20/22">R20/22</span> || Harmful by inhalation and if swallowed |- |<span id="R20/21/22">R20/21/22</span> || Harmful by inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R21/22">R21/22</span> || Harmful in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R23/24">R23/24</span> || Toxic by inhalation and in contact with skin |- |<span id="R23/25">R23/25</span> || Toxic by inhalation and if swallowed |- |<span id="R23/24/25">R23/24/25</span> || Toxic by inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R24/25">R24/25</span> || Toxic in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R26/27">R26/27</span> || Very toxic by inhalation and in contact with skin |- |<span id="R26/28">R26/28</span> || Very toxic by inhalation and if swallowed |- |<span id="R26/27/28">R26/27/28</span> || Very toxic by inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R27/28">R27/28</span> || Very toxic in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R36/37">R36/37</span> || Irritating to eyes and respiratory system |- |<span id="R36/38">R36/38</span> || Irritating to eyes and skin |- |<span id="R36/37/38">R36/37/38</span> || Irritating to eyes, respiratory system and skin |- |<span id="R37/38">R37/38</span> || Irritating to respiratory system and skin |- |<span id="R39/23">R39/23</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation |- |<span id="R39/24">R39/24</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects in contact with skin |- |<span id="R39/25">R39/25</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects if swallowed |- |<span id="R39/23/24">R39/23/24</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation and in contact with skin |- |<span id="R39/23/25">R39/23/25</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation and if swallowed |- |<span id="R39/24/25">R39/24/25</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R39/23/24/25">R39/23/24/25</span> || Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R39/26">R39/26</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation |- |<span id="R39/27">R39/27</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects in contact with skin |- |<span id="R39/28">R39/28</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects if swallowed |- |<span id="R39/26/27">R39/26/27</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation and in contact with skin |- |<span id="R39/26/28">R39/26/28</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation and if swallowed |- |<span id="R39/27/28">R39/27/28</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R39/26/27/28">R39/26/27/28</span> || Very Toxic: danger of very serious irreversible effects through inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R42/43">R42/43</span> || May cause sensitization by inhalation and skin contact |- |<span id="R45/46">R45/46</span> || May cause cancer and heritable genetic damage |- |<span id="R48/20">R48/20</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation |- |<span id="R48/21">R48/21</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure in contact with skin |- |<span id="R48/22">R48/22</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure if swallowed |- |<span id="R48/20/21">R48/20/21</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation and in contact with skin |- |<span id="R48/20/22">R48/20/22</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation and if swallowed |- |<span id="R48/21/22">R48/21/22</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R48/20/21/22">R48/20/21/22</span> || Harmful: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R48/23">R48/23</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation |- |<span id="R48/24">R48/24</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure in contact with skin |- |<span id="R48/25">R48/25</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure if swallowed |- |<span id="R48/23/24">R48/23/24</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation and in contact with skin |- |<span id="R48/23/25">R48/23/25</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation and if swallowed |- |<span id="R48/24/25">R48/24/25</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R48/23/24/25">R48/23/24/25</span> || Toxic: danger of serious damage to health by prolonged exposure through inhalation, in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R50/53">R50/53</span> || Very toxic to aquatic organisms, may cause long-term adverse effects in the aquatic environment |- |<span id="R51/53">R51/53</span> || Toxic to aquatic organisms, may cause long-term adverse effects in the aquatic environment |- |<span id="R52/53">R52/53</span> || Harmful to aquatic organisms, may cause long-term adverse effects in the aquatic environment |- |<span id="R68/20">R68/20</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects through inhalation |- |<span id="R68/21">R68/21</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects in contact with skin |- |<span id="R68/22">R68/22</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects if swallowed |- |<span id="R68/20/21">R68/20/21</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects through inhalation and in contact with skin |- |<span id="R68/20/22">R68/20/22</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects through inhalation and if swallowed |- |<span id="R68/21/22">R68/21/22</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects in contact with skin and if swallowed |- |<span id="R68/20/21/22">R68/20/21/22</span> || Harmful: possible risk of irreversible effects through inhalation, in contact with skin and if swallowed |} ==خطري جي نشاندهي ڪندڙ جملا، جيڪا هاڻي استعمال ھيٺ نه آهن== * <span id="R13">R13</span>: Extremely flammable liquefied gas. * <span id="R47">R47</span>: May cause birth defects. == پڻ ڏسو == * [[List of S-phrases]] * [[سامان جي حفاظت جو گوشوارو|Material safety data sheet]] * [[خطرو ۽ حفاظت بيان|Risk and Safety Statements]] * [[:سانچو:R-محاورا]] * [[:زمرو:R-فقرو سانچا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://schoolscout24.de/cgi-bin/keminaco/rspinput.cgi Chemical Risk & Safety Phrases. in 23 European Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424215348/http://schoolscout24.de/cgi-bin/keminaco/rspinput.cgi |date=2016-04-24 }} [[زمرو:معيار]] [[زمرو:عالمي معيار]] [[زمرو:پيشي وري سلامتي ۽ صحت]] [[زمرو:نامڪمل]] rn5suiv4j7gcqo7pcv6hzlfmaan0olw 0 39356 390734 389842 2026-07-04T05:45:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390734 wikitext text/x-wiki [[فائل:Sensor-operated-urinals1377p.jpg|250px|thumb|سينسر تي ڪم ڪندڙ پيشابدان]] '''پيشابدان''' يورنل (پيشاب گهر، پيشاب جي شيشي، موت) '''Urinal'''<ref>{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/urinal|title=urinal|work=Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus|publisher=Cambridge University Press|accessdate=30 December 2017}}</ref> پيالي نموني پيشابدان پير جي ليول کان اٽڪل 2″-6″ مٿي لڳايا ويندا آھن ۽ انھن ھيٺان 2 انچ ڊايا ميٽر جا ويسٽ پائيپ (waste pipes) لڳايا ويندا آھن. [[فائل:Surveilluminescent Lights in Motion handwash faucets 02.jpg|250px|thumb|ھيء تصوير ڏيکاري ٿي ته سينسر وارا پيشابدان ڪيئن ڪم ڪن ٿا.]] پيشاب جي اثر کي نظر ۾ رکندي شيھي جي پائيپن کي ترجيح ڏني ويندي آھي، ليڪن عام رواجي طرح خرچ جي بچاءَ واسطي پي-وي-سيءَ (P.V.C) جا ويسٽ پائيپ استعمال ڪيا ويندا آھن. تمام گھڻو استعمال ٿيندڙ ۽ گھڻن ماڻھن وارين جڳھين واسطي قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي 7 پيشابدانن يا 14 فوٽ چينيءَ جي ڊگھي ناليءَ (channel) پويان ھڪ نالي واري موري (outlet) لڳائڻ گھرجي ۽ نالي اھڙي لاھانديءَ سان ٺاھي وڃي جيئن پيشاب تيزيءَ سان خارج ٿي وڃي. [[فائل:Wien 103 (4428544487).jpg|250px|thumb|آسٽريا جي شھر ويانا ۾ ھڪ واش روم ۾ مردن جو پرائيويسي بيريئر وارا پيشابدان]] قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي ھر ٻن پيشابدانن جي وچ ۾ ٻھ فوٽ مفاصلو ڇڏڻ گھرجي ۽ انھن ۾ پيشاب نيڪال ڪرڻ وارن سوراخن مٿان بندوقن ٺاھڻ واسطي استعمال ٿيندڙ ڌاتوءَ (gun-metal) جي ڄاري لڳائڻ گھرجي. پيشابدانن کي تقسيم ڪندڙ وچ واريون ۽ انھيءَ کان سواءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف واريون ڀتيون سرن ۽ سيمينٽ جي پلستر سان ھرگز نھ ٺاھيون وڃن ۽ ٻئي ڪنھن اڻ چوھيندر روغن جي تھھ چڙھيل چينيءَ جي ٽائيلن (glazed tiles) يا بلوري پٿر (marble tiles) جي ٽائيلن ڳنڍڻ واسطي تمام سنھا جوڙ ڇڏيا وڃن، جيئن انھن منجھ پيشاب جذب ٿي نھ سگھي<ref >ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تاريخ== [[File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle fonte et maçonnerie, Faubourg Saint-Martin, ca. 1865.jpg|thumb|upright|{{lang|fr|ڪولون رامبيٽو}}، 1865ع جي تصوير]] [[File:Cast iron urinal in College Street Glasgow.jpg|thumb|گلاسگو جي ڪاليج اسٽريٽ ۾ لوهي پيشاب خانو، جيڪو 1850ع–1854ع دوران نصب ٿيو؛ 1866ع جي تصوير]] [[File:Charles Marville, Urinoir en fonte à 2 stalles avec écran, Chaussée de la Muette, ca. 1865.jpg|thumb|upright|پيرس ۾ بعد وارو لوهي {{lang|fr|پسوار}}، لڳ ڀڳ 1865ع]] 1830ع جي بهار ۾ [[پيرس]] جي شهري حڪومت فيصلو ڪيو ته شهر جي وڏن بليوارڊن تي پهريان عوامي پيشاب خانا نصب ڪيا وڃن. اهي اونهاري تائين لڳايا ويا، پر ساڳئي سال جولاءِ ۾ [[1830ع جو فرانسيسي انقلاب]] دوران گهڻا پيشاب خانا گهٽيءَ جي رڪاوٽن ٺاهڻ لاءِ مواد طور استعمال ٿيڻ سبب تباهه ٿي ويا.<ref>{{cite book|last=Fierro|first=Alfred|title=Histoire et dictionnaire de Paris|year=1996|publisher=Robert Laffont|isbn=2-221-07862-4|page=1177}}</ref> 1834ع کان پوءِ پيرس ۾ اهي پيشاب خانا ٻيهر نصب ڪيا ويا، جڏهن [[Claude-Philibert Barthelot, comte de Rambuteau]]، جيڪو [[Seine (department)|سيئن]] کاتي جو [[صوبائي حاڪم]] هو، 400 کان وڌيڪ پيشاب خانا لڳرايا. انهن جي شڪل سادي گول سلينڊر جهڙي هئي، جيڪي پٿر جي اڏاوت سان ٺهيل هئا؛ هڪ پاسي کان گهٽي ڏانهن کليل ۽ ٻئي پاسي سينگاريل هوندا هئا، مٿان ڍڪ به هوندو هو. عوام ۾ اهي "رامبيٽو جا ٿنڀا" جي نالي سان مشهور ٿيا. ان جي جواب ۾ رامبيٽو تجويز ڏني ته انهن کي ''ويسپاسينيز''سڏيو وڃي،<ref>{{cite book|last=Pike|first=David L.|year=2005|title=Subterranean Cities: The World Beneath Paris and London, 1800-1945|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-801-47256-5|page=[https://books.google.com/books?id=E5Tks7ZileoC&pg=PA234 234]}}</ref> جيڪو پهرين صديءَ جي رومي شهنشاهه [[ويسپاسيئن]] ڏانهن اشارو هو، جنهن چمڙي رنگڻ لاءِ عوامي بيت الخلن مان گڏ ٿيندڙ پيشاب تي ٽيڪس لاڳو ڪيو هو. اڄ به فرانسيسي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ عوامي پيشاب خاني لاءِ هي اصطلاح عام آهي، جيتوڻيڪ ''عوامي پيشاب خانا'' ۽ ''پسواٽيئر'' به استعمال ٿيندا آهن. پيرس ۾ بعد ۾ اهڙو پٿر جو ٿنڀو تيار ڪيو ويو، جنهن جي پيادل رستي واري پاسي تي اشتهار لڳائي سگهبا هئا. اها روايت اڄ به [[موريس ڪالم]] جي صورت ۾ جاري آهي، جيڪو سينگاريل ڇت وارو اشتهاري ٿنڀو آهي ۽ جنهن ۾ پيشاب خانو شامل نه هوندو آهي. [[برطانيه]] ۾ لوهي پيشاب خانا تيار ڪيا ويا، جتي اسڪاٽلينڊ جي ڪمپني ''والٽر ميڪفرلين اينڊ ڪمپني'' پنهنجي [[ساراسين فائونڊري]] ۾ انهن کي ڍاليو. پهريون اهڙو پيشاب خانو آڪٽوبر 1850ع ۾ [[پائزلي روڊ]]، [[گلاسگو]] ۾ نصب ڪيو ويو. 1852ع جي آخر تائين گلاسگو ۾ لڳ ڀڳ 50 لوهي پيشاب خانا لڳايا ويا، جن ۾ هڪ کان وڌيڪ جڳهن وارا نمونا به شامل هئا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kearney |first=Peter |title=The Glasgow Cludgie |publisher=People's Publications |year=1985 |isbn=978-0906917145 |location=Newcastle |pages=14–15}}</ref> رامبيٽو جي ٿنڀن جي ابتڙ، جيڪي سامهون کان مڪمل کليل هوندا هئا، ميڪفارلين جا هڪ ماڻهوءَ لاءِ پيشاب خانا گهمايل لوهي پردن سان ٺهيل هئا، جن سان استعمال ڪندڙ نظرن کان لڪل رهندو هو، جڏهن ته گهڻن ماڻهن لاءِ ٺهيل نمونا مڪمل طور سينگاريل لوهي پينلن سان ڍڪيل هوندا هئا. گلاسگو جون ٽي ڪمپنيون، ''والٽر ميڪفرلين اينڊ ڪمپني.'', ''جارج سمٿ (سن فائونڊري)'' ۽ ''جيمز ايلن سنر & سن (ايلمبينڪ فائونڊري)'' برطانيا ۾ گهڻا لوهي پيشاب خانا تيار ڪنديون هيون<ref name=":1" /> ۽ انهن کي [[آسٽريليا]] ۽ [[ارجنٽائن]] سميت دنيا جي ٻين ملڪن ڏانهن به برآمد ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last=Juarez |first=Lucia |date=1 December 2014 |title=Documenting Scottish Architectural Cast Iron in Argentina |journal=ABE Journal |volume=5 |issue=5 |language=en |doi=10.4000/abe.821 |issn=2275-6639 |doi-access=free}}</ref> پيرس ۾ [[بارون هاسمان]] جي شهري نئين سر تعمير دوران لوهي پيشاب خانا پڻ متعارف ڪرايا ويا. ايندڙ ڏهاڪن ۾ ٻه کان اٺ جڳهن وارا ڪيترائي مختلف نمونا تيار ٿيا، جن ۾ استعمال ڪندڙ جي جسم جو وچيون حصو عوام کان لڪل رهندو هو، جڏهن ته مٿو ۽ پير نظر ايندا هئا. رامبيٽو جي ٿنڀن ۾ به بعد ۾ پردا لڳايا ويا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جو تعداد وڌي 1,230 عوامي پيشاب خانن تائين پهتو، پر 1966ع تائين اهو گهٽجي صرف 329 رهجي ويو. 1980ع کان پوءِ انهن جي جاءِ تي نئين ٽيڪنالاجي وارا، ٻنهي جنسن لاءِ موزون، بند ۽ پاڻمرادو صاف ٿيندڙ [[سانيسيٽ]] نصب ڪيا ويا.<ref name="ABC News (Australia) - 10 June 2018 - 'Wild peeing' on the nose as authorities crack down in Paris">{{cite news |last=Bagamery |first=Anne |date=10 June 2018 |title='Wild peeing' on the nose as authorities crack down in Paris |work=[[ABC News (Australia)]] |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] |url=http://www.abc.net.au/news/2018-06-10/wild-peeing-on-the-nose-in-paris/9835218 |access-date=10 June 2018}}</ref> [[برلن]] ۾ پهريان ڪاٺ جا عوامي پيشاب خانا 1863ع ۾ نصب ڪيا ويا. ٻين شهرن وانگر نمايان ڊزائن حاصل ڪرڻ لاءِ 1847ع، 1865ع ۽ 1877ع ۾ ڪيترائي تعميراتي مقابلا منعقد ڪيا ويا. 1878ع ۾ شهر جي هڪ صلاحڪار پاران پيش ڪيل اٺ ڪنڊن واري لوهي عمارت، جنهن ۾ ست جايون ۽ مخروط نما ڇت هئي، اختيار ڪئي وئي. مقامي طور ان کي ''[[ڪيفي ايڪٽيڪ]]'' ("اٺ ڪنڊن وارو ڪيفي") چيو ويندو هو. برطانوي نمونن وانگر اهي مڪمل طور ڍڪيل هئا ۽ اندر روشنيءَ جو بندوبست به هوندو هو. 1920ع تائين انهن جو تعداد 142 تائين پهتو،<ref>Bärthel, Hilmar (2000): [http://www.luise-berlin.de/bms/bmstxt00/0011proe.htm "Tempel aus Gusseisen: Urinale, Café Achteck und Vollanstalten"], Berlinische Monatsschrift Heft 11</ref> پر اڄ لڳ ڀڳ درجن کن ئي استعمال ۾ بچيا آهن.<ref>{{Cite web |date=2017-11-13 |title=Café Achteck - Berlin's Green Pissoir |url=https://withberlinlove.com/2017/11/13/cafe-achteck-berlins-green-pissoir/ |access-date=2019-11-02 |website=Berlin Love |language=en-US |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102013730/https://withberlinlove.com/2017/11/13/cafe-achteck-berlins-green-pissoir/ |url-status=dead }}</ref> ساڳي نموني جو هڪ سادو، ننڍو ۽ ڇهن ڪنڊن وارو ڊزائن [[ويانا]] ۾ اختيار ڪيو ويو. انهن ۾ [[ولھيلث بيٽز]] جي 1882ع واري پيٽنٽ ڪيل "تيل وارو نظام" استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ خاص تيل ذريعي بدبو ختم ڪئي ويندي هئي ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي ضرورت نه رهندي هئي.<ref>{{Cite web |date=2017-11-14 |title=Wiens letzte Öl-Klos werden saniert |url=https://wien.orf.at/v2/news/stories/2877922/ |access-date=2019-11-02 |website=wien.orf.at |language=de}}</ref> اڄ به لڳ ڀڳ 15 اهڙا پيشاب خانا استعمال ۾ آهن، جڏهن ته هڪ کي بحال ڪري ويانا جي ٽيڪنيڪل ميوزيم ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Wiener Pavillon Pissoir, 1908 – Technisches Museum Wien |url=https://www.technischesmuseum.at/objekt/wiener-pavillon-pissoir-1908 |access-date=2019-11-02 |website=www.technischesmuseum.at}}</ref> [[ايمسٽرڊيم]] جي مرڪز ۾ لڳ ڀڳ 35 ''[[پي ڪرل]]'' موجود آهن، جيڪي گهمايل ڌاتوءَ جي پردي تي ٻڌل هڪ شخص لاءِ پيشاب خانا آهن. انهن مان ڪي ٻه ماڻهن لاءِ به ٺهيل آهن. موجوده ڊزائن 1916ع ۾ [[جئان فان ڊير مي]] تيار ڪيو هو، جڏهن ته سڀئي بچيل نمونا 2008ع ۾ بحال ڪيا ويا. مختلف شڪلين ۽ ماپن وارا pissoirs، جن مان گهڻا سينگاريل لوهي پينلن وارا آهن، اڄ به برطانيا ۾ ڏسي سگهجن ٿا، خاص طور [[لنڊن]]، [[برمنگهم]] ۽ [[برسٽل]] ۾. والٽر ميڪفارلين جو هڪ شخص لاءِ ٺهيل گهمايل لوهي پيشاب خانو اڃا تائين [[پلائمائوٿ]] جي ''Thorn Park'' ۾ موجود آهي.<ref name=":2">{{Cite web |title=street urinals |url=http://www.hevac-heritage.org/items_of_interest/public_health/street_urinals/street_urinals.htm |access-date=2019-11-02 |website=Heritage Group |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128044156/http://www.hevac-heritage.org/items_of_interest/public_health/street_urinals/street_urinals.htm |url-status=dead }}</ref> ڪيترن کي بحال ڪري کليل فضائي عجائب گهرن ۽ ورثي واري ريلوي لائينن تي منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name=":2" /> برطانيا جي ڪجهه نمونن جهڙا سينگاريل مستطيل لوهي {{lang|fr|pissoirs}} [[سڊني]]، [[آسٽريليا]] ۾ 1880ع ۾<ref>{{Cite web |title=Cast Iron Urinal {{!}} Heritage NSW |url=https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=2424619 |access-date=2021-05-18 |website=apps.environment.nsw.gov.au}}</ref> ۽ [[ميلبورن]] ۾ 1903ع کان 1918ع جي وچ ۾ نصب ڪيا ويا. لڳ ڀڳ 40 مان اڄ به 9 پنهنجي اصل جڳهه تي استعمال ۾ آهن، ۽ 1998ع کان نيشنل ٽرسٽ پاران ثقافتي ورثو قرار ڏنا ويا آهن.<ref>{{Cite web |title=Cast Iron Street Urinals - Group |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/64990 |website=Victorian Heritage Database.}}</ref> تازن سالن ۾ برطانيا ۾ عارضي pissoirs پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن، جن ۾ وچئين ٿنڀي جي چوڌاري ڪيترائي کليل پيشاب خانا هوندا آهن.<ref>[https://news.bbc.co.uk/local/threecounties/hi/people_and_places/newsid_8741000/8741294.stm "The Pee Pod - the place to pee in Milton Keynes!"]. [[BBC News]], 15 June 2010.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-11828580 "Edinburgh to trial 'pee pod' street urinals"]. [[BBC News]], 24 November 2010.</ref> عورتن لاءِ ''پيئيزي'' نالي عارضي پيشاب خانو [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Salzmann, Claudia. [http://www.bernerzeitung.ch/region/bern/FrauenPissoir-Kein-leichtes-Unterfangen/story/13734221 "Frauen-Pissoir: Kein leichtes Unterfangen"]. ''[[Berner Zeitung]]'', 18 July 2011 {{in lang|de}}.</ref> 1990ع واري ڏهاڪي تائين پيرس ۾ گهٽيءَ وارا پيشاب خانا عام نظر ايندا هئا، ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جو تعداد 1,200 کان وڌيڪ هو. اهي غير ملڪي سياحن ۾ به مشهور هئا.<ref>Harvey A. Levenstein, ''We'll Always Have Paris: American Tourists in France since 1930'', Chicago: University of Chicago, 2004, {{ISBN|9780226473789}}, [https://books.google.com/books?id=36xgYf4G8JoC&q=famed+pissoirs&pg=PA31 p. 31].</ref> پيرس وارا انهن کي ''ويسپازيئنيس'' چوندا هئا، جنهن جو نالو رومي شهنشاهه [[ويسپاسيئن]] مان ورتل هو. 1990ع کان پوءِ انهن کي سندن بدبو ۽ صفائيءَ جي مسئلن سبب آهستي آهستي [[سانيسيٽ]] سان تبديل ڪيو ويو. اڄ شهر ۾ صرف هڪ ''ويسپاسيئني'' (بوليورڊ آرگو تي) باقي آهي، جيڪا اڃا تائين باقاعدي استعمال ٿئي ٿي. فرانس جي ٻين شهرن ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ به اهڙا پيشاب خانا اڃا موجود آهن. <gallery mode="packed"> VespasienneLarge.jpg|[[پيرس]] جي بوليوارڊ اراگو تي بچيل آخري ''ويسپازيئن'' Vespasienne Honfleur.JPG|[[اونفلور]]، فرانس ۾ ''ويسپازيئن'' Vespasienne à Honfleur.JPG|اونفلور واري ''ويسپازيئن'' جو اندريون حصو Urinal, Bewdley Station - geograph.org.uk - 1148738.jpg|برطانيا جو پراڻو پيشاب خانو، هاڻي استعمال ۾ ناهي Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|[[اوينيو دو مين]]، [[پيرس]] تي {{lang|fr|پسوار}}، لڳ ڀڳ 1865ع، تصوير: [[شارل مارويل]] Pisejo sur Largo de António Calém (Porto, Portugalujo) 002.jpg|[[پورٽو]]، [[پرتگال]] ۾ ٻاهريون پيشاب خانو BS Pissoir Fallersleber Tor.JPG|[[براونشوائگ]]، جرمني ۾ بحال ڪيل ورثي طور محفوظ عوامي پيشاب خانو Cast Iron Pissoir - Miller's Point, Sydney, NSW (7875768066).jpg|[[سڊني]]، [[آسٽريليا]] ۾ وڪٽورين دور جو لوهي پيشاب خانو، لڳ ڀڳ 1890ع Rothesay Victorian Toilets - men's urinals.jpg|[[روٿسي، بيوٽ]] جي وڪٽورين بيت الخلائن ۾ مردن جا پيشاب خانا، لڳ ڀڳ 1899ع </gallery> == فلش وارا پيشاب خانا == گهڻن عوامي پيشاب خانن ۾ پاڻي سان فلش ڪرڻ وارو نظام هوندو آهي، جيڪو پيشاب کي ٿانوَ مان ڌوئي ڪڍي ٿو ته جيئن بدبو پيدا نه ٿئي. فلش ڪيترن مختلف طريقن سان هلايو وڃي ٿو. === دستي هينڊل === [[File:Urinal - New Orleans 2020.jpg|thumb|پيشاب خاني جو فلش هينڊل]] اتر آمريڪا ۾ هن قسم جو فلش عام معيار سمجهيو ويندو آهي. هر پيشاب خاني سان هڪ ننڍڙو هينڊل لڳل هوندو آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ روانو ٿيندي هيٺ ڇڪي فلش هلائيندو آهي. جيڪڏهن ماڻهو هر ڀيري ان کي استعمال ڪن، ته هي نظام تمام ڪارائتو آهي. پر عملي طور تي ڪيترائي ماڻهو فلش نٿا هلائين، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماڻهو هينڊل کي هٿ لائڻ کان ڪيٻائين ٿا، خاص ڪري جڏهن اهو ايترو مٿي هجي جو ان کي پير سان به نه هڻي سگهجي.<ref>With public sit-down toilets, users often kick the flush lever to avoid the perceived or real possibility of infection from touching it.</ref> گهڻي رش وارن هنڌن تي ڪڏهن ڪڏهن پير سان هلندڙ فلش وارا پيشاب خانا به لڳايا ويندا آهن. انهن ۾ فرش تي بٽڻ يا ڀت تي ٽنگ جي ويجهو پيڊل هوندو آهي. [[آمريڪنز وِد ڊس ايبلٽيز ايڪٽ]] موجب فلش والو تيار ٿيل فرش کان {{convert|44|in|cm}} کان وڌيڪ اوچو نه هجڻ گهرجي. ان کان علاوه، پيشاب خانو فرش کان {{convert|17|in|cm}} کان وڌيڪ اوچو نه لڳايو وڃي، ۽ ان جو ڪنارو ڊگهو ۽ جهڪيل هجي، جيڪو ڀت کان گهٽ ۾ گهٽ {{convert|14|in|cm}} ٻاهر نڪتل هجي. اهڙي ترتيب سان ويل چيئر استعمال ڪندڙ آساني سان پيشاب خاني جي ويجهو اچي سگهن ٿا ۽ پيشاب جو وهڪرو مٿي موڙڻ کان سواءِ استعمال ڪري سگهن ٿا. === وقتائتو فلش === [[File:22.Naivasha- Urinal Cistern (4426405151).jpg|thumb|پيشاب خاني جي پاڻيءَ جي ٽانڪي]] يورپ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ دستي فلش هينڊل عام نه آهن. اتي روايتي طور وقتائتي خودڪار فلش وارو نظام استعمال ٿيندو آهي، جيڪو مقرر وقتن تي پاڻمرادو فلش ڪندو آهي. پيشاب خانن جي هڪ گروهه کي مٿان لڳل هڪ گڏيل پاڻيءَ جي ٽانڪي سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن ۾ وقت سنڀاليندڙ نظام هوندو آهي. پاڻي آهستي آهستي ٽانڪي ۾ گڏ ٿيندو رهي ٿو، ۽ جڏهن اهو هڪ مقرر سطح تي پهچي ٿو ته والو کلي ويندو آهي (يا [[سائيفن]] ڪم ڪرڻ لڳندو آهي)، جنهن سان ان گروهه جا سڀئي پيشاب خانا هڪ ئي وقت فلش ٿي ويندا آهن. ساڳيو ڪم اليڪٽرانڪ ڪنٽرولرن ذريعي به ڪيو ويندو آهي. هن نظام ۾ استعمال ڪندڙ کي ڪا ڪارروائي ڪرڻي نه پوندي آهي، پر جڏهن بيت الخلا گهٽ استعمال ٿين، تڏهن پاڻي گهڻو ضايع ٿيندو آهي. انهن ملڪن ۾ ماڻهو خودڪار فلش جا ايترا عادي آهن، جو پاڻي بچائڻ لاءِ دستي فلش لڳائڻ جون ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام ٿينديون آهن. ماڻهو سستي يا جراثيمن جي خوف سبب نه، پر صرف ان ڪري فلش نٿا هلائين، جو اها سندن عادت نه هوندي آهي. پاڻي جي بچت لاءِ، ڪجهه وقتائتي فلش وارن نظامن ۾ پاڻي بچائڻ وارو اوزار لڳايو ويندو آهي. ٽانڪي کي هڪ [[غيرفعال انفرا ريڊ سينسر]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو پيشاب خاني جي استعمال نه ٿيڻ جي صورت ۾ ٽانڪي ڀرڻ بند ڪري ڇڏيندو آهي. هي سينسر ڀت يا ڇت تي لڳل هوندو آهي ۽ پيشاب خانن جي سامهون ٿيندڙ حرڪت کي سڃاڻيندو آهي. === دروازي سان ڪنٽرول ٿيندڙ فلش === هي نظام گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهو پاڻي بچائڻ وارو هڪ پراڻو خودڪار فلش نظام آهي، جيڪو فقط تڏهن ڪم ڪندو آهي جڏهن عوامي بيت الخلا استعمال ڪيو وڃي. دروازي جي فريم ۾ هڪ [[پش بٽڻ]] لڳل هوندو آهي، جيڪو هر ڀيري دروازو کلڻ تي سڀني پيشاب خانن جا فلش والوز هلائي ڇڏيندو آهي. جيتوڻيڪ اهو هر هڪ پيشاب خاني جي الڳ استعمال کي سڃاڻي نٿو سگهي، پر جڏهن پيشاب خانا استعمال نه ٿي رهيا هجن، تڏهن به پاڻي جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کان بچائيندي مناسب فلش مهيا ڪري ٿو. هن طريقي ۾ اسپرنگ سان هلندڙ خودڪار [[دروازو بند ڪندڙ]] ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلش وارو نظام فقط دروازو کلڻ وقت ئي ڪم ڪندو آهي. ٻئي طريقي ۾ دروازي سان ڳنڍيل فلش وارو نظام دروازو کلڻ جي واقعن کي ڳڻيندو آهي، ۽ جڏهن دروازو مقرر تعداد ۾ کلي، تڏهن فلش هلندو آهي. رات جو جڏهن دروازو نه کلندو آهي، تڏهن فلش به نه هلندو آهي. === خودڪار فلش === [[File:Zurn OmniFlo urinal at Sheetz in Bedford PA.jpg|thumb|خودڪار فلش والو سان پيشاب خانو]] [[File:Surveilluminescent Lights in Motion handwash faucets 02.jpg|thumb|ڊگهي ايڪسپوژر واري تصوير ۾ سينسر جي سڃاڻپ واري حد ڏيکاريل آهي]] خودڪار فلش والوز اڳين طريقن جا ڪيترائي مسئلا حل ڪن ٿا، ۽ اڄڪلهه دنيا جي نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. هڪ {{Dubious span|text=غيرفعال|Talk:Urinal#Passive sensors|date=September 2025}} انفرا ريڊ سينسر سڃاڻي ٿو ته پيشاب خانو استعمال ٿيو آهي يا نه. جڏهن ڪو ماڻهو ان جي سامهون بيهي پوءِ هٽي وڃي ٿو، ته سينسر فلش کي هلائي ٿو. عام طور تي هڪ ننڍڙو دستي بٽڻ به هوندو آهي، جيئن سينسر خراب ٿيڻ جي صورت ۾ هٿ سان فلش ڪري سگهجي. خودڪار فلش وارو نظام پراڻن پيشاب خانن ۾ به لڳائي سگهجي ٿو. دستي هينڊل وارن والوز جي جاءِ تي خودمختيار اليڪٽرانڪ والوز لڳايا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري بيٽري سان هلندا آهن، تنهنڪري نئين برقي وائرنگ جي ضرورت نه پوندي آهي. پراڻن وقتائتي فلش وارن نظامن ۾ به اهڙو اوزار شامل ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪمري ۾ مجموعي استعمال جي بنياد تي ٽانڪي ڏانهن پاڻيءَ جي وهڪري کي سنڀالي. اهو هر پيشاب خاني لاءِ الڳ خودڪار فلش فراهم نٿو ڪري، پر سڄي نظام لاءِ فقط هڪ اوزار لڳائڻ سبب اهو سستو ۽ آسان حل آهي. خودڪار فلش کي غلط نموني هلڻ کان بچائڻ لاءِ گهڻا انفرا ريڊ سينسر گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سيڪنڊن تائين ماڻهوءَ جي موجودگي محسوس ٿيڻ ضروري سمجهن ٿا، جيئن ڪو ماڻهو صرف سامهون بيهي رهيو هجي. ان سان جيڪڏهن ڪو ماڻهو صرف اڳيان لنگهي وڃي ته قطار ۾ لڳل سڀ پيشاب خانا هڪ ئي وقت فلش نه ڪندا. عام طور خودڪار فلش وارو نظام ماڻهوءَ جي سينسر واري حد کان ٻاهر وڃڻ جو انتظار ڪندو آهي، پوءِ فلش هلائيندو آهي. اهڙي طرح ان نظام ۾ انهن سينسرن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پاڻي استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ماڻهوءَ جي موجودگي دوران مسلسل فلش هلائيندا رهن ٿا. ==خاص پيشاب خانا== === عورتن لاءِ تيار ڪيل پيشاب خانا === {{Main|عورتن جو پيشاب خانو}} اولهه جي ملڪن ۾ عورتن کي عام طور ويهي يا اُڪڙون ويهي پيشاب ڪرڻ سيکاريو ويندو آهي. تنهنڪري گهڻيون عورتون اهو نه ڄاڻنديون آهن ته بيهي پيشاب جي وهڪري کي اهڙي نموني هدايت ڪري سگهجي ٿي، جيئن بيهي استعمال ٿيندڙ پيشاب خاني لاءِ گهربل هوندو آهي. انهيءَ سبب عورتن لاءِ ڪيترن ئي قسمن جا خاص پيشاب خانا تيار ڪيا ويا آهن، جن ۾ استعمال ڪندڙ کي پيشاب جي وهڪري جو رخ مقرر ڪرڻ جي ضرورت نٿي پوي. نظرياتي طور تي، اهڙي پيشاب خاني کي استعمال ڪندڙ عورت ان جي سامهون پٺيءَ واري پاسي کان اُڪڙون ويهي آسانيءَ سان استعمال ڪري سگهي ٿي، بغير ان جي ته پيشاب جي وهڪري کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. <gallery mode="packed"> File:Femaleurinal.jpg|عورتن لاءِ تيار ڪيل پيشاب خانا File:Unisex Urinals.jpg|ٻنهي جنسن لاءِ گڏيل پيشاب خانا File:Urinating into urinal while standing.jpg|هڪ عورت مردن جي پيشاب خاني ۾ بيهي پيشاب ڪندي File:Mobile leight-weight female urinal (5880032249).jpg|عورتن لاءِ هلڪو ۽ کڻي هلڻ جهڙو پيشاب خانو </gallery> === فن ۽ رابطي وارا پيشاب خانا === '''''Kisses!''''' هڪ تڪراري پيشاب خانو آهي، جيڪو هالينڊ جي عورت ڊزائنر ميڪي فان اسڪائنڊل تيار ڪيو. ان جي شڪل ڳاڙهن چپن جي کليل جوڙي جهڙي آهي.<ref>[http://www.bathroom-mania.com/en/endesign/enkisses.html Kisses!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321060158/http://www.bathroom-mania.com/en/endesign/enkisses.html |date=21 March 2006 }}. Bathroom-mania.com.</ref> مارچ 2004ع جي شروعات ۾ [[نيشنل آرگنائيزيشن فار وومين]] (NOW) ان وقت اعتراض ڪيو، جڏهن [[ورجن ائٽلانٽڪ]] فيصلو ڪيو ته اهي پيشاب خانا [[جان ايف. ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏي]]، [[نيويارڪ شهر]] ۾ پنهنجي ورجن ائٽلانٽڪ ڪلب هائوس ۾ نصب ڪيا وڃن.<ref>{{cite web| date = 18 March 2004| url = http://www.now.org/issues/media/031804virginatlantic.html| title = Tell Virgin Atlantic: There's Nothing 'Fun' About Exploiting Women| publisher = [[National Organization for Women]]| access-date = 23 April 2006| archive-url = https://web.archive.org/web/20130429124528/http://www.now.org/issues/media/031804virginatlantic.html| archive-date = 29 April 2013| url-status = dead}}</ref> عورتن جي ڪيترين ئي ناراض فون ڪالن کان پوءِ ورجن ائٽلانٽڪ جي نائب صدر جان ريورڊن، تنظيم کان معافي ورتي.<ref>{{cite press release|publisher=[[National Organization for Women]]|date=19 March 2004|url=http://www.now.org/press/03-04/03-19.html|title=Outrageous Interruptus: NOW Cheers Decision to Abandon Sexist Urinals|access-date=23 April 2006|archive-date=18 April 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418000701/http://www.now.org/press/03-04/03-19.html|url-status=dead}}</ref> احتجاج ڪندڙن جو خيال هو ته هن ڊزائن جو تعلق [[زباني جنسي عمل]] يا [[يورولاگنيا]] سان آهي، ۽ سندن شڪايت هئي ته اهي پيشاب خانا عورتن بابت امتيازي رويو ظاهر ڪن ٿا. [[نيدرلينڊ]] ۾ [[ميڪڊونلڊز]] جي هڪ ريسٽورنٽ به هڪ گراهڪ جي شڪايت کان پوءِ، جيڪا آمريڪا ۾ ڪمپني جي مرڪزي آفيس تائين پهتي، اهي پيشاب خانا هٽائي ڇڏيا.{{citation needed|date=May 2015}} ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهڙا '''رابطي وارا پيشاب خانا''' (Interactive urinals) به تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي پيشاب دوران استعمال ڪندڙ کي وندر فراهم ڪن ٿا. انهن مان هڪ مثال جاپاني ڪمپني [[سيگا]] جو تيار ڪيل ''ٽوائلٽ'' (Toylet) وڊيو راندين وارو نظام آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ پنهنجي پيشاب جي وهڪري وسيلي پردي تي هلندڙ راند کي ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو.<ref name="Wired">{{cite magazine |author=Geere, Duncan.|url=https://www.wired.com/gamelife/2011/01/sega-urinal-games/|title='Toylet' Games in Japan's Urinals|magazine=Wired|publisher=Wired UK|date=6 January 2011|access-date=20 January 2011}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Urinal mouth.jpg|تڪراري ''Kisses!'' پيشاب خانو، جيڪو هڪ عورت ڊزائنر تيار ڪيو File:CaptiveMedia ExhibitBalham.jpg|لنڊن ۾ ''قيدي سامعين'' لاءِ اشتهاري ڏيک </gallery> === عارضي پيشاب خانا === {{unreferenced|section|date=May 2025}} فوجي ڪاررواين، جهڙوڪ [[ڪوريا جي جنگ]]، [[ويٽنام جي جنگ]] ۽ [[آپريشن ڊيزرٽ اسٽارم]] دوران، عارضي پيشاب خاني طور ''پيشاب جون نليون'' (Piss tubes) استعمال ڪيون وينديون هيون. انهن کي ٺاهڻ لاءِ سپاهي سخت نليءَ جي هڪ پڇاڙيءَ تي اُلٽي ٿيل هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ [[پاڻيءَ جي بوتل]] لڳائيندا هئا ۽ ٻي پڇاڙي زمين ۾ دفن ڪندا هئا. بوتل جو ترو ڪڍي ان کي ڪونڊي جي شڪل ڏني ويندي هئي، جيڪا مناسب اوچائيءَ تي رهندي هئي. پيشاب سڌو زمين ۾ جذب ٿي ويندو هو، ۽ جڏهن اها جاءِ ڀرجي ويندي هئي ته اوزار کي ٻي هنڌ منتقل ڪيو ويندو هو.{{Citation needed|date=June 2008}} === گاڏين ۾ === 2008ع تائين جهاز ٺاهيندڙ ڪمپني [[ايئربس]] پنهنجي گراهڪن کي [[ايئربس اي 380]] جهازن ۾ پيشاب خانا لڳائڻ جو اختيار ڏيڻ لڳي هئي.<ref>{{cite web|author=Aimée Turner|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/04/10/222871/a380-male-urinals-to-become-bog-standard.html|title=A380 male urinals to become 'bog standard'|date=10 April 2008|work=Flight International}}</ref> ==وضاحت== [[File:Wien 103 (4428544487).jpg|thumb|[[ويانا]]، [[آسٽريا]] ۾ مردن جي [[عوامي بيت الخلا]] ۾ رازداري واريون ورهاڱيون رکندڙ پيشاب خانو]] [[File:Sensor-operated-urinals1377p.jpg|thumb|قطار ۾ لڳل سينسر سان هلندڙ پيشاب خانن جو عام بندوبست، جن جي وچ ۾ ڪا ورهاڱي نه آهي]] بيهي پيشاب ڪرڻ وارو '''پيشاب خانو''' (Urinal) اهڙي شخص لاءِ آسان ۽ مناسب آهي، جنهن وٽ پيشاب بيهي ڪرڻ لاءِ تناسل يا ٻيو مناسب جسماني وسيلو هجي. ان جي استعمال لاءِ عمر جي ڪا حد مقرر نه آهي، ۽ مرد ۽ ڇوڪرا هر عمر ۾ عام طور تي پيشاب خانو استعمال ڪندا آهن. [[عورتن لاءِ پيشاب خانو]] پڻ موجود آهن، پر اهي عام ناهن. گهڻي رش وارن [[عوامي بيت الخلا|عوامي بيت الخلائن]] ۾ پيشاب خانا ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. عام [[فلش بيت الخلا]] جي ڀيٽ ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ تيز ۽ وڌيڪ صفائي وارو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پيشاب خاني ۾ فضلي جا جراثيم موجود نه هوندا آهن، نه ئي اضافي دروازن، ڪلفن يا سيٽن کي هٿ لڳائڻو پوندو آهي. پيشاب خانن جو باقاعده استعمال بيت الخلا جي خانن کي وڌيڪ صاف ۽ انهن ماڻهن لاءِ دستياب رکي ٿو، جن کي رفع حاجت ڪرڻي هجي. پيشاب خانو گهٽ جاءِ والاريندو آهي، بناوت ۾ سادو هوندو آهي، ۽ [[فلش بيت الخلا]] جي ڀيٽ ۾ هر فلش تي گهٽ پاڻي استعمال ڪندو آهي، يا ڪڏهن پاڻي جي ضرورت ئي نه هوندي آهي. گهڻا پيشاب خانا عام طور هڪ ئي پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال واري پائپ سان لڳايا ويندا آهن. ڊگهن ۽ ننڍن قد وارن استعمال ڪندڙن جي سهولت لاءِ اهي مختلف اوچائين تي پڻ لڳايا ويندا آهن. عوامي پيشاب خانن ۾ عام طور هڪ پلاسٽڪ جي ڄاري لڳل هوندي آهي، جنهن ۾ ضرورت موجب خوشبوءِ پيدا ڪندڙ [[پيشاب خاني جي خوشبوءِ وارو بلاڪ]] يا "يورينل ڪيڪ" رکيو ويندو آهي. هن ڄاري جو مقصد سخت شين (جهڙوڪ [[سگريٽ جو ٽڪرو]]، [[فضلو]]، [[چيونگ گم]] يا ڪاغذ) کي نيڪال واري نظام ۾ وڃڻ کان روڪڻ آهي، جيئن پائپن ۾ رڪاوٽ پيدا نه ٿئي. ڪجهه ريسٽورنٽن، شراب خانن ۽ ڪلبن ۾ پيشاب خانن ۾ برف به وڌي ويندي آهي، جيڪا بدبو ختم ڪرڻ واري بلاڪ جهڙو ئي ڪم ڪندي آهي، پر بدبودار ڪيميائي مادا استعمال ڪرڻ کان سواءِ. ===بندوبست=== {{unreferenced section|date=May 2025}} [[File:Floor standing urinals.jpg|thumb|فرش تائين وڌايل پيشاب خانا، جيڪي هر قد جي استعمال ڪندڙن لاءِ مناسب آهن]] جاءِ جي بچت ۽ معاشي سهولت جي ڪري پيشاب خانا عام طور الڳ خانن اندر نصب نه ڪيا ويندا آهن. عورتن جي عوامي بيت الخلائن جي ابتڙ، جتي پيشاب خانا نه هوندا آهن، مردن جي بيت الخلائن ۾ وسيلن جي وڌيڪ ڪارائتي استعمال لاءِ پيشاب ڪرڻ وقت ٻين استعمال ڪندڙن جي نظر ۾ بيهڻو پوندو آهي. تازن سالن ۾ ڪجهه ملڪن ۾ پيشاب خانن جي وچ ۾ ورهاڱيون يا پردا لڳائڻ جو رواج وڌيو آهي، جيئن پيشاب ڪرڻ دوران اتفاقي طور جسم ظاهر ٿيڻ جا امڪان ختم ٿين. گهڻي گنجائش وارن عوامي بيت الخلائن ۾ پيشاب خانا عام طور هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾، دروازي جي سامهون لڳايا ويندا آهن، جيئن استعمال ڪندڙن جون پٺيون اندر ايندڙ ماڻهن ڏانهن هجن. اڪثر ڊگهي قطار جي هڪ پڇاڙيءَ تي هڪ يا ٻه پيشاب خانا ٻين کان هيٺ لڳايا ويندا آهن، جيڪي معذور ماڻهن يا انهن لاءِ هوندا آهن، جيڪي عام اوچائي وارن پيشاب خانن تائين آسانيءَ سان نه پهچي سگهن. اهڙين جڳهن تي، جتي مختلف قد جا ماڻهو هجن، جهڙوڪ اسڪول، فرش تائين وڌايل پيشاب خانا لڳايا ويندا آهن، جيئن هر قد وارو شخص ڪنهن به پيشاب خاني کي استعمال ڪري سگهي. الڳ الڳ پيشاب خانن بدران نالي نما (Trough) پيشاب خانا به لڳايا ويندا آهن. انهن کي هڪ ئي وقت ڪيترائي ماڻهو استعمال ڪري سگهن ٿا، پر انهن ۾ رازداري تمام گهٽ هوندي آهي. اهي گهڻو ڪري انهن هنڌن تي لڳايا ويندا آهن، جتي مختصر وقت لاءِ تمام گهڻي گهرج پيدا ٿئي، جهڙوڪ اسڪول، موسيقي ميلا، ناٽڪ، راندين جا اسٽيڊيم، ڊسڪو، ناچ گهر ۽ ڪنوينشن هال. ماضي ۾ پيشاب خانا رڳو واپاري يا اداري وارين عمارتن ۾ لڳايا ويندا هئا، پر هاڻي اهي خانگي گهرن لاءِ به موجود آهن. گهڻن رهواسين وارن گهرن ۾ اهي پاڻي جي وڏي بچت ڪن ٿا ۽ پيشاب جي ڦڙن جي موٽ (Splash back) کي گهٽائين ٿا، جنهن سان صفائي ڪرڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي ٿو. <gallery mode="packed"> File:Urinal with urinal cake gsu cit 2004.jpg|گلابي رنگ جي [[پيشاب خاني جي خوشبوءِ وارو بلاڪ|پيشاب خاني واري ڪيڪ]] سان پيشاب خانو File:Many urinals rows with amber lighting in the Tokyo Cinema's toilet.jpg|[[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] ۾ پيشاب خانا؛ ساڄي پاسي وارو معذور ماڻهن لاءِ هٿ پڪڙڻ واريون ريلنگون رکي ٿو File:2007-08-cesko-344.jpg|[[چيڪ جمهوريه]] ۾ پيشاب خانا File:Urinal 3.jpg|[[لاس اينجلس]] ۾ نالي نما پيشاب خانو File:Urinals Munich, Germany.JPG|[[ميونخ]]، [[جرمني]] جي ريلوي اسٽيشن تي پيشاب خانو File:GOMA toilets 02.jpg|[[برسبين]]، [[آسٽريليا]] جي آرٽ ميوزيم ۾ جديد نالي نما پيشاب خانو File:Wallurinal.jpg|[[سري، برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] جي [[اسٽيٽسن بائول اسٽيڊيم]] ۾ پراڻي طرز جو ڀت سان لڳل پيشاب خانو File:Historic American Buildings Survey Cervin Robinson, Photographer June 1959 URINAL DETAIL, BOYS' TOILET, BASEMENT SOUTH WING - Mayhew School, Poplar and Chambers Streets, Boston, HABS MASS,13-BOST,67-8.tif|[[بوسٽن]] جي ثانوي اسڪول (تقريباً 1933ع–1959ع) جا پراڻا پيشاب خانا File:Urinal at the school ,showing boys and girls side. (5075089050).jpg|[[تامل ناڊو]]، [[ڀارت]] جي هڪ اسڪول ۾ ڇوڪرن (ساڄي) ۽ ڇوڪرين (کاٻي) لاءِ ٻاهريان پيشاب خانا </gallery> ==پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا== 1990ع واري ڏهاڪي کان مارڪيٽ ۾ اهڙا پيشاب خانا موجود آهن، جيڪي پاڻي استعمال ئي نٿا ڪن. انهن کي '''پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا''' (واٽرليس يورنلس) يا '''بغير فلش وارا پيشاب خانا''' (فلشليس يورينلس) چيو ويندو آهي. پهريون پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ جرمن-آسٽريائي موجد [[ولهيلم بيٽز]] تيار ڪيو، جنهن تيل تي ٻڌل هڪ سائيفن استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''يورينول'' نالي مايع استعمال ٿيندو هو. پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا هر سال في پيشاب خانو تقريباً {{convert|15000|and|45,000|gal|L}} پاڻي بچائي سگهن ٿا، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته مقابلي لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانو هر فلش ۾ ڪيترو پاڻي استعمال ڪري ٿو ۽ روزانو ڪيترا ڀيرا استعمال ٿئي ٿو. مثال طور، هي انگ اکر ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته هڪ پيشاب خانو هر ڪاروباري ڏينهن ۾ 40 کان 120 ڀيرا استعمال ٿئي.<ref>"Going Green Pays Off", ''Buildings'' magazine, July 2004</ref> پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا خالص ۽ بنا پاڻيءَ سان ملايل [[پيشاب]] گڏ ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، جنهن کي [[ڀاڻ]] طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Munch">von Münch, E., Winker, M. (2011). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/875 Technology review of urine diversion components – Overview on urine diversion components such as waterless urinals, urine diversion toilets, urine storage and reuse systems]. Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH, Chapter 4</ref> === بدبوءَ تي ضابطو === 1991ع ۾ واٽرليس ڪمپني پاران متعارف ڪرايل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن<ref>{{cite web|url=http://www.exceldryer.com/TopTen2002.asp |title=XLerator Hand Dryer – Top Ten |access-date=5 February 2014}}</ref> ۽ 2001ع ۾ فالڪن واٽر فري ٽيڪنالاجيز، [[سلون والو ڪمپني]] ۽ [[ڊوراوِٽ]] جي ماڊلن ۾ پاڻيءَ بدران هڪ خاص سيل ڪندڙ مايع سان ڀريل ٽريپ ڪارٽريج استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مايع، جيڪو پاڻيءَ کان هلڪو هوندو آهي، ''يو'' شڪل واري موڙ ۾ گڏ ٿيل پيشاب جي مٿاڇري تي تري ويندو آهي ۽ بدبوءَ کي هوا ۾ نڪرڻ کان روڪيندو آهي. ڪارٽريج ۽ سيل ڪندڙ مايع کي وقت بوقت تبديل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا اهڙو نيڪال وارو نظام به استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪو بدبوءَ کي اندر ئي ڦاسائي ڇڏي، جنهن سان بيت الخلا ۾ عام طور محسوس ٿيندڙ بدبو پيدا نه ٿيندي.{{Citation needed|date=December 2013}} بدبو ختم ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو [[ڪاروما]] ڪمپني متعارف ڪرايو، جنهن پنهنجي پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن ۾ [[پيشاب خاني جي خوشبودار گولي]] لڳائي، جيڪا استعمال دوران سرگرم ٿي ويندي هئي.{{Citation needed|date=December 2013}} بدبوءَ تي ضابطو رکڻ لاءِ ڪجهه پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن ۾ سادي هڪ طرفي والوز به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي يا ته چپٽي رٻڙ جي نليءَ تي ٻڌل هوندا آهن (جيڪا پيشاب وهي وڃڻ وقت کلي ويندي آهي) يا وري سليڪون جي ٻن ''پردن'' تي مشتمل هوندا آهن. پهريون نظام جرمني جي ڪمپني ''ڪيراماگ'' جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني (سينٽارس ماڊل) ۾ استعمال ٿئي ٿو،<ref>von Münch, E., Winker, M. (2011). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/1146 Worldwide listing of suppliers for waterless urinals – Appendix 1 for technology review of urine diversion components]. Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH</ref> جڏهن ته ٻيو نظام ڏکڻ آفريڪا جي ڪمپني ''ايڊيڪام'' طرفان ''ايڪو سميل اسٽاپ'' جي نالي سان مارڪيٽ ۾ آندو ويو.<ref>von Münch, E., Dahm, P. (2009). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/890 Waterless Urinals – A Proposal to Save Water and Recover Urine Nutrients in Africa]. 34th WEDC International Conference, [[اديس ابابا]], [[ايٿوپيا]]</ref> === استعمال === پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا گهڻي رش وارن هنڌن تي، انهن جڳهن تي جتي پاڻيءَ جي فراهمي ڏکيو هجي، يا جتي [[پاڻي جي بچت]] گهربل هجي، اتي لڳائي سگهجن ٿا. جرمني ۾ 2009ع کان پوءِ اهڙا پيشاب خانا ڪافي عام ٿي ويا آهن، ۽ اهي هوٽلن، سئنيما گهرن، شاهراهن جي آرامگاهن، ريلوي اسٽيشنن ۽ ٻين ڪيترين ئي جڳهن تي ڏسي سگهجن ٿا. اندازو لڳايو ويو ته 2009ع ۾ جرمني ۾ لڳ ڀڳ 60 لک پيشاب خانا هئا، جن مان تقريباً هڪ لک پاڻي کان سواءِ هئا.<ref name="EcoUrinal">[http://wupperinst.org/fa/redaktion/downloads/publications/EcoInno_Urinals_de.pdf Oeko-Innovationen: Wasserlose Urinale. Kein Wasserverbrauch und mehr Hygiene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250623132808/https://wupperinst.org/fa/redaktion/downloads/publications/EcoInno_Urinals_de.pdf |date=2025-06-23 }} (in German), 2009</ref> آسٽريليا جي شهر [[برسبين]] ۾ 2005ع کان 2008ع تائين سخت [[آسٽريليا ۾ پاڻيءَ جون پابنديون#ڪوئنزلينڊ|پاڻيءَ جون پابنديون]] لاڳو ٿيڻ سبب شهري انتظاميا ڪيترن هنڌن تي پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانن کي پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن سان تبديل ڪرڻ جو حڪم ڏنو. اڄڪلهه برسبين ۾ پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانا گهٽ ئي ڏسڻ ۾ اچن ٿا.{{citation needed|date=March 2018}} === تنصيب ۽ سار سنڀال === پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن جي نيڪال وارين پائيپن جي قطر، ڍلان ۽ مواد جي چونڊ صحيح نموني ٿيڻ گهرجي، جيئن پائيپن ۾ [[اسٽرووائيٽ]] (''پيشاب جو پٿر'') ۽ [[ڪيلشيم فاسفيٽ]] جي تهه نه جمي، جيڪا بندش پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ مهانگين مرمتن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Munch" /> پاڻي سان نه ملايل پيشاب ڌاتن (اسٽينليس اسٽيل کان سواءِ) لاءِ [[زنگ آور]] هوندو آهي، تنهنڪري پيشاب جي نيڪال لاءِ عام طور پلاسٽڪ جون پائيپون وڌيڪ مناسب سمجهيون وينديون آهن.<ref name="Munch" /> گهڻا پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا پاڻ مٿاڇري تي بدبودار داغ پوڻ کان نٿا روڪين، تنهنڪري انهن ۽ سندن چوڌاري واري حصي جي باقاعده صفائي اڃا به ضروري هوندي آهي. جيڪڏهن ٺاهيندڙ جي هدايتن مطابق سار سنڀال ڪئي وڃي ته بهتر نموني تيار ڪيل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا، پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانن کان وڌيڪ بدبو پيدا نٿا ڪن. بهرحال، ڪجهه بدبو روڪڻ وارا اوزار ٻين جي ڀيٽ ۾ ڊگهي عرصي تائين بهتر ڪم ڪن ٿا. ٺاهيندڙ جي هدايتن موجب، هر قسم جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني ۾ بدبو روڪڻ واري اوزار جي باقاعده ۽ مڪمل سار سنڀال ضروري هوندي آهي. === آمريڪا ۾ صورتحال === 1994ع کان آمريڪي وفاقي قانون موجب هڪ فلش ۾ هڪ گيلن کان وڌيڪ پاڻي استعمال ڪرڻ جي اجازت ناهي. آمريڪي ماحولياتي تحفظ واري اداري (EPA) جو اندازو آهي ته هڪ عام پيشاب خانو روزانو لڳ ڀڳ 20 ڀيرا فلش ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ساليانو پاڻيءَ جو اوسط استعمال {{convert|7300|gal|L}} ٿئي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://epa.gov/WaterSense/pubs/faq_lfu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402210356/http://www.epa.gov/watersense/pubs/faq_lfu.html |url-status=dead |archive-date=2 April 2010 |title=WaterSense Labeled Flushing Urinals |publisher=Epa.gov |date=22 December 2008 |access-date=5 February 2014}}</ref> آمريڪي [[عمارت سازي جا ضابطا|عمارت سازي جي ضابطن]] تحت ميڪانيڪي ٽريپن جي اجازت نه آهي،{{Citation needed|date=April 2010}} جيتوڻيڪ ٻين ڪيترن ملڪن ۾ انهن جي اجازت ڏني ويندي آهي. شروعاتي دور ۾ پلمبرن جي [[مزدور يونين]] پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو خيال هو ته اهي صحت ۽ حفاظت لاءِ خطرو آهن، پر بعد ۾ سائنسدانن جي تحقيق انهن خدشن کي رد ڪري ڇڏيو. جڏهن ٺاهيندڙن کي ضابطن ۾ تبديلي ڪرائڻ ۾ مخالفت ملي، تڏهن هڪ سمجهوتو ڪيو ويو. [[يونيفارم پلمبنگ ڪوڊ]] ۾ ترميم ڪري اجازت ڏني وئي ته پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا لڳايا وڃن، پر انهن جي پٺيان مستقبل لاءِ غيراستعمال ٿيل پاڻيءَ جون لائينون به موجود هجن.<ref>{{citation|url=https://www.wired.com/magazine/2010/06/ff_waterless_urinal/all/1|title=Pissing Match: Is the World Ready for the Waterless Urinal?|author=Joshua Davis|date=22 June 2010|publisher=Wired}}</ref> اهڙي طرح جيڪڏهن مستقبل ۾ پاڻي کان سواءِ ماڊل غيرمطمئن ثابت ٿين، ته روايتي پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانا ٻيهر لڳائي سگهجن. مارچ 2006ع ۾ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] خبر ڏني ته [[فلاڊيلفيا]] جي پلمبر يونين ناراض ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊولپر ''لبرٽي پراپرٽي ٽرسٽ'' [[ڪامڪاسٽ سينٽر (دفتري عمارت)|ڪامڪاسٽ سينٽر]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا لڳائڻ جو فيصلو ڪيو هو. يونين جو خيال هو ته ان سان سندن روزگار گهٽجي ويندو، جڏهن ته ڊولپر جو چوڻ هو ته هن فيصلي سان شهر جا هر سال {{convert|1600000|gal|L}} پاڻي بچندو.<ref>{{cite news|first= Inga | last= Saffron| title= Phila. no-flush standoff unclogged, with a catch| work=[[The Philadelphia Inquirer]]| pages=A1, A10| date=5 April 2006}}</ref> فيبروري 2010ع ۾ [[ڪيليفورنيا ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] پنهنجي هيڊڪوارٽر مان 2003ع ۾ لڳايل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا هٽائي ڇڏيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن بابت سوين شڪايتون مليون، جن ۾ بدبو ۽ فرش تي پيشاب جا ڦڙا شامل هئا.<ref>[http://www.news10.net/news/local/story.aspx?storyid=75852 Cal/EPA headquarters flushes waterless urinals]. news10.net (22 February 2010).</ref> عملدارن موجب مسئلي جو بنيادي سبب عمارت جي موجوده پلمبنگ نظام سان انهن جي غيرمطابقت هئي.<ref>California Environmental Protection Agency, [http://www.calepa.ca.gov/pressroom/Releases/2010/April1.pdf "CAL/EPA Issues Statement on Waterless Urinals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308025338/http://www.calepa.ca.gov/PressRoom/Releases/2010/April1.pdf |date=8 March 2013 }}, 1 April 2010</ref> <gallery mode="packed"> File:McDonald's waterless urinal.JPG|برطانيا جي ميڪڊونلڊز ريسٽورنٽن ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Waterless urinals grab bars for disabled.jpg|پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو (ساڄي پاسي وارو معذور ماڻهن لاءِ) File:Waterless urinals (2921485136).jpg|[[سوئٽزرلينڊ]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Sloan Waterfree urinal.JPG|[[ڪيليفورنيا]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو File:Mingitorios secos (6025791175).jpg|[[ارجنٽينا]] ۾ ڇوڪرن لاءِ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Waterless urinal for females (5880398360).jpg|جرمني جي شهر فرينڪفرٽ جي اسٽيشن تي عورتن لاءِ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو File:The flat rubber tube for odour control in waterless urinal of Keramag Centaurus model.jpg|ڪيراماگ جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني ۾ بدبو روڪڻ لاءِ چپٽي رٻڙ جي نلي File:Urine stone in urinals from Uridan (2957167291).jpg|[[نيدرلينڊ]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني جي پلمبنگ تي ''پيشاب جي پٿر'' جا تهه </gallery> ==گهٽيءَ وارا پيشاب خانا== {{Further|پيسوار}} ڪجهه هنڌن تي پيشاب خانا عوامي رستن، فٽ پاٿن يا عوامي هنڌن جهڙوڪ پارڪن ۾ به نصب ڪيا ويندا آهن. اهڙن پيشاب خانن ۾ رازداري برقرار رکڻ لاءِ ورهاڱا يا پردا لڳل هوندا آهن، ۽ ڪجهه مڪمل طور بند جوڙجڪ وارا هوندا آهن. انهن ۾ پاڻيءَ سان فلش ڪرڻ وارو نظام هجي به سگهي ٿو ۽ نه به. پهريان ''پيسوار'' 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيرس]] ۾ نصب ڪيا ويا، ۽ پوءِ آهستي آهستي اهو تصور ٻين يورپي شهرن ۾ به مقبول ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن رڳو پيرس ۾ اهڙن پيشاب خانن جو تعداد هڪ هزار کان وڌيڪ هو، تڏهن اهي پنهنجي عروج تي هئا. بعد ۾ ٻنهي جنسن لاءِ گڏيل سهولتن کي ترجيح ڏيڻ سبب اهي تاريخي پيشاب خانا آهستي آهستي ختم ٿيندا ويا. 21هين صديءَ ۾ ڪجهه هنڌن تي مردن جي عوامي هنڌن تي پيشاب ڪرڻ کي ٻيهر مسئلو سمجهيو ويو، جنهن کان پوءِ جديد طرز جا گهٽيءَ وارا پيشاب خانا ٻيهر نصب ڪيا ويا. [[نيدرلينڊ]] جي مختلف شهرن ۾ شرابي ماڻهن طرفان عوامي هنڌن تي پيشاب ڪرڻ کي گهٽائڻ لاءِ حڪمت عملي سان گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪيا ويا آهن. [[ايمسٽرڊيم]] ۾ تاريخي پيشاب خانن جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي، جتي شهر جي مرڪز ۾ لڳ ڀڳ 30 ''پلاسڪرُل'' (Plaskrul) موجود آهن، جيڪي بغير فلش وارا پيشاب خانا آهن ۽ انهن جي چوڌاري وڪريل رازداريءَ واري اسڪرين لڳل هوندي آهي. تازن سالن ۾ اهڙا پيشاب خانا به نصب ڪيا ويا آهن، جيڪي ڏينهن جو يا خاص تقريبن کان سواءِ زمين اندر لهي ويندا آهن، جيئن ضرورت نه هئڻ وقت جاءِ بچائي سگهجي. بند حالت ۾ اهي فٽ پاٿ تي وڏي [[مين هول]] جي ڍڪ وانگر نظر ايندا آهن. اهڙا زمين اندر لهي ويندڙ ماڊل، جهڙوڪ ڊچ ڪمپني ''يوريلفٽ'' جا ٺاهيل، [[برطانيه]] ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا. رات جو جڏهن بار کليل هوندا آهن ته اهي زمين مان مٿي نڪري ايندا آهن، ۽ بار بند ٿيڻ کان ڪجهه وقت پوءِ ٻيهر زمين اندر هليا ويندا آهن، جنهن سبب ڏينهن جي وقت ماڻهن کي نظر نٿا اچن. [[File:Urinoir et WC mobiles.jpg|thumb|پلاسٽڪ جو هلندڙ ڦرندڙ پيشاب خانو، جيڪو روايتي پورٽبل بيت الخلا جي ڀرسان لڳل آهي. ان جا چار پاسا هڪ ئي وقت چار ماڻهن کي استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا.]] [[فلپائن]] ۾ [[ماريڪينا]] اهو پهريون شهر هو، جتي 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪيا ويا. جڏهن ماريڪينا جو ميئر [[باياني فرناندو]] [[ميٽروپوليٽن منيلا ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جو چيئرمين مقرر ٿيو، تڏهن هن [[ميٽرو منيلا]] جي ٻين علائقن ۾ به گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪرايا.{{Citation needed|date=June 2009}} <gallery mode="packed"> File:Public urinal, Adelaide Street - geograph.org.uk - 1528654.jpg|[[لنڊن]] ۾ جديد گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Urinal Vauxhall Cross.jpg|[[ووڪسال]]، لنڊن ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Public urinal Urilift London Charterhouse Street.jpg|''يوريلفٽ'' گهٽيءَ وارو پيشاب خانو، جيڪو ضرورت نه هئڻ وقت زمين اندر هليو ويندو آهي File:Public Urinal, The Parade, Watford - geograph.org.uk - 714173.jpg|زمين اندر لٿل ''يوريلفٽ'' پيشاب خاني جي جڳهه رڳو هڪ گول دائري سان ظاهر ٿئي ٿي File:Dutch street urinal Sarah Stierch.jpg|[[ايمسٽرڊيم]] ۾ عارضي ۽ هلندڙ ڦرندڙ پيشاب خانو File:Krul urinoir in Amsterdam.jpg|ايمسٽرڊيم جو روايتي ''ڪرُل'' پيشاب خانو File:Stockholm urinal.jpg|[[اسٽاڪ هوم]] ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:20111128 Urinoir Hoge der A Groningen NL.jpg|[[خرونينگن]] ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Pissoir Spielbudenplatz 003.jpg|[[هيمبرگ]]، جرمني ۾ جديد طرز جو گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:India - Varanasi public toilet - 2118.jpg|[[واراڻسي]]، ڀارت ۾ عوامي بيت الخلا </gallery> == حوالا == {{حوالا}} dn3qmqzw1n3cofjgovun8up3zd9dj5f 0 39893 390735 255397 2026-07-04T05:47:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390735 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |name =ٿوھر |fossil_range = |image = Various Cactaceae.jpg |image_caption = ٿوھرن جا قسم |taxon = ڪيڪٽيسياء |authority = [[اينٽوني لئورينٽ ڊي جوسيئو]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630172915/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf |archivedate=2013-06-30 |df= }}</ref> |subdivision_ranks = [[ذيلي خاندان]] |subdivision = *[[ڪيڪٽئائڊيئاء ]] * [[Maihuenioideae]] * [[Opuntioideae]] * [[Pereskioideae]] |synonyms=*Opuntiaceae <small>Desv.</small> * Leuchtenbergiaceae <small>Salm-Dyck ex Pfeiff.</small> |synonyms_ref=<ref name="gbif.org">{{cite journal|title=Cactaceae|url=https://www.gbif.org/species/2519|website=gbif.org|publisher=GBIF Secretariat: GBIF Backbone Taxonomy|accessdate=April 16, 2017|doi=10.15468/39omei|date=Feb 14, 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219174126/http://www.gbif.org/species/2519|archivedate=February 19, 2017|df=|last1=Org|first1=Registry-Migration.Gbif|type=Data Set}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219174126/http://www.gbif.org/species/2519 |date=February 19, 2017 }}</ref> }} {{Multiple image |direction=vertical |align=right |width=225|image1=Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|image2=Cactus1web.jpg |caption1=سنگاپور ۾ ھڪ نباتاتي باغ ۾ ٿوھرن جي پک |caption2= ٿوھرن جي ڪيترن ئي جنسن ۾ ڊگھا ڪنڊا ٿيندا آهن}} '''ٿوهر''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Cactus'''}} ھڪ ٻوٽي جو نالو آهي سنڌ ۾ عام ڪو نه ٿئي، ڪوٽڙيءَ کان پرتي ڪراچي طرف جيڪا پٿرائتي ڳاڙهي زمين آهي ان ۾ جام ٿئي ٿو ۽ ڪراچيءَ جي ويجهو ملير وٽ تمام گهڻي انداز ۾ ٿئي ٿو. ٿر ۾ جيئن مهراڻي يا رڻ جي ڪنڌيءَ کي ويجهو تيئن ٿوهر جام. جيئن پرتي اوڀر ڏي تيئن گهٽيا ويندا، تان جو ڇاڇري تعلقي جي وچ ۽ اوڀر واري ڀاڱي ۾ ٿوهرن جو نشان به ڪو نه لڀي. ٿوهر ٻڪرين ۽ ڇيلڙين لاءِ ڏڪار جي وقت ۾ واحد آسرو آهن. جنهن سال برساتون ڪو نه پون، گاهه ڪو نه اڀرن، چاري جي لاءِ پن نالي کي نه ڏسجي، تڏهن اهي ٿوهر ئي آهن جن جي شاخن جون ڪچڙيون چوٽيون ڳاڙهن گلڙن واريون کير سان ٽمٽار ٿيل، ٻڪرين جي جياپي جو وسيل آهن. ڪي ٿوهر ايڏا وڏا هوندا آهن جو درخت پيا نظر ايندا آهن بعضي سندن پکيڙ زمين جا ڏهه پندرهن فوٽ همچورس والاري ويندي آهي. سياري جي موسم ۾ مسافرن لاءِ ٿوهر سيءَ لاهڻ جو نسخو آه<ref>ڪتاب:سير ريگستان؛ ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي؛ايڊيشن: 1976؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref>ي. ٿوهر جي ڪاٺي وري اهڙي ٻري، جهڙو اڳڙين جو موئرو يا ڪا تيل جي ڏياٽي ٻري. جيئن سخت هوا لڳي تيئن شعاع ۽ شعلو ڪري. ٿوهر جي وڻ ڀٽن ۽ لاهن تي، ننڍن دڙن ۽ مٿاڇري واري ڪُنئري زمين تي جام ٿئي. ڏهرن جي سخت زمين ۾ ڪونه اُڀري، تنهنڪري مهراڻي، ڇاڇري شهر کان اولهه طرف سڄي تعلقي ۾، مٺي تعلقي جي به اتر-اولهه ۾ جام ٿئي. اسلام ڪوٽ کان ڏکڻ-اوڀر ۽ ڇاڇري تعلقي جي اوڀر پاسي سڄي ڪنٺي واري ڀاڱي ۾، جتي وڏا ڏهر ۽ زمين ڪجهه سخت آهي، اتي نالي ماتر به ڪونه ٿئي. کائڙ ۾ به ڪونه ٿئي، البت ننگرپارڪر جي ڪارونجهر ٽڪريءَ ۾ ٿيندو آهي.<ref name = " رائچند هريجن "/>. هن جو ٿڙ هڪ هوندو آهي، مگر زمين سان لاڳو ان مان ٽاريون اهڙيءَ طرح نڪرنديون آهن، جو چوڌاري زمين جي سنوت ۾ پکڙيون پيون هونديون آهن، ۽ هڪ يڪو گهاٽو مُڇو پيو لڳندو آهي، ٽاريون روُل جهڙيون ٿلهيون ۽ ڦيڦيون ٿينديون آهن جن کي ”ڏانڊا“ چئبو آهي. ٽاريون روُل جهڙيون ٿلهيون ۽ ڦيڦيون ٿينديون آهن جن کي ”ڏانڊا“ چئبو آهي، جن ۾ اندر نرم ڳڀ ۾ اڇو کير ٿيندو آهي جو دوائن ٺاهڻ ۾ ڪم ايندو آهي. ٽارين تي ننڍا، پر تکين چُهنبن سان ڪنڊا ٿيندا آهن. ٽارين جي ڇيڙن تي ننڍا ڳاڙها گل ٿيندا آهن، جي ٻڪريون چاهه سان کائينديون آهن. هن ۾ پن تمام ننڍا مائيدار ٿين. ٿوهر جو ڏانڊو ڪپي برساتي موسم ۾ زمين ۾ هڻي ڇڏبو ته اُڀري وڻ ٿي ايندو. ڏڪار ۾ جڏهين برسات نه پوندي آهي، تڏهين ٻيا وڻ سُڪي ويندا آهن، يا ڪومائجي ويندا آهن، گاهه ته اصل ڪونه ٿئي، ان وقت به ٿوهر سائو ۽ سرسبز ٿيو بيٺو هوندو آهي. ٻڪريون ۽ ڇيلڙا پن ۽ گل کائي ڍؤ ڪندا آهن. هن ۾ رڳا ڏنڊا ڏنڊا ٿين، سي به اندر ڦيڦا، جي ڪنهن به ڪم ڪونه اچن. گهڻن سالن بعد نيٺ وڻ سُڪي اتي ئي ڍير ٿيو پيو هوندو آهي، جو نيٺ ڀڄي ڀُري ختم ٿي ويندو آهي ۽ وري نوان وڻ اُڀرندا آهن.<ref name = " رائچند هريجن "/>. ڪي ٿوهر ننڍا ۽ ڪي وڏا ٿيندا آهن، جن جي چوڌاري گهيرو ڪافي ٿيندو آهي. هي وڻ گرم آهي. سيري جو ڊاڀي ڪرڻ وقت مسافر ڪنهن مٿاهين هنڌ تي، ڀٽ جي تِڙڪول واري پاسي ٿوهر جو وڻ ڳولي، ان جي ڀرسان زمين ٻُهاري پاٿاري ٺاهي سمهي پوندا آهن ته سيءُ گهٽ پوندو آهي. ٿوري اوڇڻ هوندي به رات گذاري ويندا آهن. هن جا ڏنڊا ڦيڦا ٿيندا آهن، تنهنڪري سُڪڻ بعد جلد وڏو مَچ ڪري سڙندا آهن. بعضي سياري جو مسافر سيءُ لاهڻ لاءِ سُڪل ٿوهر نهاري تِيلي ڏيندا آهن ته هڪدم ڀنڀٽ ٿيو پوي ۽ چوڌاري ڪافي مفاصلي ۾ سيءَ جو نالو به ڪونه رهي، سيءُ لاهي وري روانا ٿين<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> == حوالا == {{حوالا}} e7q97caw4h2blrqglfqosd4eckdg7ys 0 42265 390714 389378 2026-07-04T00:40:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390714 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2022}} {{Infobox country |conventional_long_name ='''اسٽيٽ آف ايريزونا '''<br> State of '''Arizona''' |common_name = |image_flag =Flag of Arizona.svg |Flaglink = [[Flag of Arizona|Flag]] |image_coat =Arizona-StateSeal.svg |symbol_type = Seal |national_motto = |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:1.15em; |liststyle = |national_anthem= |image_map = USA orthographic.svg <!-- consensus map, see talk page --> |map_caption = |alt_map = Projection of North America with the United States in green |image_map2 =Arizona in United States.svg |alt_map2 = The United States and its [[Territories of the United States|territories]] |map_caption2 = ايريزونا جي رياست ڳاڙهي رنگ سان آمريڪا جي گڏيل رياستن جي نقشي ۾ ڏيکاريل |map_width = 120px |capital = [[فينڪس]] |largest_city = [[فينڪس]] |official_languages = انگريزي |languages_type =مقامي ٻوليون. |languages = *انگريزي ڳالهائيندڙ: 74.1 سيڪڙو *اسپيني ڳالھائيندڙ: 19.5 سيڪڙو * ناواجو ٻولي ڳالهائيندڙ:1.9سيڪڙو *باقي ٻيا :4.5 سيڪڙو |official_religion = ڪوبہ نہ |demonym = [[ايريزونين]] |ethnic_groups = |government_type = جھموريت |leader_title1 = [[ايريزونا جا گورنر|گورنر]] |leader_name1 =ريپبلڪن پارٽي جو [[ڊوگ ڊيوسي]] |leader_title2 = [[ايرزونا جا ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]] |leader_name2 = مشيل ريگن |leader_title3 = سينيٽر |leader_name3 = ٻئي ريپبلڪن پارٽيءَ جا: *[[جان ميڪ ڪين]] *[[جيف فليڪ]] |leader_title4 = |leader_name4 = |legislature = ايريزونا ليجسليچر |upper_house = سينيٽ جنھن ۾ رياست جا ٻہ ميمبر |lower_house = ھائوس آف رپريزنٽٽيٽوز جنھن ۾ رياست جا 9 ميمبر جن مان 5 ريپبلڪن پارٽي جا ۽ 4 ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جا آھن (2018) |sovereignty_type = |established_event1 =پراڻو نالو |established_date1= ايريزونا ٽيريٽري |established_event2 = وفاق واري يونين ۾ شامل ٿيڻ جي تاريخ |established_date2= 14 فيبروري 1912 |established_event3 = ھر اول شامل ٿيندڙ رياستن ۾ نمبر 48 |established_date3 = |established_event4 =سڀ کان وڏي ڪائونٽي |established_date4 = ڪوڪونينو |established_event5 = |established_date5 = |area_rank = ڇھون نمبر |area_magnitude = |area_km2 =295,234 |area_sq_mi = |percent_water = 0.35 سيڪڙو |area_label = |area_label2 = |area_data2 = |area_footnote = |population_census_year = 2016 |population_census_rank = آمريڪي رياستن ۾ نمبر |population_census= 7,016,270 (2017 est. |population_estimate = 7,016,270 (2017 est.) |population_estimate_year = 2017 |population_estimate_rank = 14 نمبر |population_density_km2 =22 |population_density_sq_mi= . |population_density_rank =33 رياستن ۾ نمبر |GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank= |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = |Gini_change= |Gini = |Gini_ref = |HDI_year = |HDI_change = |HDI = |HDI_ref = |HDI_rank = |EF_year = |EF = |EF_rank = |currency = |currency_code = |country_code = |utc_offset = |utc_offset_DST = |calling_code = |iso3166code = |date_format = MM/DD/YYYY |drives_on = ساڄو پاسو {{ref label|driving|e|}} |cctld = {{nowrap|[[.us]]{{nbsp|3}}[[.gov]]{{nbsp|3}}[[.mil]]{{nbsp|3}}[[.edu]]}} | footnotes = }} {{Infobox U.S. state symbols |Name = '''ايرزونا''' |Flag = Flag of Arizona.svg |Seal = Seal of Arizona.svg |Amphibian = ايرزونا جو وڻن وارو ڏيڏر [[فائل:Hyla eximia.jpg]] |Bird = [[ڪيڪٽس رين]] (Cactus wren) [[فائل:Campylorhynchus brunneicapillus 20061226.jpg|thumb|upright=0.85|[[Cactus wren]], the Arizona state bird]] |Butterfly =پپيلو ملٽيڪاديتا (Papilio multicaudata) [[فائل:SWALLOWTAIL, TWO-TAILED (Papilio multicaudata) (7-29-2014) sycamore cyn, pajarito mts, santa cruz co, az -01 (14829689145).jpg|thumb|Mud-puddling in [[Arizona]], United States]] |Fish =اپاچي ٽرائوٽ (Apache trout ) |Flower =سھارو ٿوھر جو گل [[فائل:Carnegiea gigantea (3).jpg|thumb|سگوارو ٿوھر (Saguaro cactus)جو ھل ايرزونا جو سرڪاري گل آھي]] |Insect = |Mammal =ڇليدار پڇ واري ٻلي (Ring-tailed cat) [[فائل:Bassariscus.jpg|thumb|Two ringtails]] |Reptile = ڪروٽلس ولارڊي (Crotalus willardi) [[فائل:Arizona ridgenosed rattlesnake closeup.jpg]] |Tree = پئلو وردي(Palo verde) يا پارڪنسونيا (Parkinsonia) |Colors = نيرو ، پراڻي سون جو رنگ |Firearm = ڪولٽ روالور |Fossil = [[Petrified wood]] |Gemstone = فيروزو (Turquoise) |[[File:Woods Canyon Lake.jpg|thumb|ووڊس ڪينئن ڍنڍ]] [[فائل:High Grade Slaughter Mountain Arizona Fire Agate Rough.jpg]] |Motto = Latin: ''[[Ditat Deus]]''<br/>(God enriches) |Rock = [[Petrified wood]] |Ships = [[USS Arizona|USS ''Arizona'']] |Slogan = ''The [[Grand Canyon]] State'' |Soil = [[Casa Grande (soil)|Casa Grande]] |Song = "[[State songs of Arizona#State Anthem|Arizona March Song]]"<br/>"[[State songs of Arizona#Alternate State Anthem|Arizona]]" (alternate) |Route Marker = Arizona 87.svg |Quarter = 2008 AZ Proof.png |QuarterReleaseDate = 2008 }} '''ايريزونا''' ([[انگريزي]]: Arizona) آمريڪا جي گڏيل رياستن مان هڪ رياست آهي جيڪا آمريڪا جي پکيڙ جي لحاظ کان ڇهين وڏي رياست ۽ آباديءَ جي لحاظ کان چوڏهين وڏي رياست آهي. هن رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[فينڪس]] (Phoenix) آهي جيڪو هن رياست جو وڏي ۾ وڏو شهر پڻ آهي. هن رياست جي اولھ ۾ آمريڪي رياستون نيوادا (Nevada) ۽ [[ڪيليفورنيا]] (California) موجود آهن جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھ ۾ هن جون سرحدون ميڪسيڪو جي سونورا (Sonora) ۽ باجا ڪيليفورنيا (Baja California) سان ملن ٿيون. ايريزونا آمريڪا جي 48هين رياست آهي جنهن کي 14 فيبروري 1912ع تي آمريڪا جي رياست جو درجو ڏنو ويو. جيئن ته 14 فيبروري ”ويلنٽائن ڊي“ آهي انڪري هن رياست کي ”ويلنٽائن رياست“ پڻ ڪوٺيو وڃي ٿو. تاريخي طور تي ايريزونا [[ميڪسيڪو]] جي الٽا ڪيليفورنيا جو حصو هئي ۽ 1821ع ۾ آزاد ميڪسيڪو جو حصو بنجي وئي. 1848ع ۾ ميڪسيڪو آمريڪا جنگ کان پوءِ هن رياست جي وڏي حصي تي آمريڪا قبضو ڪري ورتو. 1853ع ۾ هن جو ڏاکڻيون حصو آمريڪا ميڪسيڪو کان خريد ڪري ورتو. ڏکڻ ايريزونا جي موسم ريگستاني آهي. هتي اونهاري ۾ تمام گهڻي گرمي ۽ سياري ۾ ٺيڪ ٺاڪ سيءُ پوي ٿو. اترايريزونا ۾ گهاٽا ٻيلا، وڏا وڏا جبل، گهريون کاهيون ۽ لَڪَ (canyons) موجود آهن جتي اونهاري ۾ تمام گهڻي گرمي ۽ سياري ۾ برفباري ٿئي ٿي. هن رياست جي فليگشپ (Flagship)، الپائين (Alpine) ۽ توسان (Tucson) وارن علائقن ۾ برف تي ترڪڻ (Skiing) جون سهولتون موجود آهن. هتان جو گهرين کاهين ۽ جابلو لڪن تي مشتمل گرانڊ ڪينئون نيشنل پارڪ (Grand Canyon National Park) دنيا جي ستن عجائبات مان هڪ عجوبو آهي. هن علائقي ۾ ڪيترائي قومي ٻيلا، قومي پارڪ ۽ قومي يادگار ڏسڻ لاءِ ملندا. هن رياست جي لڳڀڳ چوٿين حصي تي آمريڪا جي اصلوڪن رهاڪن (ريڊ انڊين) جا آستان موجود آهن<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20171120200111/http://sheppardsoftware.com/usaweb/snapshot/Arizona.htm|title=All about Arizona|date=2017-11-20|website=web.archive.org|access-date=2020-03-21}}</ref>. خاص طور تي نواجو قبيلي جا اٽڪل ٽي لک ماڻهو هن رياست ۾ آباد آهن. هنن اصلوڪن رهواسين کي 1924ع تائين ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل نه هو. ڪجهه علائقن ۾ ته کين 1948ع تائين ووٽ جو حق حاصل نه هو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20160707201026/http://indiancountrytodaymedianetwork.com/2012/10/29/history-indian-voting-rights-and-why-its-important-vote-140373|title=A History of Indian Voting Rights and Why It’s Important to Vote - ICTMN.com|date=2016-07-07|website=web.archive.org|access-date=2020-03-21}}</ref>. ==نالو ۽ مطلب== ايرزونا اسپيني ٻوليءَ جي لفظ ايرزونڪ ''Arizonac '' مان نڪتل معلوم ٿئي ٿو جيڪو وري اوضم (O'odham) جي نالي ايلسونڪ مان نڪتل آهي جنھن جي معني آھي ''پاڻي جو ننڍو چشمو''.اھو نالو شروع ۾ پلانچاس ڊي پلاٽا، سونورا جي چاندي واري کاڻ جي ويجهي واري علائقي تي پيو<ref> Bright, William (2004). ''Native American Place Names of the United States''. Norman: University of Oklahoma Press, p. 47</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Kitt | first1 = E. O. | last2 = Pearce | first2 = T. M. | title = Arizona Place Name Records | journal = Western Folklore | volume = 11 | issue = 4 | pages = 284–287 | doi = 10.2307/1496233 | year = 1952 | pmid = | pmc =}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Arizona|title=Arizona|last=Harper|first=Douglas|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]|accessdate=December 28, 2011}}</ref> == تاريخ == جديد زماني کان هزارين ورهيه پهرين هتي آمريڪا جي اصلوڪن رهواسين جا ڪئين قبيلا آباد هئا. هوهوڪام (Hohokam)، موگولون (Mogolon) ۽ پوئبلون (Puebloan) قبيلن جي ثقافت ۽ ريتون ۽ رسمون هن سڄي رياست ۾ رائج هيون. هنن جون وسنديون ۽ واهڻ، جبلن تي ٿيل چٽسالي ۽ اهڙي قسم جا ٻيا تاريخي يادگار اڃا تائين موجود آهن جن کي ڏسڻ لاءِ سڄي دنيا مان هزارين سيلاني هن رياست جو رخ ڪن ٿا. 1539ع ۾ اسپين جو پادري مارڪوز ڊي نيزا يورپ جو پهريون ماڻهو هو جيڪو هنن اصلوڪن رهواسين سان لھ وچڙ ۾ آيو. هن موجودھ ايريزونا رياست جا ڪجهه حصا گهمي ڏٺا ۽ هتان جي رهواسين سان ملاقاتون ڪيون. انهن ڏينهن ۾ اسپين ۾ اها ڏندڪٿا مشهور هئي ته ايريزونا ۾ ست اهڙا شهر موجود آهن جيڪي سڄا سون مان ٺهيل آهن. انهن شهرن کي ڳولڻ لاءِ اسپين جو سياح ڪورونيدو (Coronado) سال 1540ع کان 1542ع تائين اهي سونا شهر ڳوليندو رهيو پر کيس اهڙو ڪوبه شهر نه مليو. ان ئي دور ۾ هتي پهريون ڀيرو اسپيني لوڪن پنهنجون وسنديون قائم ڪيون. اٽليءَ جو پادري جُوسبيو ڪينو (1645ع ــ 1711ع) ٻيو وڏو يورپي پادري هو جيڪو هن علائقي ۾ عيسائي مذهب جي پرچار لاءِ آيو. هن ڪيترن ئي اصلوڪن رهواسين کي عيسائي بنايو. 1752ع ۾ اسپين مان لڏي آيل ماڻهن ٽيوبيڪ (Tubac) شهر جو بنياد وڌو. 1775ع ۾ هنن ٽڪسن (Tucson) شهر قائم ڪيو. 1881ع ۾ جڏهن ميڪسيڪو اسپين کان آزادي حاصل ڪئي ته ايريزونا وارو علائقو ميڪسيڪو جو حصو بنجي ويو. البت يورپ کان لڏي آيل اسپيني اتي ئي رهيا ۽ هنن هي علائقو نه ڇڏيو. 48 ــ1847ع ۾ آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ جنگ لڳي جنهن ۾ آمريڪا سوڀارو ٿيو ۽ موجودھ ايريزونا جو وڏو حصو آمريڪا جو حصو بنجي ويو. 1848ع ۾ آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو جنهن تحت آمريڪا 15 ملين ڊالر ميڪسيڪو کي ادا ڪري ايريزونا جا باقي رهيل حصا آمريڪا ۾ شامل ڪري ڇڏيا. ھزراين سالن کان ايرزونا جو علائقو ريڊ انڊين قبيلن جو مسڪن رھيو جن جون [[ھوھوڪام]] (Hohokam), [[موگولان]] (Mogollon) ۽ اباڻي پيوبلان(Puebloan) ثقافتون علائقي اندر رواج ۾ ھيون. تاريخ جي رڪارڊ مطابق يورپين مان پھريون دفعو مقامي ماڻهن سان ھڪ اسپيني عيسائي فرينڪسڪن مسلڪ جو نالي مارڪوس ڊي نزا(Marcos de Niza) 1539 ۾ رابطي ۾ آيو. ميڪسيڪو مان ڪجهه اسپيني مھاجر ايرزونا ۾ پڻ لڏي اچي ويٺا جن ۾ عيسائي تبليغي شامل ھئا. 1821 ۾ ميڪسيڪو اسپين کان آزاد ٿيو تہ ميڪسيڪو جون حدون ڪيليفورنيا تائين ھيون ۽ ميڪسيڪو جي ڪيليفورنيا ٽيريٽري جو نالو اسپيني ٻوليءَ مطابق نووا ڪيليفورنيا (Nueva California) انگريزي ۾ نيو ڪيليفورنيا جنھن کي عام طور تي [[الٽا ڪيليفورنيا]] يا اپر ڪيليفورنيا سڏيو ويندو هو.ايرزونا ان وقت نيو ڪيليفورنيا جو حصو ھيو ۽ ميڪسيڪو ۾ شامل ھو.<ref>Timothy Anna et al., ''Historia de México.'' Barcelona: Critica, 2001, p. 10.</ref> [[فائل:Mexico 1824 (equirectangular projection).png|left|thumb|سال 1824 جي ميڪسيڪو جي پھرين ريپبلڪ جو نقشو جنھن ۾ الٽا ڪيليفورنيا ايرزونا سميت ميڪسيڪو جو حصو ڏيکاريل آهي]] 1847ع ۾ آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ جنگ ھلي ۽ آمريڪي فوج ميڪسيڪو سٽي۾ داخل ٿي تہ آمريڪا ميڪسيڪو جي اتر وارن علائقن جو دعويدار ٿيو ۽ موجوده ڪيليفورنيا رياست سميت موجوده ايرزونا جو علائقو آمريڪي قبضي ۾ اچي ويو جنھن جو نالو 1863 ۾ ايرزونا ٽيريٽري رکيو ويو ۽ 1912ع ۾ اھا رياست قرار ڏئي آمريڪا جي يونين۾ شامل ڪئي وئي.1848ع واري گوئاڊلوپي ھڊالگو واري معاھدي (Treaty of Guadalupe Hidalgo) به ۾ اھو طئي ٿيو ته انھن آمريڪا جي قبضي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ميڪسيڪو جي اڳوڻن شھرين جي ٻولي ۽ ثقافت برقرار رھندي ۽ آمريڪا انھن علائقن جي عيوض ان دؤر جا پندرهن ملين ڊالر( ھاڻوڪا 424269230.77 ڊالر) معاوضو ميڪسيڪو جي ريپبلڪ کي ادا ڪندو <ref> [[Mexican–American War]] as accessed on March 16, 2007, at 7:33 MST AM</ref> == جاگرافي == [[فائل:Arizona Köppen.svg|thumb| [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] مطابق ايرزونا جي موسمي درجہ بندي]] [[فائل:Grand Canyon Horseshoe Bend (crop 2).jpg|thumb|ڪولراڊو نديء جو گھوڙي جي سنب جھڙو وڪڙ]] [[فائل:Monument Valley 01.jpg|thumb|[[مانيومينٽ وادي]] ۾ ويسٽ مٽن (West Mitten)]] [[فائل:Blue Mesa Painted Desert.jpg|thumb|[[پيٽريفائيڊ فاريسٽ نيشنل پارڪ]] لڳ بليو ميسا (Blue Mesa)]] [[فائل:USA 09847 Grand Canyon Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|[[گرينڊ ڪينيان]](Grand Canyon) يا وڏي کاھي]] [[فائل:Bellemont Arizona View.jpg|thumb|ايرزونا جي [[بيليمونٽ]] (Bellemont) تان نظر ايندڙ سان فرانسسڪو واريون چوٽيون]] [[فائل:Saguaro National Park - Flickr - Joe Parks.jpg|thumb|[[سگارو نيشنل پارڪ]] لڳ [[سونوران رڻپٽ]]]] [[فائل:Cathedral Rock Water-27527-1.jpg|thumb|[[سيڊونا]] ۾ ريڊ راڪ ڪراسنگ ويجھو [[ڪيٿيڊرل راڪ]]]] ايرزونا آمريڪا جي چوڪنڊين رياستن مان ھڪ رياست آھي. اھا پکيڙ ۾ ڇھين وڏي رياست ۽ ان درجہ بندي ۾ نيو ميڪسيڪو کان پوءِ وڏي ۽ نيواڊا کان اڳ ۾ وڏي آھي. ان جي پکيڙ {{convert|113998|sqmi|km2|-3}} جنھن جو 15 سيڪڙو زمين ماڻھن جي ذاتي ملڪيت آھي باقي سرڪاري آھي جنھن ۾ ٻيلا، رڻپٽ جبل، نيشنل پارڪ وغيره شامل آهن. ھي رياست جابلو قطارن ۽ رڻپٽن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي ۽ ان جي ڏکڻ ۾ وسيع ميدان آھن جن ۾ زيروفائيٽ (xerophyte) وڻ ۽ ٿوھر جا ٻوٽا ڪثرت سان ملن ٿا. <ref>{{cite web|url=https://azsf.az.gov/forestry-community-forestry/urban-community-forestry |title=Urban and Community Forestry Division |publisher=Arizona State Forestry Division |accessdate=July 6, 2014}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.ncsu.edu/project/wildfire/Arizona/prescott/prescott.html |title=Prescott Overview |publisher=Ncsu.edu |date=May 15, 2002 |accessdate=July 25, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mr4yfCYq?url=http://www.ncsu.edu/project/wildfire/Arizona/prescott/prescott.html |archivedate=January 17, 2010 |deadurl=no |df=mdy}}</ref> ==قانون ۽ حڪومت== {{main|ايريزونا جي حڪومت}} {{see also|ايريزونا جو آئين|ايريزونا جون ڪانگريسي نمائندگيون|ايريزونا جي گورنرن جي فهرست|ايريزونا ۾ سياسي پارٽين جي طاقت|ايريزونا ريوائزڊ اسٽيچيوٽس}} ===ڪيپيٽول ڪمپليڪس=== [[File:Azcap.jpg|thumb|[[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]] ۾ اصل [[ايريزونا اسٽيٽ ڪيپيٽول]]]] ايريزونا جي گاديءَ جو هنڌ [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]] آهي. اصل [[ايريزونا اسٽيٽ ڪيپيٽول|ڪيپيٽول عمارت]]، پنهنجي نمايان ٽامي واري گنبذ سان، 1901ع ۾ وقف ڪئي وئي؛ ان جي اڏاوت 1900ع ۾ $136,000 جي لاڳت سان مڪمل ٿي هئي، جڏهن هي علائقو هڪ ٽيريٽري هو. 1912ع ۾ ايريزونا جي يونين ۾ شموليت سان فينڪس سرڪاري طور رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|title=Arizona government|url=https://artsandculture.google.com/exhibit/1901-1938-historic-grounds-and-capitol-architecture-arizona-capitol-museum/YAKyrAcSohxbLA?hl=en/|website=artsandculture|access-date=December 2, 2021|archive-date=December 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228075203/https://artsandculture.google.com/exhibit/1901-1938-historic-grounds-and-capitol-architecture-arizona-capitol-museum/YAKyrAcSohxbLA?hl=en%2F|url-status=live}}</ref> [[ايريزونا هائوس آف ريپريزنٽيٽوز|هائوس آف ريپريزنٽيٽوز]] ۽ [[ايريزونا سينيٽ|سينيٽ]] جون عمارتون 1960ع ۾ وقف ڪيون ويون، ۽ ايگزيڪيوٽو آفيس بلڊنگ 1974ع ۾ وقف ڪئي وئي؛ هن عمارت جي نائين ماڙ تي گورنر جي آفيس واقع آهي. اصل ڪيپيٽول عمارت کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪيپيٽول ڪمپليڪس جي سامهون خوبصورت منظرڪاري سان سينگاريل [[ويسلي بولن ميموريل پلازا]] آهي، جنهن جو نالو [[ويسلي بولن]] جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ عهدي دوران فوت ٿيندڙ گورنر هو. هن ماڳ ۾ ڪيترائي يادگار ۽ نشان پڻ شامل آهن، جن ۾ [[يو ايس ايس ايريزونا (بي بي-39)|يو ايس ايس ''ايريزونا'']] جو لنگر ۽ سگنل مستول شامل آهن؛ اهو آمريڪي بحريه جي انهن جهازن مان هڪ هو، جيڪي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]] ۾ ٻڏي ويا هئا. هتي [[ڏهه حڪم]] جو گرينائيٽ وارو نسخو پڻ موجود آهي. ===رياستي قانونساز شاخ=== [[ايريزونا ليجسليچر]] [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]] آهي، جنهن ۾ ٽيهن ميمبرن واري سينيٽ ۽ 60 ميمبرن وارو هائوس آف ريپريزنٽيٽوز شامل آهن. ٽيهن قانونساز ضلعن مان هر هڪ کي هڪ سينيٽر ۽ ٻه نمائندا حاصل آهن. قانونساز ٻن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=State Senators & Representatives {{!}} Citizens Clean Elections Commission |url=https://www.azcleanelections.gov/how-government-works/arizona-state-senators-and-representatives |access-date=November 9, 2022 |website=www.azcleanelections.gov |archive-date=November 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109035801/https://www.azcleanelections.gov/how-government-works/arizona-state-senators-and-representatives |url-status=live }}</ref> هر ليجسليچر ٻن سالن جي مدت تي مشتمل هوندي آهي. عام چونڊن کان پوءِ پهريون اجلاس پهريون باقاعده اجلاس سڏيو ويندو آهي، ۽ ٻئي سال ۾ ٿيندڙ اجلاس ٻيو باقاعده اجلاس سڏيو ويندو آهي. هر باقاعده اجلاس جنوري جي ٻئي سومر تي شروع ٿئي ٿو ۽ ''sine die''، يعني سال لاءِ ختم ٿي وڃي ٿو، باقاعده اجلاس جي شروعات کان 100هين ڏينهن واري هفتي جي ڇنڇر کان دير سان نه. سينيٽ جو صدر ۽ هائوس جو اسپيڪر، ضابطي تحت، اجلاس کي وڌيڪ ست ڏينهن تائين وڌائي سگهن ٿا. ان کان پوءِ اجلاس صرف هر ايوان ۾ موجود ميمبرن جي اڪثريتي ووٽ سان وڌائي سگهجي ٿو. اڪثريتي پارٽي [[آمريڪا جي ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن پارٽي]] آهي، جيڪا 1993ع کان ٻنهي ايوانن ۾ اقتدار ۾ رهي آهي. [[آمريڪا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] تازين چونڊن ۾ ڪيترائي قانونساز سيٽون حاصل ڪيون، جنهن سبب 2021ع تائين ٻئي ايوان برابريءَ کان رڳو هڪ سيٽ پري هئا.<ref>{{cite web |title=Party Government Since 1857 {{!}} US House of Representatives: History, Art & Archives |url=https://history.house.gov/Institution/Presidents-Coinciding/Party-Government/ |website=history.house.gov |access-date=November 9, 2022 |archive-date=November 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109022725/https://history.house.gov/Institution/Presidents-Coinciding/Party-Government/ |url-status=live }}</ref> ايريزونا جا رياستي سينيٽر ۽ نمائندا ٻن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا ويندا آهن ۽ هڪ ايوان ۾ لڳاتار چار مدتن تائين محدود آهن، جيتوڻيڪ ڪل مدتن جي تعداد تي ڪا حد ناهي. جڏهن ڪو قانونساز مدت جي حد سبب پنهنجي عهدي کان ٻاهر ٿئي ٿو، ته عام طور تي هو يا هوءَ ٻئي ايوان لاءِ چونڊ وڙهندو آهي. ===رياستي انتظامي شاخ=== {| class="wikitable floatright" style="width:315px; border:#c6c7c8 solid; font-size:90%;" |- | colspan="2" style="background:#e7d9a9; text-align:center;"| '''ايريزونا رياست<br />چونڊيل عملدار''' |- | style="width:40%;"| '''[[ايريزونا جو گورنر|گورنر]]''' | [[ڪيٽي هابس]] (D) |- | '''[[ايريزونا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]''' | [[ايڊرين فونٽيس]] (D) |- | '''[[ايريزونا اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]''' | [[ڪرس مئيز]] (D) |- | '''[[ايريزونا جو رياستي خزانچي|رياستي خزانچي]]''' | [[ڪمبرلي يي]] (R) |- | '''[[ايريزونا سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]]''' | [[ٽام هورن]] (R) |- | '''[[ايريزونا اسٽيٽ مائين انسپيڪٽر|رياستي کاڻ انسپيڪٽر]]''' | [[پال مارش (سياستدان)|پال مارش]] (R) |- | '''[[ايريزونا ڪارپوريشن ڪميشن|ڪارپوريشن ڪمشنر]]''' | * [[نڪ مائيرز]] (R) * [[ريچل والڊن]] (R) * [[ليا مارڪيز پيٽرسن]] (R) * [[ريني لوپيز (سياستدان)|ريني لوپيز]] (R) * [[ڪيون ٿامپسن (سياستدان)|ڪيون ٿامپسن]] (R) |- | '''[[ايريزونا هائوس آف ريپريزنٽيٽوز|هائوس جو اسپيڪر]]''' | [[اسٽيو مونٽينيگرو]] (R) |- |- | '''[[ايريزونا سينيٽ|سينيٽ جو صدر]]''' | [[وارن پيٽرسن]] (R) |- |} ايريزونا جي انتظامي شاخ جي سربراهي [[ايريزونا جو گورنر|گورنر]] ڪندو آهي، جيڪو چئن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو ويندو آهي. گورنر ڪنهن به تعداد ۾ مدتون پوريون ڪري سگهي ٿو، پر لڳاتار ٻن کان وڌيڪ نه. ايريزونا انهن ٿورين رياستن مان هڪ آهي، جن وٽ گورنر جي سرڪاري رهائشگاهه ناهي. پنهنجي مدت دوران گورنر پنهنجي خانگي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا، جڏهن ته انتظامي آفيسون رياستي ڪيپيٽول جي ايگزيڪيوٽو ٽاور ۾ موجود آهن. ايريزونا جي گورنر [[ڪيٽي هابس]] (D) آهي. گورنر [[جين بريور]] 2009ع ۾ عهدو سنڀاليو، جڏهن [[جينيٽ نيپوليٽانو]] جي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف هوملينڊ سيڪيورٽي|سيڪريٽري آف هوملينڊ سيڪيورٽي]] لاءِ بارڪ اوباما طرفان نامزدگي سينيٽ منظور ڪئي.<ref>{{cite news |title=Napolitano tells staff not to be distracted|agency=Associated Press |publisher=[[ڪي ٽي اي آر-ايف ايم|KTAR]] |date=November 20, 2008 |url=http://ktar.com/?nid=6&sid=994469 |access-date=December 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121152231/http://ktar.com/?nid=6&sid=994469 |archive-date=November 21, 2011 |url-status=dead}}</ref> ايريزونا ۾ چار عورت گورنر رهي چڪيون آهن ۽ پنجين هن وقت خدمت ڪري رهي آهي، جيڪو ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهي. ٻين چونڊيل انتظامي عملدارن ۾ [[سيڪريٽري آف اسٽيٽ (آمريڪي رياستي حڪومت)|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[رياستي خزانچي]]، [[ايريزونا اٽارني جنرل|رياستي اٽارني جنرل]]، [[رياستي تعليمي ادارو|سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]]، [[ايريزونا اسٽيٽ مائين انسپيڪٽر|رياستي کاڻ انسپيڪٽر]]، ۽ پنج رڪني [[ايريزونا ڪارپوريشن ڪميشن|ڪارپوريشن ڪميشن]] شامل آهن. سڀ چونڊيل عملدار چئن سالن جي مدت لاءِ عهدو سنڀالين ٿا ۽ لڳاتار ٻن مدتن تائين محدود آهن؛ سواءِ رياستي کاڻ انسپيڪٽر جي عهدي جي، جيڪو چار مدتن تائين محدود آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/const/19/0.1.htm |title=Format Document |publisher=Arizona State Legislature|date=January 1, 1993 |access-date=September 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917193722/http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=%2Fconst%2F19%2F0.1.htm |archive-date=September 17, 2016 |url-status=dead }}</ref> ايريزونا کي اهو امتياز حاصل آهي ته ڪنهن به رياست کان وڌيڪ، پنج عورتون گورنر رهي چڪيون آهن؛ اها پهرين ۽ واحد رياست آهي، جنهن ۾ لڳاتار ٽي عورت گورنر رهيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.nga.org/former-governors/arizona/|title=Arizona|publisher=National Governors Association}}</ref> 1998ع ۾ رياست جي مٿين پنجن چونڊيل عهدن تي عورتون چونڊجي آيون: [[جين ڊي هل]] گورنر، [[بيٽسي بيليس]] سيڪريٽري آف اسٽيٽ، [[جينيٽ نيپوليٽانو]] اٽارني جنرل، [[ڪيرول اسپرنگر]] خزانچي، ۽ [[ليسا گراهم ڪيگن]] سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن.<ref>{{Cite web|url=https://azmemory.azlibrary.gov/nodes/view/243969|title=Fab Five|website=Arizona Memory Project}}</ref> ايريزونا انهن پنجن رياستن مان هڪ آهي، جن وٽ [[ليفٽيننٽ گورنر (آمريڪا)#ايريزونا|ليفٽيننٽ گورنر]] ناهي. چونڊيل سيڪريٽري آف اسٽيٽ، گورنر جي موت، معذوري، استعيفيٰ يا عهدي تان هٽائڻ جي صورت ۾ جانشيني جي قطار ۾ پهريون نمبر تي هوندو آهي. جيڪڏهن سيڪريٽري آف اسٽيٽ مقرر ٿيل هجي، ته اهو اهل نه هوندو، ۽ ايندڙ گورنر جانشيني جي قطار ۾ ايندڙ اهل عملدار مان چونڊيو ويندو، جنهن ۾ اٽارني جنرل، رياستي خزانچي ۽ سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن شامل آهن. 1977ع کان وٺي، چار سيڪريٽري آف اسٽيٽ ۽ هڪ اٽارني جنرل رياست جي گورنري سنڀالي چڪا آهن. 8 نومبر 2022ع تي ايريزونا جي ووٽرن هڪ رياستي آئيني ترميم (پروپوزيشن 131) منظور ڪئي، جنهن 2026ع جي چونڊن کان شروع ٿيندڙ ليفٽيننٽ گورنر جو عهدو ۽ دفتر قائم ڪيو. هي عهدو گورنر سان گڏ گڏيل ٽڪيٽ تي چونڊيو ويندو. جيڪڏهن موجوده گورنر فوت ٿئي، استعيفيٰ ڏئي يا عهدي تان هٽايو وڃي، يعني مواخذي جي سزا وسيلي، ته ليفٽيننٽ گورنر گورنري سنڀاليندو. هن تجويز، رياستي ليجسليچر طرفان اڳ ۾ منظور ڪيل قانون ذريعي، گورنر کي پڻ ذميواري ڏني آهي ته هو پنهنجي ساٿي اميدوار کي ڪو ڪم سونپي، جهڙوڪ چيف آف اسٽاف، رياستي ڊپارٽمينٽ آف ايڊمنسٽريشن جو ڊائريڪٽر، يا اهڙو "ڪو به عهدو" جنهن تي گورنر قانون موجب ڪنهن کي مقرر ڪري سگهي.<ref>{{Cite web |last=Stern |first=Ray |date=November 8, 2022 |title=Arizona voters approve Proposition 131 to create lieutenant governor position |url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/elections/2022/11/08/arizona-proposition-131-results-lieutenant-governor-position/10634466002/ |access-date=November 12, 2023 |website=The Arizona Republic}}</ref> ===رياستي عدالتي شاخ=== [[ايريزونا سپريم ڪورٽ]] ايريزونا جي سڀ کان وڏي عدالت آهي، جيڪا چيف جسٽس، وائيس چيف جسٽس ۽ پنج ايسوسيئيٽ جسٽسن تي مشتمل آهي. جسٽسن کي گورنر هڪ ٻه پارٽي ڪميشن طرفان سفارش ڪيل فهرست مان مقرر ڪندو آهي، ۽ مقرري کان پوءِ پهرين ٻن سالن کان پوءِ چونڊ وسيلي کين عهدي تي برقرار رکڻ لازمي هوندو آهي. پوءِ برقرار رکڻ واريون چونڊون هر ڇهن سالن بعد ٿينديون آهن. سپريم ڪورٽ کي موت جي سزا وارن ڪيسن ۾ اپيليٽ اختيار حاصل آهي، پر لڳ ڀڳ سڀ ٻيا اپيليٽ ڪيس پهريان [[ايريزونا ڪورٽ آف اپيلز]] مان گذرن ٿا. رياستي آئين ۾ بيان ڪيل ڪجهه ٻين حالتن ۾ عدالت کي اصل اختيار پڻ حاصل آهي. عدالت ڪيپيٽول ڪمپليڪس ۾ ايريزونا سپريم ڪورٽ بلڊنگ ۾ ويهندي آهي، جيڪا ويسلي بولن پلازا جي ڏاکڻي پڇاڙي تي آهي. ايريزونا ڪورٽ آف اپيلز، جيڪا ٻن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي، رياست جي وچولي عدالت آهي. ڊويزن ون فينڪس ۾ واقع آهي، ان ۾ 19 جج آهن، ۽ ان جو اختيار رياست جي اولهندي ۽ اترئين علائقن سان گڏ وڏي فينڪس علائقي تي آهي. ڊويزن ٽو ٽوسان ۾ واقع آهي، ان ۾ نو جج آهن، ۽ ان جو اختيار رياست جي ڏاکڻن علائقن، جنهن ۾ ٽوسان علائقو شامل آهي، تي آهي. جج انهن ئي طريقن سان چونڊيا ويندا آهن، جيڪي رياستي سپريم ڪورٽ جي جسٽسن لاءِ استعمال ٿين ٿا. ايريزونا جي هر ڪائونٽي ۾ هڪ [[ايريزونا سپيريئر ڪورٽ|سپيريئر ڪورٽ]] آهي، جنهن جي سائيز ۽ تنظيم مختلف هوندي آهي ۽ عام طور تي لاڳاپيل ڪائونٽي جي سائيز تي دارومدار رکندي آهي. ===ڪائونٽيون=== [[File:Cochise County Courthouse Bisbee Arizona ArtDecoDoors.jpg|thumb|upright|بسبي ۾ [[ڪوچيز ڪائونٽي]] ڪورٽ هائوس جا [[آرٽ ڊيڪو]] دروازا]] ايريزونا 15 [[ڪائونٽي (آمريڪا)|ڪائونٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن جي سائيز {{convert|1238|sqmi|km2|sigfig=3}} کان {{convert|18661|sqmi|km2|sigfig=4}} تائين آهي. {| class="wikitable sortable collapsible" style="margin:lem; margin-top:0;" !colspan="7" style="white-space: nowrap;" |[[ايريزونا جي ڪائونٽين جي فهرست|ايريزونا جون ڪائونٽيون]] |- !ڪائونٽي جو نالو !! ڪائونٽي سيٽ !! قيام !! 2020ع جي آبادي<ref>{{Cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts |title="QuickFacts". U.S. Census Bureau. Retrieved August 12, 2021. |access-date=May 31, 2018 |archive-date=February 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203012455/https://www.census.gov/quickfacts/ |url-status=live}}</ref>!! ڪل جو سيڪڙو !! ايراضي (چورس ميل) !! ڪل جو سيڪڙو |- |[[اپاچي ڪائونٽي، ايريزونا|اپاچي]]||[[سينٽ جانز، ايريزونا|سينٽ جانز]]||February 24, 1879||66,021||0.9%||11,218||9.8% |- |[[ڪوچيز ڪائونٽي، ايريزونا|ڪوچيز]]||[[بسبي، ايريزونا|بسبي]]||February 1, 1881||125,447||1.8%||6,219||5.5% |- |[[ڪوڪونينو ڪائونٽي، ايريزونا|ڪوڪونينو]]||[[فليگ اسٽاف، ايريزونا|فليگ اسٽاف]]||February 18, 1891||145,101||2.0%||18,661||16.4% |- |[[گيلا ڪائونٽي، ايريزونا|گيلا]]||[[گلوب، ايريزونا|گلوب]]||February 8, 1881||53,272||0.7%||4,796||4.2% |- |[[گراهام ڪائونٽي، ايريزونا|گراهام]]||[[سيفرڊ، ايريزونا|سيفرڊ]]||March 10, 1881||38,533||0.5%||4,641||4.1% |- |[[گرينلي ڪائونٽي، ايريزونا|گرينلي]]||[[ڪلفٽن، ايريزونا|ڪلفٽن]]||March 10, 1909||9,563||0.1%||1,848||1.6% |- |[[لا پاز ڪائونٽي، ايريزونا|لا پاز]]||[[پارڪر، ايريزونا|پارڪر]]||January 1, 1983||16,557||0.2%||4,513||4.0% |- |[[ميريڪوپا ڪائونٽي، ايريزونا|ميريڪوپا]]||[[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]]||February 14, 1871||4,420,568||61.8%||9,224||8.1% |- |[[موهاوي ڪائونٽي، ايريزونا|موهاوي]]||[[ڪنگمين، ايريزونا|ڪنگمين]]||November 9, 1864||213,267||3.0%||13,470||11.8% |- |[[نواهو ڪائونٽي، ايريزونا|نواهو]]||[[هولبروڪ، ايريزونا|هولبروڪ]]||March 21, 1895||106,717||1.5%||9,959||8.7% |- |[[پيما ڪائونٽي، ايريزونا|پيما]]||[[ٽوسان، ايريزونا|ٽوسان]]||November 9, 1864||1,043,433||14.6%||9,189||8.1% |- |[[پائنل ڪائونٽي، ايريزونا|پائنل]]||[[فلورنس، ايريزونا|فلورنس]]||February 1, 1875||425,264||6.0%||5,374||4.7% |- |[[سانتا ڪروز ڪائونٽي، ايريزونا|سانتا ڪروز]]||[[نوگالس، ايريزونا|نوگالس]]||March 15, 1899||47,669||0.7%||1,238||1.1% |- |[[ياواپائي ڪائونٽي، ايريزونا|ياواپائي]]||[[پريسڪٽ، ايريزونا|پريسڪٽ]]||November 9, 1864||236,209||3.3%||8,128||7.1% |- |[[يوما ڪائونٽي، ايريزونا|يوما]]||[[يوما، ايريزونا|يوما]]||November 9, 1864||203,881||2.9%||5,519||4.8% |- | colspan="2" style="text-align:center;"| ڪل: 15 | |7,151,502 | |113,997 | |} ===وفاقي نمائندگي=== ايريزونا جا ٻه آمريڪي سينيٽر [[مارڪ ڪيلي]] (D) ۽ [[روبن گاييگو]] (D) آهن. ايريزونا جا آمريڪي نمائندا [[ڊيوڊ شوائڪرٽ]] (R-1)، [[ايلي ڪرين]] (R-2)، [[ياسمين انصاري]] (D-3)، [[گريگ اسٽينٽن]] (D-4)، [[اينڊي بگس]] (R-5)، [[خوان سسڪوماني]] (R-6)، [[اڊيليتا گريهالوا]] (D-7)، [[ابراهام حماده]] (R-8)، ۽ [[پال گوسار]] (R-9) آهن. [[2010ع جي آمريڪي مردم شماري]] جي بنياد تي [[تڪ بندي]] سبب ايريزونا کي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز ۾ نائين سيٽ ملي. ==آبادي جا انگ اکر== {{Main|ايريزونا جي آبادي جا انگ اکر}} {{gallery |height=250px |File:Arizona population density 2020.png|ايريزونا جي آبادي جي گهاٽائي جو نقشو، 2020ع |File:Arizona counties by race.svg|2020ع جي آمريڪي مردم شماري موجب، نسلي اڪثريت جي بنياد تي ايريزونا جي ڪائونٽين جو نقشو {{Collapsible list| title=اشارو | '''غير هسپانوي اڇا''' {{legend|#dd7e6b|40–50%}} {{legend|#cc4125|50–60%}} {{legend|#a61c00|60–70%}} {{legend|#85200c|70–80%}} '''آبائي آمريڪي''' {{legend|#b6d7a8|40–50%}} {{legend|#38761d|70–80%}} '''هسپانوي يا لاطيني''' {{legend|#45818e|60–70%}} {{legend|#0c343d|80–90%}} }} |File:Extension spanish arizona.png|ايريزونا ۾ هسپانوي ٻوليءَ جو استعمال}} {{US Census population |1860= 6482 |1870= 9658 |1880= 40440 |1890= 88243 |1900= 122931 |1910= 204354 |1920= 334162 |1930= 435573 |1940= 499261 |1950= 749587 |1960= 1302161 |1970= 1770900 |1980= 2718215 |1990= 3665228 |2000= 5130632 |2010= 6392017 |2020= 7151502 |estimate=7623818 |estyear=2025 |align-fn=center |footnote=ذريعا: 1910–2020<ref name="Census2010">{{Cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/dec/popchange-data-text.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429012609/https://www.census.gov/data/tables/time-series/dec/popchange-data-text.html|url-status=dead|title=Historical Population Change Data (1910–2020)|archive-date=April 29, 2021|website=Census.gov}}</ref>{{break}}''ياد رهي ته شروعاتي مردم شماريون{{break}}شايد ايريزونا جي{{break}}آبائي آمريڪين کي شامل نه ڪنديون هجن'' <br />2024<ref name="QF">{{cite web|title=QuickFacts: Arizona|website=United States Census Bureau |url=https://www.census.gov/quickfacts/AZ|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619111308/https://www.census.gov/quickfacts/AZ|archive-date=June 19, 2025 |access-date=December 26, 2024}}</ref> }} [[آمريڪي مردم شماري بيورو]] 2020ع جي مردم شماري ۾ ايريزونا جي آبادي 7,151,502 رڪارڊ ڪئي،<ref name="Census2010" /> جيڪا [[2010ع جي آمريڪي مردم شماري]] کان پوءِ 12 سيڪڙو واڌ آهي.<ref name="Census2010"/> ايريزونا 19هين صديءَ جي گهڻي حصي دوران گهٽ آباد رهي.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/34807/Arizona Arizona (state, United States)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226165141/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/34807/Arizona |date=February 26, 2010 }}. ''Encyclopædia Britannica'' Online.</ref> 1860ع جي مردم شماري ۾ "ايريزونا ڪائونٽي" جي آبادي 6,482 ڄاڻائي وئي، جن مان 4,040 کي "انڊين"، 21 کي "آزاد رنگدار" ۽ 2,421 کي "اڇا" طور درج ڪيو ويو.<ref>"[https://www.phoenixacandheating.com/arizona-race-and-hispanic-origin/ Arizona{{snd}}Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990.]" ([[PDF]]). U.S. Census Bureau. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209063255/https://www.phoenixacandheating.com/arizona-race-and-hispanic-origin/ |date=February 9, 2018 }}.</ref><ref>[https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab17.pdf Census.gov Arizona{{snd}}Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112102601/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab17.pdf |date=January 12, 2012 }} <!--Does not include population, only race percents which were right before (match up if divide each out of total 6,482). I couldn't find support for the 6,482 population for 1860.--></ref> ايريزونا جي مسلسل [[آبادي جي واڌ]] رياست جي پاڻيءَ جي فراهميءَ تي تمام وڏو دٻاءُ وڌو آهي.<ref>"[https://azcentral.com/arizonarepublic/viewpoints/articles/0309vip-udall0309.html Arizona at a crossroads over water and growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210408064956/https://azcentral.com/arizonarepublic/viewpoints/articles/0309vip-udall0309.html |date=2021-04-08 }}". ''[[دي ايريزونا ريپبلڪ]]''. March 9, 2008.</ref> 2011ع مطابق، ايريزونا جي هڪ سال کان گهٽ عمر وارن 61 سيڪڙو ٻارن جو تعلق رنگدار نسلي گروهن سان هو.<!-- Do not put "racial and ethnic". Hispanic is a race AND ethnicity. --><ref>"[http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html Americans under age one now mostly minorities, but not in Ohio: Statistical Snapshot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160714084214/http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html |date=July 14, 2016 }}". ''[[دي پلين ڊيلر]]''. June 3, 2012.</ref> 1991ع کان 2001ع تائين ميٽروپوليٽن فينڪس جي آبادي ۾ 45 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سبب ايريزونا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي ٻي تيز ترين وڌندڙ رياست بڻجي وئي؛ سڀ کان تيز وڌندڙ رياست [[نيواڊا]] هئي.<ref>"[https://www.census.gov/population/cen2000/phc-t3/tab05.txt Ranking Tables for Metropolitan Areas: 1990 and 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719123746/https://www.census.gov/population/cen2000/phc-t3/tab05.txt |date=July 19, 2018 }}." ''[[آمريڪي مردم شماري بيورو]]''. April 2, 2001. Retrieved on July 8, 2006.</ref> 2010ع جي آمريڪي مردم شماري موجب، ايريزونا جي آبادي 6,392,017 هئي. 2010ع ۾ [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجر]] آبادي جو اندازاً 8 سيڪڙو هئا. هي آمريڪا جي ڪنهن به رياست ۾ ٻيو سڀ کان وڏو سيڪڙو هو.<ref>{{cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html | newspaper=Washington Post | location=Washington, DC | page=A4 | date=April 30, 2010 | access-date=December 28, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110131065900/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html | archive-date=January 31, 2011 | url-status=live }}</ref>{{efn|2010ع ۾ 9 سيڪڙو سان نيواڊا کان پوءِ ٻيو نمبر}} ميٽروپوليٽن فينڪس (4.7{{spaces}}ملين) ۽ ٽوسان (1.0{{spaces}}ملين) ايريزونا جي لڳ ڀڳ پنج ڇهين آبادي جا گهر آهن (2010ع جي مردم شماري موجب). رڳو ميٽرو فينڪس ئي رياست جي ٻه ٽهائي آبادي تي مشتمل آهي. [[آمريڪي هائوسنگ ۽ شهري ترقي کاتو|HUD]] جي 2022ع واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهر ماڻهن جي جائزي رپورٽ|سالياني بي گهر ماڻهن جي جائزي رپورٽ]] موجب، ايريزونا ۾ اندازاً 13,553 [[بي گهر ماڻهو]] رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=2007–2022 PIT Counts by State |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |access-date=March 11, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314020239/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=The 2022 Annual Homelessness Assessment Report (AHAR) to Congress |url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf |access-date=March 11, 2023 |archive-date=March 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311234217/https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf |url-status=live }}</ref> 2018ع تائين، ايريزونا جي مهاجر آباديءَ جا مکيه اصل ملڪ ميڪسيڪو، ڪينيڊا، ڀارت، [[فلپائن]] ۽ چين هئا.<ref>{{Cite web|url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_arizona.pdf|title=Immigrants in Arizona}}</ref> ===نسل ۽ نسليت=== {{See also|ايريزونا ۾ هسپانوي ۽ لاطيني ماڻهو|ايريزونا جا ڏيهي ماڻهو}} {| class="wikitable sortable collapsible"; text-align:right; font-size:80%;" |+ style="font-size:90%" |[[2020ع جي آمريڪي مردم شماري|2020ع جي مردم شماري]] موجب نسلي جوڙجڪ |- ! نسل ۽ نسليت<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |author=<!--Not stated--> |date=August 12, 2021 |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=September 26, 2021 |archive-date=August 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815165418/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |url-status=live}}</ref> ! colspan="2" data-sort-type=number |اڪيلو ! colspan="2" data-sort-type=number |ڪل |- | [[غير هسپانوي يا لاطيني اڇا|اڇا (غير هسپانوي)]] |align=right| {{bartable|53.4|%|2||background:gray}} |align=right| {{bartable|56.8|%|2||background:gray}} |- | [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]]{{efn|هسپانوي يا لاطيني اصل وارن ماڻهن ۾ ڪل ۽ جزوي نسل جي الڳ سڃاڻپ نه ڪئي وئي آهي.}} |align=right| {{bartable}} |align=right| {{bartable|30.7|%|2||background:green}} |- | [[آفريڪي آمريڪي|آفريڪي آمريڪي (غير هسپانوي)]] |align=right| {{bartable|4.4|%|2||background:mediumblue}} |align=right| {{bartable|5.5|%|2||background:mediumblue}} |- | [[آمريڪا ۾ آبائي آمريڪي|آبائي آمريڪي (غير هسپانوي)]] |align=right| {{bartable|3.7|%|2||background:gold}} |align=right| {{bartable|4.9|%|2||background:gold}} |- | [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] |align=right| {{bartable|3.5|%|2||background:purple}} |align=right| {{bartable|4.5|%|2||background:purple}} |- | [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽ وارا]] |align=right| {{bartable|0.2|%|2||background:pink}} |align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:pink}} |- | ٻيا |align=right| {{bartable|0.4|%|2||background:brown}} |align=right| {{bartable|1.2|%|2||background:brown}} |} {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;" |+ تاريخي نسلي آبادي جا انگ اکر<!--Additional data needed--> |- ! نسلي جوڙجڪ !! 1970<ref name="census">[https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For The United States, Regions, Divisions, and States] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html|date=December 24, 2014}}{{break}}"[http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf Table 17. Arizona{{snd}}Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514005030/http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf|date=May 14, 2015}}". (PDF)</ref> !1980<ref name=":1">{{Cite web |title=CensusScope – Population by Race |url=https://censusscope.org/us/s4/chart_race.html#:~:text=Hispanic%2520Population%2520and%2520Race%2520Distribution%2520for%2520Non%252DHispanic,2%252C026%252C262%252C%252073%252C245%252C%2520%252C%2520%252C%252016.21%25%252C%252074.54%25%252C%25202.69%25%252C |access-date=June 28, 2024 |website=censusscope.org}}</ref>!! 1990<ref name=":1" /> !! 2000<ref name=":1" />!! 2010<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html|title=2010 Census Data|access-date=February 18, 2018|archive-date=May 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522200920/https://census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html|url-status=live}}</ref>!! 2020<ref name="2020DP1">{{Cite web |url=https://data.census.gov/table/DECENNIALDP2020.DP1?g=040XX00US04 |title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2020 Demographic Profile Data (DP-1): Arizona |publisher=United States Census Bureau |access-date=April 2, 2024}}</ref> |- | [[اڇا آمريڪي|اڇا]] (غير هسپانوي) || 73.3% |74.5%|| 71.7% || 63.8% || 57.8% || 53.4% |- | [[آمريڪا ۾ آبائي آمريڪي|ڏيهي]] (غير هسپانوي) || 5.4% |5.4%|| 5.2% || 4.6% || 4% || 3.7% |- | [[آفريڪي آمريڪي|ڪارا]] (غير هسپانوي) || 3% |2.7%|| 2.9% || 2.9% || 4.1% || 4.4% |- | [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]] (غير هسپانوي) || 0.5% |0.8%|| 1.4% || 1.7% || 2.8% || 3.6% |- | [[آبائي هوائيائي]] ۽{{break}}[[پئسفڪ ٻيٽ وارا|ٻيا پئسفڪ ٻيٽ وارا]] || – |–|| – || 0.1% || 0.2% || 0.2% |- | [[آمريڪي مردم شماري ۾ نسل ۽ نسليت|ٻي نسل]] (غير هسپانوي) || 0.5% |0.1%|| 0.1% || 0.1% || 0.1% || 0.4% |- | [[گهڻ نسلي آمريڪي|ٻه يا وڌيڪ نسلون]] (غير هسپانوي) || – |–|| – || 1.5% || 3.4% || 3.7% |- |[[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] |17.3% |16.2% |18.8% |25.3% |29.6% |30.7% |} [[File:Ethnic_origins_in_Arizona_(2020)_census.jpg|thumb|2020ع جي مردم شماري موجب، ايريزونا جي هر ڪائونٽي ۾ اڪيلي يا ڪنهن به گڏيل صورت ۾ سڀ کان وڏو نسلي اصل]]. 2022ع مطابق ايريزونا جا سڀ کان وڏا نسلي اصل وارا گروهه هي هئا:<ref>{{Cite web |title=Grid View: Table B04006 – Census Reporter |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B04006&geo_ids=04000US04&primary_geo_id=04000US04#valueType%7Cpercentage |access-date=June 28, 2024 |website=censusreporter.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grid View: Table B02009 – Census Reporter |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02009&geo_ids=04000US04&primary_geo_id=04000US04 |access-date=June 28, 2024 |website=censusreporter.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grid View: Table B03001 – Census Reporter |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B03001&geo_ids=04000US04&primary_geo_id=04000US04 |access-date=June 28, 2024 |website=censusreporter.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grid View: Table B02017 – Census Reporter |url=https://censusreporter.org/data/table/?table=B02017&geo_ids=04000US04&primary_geo_id=04000US04 |access-date=June 28, 2024 |website=censusreporter.org}}</ref> # [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] (27.7%) # [[جرمن آمريڪي|جرمن]] (12%) # [[انگريز آمريڪي|انگريز]] (9.8%) # [[آئرش آمريڪي|آئرش]] (8.5%) # [[آفريڪي آمريڪي|آفريڪي]] (6.4%) # [[نواهو]] (2.2%) ===ٻوليون=== {| class="wikitable sortable" style="margin-left:1em; float:center" |+ '''ايريزونا ۾ ڳالهائجندڙ مٿيون 10 غير انگريزي ٻوليون''' |- ! ٻولي !! آبادي جو سيڪڙو{{break}}{{small|(2010ع تائين)}}<ref name="MLA Data"/> |- | [[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]]|| 21% |- | [[نواهو ٻولي|نواهو]] || 2% |- | [[جرمن ٻولي|جرمن]]|| <1% |- | چيني، جنهن ۾ [[معياري چيني|مينڊرن]] شامل آهي || <1% |- | [[ٽيگالاگ ٻولي|ٽيگالاگ]] || <1% |- | [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] || <1% |- | [[اتر آمريڪا جون ڏيهي ٻوليون|اتر آمريڪا جون ٻيون ڏيهي ٻوليون]]، خاص طور تي [[ايريزونا جون ڏيهي ٻوليون]] || <1% |- | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]|| <1% |- | [[عربي]]|| <1% |- | [[اپاچي ٻولي|اپاچي]] || <1% |- | [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]] || <1% |} [[File:Navajo Cowboy-1.jpg|thumb|right|[[مانيومينٽ ويلي]] ۾ گهوڙي تي سوار هڪ نواهو ماڻهو]] 2010 جي مطابق، ايريزونا جي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن 73 سيڪڙو (4,215,749) رهواسين گهر ۾ رڳو انگريزي ڳالهائي، جڏهن ته 21 سيڪڙو (1,202,638) هسپانوي، 2 سيڪڙو (85,602) [[نواهو ٻولي|نواهو]]، <1 سيڪڙو (22,592) جرمن، <1 سيڪڙو (22,426) چيني، جنهن ۾ [[معياري چيني|مينڊرن]] شامل آهي، <1 سيڪڙو (19,015) [[ٽيگالاگ ٻولي|ٽيگالاگ]]، <1 سيڪڙو (17,603) ويٽنامي، <1 سيڪڙو (15,707) [[اتر آمريڪا جون ڏيهي ٻوليون|اتر آمريڪا جون ٻيون ڏيهي ٻوليون]]، خاص طور تي [[ايريزونا جون ڏيهي ٻوليون]]، ڳالهائيندا هئا، ۽ پنجن سالن کان مٿي عمر جي آباديءَ جي <1 سيڪڙو (15,062) ماڻهن فرانسيسي کي [[مکيه ٻولي]] طور ڳالهائيندا هئا. مجموعي طور تي، ايريزونا جي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي 27 سيڪڙو (1,567,548) ماڻهن انگريزي کان سواءِ ڪا ٻي [[مادري ٻولي]] ڳالهائي.<ref name="MLA Data">{{cite web|url=http://www.mla.org/map_data |title=Arizona|publisher=[[ماڊرن لئنگئيج ايسوسيئيشن]]|access-date=October 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data|archive-date=December 1, 2007|url-status=live}}</ref> ايريزونا 48 لاڳيتين رياستن ۾ [[آمريڪا جون ڏيهي ٻوليون|آبائي آمريڪي ٻولين]] جي ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ڇاڪاڻ ته 85,000 کان وڌيڪ ماڻهن [[نواهو ٻولي|نواهو]] ڳالهائڻ جي رپورٽ ڪئي،<ref name="MLA Data"/> ۽ 10,403 ماڻهن 2005ع ۾ گهر ۾ ڳالهائجندڙ ٻولي طور [[اولهندي اپاچي ٻولي|اپاچي]] رپورٽ ڪئي.<ref name="MLA Data"/> ايريزونا جي [[اپاچي ڪائونٽي، ايريزونا|اپاچي ڪائونٽي]] ۾ آمريڪا اندر آبائي آمريڪي انڊين ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي گهاٽائي آهي.<ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/12/11/Arizona-has-most-Indian-language-speakers/UPI-82861323650994/#ixzz1gM3HQRxc Arizona has most Indian language speakers] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111212172719/http://www.upi.com/Top_News/US/2011/12/11/Arizona-has-most-Indian-language-speakers/UPI-82861323650994/#ixzz1gM3HQRxc |date=December 12, 2011}}. upi.com Accessed December 12, 2011.</ref> ===مذهب=== [[File:Exterior of the Mission Xavier del Bac.jpg|thumb|[[مشن سان زيويئر ڊيل بيڪ|سان زيويئر ڊيل بيڪ]] جو هسپانوي مشن، جيڪو 1700ع ۾ قائم ٿيو]] {{Pie chart | thumb = right | caption = [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي 2022ع واري ''آمريڪن ويلوز سروي'' موجب مذهبي خود سڃاڻپ<ref>{{Cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=February 24, 2023 |title=American Values Atlas: Religious Tradition in Arizona |url=https://ava.prri.org/#religious/2022/States/religion/m/US-AZ |access-date=April 14, 2023 |website=[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] |archive-date=April 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404161714/https://ava.prri.org/#religious/2022/States/religion/m/US-AZ |url-status=live }}</ref> | label1 = [[آمريڪا ۾ پروٽيسٽنٽيت|پروٽيسٽنٽيت]] | value1 = 32 | color1 = Blue | label2 = [[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪيت]] | value2 = 24 | color2 = Purple | label3 = [[مورمونيت]] | value3 = 6 | color3 = Teal | label4 = [[يهوا جا شاهد|يهوا جا شاهد]] | value4 = 1 | color4 = lightblue | label5 = [[آمريڪا ۾ لامذهبيت|غير وابسته]] | value5 = 31 | color5 = White | label6 = [[آمريڪي يهودي|يهوديت]] | value6 = 2 | color6 = Pink | label7 = [[نئون دور]] | value7 = 1 | color7 = Red | label8 = ٻيا | value8 = 3 | color8 = Black }} 2010ع جي آمريڪي مذهب مردم شماري: مذهبي جماعتون ۽ رڪنيت جي مطالعي ۾ [[ايسوسيئيشن آف رليجن ڊيٽا آرڪائيوز|ARDA]] رپورٽ ڪيو ته ايريزونا ۾ ٽي سڀ کان وڏا فرقيوار گروهه ڪيٿولڪ چرچ، چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس ۽ غير فرقيوار انجيلي پروٽيسٽنٽ هئا. ڪيٿولڪ چرچ وٽ ايريزونا ۾ سڀ کان وڌيڪ پيروڪار هئا (930,001)، ان کان پوءِ [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا 392,918 ميمبر رپورٽ ٿيا، ۽ پوءِ غير فرقيوار انجيلي پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن جا 281,105 پيروڪار رپورٽ ٿيا. سڀ کان وڌيڪ جماعتن وارو مذهبي ادارو چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس هو، جنهن جون 811 جماعتون هيون، ان کان پوءِ [[سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن]] جون 323 جماعتون هيون.<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/04/rcms2010_04_state_name_2010.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; State membership Report |website=www.Thearda.com |access-date=November 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207053103/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/04/rcms2010_04_state_name_2010.asp |archive-date=December 7, 2014 |url-status=live}} For 2010, it uses data in the 2010 U.S. Religion Census: Religious Congregations & Membership Study produced by the [[ايسوسيئيشن آف اسٽيٽسٽيشينز آف آمريڪن رليجيس باڊيز]] (ASARB) which depends on reporting by the religious bodies.</ref> هن مردم شماري 2010ع ۾ ايريزونا جي 6.4&nbsp;ملين رهواسين مان لڳ ڀڳ 2.4&nbsp;ملين ماڻهن کي شمار ڪيو. == ايريزونا جا مکيہ شھر == {| class="wikitable" |+ !نمبر !شھر جو نالو !آبادي !نمبر !شھر جو نالو !آبادي |- |1 |[[فينڪس]] (Phoenix) |1608139 |11 |سان تان ويلي (San Tan Valley) |99894 |- |2 |[[توسان]] (Tucson) |542629 |12 |يوما (Yuma) |95548 |- |3 |[[ميسا، ايريزونا|ميسا]] (Mesa) |504258 |13 |گڊايئر (Goodyear) |95294 |- |4 |[[چينڊلر، ايريزونا|چينڊلر]] (Chandler) |275987 |14 |بڪييي (Buckeye) |91502 |- |5 |گلبرٽ (Gilbert) |267918 |15 |ايوونڊيل (Avondale) |89334 |- |6 |گلينڊيل (Glendale) |248325 |16 |[[فليگ اسٽاف، ايريزونا|فليگ اسٽاف]] (Flagstaff) |76831 |- |7 |اسڪاٽسڊيل (Scottsdale) |241361 |17 |ڪاساس ايڊوبس (Casas Adobes) |70973 |- |8 |پيوريا (Peoria) |190985 |18 |ڪئين ڪريڪ (Queen Creek) |59519 |- |9 |[[ٽيمپي]] (Tempe) |180587 |19 |ميريڪوپا (Maricopa) |58125 |- |10 |سرپرائز (Surprize) |143148 |20 |ليڪ ھواسو سٽي (Lake Havasu City) |57144 |} {{bar box |title =ايرزونا جي ماڻهن جا مذھب (2014)<ref name="pew2014">[http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/arizona/ The Pew Forum - America’s Changing Religious Landscape]</ref> |titlebar=#ddd |left1=مذھب |right1=Percent |float=right |bars = {{bar percent|[[پروٽيسٽنٽ]]|purple|39}} {{bar percent|[[لامذھب|اڻ لاڳاپيل]]|black|27}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ]]|dodgerblue|21}} {{bar percent|[[مورمون]]|pink|5}} {{bar percent|[[يھودي]]|blue|2}} {{bar percent|[[يھوا جا شاھد]]|yellow|1}} {{bar percent|[[ھندو]]|Orange|1}} {{bar percent|[[ٻڌ]]|green|1}} {{bar percent|[[مسلم]]|darkgreen|1}} {{bar percent|۽ ٻيا|grey|2}} }} ==معيشت== {{see also|ايريزونا جي معيشت|في فرد آمدني موجب ايريزونا جا هنڌ}} [[File:Barringer Crater aerial photo by USGS.jpg|thumb|ايريزونا جو [[ميٽيور ڪريٽر]] سياحتي ڪشش آهي.]] 2025ع ۾ ايريزونا جي ڪل [[مجموعي رياستي پيداوار]] $598.1{{spaces}}بلين هئي.<ref>{{cite web |title=SAGDP1 State annual gross domestic product (GDP) summary |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1&_gl=1*vf1bc3*_ga*MTA4Mjc0NTQwLjE3NzgyMTU2OTU.*_ga_J4698JNNFT*czE3NzgyNjM5NDEkbzMkZzEkdDE3NzgyNjM5NDckajU0JGwwJGgw#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzEiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIwNDAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19 |website=U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=May 8, 2026}}</ref> رياست جي معيشت جي جوڙجڪ وچولي حد تائين متنوع آهي، جيتوڻيڪ صحت سنڀال، ٽرانسپورٽ ۽ حڪومت اڃا به سڀ کان وڏا شعبا آهن.<ref>{{cite web|title=Arizona gross production|url=https://fred.stlouisfed.org/series/AZNGSP/|last1=Research|first1=Economy|website=stlouisfed|date=January 1997|access-date=December 2, 2021|archive-date=December 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216143907/https://fred.stlouisfed.org/series/AZNGSP|url-status=live}}</ref> 2025ع ۾ ايريزونا جي في فرد ذاتي آمدني $68,283 هئي، جنهن موجب ان جو آمريڪا ۾ 36هون نمبر هو.<ref>{{cite web |title=SAINC1 State annual personal income summary: personal income, population, per capita personal income |website=U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |publisher=U.S. Bureau of Economic Analysis |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1&_gl=1*u1dp46*_ga*MTA4Mjc0NTQwLjE3NzgyMTU2OTU.*_ga_J4698JNNFT*czE3NzgyNjM5NDEkbzMkZzEkdDE3NzgyNjQ0MjEkajU2JGwwJGgw#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCIyMSJdLFsiTWFqb3JfQXJlYSIsIjAiXSxbIlN0YXRlIixbIjAiXV0sWyJBcmVhIixbIlhYIl1dLFsiU3RhdGlzdGljIixbIi0xIl1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMjUiXV0sWyJZZWFyQmVnaW4iLCItMSJdLFsiWWVhcl9FbmQiLCItMSJdXX0= |access-date=May 8, 2026}}</ref> رياست جي 2023ع واري [[وچين گهريلو آمدني]] $74,568 هئي، جنهن موجب اها ملڪ ۾ 19هين نمبر تي هئي ۽ آمريڪا جي قومي سراسري کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="u858">{{cite web | publisher=United States Census Bureau | title=S1901: Income in the Past 12 Months | website=Explore Census Data | url=https://data.census.gov/table/ACSST1Y2022.S1901 | access-date=May 20, 2024}}</ref> پنهنجي شروعاتي تاريخ ۾ ايريزونا جي معيشت "پنج C" تي ڀاڙيندي هئي: ٽامي، يعني ''[[ايريزونا ۾ ٽامي جي کاڻڪاري]]'' ڏسو؛ ڪپهه؛ چوپايو مال؛ [[کٽا ميوا]]؛ ۽ [[آبهوا]]، يعني سياحت. ٽامي جي اڃا تائين ڪيترين ئي وسيع کليل کڏن ۽ زير زمين کاڻين مان وڏي پيماني تي کاڻڪاري ڪئي وڃي ٿي، ۽ اها ملڪ جي پيداوار جو ٻه ٽهائي حصو فراهم ڪري ٿي. ===روزگار=== * ڪل روزگار (اپريل 2025ع): 3,633,200<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.bls.gov/eag/eag.az.htm |title=Arizona Economy at a Glance |publisher=[[ليبر شماريات بيورو]] |access-date=July 17, 2025 |archive-date=October 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024111702/https://www.bls.gov/eag/eag.az.htm |url-status=live}}</ref> * ڪل آجر ادارا (2016ع): 139,134<ref>{{Cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/AZ |title=QuickFacts Arizona |access-date=November 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109142226/https://www.census.gov/quickfacts/AZ |archive-date=November 9, 2019 |url-status=live }}</ref>{{Update inline|date=February 2026|reason=2016 stats}} 2025ع ۾ ايريزونا جا 99.5 سيڪڙو ڪاروبار [[ننڍو ڪاروبار|ننڍا ڪاروبار]] هئا ۽ انهن رياست جي افرادي قوت جي 42 سيڪڙو کي روزگار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=2025 Small Business Profile - Arizona |url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/Arizona_2025-State-Profile.pdf |access-date=February 9, 2026 |website=U.S. Small Business Administration Office of Advocacy}}</ref> رياستي حڪومت ايريزونا جو سڀ کان وڏو آجر آهي، جڏهن ته [[بينر هيلٿ]] رياست جو سڀ کان وڏو خانگي آجر آهي، جنهن وٽ 39,000 کان وڌيڪ ملازم آهن (2016ع).{{cn|date = July 2025}} 2025ع جي مطابق، رياست ۾ بيروزگاري جي شرح 4.1 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web |last=staff |first=CNBC com |date=2025-07-10 |title=12. Arizona |url=https://www.cnbc.com/2025/07/10/arizona-top-states-for-business-ranking.html |access-date=2026-01-07 |website=CNBC |language=en}}</ref> ايريزونا ۾ [[موسمي اثرن کان ترتيب ڏنل]] غير زرعي روزگار هن ريت هو:<ref name=":0" /> {|class="wikitable sortable" |- ! شعبو !! اپريل 2025ع || آگسٽ 2020ع |- |واپار، ٽرانسپورٽ ۽ عام سهولتون || {{Increase}} 618,100 || 553,300 |- |تعليم ۽ صحت خدمتون || {{Increase}} 556,200 || 459,400 |- |حڪومت || {{Increase}} 435,100 || 430,400 |- |پيشورانه ۽ ڪاروباري خدمتون || {{Increase}} 461,200 || 419,200 |- |وندر ۽ مهمان نوازي || {{Increase}} 367,900 || 269,400 |- |مالي سرگرميون || {{Increase}} 242,000 || 231,900 |- |پيداوار سازي || {{Increase}} 192,800 || 170,900 |- |اڏاوت || {{Increase}} 225,300 || 169,900 |- |ٻيون خدمتون || {{Increase}} 106,800 || 95,600 |- |اطلاعات || {{Increase}} 47,700 || 46,100 |- |کاڻڪاري ۽ ڪاٺ ڪٽائي || {{Increase}} 15,700 || 13,300 |} ===سڀ کان وڏا آجر=== ''[[دي ايريزونا ريپبلڪ]]'' 2019ع موجب، رياست جا سڀ کان وڏا خانگي آجر هي هئا:<ref>[https://web.archive.org/web/20190723191314/https://www.azcentral.com/pages/interactives/news/local/arizona-data/arizona-republic-100-largest-companies-hiring-in-phoenix-arizona/ "Arizona Republic 100: State's biggest employers"] . ''The Arizona Republic''.</ref> {| class="wikitable" |- ! درجو ! ڪمپني ! ملازم ! صنعت |- | 1 | [[بينر هيلٿ]] | 44,718 | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 2 | [[وال مارٽ|وال مارٽ اسٽورز، اِنڪ.]] | 34,071 | [[رعايتي پرچون فروش]] |- | 3 | [[ڪروگر|ڪروگر ڪمپني]] | 20,530 | [[راشن جو دڪان|راشن جا دڪان]] |- | 4 | [[ويلز فارگو|ويلز فارگو اينڊ ڪمپني]] | 16,161 | [[مالي خدمتون]] |- | 5 | [[البرٽسنس اِنڪ.]] | 14,500 | [[راشن جو دڪان|راشن جا دڪان]]، پرچون [[دواسازي|دوائن جا دڪان]] |- | 6 | [[ميڪڊونلڊز|ميڪڊونلڊز ڪارپوريشن]] | 13,000 | [[کاڌي جي خدمت]] |- | 7 | [[سي وي ايس ڪيئرمارڪ|سي وي ايس هيلٿ]] | 12,100 | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 8 | [[ريٿيون|ريٿيون ڪمپني]] | 12,000 | [[دفاعي صنعت|دفاع]] |- | 9 | آنر هيلٿ | 11,919 | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 10 | [[ڊگنٽي هيلٿ]] | 10,562 | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 11 | [[اِنٽيل ڪارپوريشن]] | 10,400 | [[سيمي ڪنڊڪٽر پيداوار]] |- | 12 | [[دي هوم ڊيپو|هوم ڊيپو اِنڪ.]] | 10,200 | پرچون [[گهر جي بهتري]] |- | rowspan=2|13 (برابر) | [[جي پي مورگن چيس|جي پي مورگن چيس اينڊ ڪمپني]] | 10,000 | [[مالي خدمتون]] |- | [[آمريڪن ايئرلائنز]] | 10,000 | هوائي ڪمپني |- | 15 | [[ٽينٽ هيلٿ ڪيئر]] | 9,483 | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 16 | [[بئنڪ آف آمريڪا|بئنڪ آف آمريڪا ڪارپوريشن]] | 9,200 | [[مالي خدمتون]] |- | 17 | [[فري پورٽ-ميڪ موران|فري پورٽ-ميڪ موران ڪاپر اينڊ گولڊ اِنڪ.]] | 8,759 | کاڻڪاري |- | 18 | [[باشاز سپرمارڪيٽس]] | 8,519 | [[راشن جو دڪان|راشن جا دڪان]] |- | 19 | [[ايمازون.ڪام]] | 8,500 | [[آن لائن خريداري]] |- | 20 | [[ٽارگيٽ ڪارپوريشن|ٽارگيٽ ڪارپوريشن]] | 8,400 | [[رعايتي پرچون فروش]] |- | 21 | [[هني ويل|هني ويل انٽرنيشنل اِنڪ.]] | 7,792 | [[فضائي جهاز سازي]] |- | 22 | [[سرڪل ڪي|سرڪل ڪي ڪارپوريشن]] | 7,478 | سهولتي دڪان |- | 23 | [[ميو فائونڊيشن]] | 7,436 | | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |- | 24 | [[اسٽيٽ فارم]] | 7,200 | انشورنس |- | 25 | [[يونائيٽيڊ هيلٿ ڪيئر]] | 7,194 | | [[صحت سنڀال صنعت|صحت سنڀال]] |} === زراعت === [[File:NRCSAZ02010 - Arizona (303)(NRCS Photo Gallery).tif|thumb|[[رومين ليٽس|رومين]] جا فارم، [[يوما، ايريزونا|يوما]] ۾]] ايريزونا ۾ ڪيترائي فصل پوکيا وڃن ٿا، جن ۾ [[ڊورم ڪڻڪ]]، [[پنن واري ليٽس|ليٽس]]، [[پالڪ]]، [[ڪينٽالوپ]]، [[بروڪلي]]، [[ڪوليفلاور]]، [[بند گوبي]] ۽ [[هنداڻو]] شامل آهن.<ref name="quick-stats">{{cite web | access-date=June 29, 2022 | website=USDA, [[نيشنل ايگريڪلچرل اسٽيٽسٽڪس سروس]] | title=USDA/NASS 2021 State Agriculture Overview for Arizona | url=https://www.nass.usda.gov/Quick_Stats/Ag_Overview/stateOverview.php?state=ARIZONA | archive-date=July 5, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220705160855/https://www.nass.usda.gov/Quick_Stats/Ag_Overview/stateOverview.php?state=ARIZONA | url-status=live }}</ref> هتي انگور (''[[وائٽس ونيفيرا ]] (Vitis vinifera)'' ۽ ٻيا ''[[وائٽس]](Vitis)'' قسم) لاءِ وفاقي [[فصل ويمو]] موجود آهي.<ref name="Federal-insurance-gr" /> [[ڪيليفورنيائي انگور|ڪيليفورنيا جي فصل]] سان گڏ، اهو لاڳاپيل فصل بيمه قانونن جي خاص شقن هيٺ اچي ٿو.<ref name="Federal-insurance-gr" /> [[انگور جون حشري آفتون|حشري آفتون]] ۽ [[انگور جون بيماريون|بيماريون]] [[فصل ويمي وارو بچاء|ڪوريج]] ۾ شامل آهن، پر [[فائيلوڪسيرا]] (''Daktulosphaira vitifoliae'') يا [[حشرات جي روڪ|حشرات جي روڪ]] يا [[جراثيم ڪش دوائن جو استعمال|بيمارين جي بچاء]] کي صحيح طريقي سان لاڳو ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل نه آهي.<ref name="Federal-insurance-gr">{{cite web |title=7 CFR § 457.138 – Grape crop insurance provisions |url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/7/457.138 |website=[[ليگل انفارميشن انسٽيٽيوٽ]] (LII) |date=July 25, 2016 |access-date=June 28, 2022 |archive-date=October 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005153242/https://www.law.cornell.edu/cfr/text/7/457.138 |url-status=live }}</ref> [[سفيد مک]] (Bemisia tabaci B) 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پوئنسيٽيا]] واپار ذريعي هتي آئي، جنهن اڳوڻي [[بيمسيا ٽئبسي اي]] (Bemisia tabaci A) کي بي دخل ڪري ڇڏيو.<ref name="White-Fly" /> 2004ع ۾ [بيمسيا ٽئبسي ڪيو (Bemisia tabaci Q)، جيڪا ميڊيٽرينين علائقي مان هئي، پهريون ڀيرو هتي ملي، اها پڻ پوئنسيٽيا تي هئي.<ref name="White-Fly"> {{Unbulleted list citebundle |{{*}} {{cite journal | date=2011 | issue=1 | volume=49 | publisher=[[اينيول ريويوز (ناشر)|اينيول ريويوز]] | journal=[[اينيول ريويو آف فائيٽوپيٿالاجي]] | issn=0066-4286 | last1=Navas-Castillo | first1=Jesús | last2=Fiallo-Olivé | first2=Elvira | last3=Sánchez-Campos | first3=Sonia | title=Emerging Virus Diseases Transmitted by Whiteflies | doi=10.1146/annurev-phyto-072910-095235 | pages=219–248| pmid=21568700| bibcode=2011AnRvP..49..219N }} |{{*}} {{cite newsletter | url-status=dead | access-date=August 1, 2022 | archive-date=September 9, 2006 | date=September 9, 2006 | publisher=[[مشي گن اسٽيٽ يونيورسٽي]] | title=First New World Report of Q Biotype of ''Bemisia tabaci'' (Gennadius) Reveals High Levels of Resistance to Insecticides | journal=Resistant Pest Management Newsletter | url=https://whalonlab.msu.edu/rpmnews/vol.15_no.2/globe/Dennehy_etal.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20060909214445/https://whalonlab.msu.edu/rpmnews/vol.15_no.2/globe/Dennehy_etal.htm | last1=Dennehy | first1=T. J. | first2=B. | last2=DeGain | first3=G. | last3=Harpold | first4=J. K. | last4=Brown | first5=F. | last5=Byrne | first6=S. | last6=Morin | first7=R. | last7=Nichols}} |{{*}} {{cite journal | year=2006 | publisher=[[نيچر پورٽ فوليو]] | journal=[[نيچر (جرنل)|نيچر]] | issn=0028-0836 | volume=443 | issue=7114 | last=Dalton | first=Rex | title=The Christmas Invasion | doi=10.1038/443898a | pages=898–900| pmid=17066003 | s2cid=11918900| doi-access=free }} }} </ref> [[ڪولراڊو وارو پٽاٽي جو ٽنڊڻ]] (Leptinotarsa decemlineata) هتي يا ته اصل مقامي آهي يا شروعاتي [[متعارف ٿيل نوع|متعارف ٿيل نوع]] آهي.<ref name="L-dec" /> غير معمولي طور تي، هتي جي آبادي عام طور تي [[سلور ليف نائيٽ شيڊ]] (Solanum elaeagnifolium) تي خوراڪ ڪري ٿي، جيڪو عام طور تي هن ڀنڀوري لاءِ گهٽ پرڪشش ميزبان ٻوٽو هوندو آهي.<ref name="L-dec" /> سي پي بي ٽماٽي جو ڪڏهن ڪڏهن حملو ڪندڙ آفت آهي.<ref name="L-dec"> {{Unbulleted list citebundle |{{*}} {{cite journal | issue=1 | volume=5 | date=2011 | publisher=[[بليڪ ويل پبلشنگ|بليڪ ويل]] | last1=Hufbauer | first1=Ruth A. | last2=Facon | first2=Benoît | last3=Ravigné | first3=Virginie | last4=Turgeon | first4=Julie | last5=Foucaud | first5=Julien | last6=Lee | first6=Carol E. | last7=Rey | first7=Olivier | last8=Estoup | first8=Arnaud | title=Anthropogenically induced adaptation to invade (AIAI): contemporary adaptation to human-altered habitats within the native range can promote invasions | journal=Evolutionary Applications | issn=1752-4571 | pages=89–101 | doi=10.1111/j.1752-4571.2011.00211.x | pmid=25568032 | pmc=3353334 | s2cid=18005520}} |{{*}} {{cite journal | issue=1 | volume=35 | publisher=[[اينيول ريويوز (ناشر)|اينيول ريويوز]] | year=1990 | journal=[[اينيول ريويو آف اينٽومالاجي]] | issn=0066-4170 | last=Hare | first=J. Daniel | title=Ecology and Management of the Colorado Potato Beetle | doi=10.1146/annurev.en.35.010190.000501 | pages=81–100 | s2cid=83991465}} |{{*}} {{cite conference | issue=3 | volume=24 | publisher=[[وائلي پبلشنگ|وائلي]] ([[نيدرلينڊز اينٽومالاجيڪل سوسائٽي]]) | year=1978 | journal=Entomologia Experimentalis et Applicata | issn=0013-8703 | conference=Proceedings of the Fourth Insect/Host Plant Symposium | last=Hsiao | first=T. H. | title=Host plant adaptations among geographic populations of the Colorado potato beetle | doi=10.1111/j.1570-7458.1978.tb02804.x | pages=437–447 | s2cid=84910076| doi-access=free }} }} </ref> ==آمدرفت== {{Main|ايريزونا ۾ آمدرفت}} [[File:Entering Arizona on I-10 Westbound.jpg|thumb|right|[[نيو ميڪسيڪو]] کان [[ايريزونا ۾ انٽر اسٽيٽ 10|آءِ-10]] ذريعي ايريزونا ۾ داخل ٿيڻ]] ===شاهراهون=== ====انٽر اسٽيٽ شاهراهون==== * {{jct|state=AZ|I|8}} * {{jct|state=AZ|I|10}} <!--* {{jct|state=AZ|Future|11}}--> * {{jct|state=AZ|I|15}} * {{jct|country=USA|I|17}} * {{jct|country=USA|I|19}} * {{jct|state=AZ|I|40}} ====آمريڪي رستا==== * {{jct|state=AZ|US|60}} * {{jct|state=NM|US|64}} <!--* {{jct|state=AZ|US-Hist|66}}--> * {{jct|state=AZ|US|70}} <!--* {{jct|state=AZ|US-Hist|80}}--> * {{jct|state=AZ|US|89}} * {{jct|state=AZ|US|89A|name1=}} <!--* {{jct|state=AZ|US|91}}--> * {{jct|state=AZ|US|93}} * {{jct|state=AZ|US|95}} * {{jct|state=AZ|US|160}} * {{jct|country=USA|US|163}} * {{jct|country=USA|US|180}} * {{jct|state=AZ|US|191}} مکيه انٽر اسٽيٽ رستن ۾ آءِ-17 ۽ آءِ-19 شامل آهن، جيڪي اتر–ڏکڻ طرف هلن ٿا؛ آءِ-8، آءِ-10 ۽ آءِ-40 شامل آهن، جيڪي اوڀر–اولهه طرف هلن ٿا؛ ۽ آءِ-15 جو هڪ ننڍڙو حصو شامل آهي، جيڪو رياست جي انتهائي اتر اولهندي ڪنڊ مان اتر اوڀر–ڏکڻ اولهه طرف گذري ٿو. ان کان علاوه، مختلف شهري علائقن کي [[ايريزونا رياستي رستن جي فهرست|رياستي رستن]] ۽ شاهراهن جي پيچيده نيٽ ورڪن وسيلي سهولت ملي ٿي، جهڙوڪ [[ايريزونا اسٽيٽ روٽ 101|لوپ 101]]، جيڪو فينڪس جي وسيع [[ميٽروپوليٽن فينڪس فري ويز|فري وي نظام]] جو حصو آهي.<ref>{{cite web|title=Arizonas Interstate Highways|url=https://azdot.gov/adot-blog/numbering-arizonas-highways/|website=azdot|access-date=March 5, 2014|archive-date=December 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231090246/https://azdot.gov/adot-blog/numbering-arizonas-highways|url-status=live}}</ref> ===عوامي آمدرفت، ايم ٽريڪ ۽ شهرن وچ واري بس=== {{see also|ايريزونا ۾ مسافر ريلوي اسٽيشنن جي فهرست}} فينڪس ۽ ٽوسان جي ميٽروپوليٽن علائقن کي عوامي بس آمدرفت نظامن وسيلي سهولت ملي ٿي. يوما ۽ فليگ اسٽاف وٽ پڻ عوامي بس نظام آهن. [[گري هائونڊ لائنز]] فينڪس، ٽوسان، فليگ اسٽاف، يوما ۽ سڄي رياست جي ڪيترن ننڍن آبادين کي سهولت ڏئي ٿي. [[هلڪي ريل]] جو هڪ نظام، جنهن کي [[ويلي ميٽرو ريل]] چيو وڃي ٿو، ڊسمبر 2008ع ۾ مڪمل ٿيو؛ اهو مرڪزي فينڪس کي ويجهن شهرن ميسا ۽ ٽيمپي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web|title=Valley metro rail opens|url=https://www.valleymetro.org/about/agency/fact-sheets-brochures/fact-sheets/rail-system-fact-sheet/|last1=Metro|first1=Valley|website=ValleyMetro|date=May 19, 2021|access-date=January 31, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207061330/https://www.valleymetro.org/about/agency/fact-sheets-brochures/fact-sheets/rail-system-fact-sheet|url-status=live}}</ref> ٽوسان ۾ [[سن لنڪ]] اسٽريٽ ڪار نظام شهر جي مرڪزي علائقي مان گذري ٿو ۽ [[ايريزونا يونيورسٽي]] جي مکيه ڪيمپس کي مرڪزي ٽوسان جي اولهندي ڪناري تي واقع ميرڪاڊو سان آگسٽن سان ڳنڍي ٿو. سن لنڪ، جيڪو هلڪي نموني [[پورٽلينڊ اسٽريٽ ڪار]] تي ٻڌل آهي، جولاءِ 2014ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.lightrailnow.org/news/n_tuc_2006-05b.htm |title=Tucson: Streetcar Plan Wins With 60% of Vote |publisher=Lightrailnow.org |access-date=December 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104135221/http://www.lightrailnow.org/news/n_tuc_2006-05b.htm |archive-date=January 4, 2012 |url-status=live}}</ref> [[ايم ٽريڪ]] جو ''[[سائوٿ ويسٽ چيف]]'' رستو رياست جي اترئين حصي کي سهولت ڏئي ٿو، جتي اهو [[ونسلو (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|ونسلو]]، [[فليگ اسٽاف (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|فليگ اسٽاف]]، [[وليمز جنڪشن (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|وليمز]] ۽ [[ڪنگمين (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|ڪنگمين]] تي بيهي ٿو. ''[[ٽيڪساس ايگل]]'' ۽ ''[[سن سيٽ لميٽيڊ]]'' رستا ڏکڻ-مرڪزي ايريزونا کي سهولت ڏين ٿا، جتي اهي [[ٽوسان (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|ٽوسان]]، [[ميريڪوپا (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|ميريڪوپا]]، [[يوما (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|يوما]] ۽ [[بينسن (ايم ٽريڪ اسٽيشن)|بينسن]] تي بيهن ٿا. فينڪس 1996ع ۾ ''سن سيٽ لميٽيڊ'' جي رستي جي تبديلي سبب ايم ٽريڪ سروس وڃائي ويٺو، ۽ هاڻي فينڪس ۽ ميريڪوپا جي اسٽيشن وچ ۾ ايم ٽريڪ بس هلندي آهي. 2021ع تائين، ايم ٽريڪ فينڪس ۽ ٽوسان جي وچ ۾ ريل سروس بحال ڪرڻ جي تجويز ڏني آهي.<ref>{{cite web |last1=Cortez |first1=Alexis |title=Amtrak plan would include stations in Queen Creek, Phoenix, Tempe, Goodyear |url=https://www.azfamily.com/news/amtrak-plan-would-include-stations-in-queen-creek-phoenix-tempe-goodyear/article_ecc2cb40-f093-11eb-b5e8-7f421173dd39.html |website=azfamily.com |access-date=August 12, 2021 |archive-date=August 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812190325/https://www.azfamily.com/news/amtrak-plan-would-include-stations-in-queen-creek-phoenix-tempe-goodyear/article_ecc2cb40-f093-11eb-b5e8-7f421173dd39.html |url-status=live}}</ref> ==تعليم== ===ابتدائي ۽ ثانوي تعليم=== {{See also|ايريزونا جي اسڪولي ضلعن جي فهرست|ايريزونا جي هاءِ اسڪولن جي فهرست}} [[File:Arizona School Districts.png|thumb|[[ايريزونا جي اسڪولي ضلعن جي فهرست|ايريزونا جا اسڪولي ضلعا]]]] ايريزونا جا سرڪاري اسڪول لڳ ڀڳ 220 مقامي اسڪولي ضلعن ۾ ورهايل آهن، جيڪي آزاديءَ سان ڪم ڪن ٿا، پر اڪثر حالتن ۾ چونڊيل ڪائونٽي اسڪول سپرنٽنڊنٽن جي نگراني هيٺ هوندا آهن؛ انهن جي مٿان وري ايريزونا اسٽيٽ بورڊ آف ايجوڪيشن ۽ [[ايريزونا تعليم کاتو]] نگراني ڪندا آهن. هڪ رياستي [[ايريزونا سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] به هوندو آهي، جيڪو هر جفت نمبر واري سال، جڏهن صدارتي چونڊ نه هوندي، پارٽي بنيادن تي ٿيندڙ چونڊن ۾ چئن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو ويندو آهي. 2005ع ۾ اسڪول ڊسٽرڪٽ ريڊسٽرڪٽنگ ڪميشن قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد انهن ضلعن مان ڪيترن کي گڏ ڪرڻ ۽ ضم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|title=Number of schools in arizona|url=https://www.azcentral.com/story/laurieroberts/2015/01/15/ducey-school-budgets-classroom-spending-unification/21778873/|last=Roberts|first=Laurie|website=azcentreal|access-date=December 2, 2021}}</ref> ===اعليٰ تعليم=== [[File:University of Arizona mall.jpg|thumb|[[ايريزونا يونيورسٽي]]، مال، [[ٽوسان، ايريزونا|ٽوسان]] ۾]] [[File:Asubiodesign.jpg|thumb|[[ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، بائيوڊيزائن عمارت، [[ٽيمپي، ايريزونا|ٽيمپي]] ۾]] [[File:Walkup Skydome.jpg|thumb|[[ناردرن ايريزونا يونيورسٽي]]، اسڪائي ڊوم، [[فليگ اسٽاف، ايريزونا|فليگ اسٽاف]] ۾]] ايريزونا کي ٽي سرڪاري يونيورسٽيون سهولت ڏين ٿيون: [[ايريزونا يونيورسٽي]]، [[ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي]] ۽ [[ناردرن ايريزونا يونيورسٽي]]. اهي ادارا [[ايريزونا بورڊ آف ريجنٽس]] جي نگراني هيٺ هلن ٿا. ايريزونا ۾ خانگي اعليٰ تعليم وڏي تعداد ۾ نفعي لاءِ ڪم ڪندڙ ۽ "چين" يعني گهڻن ماڳن واري يونيورسٽين جي اثر هيٺ آهي.<ref>{{cite web|url=http://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=AZ&ct=2+3&ic=1|title=College Navigator{{snd}}Search Results|website=nces.ed.gov|access-date=February 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511163744/http://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=AZ&ct=2+3&ic=1|archive-date=May 11, 2011|url-status=live}}</ref> [[ايمبري–رڊل ايروناٽيڪل يونيورسٽي، پريسڪٽ]] ۽ [[پريسڪٽ ڪاليج]] ايريزونا جا واحد غير منافع بخش چار سالا خانگي ڪاليج آهن.<ref>{{cite web|url=http://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=AZ&ct=2+3&ic=1&pg=2&id=105589|title=College Navigator{{snd}}Prescott College|website=nces.ed.gov|access-date=February 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511163750/http://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=AZ&ct=2+3&ic=1&pg=2&id=105589|archive-date=May 11, 2011|url-status=live}}</ref> ايريزونا وٽ ٻن سالن وارن ووڪيشنل اسڪولن ۽ [[ڪميونٽي ڪاليج|ڪميونٽي ڪاليجن]] جو وسيع نيٽ ورڪ آهي. تاريخي طور اهي ڪاليج هڪ الڳ رياستي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي ماتحت هئا، پر 2002ع ۾ رياستي قانونساز اداري تقريباً سمورا نگراني اختيار انفرادي ڪميونٽي ڪاليج ضلعن ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيا.<ref>2002 Legislature{{snd}}HB 2710, which later became ARS 15-1444</ref> ميريڪوپا ڪائونٽي ڪميونٽي ڪاليج ڊسٽرڪٽ، ميريڪوپا ڪائونٽي ۾ 11 ڪميونٽي ڪاليجن تي مشتمل آهي ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏن نظامن مان هڪ آهي. ====ايريزونا جون سرڪاري يونيورسٽيون==== * [[ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، ([[ايريزونا اسٽيٽ سن ڊيولز|سن ڊيولز]]) ٽيمپي/فينڪس/ميسا/گلينڊيل/ليڪ هاواسو * [[ناردرن ايريزونا يونيورسٽي]]، ([[اين اي يو لمبرجيڪس|لمبرجيڪس]]) فليگ اسٽاف/يوما/پريسڪٽ * [[ايريزونا يونيورسٽي]]، ([[ايريزونا وائلڊ ڪيٽس|وائلڊ ڪيٽس]]) ٽوسان/سيرا وسٽا، [[ڊاڪٽر آف ميڊيسن|ايم ڊي]] ڪاليج مرڪزي فينڪس ۾ ۽ يوما/ميريڪوپا ۾ يو اي زرعي مرڪز ====ايريزونا جا خانگي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون==== {{main list|ايريزونا جي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست }} {{div col|colwidth=22em}} * [[آمريڪن انڊين ڪاليج]] * [[ڪيرنگٽن ڪاليج (آمريڪا)|ڪيرنگٽن ڪاليج]] * [[ايريزونا ڪرسچن يونيورسٽي]] * [[دي آرٽ سينٽر ڊيزائن ڪاليج|آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن]] * [[دي آرٽ انسٽيٽيوٽ آف ٽوسان|آرٽ انسٽيٽيوٽ آف ٽوسان]] * [[دي آرٽ انسٽيٽيوٽ آف فينڪس|آرٽ انسٽيٽيوٽ آف فينڪس]] * [[اي. ٽي. اسٽل يونيورسٽي]] * [[بروڪ لائن ڪاليج]] * [[براون ميڪي ڪاليج]] * [[ايمبري-رڊل ايروناٽيڪل يونيورسٽي، پريسڪٽ|ايمبري-رڊل ايروناٽيڪل يونيورسٽي]] * [[گرانڊ ڪينيئن يونيورسٽي]] * [[مڊ ويسٽرن يونيورسٽي]] * [[نارٿ سينٽرل يونيورسٽي]] * [[اوٽاوا يونيورسٽي]] * [[پارڪ يونيورسٽي#هنڌ|پارڪ يونيورسٽي]] * [[يونيورسٽي آف فينڪس]] * [[پين فوسٽر ڪاليج]]<ref>{{cite web |url=http://www.azhighered.org/AZ_Private_Postsecondary.html |title=AZ Private Postsecondary Institutions |publisher=Azhighered.org |access-date=September 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018053220/http://www.azhighered.org/AZ_Private_Postsecondary.html |archive-date=October 18, 2016 |url-status=live }}</ref> * [[پريسڪٽ ڪاليج]] * [[ٿنڊر برڊ اسڪول آف گلوبل مئنيجمينٽ]] * [[يونيورسٽي آف ايڊوانسنگ ٽيڪنالاجي]] * [[ويسٽرن انٽرنيشنل يونيورسٽي]] * [[ڪنزرويٽري آف رڪارڊنگ آرٽس اينڊ سائنسز]] {{div col end}} ====ڪميونٽي ڪاليج==== {{main|ايريزونا جي ڪميونٽي ڪاليجن جي فهرست}} {{div col|colwidth=22em}} * [[ايريزونا ويسٽرن ڪاليج]] * [[سينٽرل ايريزونا ڪاليج]] * [[ڪوچيز ڪاليج]] * [[ڪوڪونينو ڪميونٽي ڪاليج]] * [[ڊيني ڪاليج]] * [[ايسٽرن ايريزونا ڪاليج]] * [[ميريڪوپا ڪميونٽي ڪاليج ڊسٽرڪٽ]]: ** [[چينڊلر-گلبرٽ ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[ايسٽريلا مائونٽن ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[گيٽ وي ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[گلينڊيل ڪميونٽي ڪاليج (اي زي)|گلينڊيل ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[ميسا ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[پيراڊائيز ويلي ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[فينڪس ڪاليج]] ** [[ريو سلادو ڪاليج]] ** [[اسڪاٽسڊيل ڪميونٽي ڪاليج]] ** [[سائوٿ مائونٽن ڪميونٽي ڪاليج]] * [[موهاوي ڪميونٽي ڪاليج]] * [[نارٿ لينڊ پائينيئر ڪاليج]] * [[پيما ڪميونٽي ڪاليج]] * [[ياواپائي ڪاليج]] {{div col end}} ==ثقافت== ===بصري فنون ۽ عجائب گهر=== {{see also|ايريزونا جي عجائب گهرن جي فهرست}} [[فائل:Phoenix Art Museum.jpg|thumb|[[فينڪس آرٽ ميوزيم]]]] [[فينڪس آرٽ ميوزيم]]، فينڪس جي تاريخي [[سينٽرل ايونيو ڪوريڊور]] تي واقع آهي، جيڪو ڏکڻ اولهه آمريڪا ۾ سڄي دنيا جي بصري فنن جو سڀ کان وڏو مجموعو رکي ٿو. هن عجائب گهر ۾ بين الاقوامي نمائشن سان گڏ آمريڪي، ايشيائي، يورپي، لاطيني آمريڪي، مغربي آمريڪي، جديد ۽ همعصر فن، ۽ فيشن ڊيزائن جا 18,000 کان وڌيڪ فن پارا موجود آهن. 1951ع کان وٺي ڪميونٽي تعليم جي ذميواري نڀائيندي، فينڪس آرٽ ميوزيم سڄو سال ميلا، سڌي موسيقي ۽ ڊرامائي پيشڪشون، آزاد فنّي فلمون ۽ تعليمي پروگرام منعقد ڪندو رهي ٿو. ميوزيم ۾ ٻارن لاءِ ''PhxArtKids'' نالي هڪ رابطي وارو هنڌ، [[سينٽر فار ڪريئيٽو فوٽوگرافي]] سان شراڪت ذريعي فوٽوگرافي نمائشون، سرسبز مجسما باغ، ۽ آرڪيڊيا فارمز ۾ کاڌي پيتي جون سهولتون پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Art history|url=https://phxart.org/get-involved/about/our-history/|last1=ART|first1=PHOENIX|website=phxart|access-date=December 2, 2021|archive-date=December 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227033414/https://phxart.org/get-involved/about/our-history/|url-status=live}}</ref> ايريزونا کي آمريڪي مقامي قبيلن جي فن جو هڪ اهم مرڪز تسليم ڪيو وڃي ٿو، جتي ڪيترائي آرٽ گيلريون تاريخي ۽ جديد فن پارا پيش ڪن ٿيون. [[هيرڊ ميوزيم]]، جيڪو پڻ فينڪس ۾ آهي، مقامي آمريڪي فن جو هڪ وڏو ذخيرو آهي. ان جي نمايان نمونن ۾ مڪمل ناواجو هوگان، مارين ايلن نڪولس جو جديد زيورن تي مشتمل 260 شين جو مجموعو، [[بيري گولڊواٽر]] جو 437 تاريخي [[هوپي ڪاچينا گڏي|هوپي ڪاچينا گڏين]] تي مشتمل مجموعو، ۽ اوڻويهين صديءَ ۾ مقامي آمريڪن جي بورڊنگ اسڪولن جي تجربن بابت هڪ نمائش شامل آهن. هيرڊ ميوزيم ۾ هر سال لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهو اچن ٿا. [[سيڊونا، ايريزونا|سيڊونا]]، [[جيروم، ايريزونا|جيروم]] ۽ [[ٽيوباڪ، ايريزونا|ٽيوباڪ]] اڀرندڙ فنڪار آبادين طور مشهور آهن، جڏهن ته وڏن شهرن ۽ رياستي يونيورسٽين جي ڀرسان به ننڍا فنّي مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Arizonas Budding Art Colonists|url=https://www.visitarizona.com/like-a-local/arizonas-artist-enclaves/|website=visitarizona|access-date=March 1, 2021|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125195110/https://www.visitarizona.com/like-a-local/arizonas-artist-enclaves/|url-status=live}}</ref> ===فلم=== {{See also|ايريزونا ۾ فلمايل فلمن جي فهرست}} [[File:Monument Valley 15.jpg|thumb|[[جان فورڊ]] جي پوائنٽ تان [[مونومينٽ ويلي]] جو منظر]] هالي ووڊ جون ڪيترين ئي مشهور فلمن، جهڙوڪ ''[[بيلي جيڪ]]''، ''[[يو ٽرن (1997ع جي فلم)|يو ٽرن]]''، ''[[ويٽنگ ٽو ايڪسهيل]]''، ''[[جسٽ ون آف دي گائز]]''، ''[[ڪينٽ باءِ مي لوو]]''، ''[[بل اينڊ ٽيڊز ايڪسيلنٽ ايڊوينچر]]''، ''[[دي اسڪارپين ڪنگ]]''، ''[[دي بينگر سسٽرز]]''، ''[[يوزڊ ڪارز]]'' ۽ ''[[ريزنگ ايريزونا]]'' جي شوٽنگ هتي ٿي آهي. ان کان علاوه ڪيترين ئي [[مغربي فلم]]ن جي شوٽنگ پڻ ايريزونا ۾ ٿي آهي. 1993ع جي سائنسي افسانوي فلم ''[[فائر اِن دي اسڪاءِ]]''، جيڪا [[سنوفليڪ، ايريزونا|سنوفليڪ]] ۾ مبينا خلائي مخلوق جي اغوا واري واقعي تي ٻڌل هئي، ڪهاڻيءَ جي لحاظ کان سنوفليڪ ۾ قائم آهي، پر ان جي فلمبندي [[اوڪلينڊ، اوريگن|اوڪلينڊ]]، [[روزبرگ، اوريگن|روزبرگ]] ۽ [[سدرلن، اوريگن|سدرلن]] ۾ ٿي. 1974ع جي فلم ''[[ايلس ڊزنٽ لائيو هيئر اينيمور]]''، جنهن لاءِ [[ايلن برسٽن]] بهترين اداڪارا جو [[اڪيڊمي اوارڊ]] حاصل ڪيو ۽ جنهن ۾ [[ڪرس ڪرسٽوفرسن]] پڻ شامل هو، ٽوسان ۾ قائم آهي. 1977ع ۾ [[ڪلنٽ ايسٽ ووڊ]] جي فلم ''[[دي گانٽليٽ]]'' جو آخري حصو فينڪس جي مرڪزي علائقي ۾ پيش ٿئي ٿو. 1984ع جي فلم ''[[اسٽارمين]]'' جا آخري منظر [[ونسلو، ايريزونا|ونسلو]] ڀرسان [[ميٽيور ڪريٽر]] وٽ فلمايا ويا. [[جيف فاڪس ورٿي]] جي مزاحيه دستاويزي فلم ''[[بلو ڪالر ڪاميڊي ٽور: دي مووي]]'' تقريباً مڪمل طور [[ڊاج ٿيئٽر]] ۾ فلمايل آهي. [[الفريڊ هچڪاڪ]] جي مشهور فلم ''[[سائڪو (1960ع جي فلم)|سائڪو]]'' جا ڪجهه منظر به فينڪس ۾ فلمايا ويا، جيڪو فلم جي مرڪزي ڪردار [[ميرين ڪرين]] جو ظاهري آبائي شهر آهي. ايريزونا ۾ فلمايل يا اتي تي ٻڌل ٽيليويزن پروگرامن ۾ ''[[دي نيو ڊڪ وان ڊائيڪ شو]]''، ''[[ميڊيم]]''، ''[[ايلس (آمريڪي ٽي وي سلسلو)|ايلس]]''، ''[[دي فرسٽ 48]]''، ''[[انسومنياڪ وِد ڊيو ايٽيل]]''، ''[[ڪاپس]]'' ۽ ''[[امريڪاز موسٽ وانٽيڊ]]'' شامل آهن. ٽي وي مزاحيه سلسلو ''ايلس''، جيڪو ساڳئي نالي واري فلم تي ٻڌل هو، فينڪس ۾ قائم هو. فلم ''[[ٽوائلايٽ (2008ع جي فلم)|ٽوائلايٽ]]'' جي شروعاتي ۽ آخري منظرن ۾ پڻ فينڪس ڏيکاريل آهي. ===موسيقي=== {{main|ايريزونا جي موسيقي}} ايريزونا جو ذڪر ڪيترن ئي [[ملڪي ۽ مغربي موسيقي|ملڪي ۽ مغربي]] گيتن جي شاعري ۾ نمايان طور ملي ٿو، جيئن [[جيمي او نيل]] جي مشهور گيت "[[There Is No Arizona]]". [[جارج اسٽريٽ]] جي "Oceanfront Property" ۾ "ايريزونا ۾ سامونڊي ڪناري واري ملڪيت" کي دوکي واري واعدي جي استعارو طور استعمال ڪيو ويو آهي. "[[ٽول (بينڊ)|ٽول]]" جي هڪ گيت ۾ "see you down in Arizona Bay" وارو جملو مزاحيه اداڪار [[بل هِڪس]] جي ان اميد ڏانهن اشارو آهي ته شايد هڪ ڏينهن ڏاکڻي ڪيليفورنيا سمنڊ ۾ ٻڏي وڃي. مشهور ڳائڻي [[گلين ڪيمپبل]] گيت "[[By The Time I Get To Phoenix]]" کي وڏي مقبوليت ڏني. [[File:TakeItEasy WinslowAZ.jpg|thumb|[[اسٽينڊن آن دي ڪارنر پارڪ]] ۽ ڀت نگاري، [[ونسلو، ايريزونا]]]] "Arizona" مشهور گيت جو عنوان هو، جيڪو [[مارڪ لنڊسي]] رڪارڊ ڪيو. [[ايگلز (بينڊ)|ايگلز]] جو مشهور گيت "[[Take It Easy]]"، جيڪو [[جيڪسن برائون]] ۽ [[گلين فري]] لکيو، ان ۾ پڻ ايريزونا جو ذڪر آهي. [[بيٽلس]] جي گيت "Get Back" ۾ به ايريزونا جو حوالو اچي ٿو، جتي [[پال ميڪارٽني]] ڳائي ٿو: "JoJo left his home in Tucson, Arizona..."۔ [[گورڊن لائيٽ فوٽ]] جو 1974ع ۾ جاري ٿيل گيت "[[Carefree Highway (song)|Carefree Highway]]" فينڪس جي اتر ۾ واقع [[ايريزونا اسٽيٽ روٽ 74]] تان پنهنجو نالو ورتو آهي.<ref name="Crawdaddy">{{cite news|title=[[Crawdaddy (magazine)|Crawdaddy]]|date=April 1975}}</ref> ايريزونا جي اڀرندڙ موسيقي واري منظرنامي کي نون بينڊن سان گڏ ڪيترن ئي مشهور فنڪارن پڻ هٿي ڏني آهي. [[جن بلاسمس]]، [[ڪرونڪ فيوچر]]، [[راجر ڪلائن اينڊ دي پيس ميڪرز]]، [[جمي ايٽ ورلڊ]] ۽ [[ڪيرولائنز اسپائن]] سميت ڪيترن ئي بينڊن پنهنجي موسيقي ڪيريئر جي شروعات ايريزونا مان ڪئي. ان کان علاوه [[پنڪ راڪ]] ۽ راڪ موسيقي جا ڪيترائي بينڊ، جهڙوڪ [[JFA (band)|JFA]]، [[دي فيڊرز]]، [[سن سٽي گرلز]]، [[دي ميٽ پپيٽس]]، [[دي مين]]، [[دي سمر سيٽ]]، [[اٿارٽي زيرو]] ۽ [[ڊجيٽل سمر]] پڻ ايريزونا مان اڀريا. ايريزونا ڪيترن ئي مشهور ڳائڻن ۽ موسيقارن جو به وطن آهي. ڳائڻي، گيت نويس ۽ گٽارسٽ [[مشيل برانچ]] [[سيڊونا، ايريزونا|سيڊونا]] سان تعلق رکي ٿي. [[لنڪن پارڪ]] جو اڳوڻو مرڪزي ڳائڻو [[چيسٽر بيننگٽن]] ۽ موسيقي جي ميلاپ وارو فنڪار [[ڊي جي زيڊ-ٽرپ]] ٻئي [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]] جا رهاڪو هئا. ايريزونا جي مشهور موسيقارن مان هڪ [[ايلس ڪوپر]] آهي، جنهن شاڪ راڪ موسيقي کي نئين سڃاڻپ ڏني. [[ٽول (بينڊ)|ٽول]]، [[اي پرفيڪٽ سرڪل]] ۽ [[پوسيفر]] جي مرڪزي ڳائڻي [[مينارڊ جيمس ڪينن]] جو گهر [[ڪارن وِل، ايريزونا|ڪارن وِل]] ۾ آهي. ٻين مشهور فنڪارن ۾ [[ڊيرڪس بينٽلي]]، [[مارٽي رابنز]]، لوڪ ڳائڻي [[ڪيٽي لي]]، [[فليٽ ووڊ ميڪ]] جي [[اسٽيوي نڪس]]، [[سي سي پينسٽن]]، [[ريڪس ايلن]]، 2007ع جي ''[[اميريڪن آئيڊل (سيزن 6)|اميريڪن آئيڊل]]'' جي فاتح [[جورڊن اسپارڪس]] ۽ [[لنڊا ران اسٽاڊٽ]] شامل آهن. ايريزونا پنهنجي [[هيوي ميٽل موسيقي]] واري منظر لاءِ پڻ مشهور آهي، جنهن جو مرڪز فينڪس ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۽ وچ ڌاري [[جاب فار اي ڪائو بواءِ]]، [[نائيٽس آف دي ابيس]]، [[گريلي اسٽيٽس]]، [[آئيز سيٽ ٽو ڪِل]]، [[بليس دي فال]]، [[دي ورڊ الايو]]، [[دي ڊيڊ ريبٽس]] ۽ [[ابيگيل وليمز]] جهڙا بينڊ هتان اڀريا. [[سول فلائي]] ۽ [[گيٽ ڪريپر]] پڻ فينڪس کي پنهنجو گهر چون ٿا، جڏهن ته [[ميگاڊٿ]] لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي تائين فينڪس ۾ رهي. تقريباً 2009ع کان فينڪس ۾ ريگستاني راڪ ۽ سلج ميٽل جي زيرزميني موسيقي پڻ ترقي ڪرڻ لڳي، جنهن جي اڳواڻي Wolves of Winter، Asimov ۽ Dead Canyon جهڙن بينڊن ڪئي. آمريڪي موسيقار [[ايليئٽ ڪارٽر]] ايريزونا ۾ رخصت دوران (نيويارڪ کان) پنهنجو پهريون ''String Quartet'' (1950–51ع) ترتيب ڏنو. هن چوڪڙي کي [[پلٽزر انعام]] سميت ڪيترائي اعزاز مليا، ۽ اڄ اهو اسٽرنگ ڪوارٽيٽ جي معياري ذخيرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.{{citation needed|date=September 2014}} ==پڻ ڏسو== {{portal|ايريزونا}} * [[ايريزونا جو خاڪو]] * [[ايريزونا سان لاڳاپيل مقالن جو اشاريہ]] * [[يو ايس ايس ايريزونا|يو ايس ايس ''ايريزونا'']]، 4 جهاز ==نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} {{NoteFoot}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> ==وڌيڪ مطالعي لاءِ== * Bayless, Betsy, 1998, ''Arizona Blue Book, 1997–1998''. Phoenix: Office of the Arizona Secretary of State. * McIntyre, Allan J., 2008, ''The Tohono O'odham and Pimeria Alta''. Charleston, SC: Arcadia Publishing. ({{ISBN|978-0738556338}}). * Miller, Tom (editor), 1986, ''Arizona: The Land and the People''. Tucson: University of Arizona Press. ({{ISBN|978-0816510047}}). * Officer, James E., 1987, ''Hispanic Arizona, 1536–1856''. Tucson: University of Arizona Press. ({{ISBN|978-0816509812}}). * Plascencia, Luis F.B. and Gloria H. Cuádraz (eds.), 2018, ''Mexican Workers and the Making of Arizona.'' Tucson: University of Arizona Press. * Thomas, David M. (editor), 2003, ''Arizona Legislative Manual''. In [http://www.azleg.state.az.us/alispdfs/Council/legman2003.pdf ''Arizona''] Phoenix: Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16, 2006. * Trimble, Marshall, 1998, ''Arizona, A Cavalcade of History''. Tucson: Treasure Chest Publications. ({{ISBN|978-0918080431}}). * Woosley, Anne I., 2008, [http://www.arcadiapublishing.com/mm5/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=9780738556468 ''Early Tucson''.] Charleston, SC: Arcadia Publishing. ({{ISBN|978-0738556468}}). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Arizona|Arizona}} * {{Official website}} * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/arizona/index.html ايريزونا رياستي رهنما، لائبريري آف ڪانگريس طرفان] * {{cite web |url=http://www.bea.doc.gov/bea/regional/map/map.asp?po=AZ |title=Arizona Regional Accounts Data |access-date=February 19, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020819164839/http://www.bea.doc.gov/bea/regional/map/map.asp?po=AZ |archive-date=August 19, 2002 |url-status=dead}} * [https://web.archive.org/web/20030421010246/http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html فيڊ اسٽيٽس طرفان ايريزونا جا آبادي انگ اکر] * [https://web.archive.org/web/20120729091414/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=04&StateName=Arizona ايريزونا يو ايس ڊي اي رياستي حقيقت نامو] * [https://web.archive.org/web/20111102001204/http://arizonaindicators.org/ ايريزونا اشارا] * [http://www.eia.gov/state/state-energy-profiles.cfm?sid=AZ ايريزونا لاءِ توانائي جا انگ اکر ۽ شماريات] * [https://web.archive.org/web/20171109085739/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona ايريزونا رياستي ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20040626115848/http://www.lib.az.us/ ايريزونا رياستي لائبريري، آرڪائيوز ۽ عوامي رڪارڊ] * {{Ballotpedia|Arizona|Arizona}} * {{osmrelation-inline|162018}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20030220022708/http://arizonaguide.com/ ايريزونا سياحت آفيس جي سرڪاري ويب سائيٽ]}} * [http://www.azgfd.gov/ ايريزونا گيم اينڊ فش ڊپارٽمينٽ] * [http://azstateparks.com/index.html ايريزونا رياستي پارڪ] * [https://web.archive.org/web/20070625090928/http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ نيشنل پارڪ سروس سفرنامو] {{s-start}} {{s-bef|before=[[نيو ميڪسيڪو]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪي رياستن جي يونين ۾ شموليت جي تاريخ موجب فهرست]]|years=14 فيبروري 1912ع تي شامل ٿيل (48هين)}} {{s-aft|after=[[الاسڪا]]}} {{s-end}} {{Adjacent communities | Northwest = {{flag|نيواڊا}} | North = {{flag|يوٽا}} | Northeast = {{flag|ڪولوراڊو}} | East = {{flag|نيو ميڪسيڪو}} | Centre = {{flag|ايريزونا}}: {{hlist|[[ايريزونا جو خاڪو|خاڪو]] | [[ايريزونا سان لاڳاپيل مقالن جو اشاريہ|اشاريہ]] }} | Southeast = | South = {{flag|سونورا}}، {{flag|ميڪسيڪو}} | Southwest = {{flag|باجا ڪيليفورنيا}}، {{flagu|ميڪسيڪو}} | West = {{flag|ڪيليفورنيا}} }} {{Navboxes |title = <span style="font-size:11pt;">ايريزونا سان لاڳاپيل موضوع</span>{{break}}''[[گرانڊ ڪينيئن]] رياست''؛ ''ٽامي واري رياست'' |list = {{Arizona|expanded}} {{Protected areas of Arizona}} {{Western United States}} {{New Spain}} {{United States political divisions}} |state=expanded}} {{Authority control}} {{coord|35|-112|dim:300000_region:US-AZ_type:adm1st|name=State of Arizona|display=title}} [[زمرو:1912ع ۾ ايريزونا ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ايريزونا| ]] [[زمرو:لاڳيتا آمريڪا]] [[زمرو:اڳوڻيون هسپانوي نوآباديون]] [[زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آمريڪا جون رياستون]] [[زمرو:اولاهون آمريڪا]] qfr4a5mx7k2krr1babmilw2fxtrfxce 10 43364 390706 388162 2026-07-03T21:54:17Z Intisar Ali 8681 /* */ 390706 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = {{{پوسٽل_ڪوڊ_type}}} | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]}}}}}} | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[ISO 3166|ISO 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> g5wl0w4kj7i6ezqtuk9y24oot2fggzg 390707 390706 2026-07-03T21:57:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 390707 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = پوسٽل ڪوڊ | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]}}}}}} | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[آء ايس او 3166|آء ايس او 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> otznk2dn56qw7l2nlghc5p6zpy2ebh4 390708 390707 2026-07-03T22:01:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 390708 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = پوسٽل ڪوڊ | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = ڊائلنگ ڪوڊ {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]}}}}}} | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[آء ايس او 3166|آء ايس او 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> hrl4cj7usfucmnjcam2xpo0dass9hm1 390709 390708 2026-07-03T22:06:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 390709 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = پوسٽل ڪوڊ | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = ڊائلنگ ڪو | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[آء ايس او 3166|آء ايس او 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> emeuimbipozo6gdipur2zqyifrtr70x 390710 390709 2026-07-03T22:07:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 390710 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = [[پوسٽل ڪوڊ]] | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = [[ڊائلنگ ڪوڍ]] | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[آء ايس او 3166|آء ايس او 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> 6ci4ollo0ojbxjokm0o4zp760isfw06 0 46320 390813 255482 2026-07-04T10:49:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 390813 wikitext text/x-wiki (نوٽ: ھن مضمون ۾ جھٽ پٽ جعفرآباد ۽ ديرا الھيار جو اڃا مونجھارو آھي جنھن جي تصديق ڪئي وڃي) {{ڪچو}} {{Infobox settlement |name = ديرا الھيار |settlement_type = شھر |official_name = |other_name = |native_name = {{Nastaliq|ڈیرہ اللہ یار}} |pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan |pushpin_label_position = top |pushpin_map_caption = بلوچستان ۾ مقام |pushpin_mapsize = |subdivision_type = ملڪ |subdivision_name = [[پاڪستان]] |subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] |subdivision_name1 = [[بلوچستان]] |subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] |subdivision_name2 = [[جعفرآباد ضلعو]] |area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ| ڊائلنگ ڪوڊ]]:+92-33 |timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset1 = +5 |coordinates = {{Coord|28|22|37|N|68|21|2|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} }} '''ديرا الھيار'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Dera Allah Yar'''}} پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي جعفرآباد جو ھڪ شھر ۽ ساڳي نالي سان تحصيل جي صدر مقام آھي. ھن شھر جو پراڻو نالو [[جھٽ پٽ ]] ھيو پر اتي ھڪ سياسي اڳواڻ مير الھيار خان کوسو جي قتل جي واقعي بعد ان جو نالو جھٽ پٽ جي جاء تي ديرا الھيار رکيو ويو. لفظ ڊيرا يا ديرا جو مطلب شھر آھي تنھن ڪري شھر جو نالي جو مطلب آهي الھيار جو شھر. 27 آگسٽ 2008 تي نواب اڪبر بگٽي جي ورسي تي جھموري وطن پارٽي جي جلسي ۾ بم ڌماڪو ٿيو جنھن ۾ 25 ماڻھو زخمي ٿيا<ref>{{cite news|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/27-Aug-2008/Strike-paralyses-Balochistan|title=Strike paralyses Balochistan|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|date=August 25, 2008|accessdate=September 12, 2008}}</ref> ھتان جي ماڻھن جي ٻولي ، اردو، سرائڪي سنڌي ۽ بروھي آھي.ھي شھر کي 1987 ۾ تحصيل جو درجو ڏنو ويو . تحصيل جي پکيڙ 2,445 چورس ڪلوميٽر يا 944 چورس ميل آهي.<ref name ="پاڪپيڊيا" > https://www.pakpedia.pk/dera-allah-yar</ref> تحصيل جي آبادي 432,817 آهي.<ref name = " پاڪپيڊيا "/> پوسٽل ڪوڊ 08289 اٿس.<ref name = " پاڪپيڊيا "/> ھي شھر جھٽ پٽ جي نالي سان جيڪب آباد ضلعي جو حصو ھيو پر 1970 ۾ کيس ڌار ڪري سبي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو اھڙي طرح 1975 تائين سبي جو حصو رھيو<ref name = "پاڪپيڊيا "/>.ھن شھر جو ڊائلنگ ڪوڊ 9233+ آھي. == تاريخ == [[File:Dera_Allahyar_Railway_Station.jpg|thumb|left|2024ع ۾ ڊيرا الله يار ريلوي اسٽيشن]] ڊيرا الله يار شهر جو نالو علائقي جي نامور سياسي اڳواڻ الله يار خان کوسي جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن جي اڳواڻي ۽ اثر رسوخ علائقي جي ترقي ۽ سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر جي ريلوي اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين|روهڙي–چمن لائين]] تي واقع آهي. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1497|1972|2332|1981|6730|1998|38,371|2017|80,908|2023|98,761|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، ڊيرا الله يار جي آبادي 98,761 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> === ٻوليون === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڊيرا الله يار سب ڊويزن جي شهري آبادي 98,761 هئي، جنهن مان '''58.81٪''' ماڻهن جي مادري ٻولي بلوچي، '''26.47٪''' جي سنڌي، '''9.32٪''' جي سرائيڪي، '''3.12٪''' جي براهوي، '''0.65٪''' جي پشتو ۽ '''0.45٪''' جي اردو هئي، جڏهن ته وڌيڪ 1.18٪ آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |access-date=2025-12-21 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref> {{Pie chart | caption = ڊيرا الله يار سب ڊويزن جون ٻوليون ([[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]])<ref>{{cite web |publisher=پاڪستان شماريات بيورو |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_11.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 58.81 | color1 = Lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 26.47 | color2 = gold | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 9.32 | color3 = Blue | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 3.12 | color4 = orange | label5 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] | value5 = 0.65 | color5 = skyblue | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.45 | color6 = darkgreen | label7 = ٻيون | value7 = 1.18 | color7 = grey | thumb = right }} == حوالا == {{Reflist}} {{جعفرآباد ضلعو}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعي جا آباد هنڌ]] {{بلوچستان-جاگرافي-ڪچو}} == حوالا == {{حوالا|2}} 1hbububqluaqv10bizunjctu9j4x3u4 390814 390813 2026-07-04T10:49:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 390814 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊيرا الله يار | settlement_type = شهر | official_name = ڊيرا الله يار | other_name = جھٽ پٽ | native_name = {{Nastaliq|ڈیرہ اللہ یار}} | image_skyline = File:Dera Allahyar City.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = PB-16 Jafarabad (2023).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ڳاڙهي رنگ ۾ نمايان ڪيل ڊيرا الله يار | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ڀاڱا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جعفرآباد ضلعو]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | established_title = | established_date = | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | population_total = 98,761 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/Pakistan-Balochistan.html?cityid=11413|title = Balochistān (Pakistan): Province, Major Cities, Municipalites &#91;sic&#93; & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information}}</ref> | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | area_total_km2 = 690 | elevation_m = 56 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 438.40 | leader_title = تڪ | leader_name = [[پي بي-16 جعفرآباد]]<br />[[اين اي-255 صحبت پور-گڏ-جعفرآباد-گڏ-استا محمد-گڏ-نصيرآباد]] | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر جعفرآباد | leader_name1 = خالد خان | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڏينهن جي روشنيءَ جو بچت وقت|ڊي ايس ٽي]] ''لاڳو نٿو ٿئي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 80500 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|اين ڊبليو ڊي]] (علائقائي) ڪوڊ | area_code = [[پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر|8289]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-BA]] }} '''ڊيرا الله يار''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|ڈیرہ اللہ یار}}}})، جيڪو اڳ '''جھٽ پٽ''' ({{Langx|ur|جھٹ پٹ}}) جي نالي سان مشهور هو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[جعفرآباد ضلعو|جعفرآباد ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي صوبائي گاديءَ واري شهر [[ڪوئيٽا]] کان 300&nbsp;ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، جھٽ پٽ سب ڊويزن جي آبادي 302,498 هئي. == تاريخ == [[File:Dera_Allahyar_Railway_Station.jpg|thumb|left|2024ع ۾ ڊيرا الله يار ريلوي اسٽيشن]] ڊيرا الله يار شهر جو نالو علائقي جي نامور سياسي اڳواڻ الله يار خان کوسي جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن جي اڳواڻي ۽ اثر رسوخ علائقي جي ترقي ۽ سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر جي ريلوي اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين|روهڙي–چمن لائين]] تي واقع آهي. == آدمشماري == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1497|1972|2332|1981|6730|1998|38,371|2017|80,908|2023|98,761|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، ڊيرا الله يار جي آبادي 98,761 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> === ٻوليون === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، ڊيرا الله يار سب ڊويزن جي شهري آبادي 98,761 هئي، جنهن مان '''58.81٪''' ماڻهن جي مادري ٻولي بلوچي، '''26.47٪''' جي سنڌي، '''9.32٪''' جي سرائيڪي، '''3.12٪''' جي براهوي، '''0.65٪''' جي پشتو ۽ '''0.45٪''' جي اردو هئي، جڏهن ته وڌيڪ 1.18٪ آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي.<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |access-date=2025-12-21 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref> {{Pie chart | caption = ڊيرا الله يار سب ڊويزن جون ٻوليون ([[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]])<ref>{{cite web |publisher=پاڪستان شماريات بيورو |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_11.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 58.81 | color1 = Lightgreen | label2 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value2 = 26.47 | color2 = gold | label3 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | value3 = 9.32 | color3 = Blue | label4 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] | value4 = 3.12 | color4 = orange | label5 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] | value5 = 0.65 | color5 = skyblue | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.45 | color6 = darkgreen | label7 = ٻيون | value7 = 1.18 | color7 = grey | thumb = right }} == حوالا == {{Reflist}} {{جعفرآباد ضلعو}} [[زمرو:جعفرآباد ضلعي جا آباد هنڌ]] {{بلوچستان-جاگرافي-ڪچو}} == حوالا == {{حوالا|2}} 6mqqyg66hou9c8etbxtsqp5lvyxp6dz 0 47149 390722 388375 2026-07-04T04:27:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390722 wikitext text/x-wiki {{Short description|1737ع کان 1755ع تائين سنڌ جو نواب}} {{Infobox royalty | name = نور محمد خان ڪلهوڙو<br>Noor Muhammad Kalhoro | image = Shrine_Mian_Noor_Muhammed_Abbassi.jpg | alt = نور محمد خان جو مقبرو | caption = ميان نور محمد خان ڪلهوڙي جو مقبرو | title = خدايار خان<br>[[ميان (لقب)|ميان]]<br>ثابت جنگ<ref>{{cite book |title=Nama-i-Naghz and Nadir Nama |author=Bagh Ali Khaif |year=2023 |publisher=Dr. N. A. Baloch Institute of Heritage Research |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%86%D8%BA%D8%B2_%D9%88_%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%BA_%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%AE%D8%A7%D8%A6%D9%81-2023-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf |access-date=23 April 2026 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | succession = [[ڪلھوڙا حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | reign = 28 سيپٽمبر 2019 کان 19 جون 1755ع تائين | coronation = | cor_type = | predecessor = [[ميان يار محمد ڪلھوڙو]] | reg_type = | successor = [[ميان مرادياب خان ڪلھوڙو]] | suc_type = | birth_date = {{birth date|1698|8|6|df=y}} | birth_place = | death_date = {{death date and age|1755|6|19|1698|8|6|df=y}} | death_place = [[جيسلمير]]، [[جيسلمير رياست]]<br>{{small|(هاڻوڪو [[جيسلمير]]، [[راجستان]]، ڀارت)}} | spouses = [[مائي گلان]] | issue = [[محمد مرادياب خان (نواب سربلند خان)|مرادياب خان ڪلهوڙو]]<br>[[غلام شاهه ڪلهوڙو]]<br>[[احمديار خان ڪلهوڙو]]<br>[[ميان صادق علي خان ڪلهوڙو|صادق علي ڪلهوڙو]]<br>[[عبدالنبي ڪلهوڙو]]<br>[[غلام نبي ڪلهوڙو]]<br>[[عطر محمد ڪلهوڙو]] | full_name = ميان نور محمد خان ڪلهوڙو | house = [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] | father = [[يار محمد ڪلهوڙو]] | mother = | religion = [[سني اسلام]] }} '''[[ميان (لقب)|ميان]] نور محمد خان ڪلهوڙو''' (6 آگسٽ 1698ع – 19 جون 1755ع) ({{langx|sd|ميان نور محمد خان ڪلهوڙو}}) [[سنڌ]] جو ناميارو حڪمران، [[ڪلهوڙا خاندان]] جو سربراهه ۽ سنڌ جو پهريون خودمختيار [[نواب]] هو. هن شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي طرفان [[صوبيدار]] طور 1719ع کان 1737ع تائين حڪومت ڪئي، پر پوءِ پنهنجي سياسي ۽ فوجي صلاحيتن ذريعي سڄي سنڌ کي متحد ڪري هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي، جيڪا عملي طور مغل بالادستي کان آزاد هئي. 1719ع ۾ پنهنجي والد [[يار محمد ڪلهوڙو]] جي وفات کان پوءِ نور محمد ڪلهوڙو اقتدار تي ويٺو. هن لاڙ واري علائقي ۾ ڪڪرالو ۽ اتر سنڌ ۾ [[شڪارپور]]، [[سيوي]] ۽ ٻين علائقن تائين پنهنجي حڪومت جو دائرو وڌايو. 1736ع تائين هن [[بکر سرڪار]]، [[سيوهڻ سرڪار]] ۽ [[ٺٽو سرڪار]] کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي سڄي سنڌ کي هڪ سياسي وحدت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ان ڪاميابي کان پوءِ 1737ع ۾ هن ''سنڌ جي [[نواب]]'' جو لقب اختيار ڪيو. [[ٺٽو]] فتح ڪرڻ تي [[مغل شهنشاهه]] [[محمد شاهه]] کيس ''نواب خدايار خان'' جو خطاب عطا ڪيو.<ref>{{cite web|author=Frances Pritchett |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html |title=XIX. A Century of Political Decline: 1707-1803, part2_19 |publisher=Columbia.edu |accessdate=2011-11-05}}</ref> [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|280px|thumb|ميان نور محمد ڪلهوڙي جو مقبرو]] == فوجي ۽ سياسي اقتدار == ميان نور محمد پنهنجي دور جو هڪ قابل فوجي ۽ سياسي حڪمتِ عملي رکندڙ حڪمران هو. هن [[ڪڇي ميدان]] کان وٺي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] جي اترين علائقن تائين سنڌ جي اقتدار کي مضبوط ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه جي هندستان تي حملي]] دوران هو پناهه وٺڻ لاءِ [[عمرڪوٽ]] ويو، پر اتي نادر شاهه جي فوجن هٿان گرفتار ٿي ويو. تاريخي روايتن موجب هن [[ڪرنال جي جنگ]] دوران نادر شاهه کي قتل ڪرائڻ لاءِ هڪ ڳجهي رٿابندي پڻ ڪئي، پر اها ڪوشش ناڪام رهي. == انتظام، آبپاشي ۽ خوشحالي == نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ زرعي ترقيءَ جي راهه تي گامزن ٿي. [[ڪلھوڙن جو دور]] سنڌ جي تاريخ ۾ سياسي، ثقافتي، اقتصادي ۽ فوجي لحاظ کان وڏي اهميت رکي ٿو. ميان يار محمد، ميان نور محمد ۽ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] هن خاندان جا نمايان حڪمران هئا، جن سنڌ کي آزاد، خودمختيار ۽ خوشحال بڻائڻ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪيون. هنن سنڌ جي جاگرافيائي وحدت کي برقرار رکيو ۽ ملڪ جي زرعي بنيادن کي مضبوط ڪيو. ڪلھوڙا حڪمرانن آبپاشي ۽ زراعت جي واڌاري لاءِ سنڌ ۾ ڪيترائي واهه کوٽايا. مسٽر ڊيل هوسٽ موجب انهن ۾ پراڻ، نارو، اڙل، ڦليلي، گوني، پيڃارو، گانگرو، لکي، سيتا، بگهاڙ، داديجي، گهار، امرڪس ۽ نور واهه شامل هئا. انهن واهن جي ڪري زرعي زمينن ۾ اضافو ٿيو، آبادي وڌي ۽ ماڻهن جي معاشي حالت بهتر ٿي. ڪلھوڙن جي دور ۾ [[خدا آباد]]، [[مراد آباد]] ۽ [[الله آباد]] جهڙا شهر تعمير ٿيا. بعد ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] [[شاهبندر]] جو بندر تعمير ڪرايو ۽ پراڻ جي موري بند ڪرائي، جنهن سان ٿر جي آبادي ۽ زرعي سرگرمين ۾ واڌارو آيو. ملڪ جي زراعت ترقي ڪندي سالياني آمدني اسي لک رپين تائين پهتي. ميان نور محمد جي حڪومت دوران سنڌ ۾ امن امان قائم رهيو. ''گلدسته نورس بهار'' جي مصنف مطابق: {{Quotation| رستن جو امن ۽ رعيت جي ڀلائي تمام اعليٰ درجي تي پهتل آهي. مسافر توڙي مقامي ماڻهو پنهنجي ڪاروبار ۾ رڌل آهن. هتي ايڏي پيماني تي امن امان آهي جو مسافر هر انديشي کان فارغ ٿي، رات ڏينهن بي فڪري سان هر هنڌ اچ وڃ ڪن ٿا. }} == وفات ۽ جانشيني == [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|280px|thumb|ميان نور محمد ڪلهوڙي جو مقبرو]] 1755ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙو وفات ڪري ويو. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽن ۽ جانشينن حڪومت سنڀالي، جن مان [[غلام شاهه ڪلهوڙو]] سڀ کان وڌيڪ مشهور حڪمران ثابت ٿيو. آخرڪار 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] ڪلهوڙن کان حڪومت حاصل ڪئي. ==حوالا== [[زمرو:1698ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1755ع جون وفاتون]] [[زمرو:ڪلهوڙا خاندان]] [[زمرو:سنڌ جا نواب]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] rj5i3uupzj5p99rn02rky8dh94nbr3v 0 47637 390754 307851 2026-07-04T09:25:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 390754 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] 5n4qck7l0qs9vci9gaexumhfjtgwyrh 390755 390754 2026-07-04T09:26:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 390755 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] j58wo8t5l3kczaaxn8a0ez4rxgeshob 390756 390755 2026-07-04T09:27:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 390756 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] j2qgx81mshyocr1lb3z80wzcewwm5uq 390758 390756 2026-07-04T09:30:11Z Intisar Ali 8681 390758 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] t3jgxrslhhsa7xyqe17gwxucfn766h4 390760 390758 2026-07-04T09:32:34Z Intisar Ali 8681 390760 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] p00y4116yq1fovxay01l05gsqm5qm1b 390761 390760 2026-07-04T09:34:04Z Intisar Ali 8681 390761 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] qc6qt3xhtrv079xcjo5z2gsqoeuf8qq 390763 390761 2026-07-04T09:35:44Z Intisar Ali 8681 390763 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] eadxfj82o3e2nupda7mobk3b8w5yftx 390764 390763 2026-07-04T09:36:13Z Intisar Ali 8681 390764 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] fpqubzmfpsunozjkexjjp4wkv22nadr 390766 390764 2026-07-04T09:37:21Z Intisar Ali 8681 390766 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == حڪمت عمليءَ واري اهميت == وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي جمهوريتون]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ''ڍنڍ'' [[ڪئسپين سمنڊ]]، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.<ref>{{cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/pols/pdf-files/gwadar%20article-winter2012.pdf |title=Strategic Importance of Gwadar Port |publisher=Pu.edu.pk |access-date=20 November 2013}}</ref> [[ايران]] پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |last=Zafar |first=Mohammad |date=3 February 2013 |title=Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035023/http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |archive-date=27 September 2013 |access-date=20 November 2013 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]}}</ref> == جاگرافيائي ۽ تاريخي نشانيون == ڪنهن به سرزمين جي آڳاٽي، حقيقي ۽ سائنسي تاريخ ان جي قديم آثارن مان پڌري ٿيندي آهي، جيڪي زمين جي مٿان ۽ زير زمين آرڪيالاجي جي طور تي موجود آهن. باقي جيڪي ھٿ ٺوڪيل تاريخون ٻڌايون وڃن ٿيون، سي ڪوڙي ڪهاڻيون ۽ قصا آهن، جيڪي اصل تاريخ کي بدلائي نه ٿيون سگھن. هزارين سال اڳ سنڌو تهذيب جا واپاري ڪاٺياواڙ کان ڪراچيءَ تائين سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو درياھ جي ڪنارن تي قدرتي ۽ اڏاوت ٿيل بندرگاهن کان وٺي اولھ ۾ پارس (ايران)، بابل ۽ نينوا (عراق) ۽ اولھ ۾ مصر، آفريڪا ۽ اوڀر ۾ سنگاپور ۽ چين تائين پکڙيل هئا. گوادر پورٽ ٽائون ۾ سوين سال اڳ، ڪچي (سنڌي) هندو ۽ اسماعيلي مسلمان واپاري سامونڊي جهازن تان سامان کڻي ويندا هئا ۽ گوادر جي شاهي بازار ۾ سندن ڇڏيل گهر اڄ به هتي جي قديم سنڌي رهاڪن کي ياد ڏيارين ٿا. 1958ع ۾ جڏهن سلطنت عمان جي امير سيد بن تيمور طرفان گوادر بندر پاڪستان کي ڏنو ويو ته گوادر جي آبادي جي گھڻائي ۽ اڪثريت سنڌي ڪچي هندن تي مشتمل هئي. <ref>تحقيق ۽ تدوين؛ ابراھيم صالح محمد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] a0o0cd0bbsi54wdcwbf719ha95l7yu4 390769 390766 2026-07-04T09:38:41Z Intisar Ali 8681 390769 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == حڪمت عمليءَ واري اهميت == وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي جمهوريتون]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ''ڍنڍ'' [[ڪئسپين سمنڊ]]، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.<ref>{{cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/pols/pdf-files/gwadar%20article-winter2012.pdf |title=Strategic Importance of Gwadar Port |publisher=Pu.edu.pk |access-date=20 November 2013}}</ref> [[ايران]] پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |last=Zafar |first=Mohammad |date=3 February 2013 |title=Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035023/http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |archive-date=27 September 2013 |access-date=20 November 2013 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]}}</ref> == معيشت == === گوادر فري زون === 20 جون 2016ع تي 20 ارب آمريڪي ڊالرن جي لاڳت واري 10 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل [[ٽيڪس ڇوٽ|ٽيڪس کان آجي]] صنعتي زون جي اڏاوت شروع ٿي.<ref name="tribune.com.pk" /> هن زون ۾ رڳو صنعتي زون لاءِ 300 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ]] جو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=2016-06-19 |title=Gwadar Port to create over 40,000 job opportunities |url=https://dailytimes.com.pk/74836/gwadar-port-to-create-over-40000-job-opportunities/ |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊيلي ٽائمز (پاڪستان)|ڊيلي ٽائمز]] |language=en-US}}</ref> چيني سيڙپڪاريءَ باوجود، بجلي گهر سميت هن ترقياتي منصوبي جو وڏو حصو اڃا تائين اڻپورو آهي.<ref>{{cite news |last1=Aamir |first1=Adnan |last2=Macan-Markar |first2=Marwaan |last3=Turton |first3=Shaun |last4=Zhou |first4=Cissy |last5=Li |first5=Grace |title=Road to nowhere: China's Belt and Road Initiative at tipping point |work=[[نڪي ايشيا]] |agency=October 12, 2022 |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Road-to-nowhere-China-s-Belt-and-Road-Initiative-at-tipping-point |access-date=2022-11-14}}</ref> === گوادر بندرگاهه === {{مک مضمون|گوادر بندرگاهه}} {{پڻ ڏسو|چين-پاڪستان اقتصادي راهداري}} گوادر بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ چين جو حصو 91 سيڪڙو، جڏهن ته پاڪستان جو حصو 9 سيڪڙو هوندو.<ref name="TNS17" /> گوادر ۾ چين جا اهم حڪمت عمليءَ وارا مفاد آهن. 2013ع ۾ سرڪاري ملڪيت واري چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگز لميٽيڊ [[گوادر بندرگاهه]] جو انتظام سنڀاليو.<ref>{{cite news |last=AFP |date=18 February 2013 |title=China acquires potential naval base in Pakistan |newspaper=[[دي منيلا ٽائمز]] |url=http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |url-status=dead |access-date=19 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221025856/http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |archive-date=21 February 2013}}</ref> هيءَ بندرگاهه چين لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي تيل جو سٺ سيڪڙو [[فارسي نار]] مان جهازن وسيلي 16,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سفر ڪري ٻن کان ٽن مهينن ۾، [[سامونڊي ڦورو|سامونڊي ڦورن]]، خراب موسم، سياسي حريفن ۽ ٻين خطرن کي منهن ڏيندي، چين جي اهم واپاري بندرگاهه [[شنگھائي]] تائين پهچي ٿو. گوادر اهو فاصلو گهٽائي رڳو 5,000 ڪلوميٽر ڪري ڇڏيندو ۽ سڄو سال ڪم ڪندو.<ref name="saudigazette.com.sa">{{cite news |date=28 February 2013 |title=Strategic Gwadar in China's hands |newspaper=[[سعودي گزيٽ]] |url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |url-status=dead |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207164037/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |archive-date=7 February 2015}}</ref> چين جو دارومدار وڏي حد تائين فارسي نار جي تيل تي آهي، جيڪو [[ملاڪا ڳچي سمنڊ]] مان گذري هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن وسيلي چين تائين پهچي ٿو. جڏهن تيل چين جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن تي پهچي ٿو ته ان کي هزارين ڪلوميٽر اندروني علائقن مان گذاري اولهندي چين تائين پهچايو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن [[گوادر بندرگاهه]]–[[قراقرم شاهراهه]] رستي کي سامونڊي ٽينڪرن وسيلي تيل جي آمدورفت کان وڌيڪ محفوظ، سستو ۽ ننڍو قرار ڏنو ويندو آهي. بهرحال، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته گوادر کان چين تائين روڊ رستي تيل پهچائڻ تمام مهانگو هوندو، جڏهن ته جبلائي علائقا، زلزلا، ڀارت سان تڪرار ۽ امڪاني دهشتگرد حملا جهڙيون ڪيتريون ئي رسدي مشڪلاتون پڻ پيش اينديون، ۽ ان سان چين جي مجموعي توانائي سلامتيءَ تي نهايت ٿورو اثر پوندو.<ref>{{cite journal|last1=Garlick|first1=Jeremy|title=Deconstructing the China-Pakistan Economic Corridor: pipe dreams versus geopolitical realities|journal=Journal of Contemporary China|volume=27|issue=112|pages=519–533|doi=10.1080/10670564.2018.1433483|year=2018|s2cid=158778555}}</ref> تنهن هوندي به، پاڪستان اتر پاڪستان تائين تيل جي پائيپ لائين ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪا انهن خدشن مان گهڻن کي گهٽائي سگهي ٿي. ٻئي طرف وهندڙ چيني سامان کي وچ اوڀر تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ آسان، ننڍو ۽ محفوظ رستو ملي سگهي ٿو. شهر کي پرڏيهي ڪمپنين لاءِ هڪ [[برآمدي پروسيسنگ زون]] طور پڻ ترقي ڏني پئي وڃي، جيئن اهي گوادر ۾ شيون تيار ڪري علائقي جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|title=Chinese Interest and Investment &#124; Gwadar Private Scheme Information Center|date=17 May 2009 |publisher=Gwadarprivatescheme.wordpress.com|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102134236/http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|archive-date=2 January 2014|url-status=live}}</ref> === ريڪو ڊڪ آمدورفت === 2024ع تائين، پاڪستان حڪومت گوادر بندرگاهه ۽ اتر اولهندي بلوچستان ۾ واقع [[ريڪو ڊڪ کاڻ]] جي وچ ۾ شاهراهه تعمير ڪري رهي آهي. ان سان کاڻ تائين کوٽائيءَ جو سامان پهچائڻ ۽ کاڻ مان معدني مرڪوز مادو ٽرڪن وسيلي منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيندو.<ref>[https://www.arabnews.com/node/2482101/pakistan عرب نيوز:]</ref> سلري پائيپ لائين ۽ ريلوي لائين ٺاهڻ جا منصوبا پڻ موجود آهن. === نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو === [[File:Gwadar Airport Underconstruction.png|thumb|2022ع ۾ اڏاوت هيٺ گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو.]] پاڪستان جي وزيراعظم [[عمران خان]] 29 مارچ 2019ع تي گوادر ۾ [[نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]] جو پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2019 |title=PM Imran lays foundation stone of new Gwadar international airport |url=https://nation.com.pk/29-Mar-2019/pm-imran-lays-foundation-stone-of-new-gwadar-international-airport |access-date=22 April 2019 |website=[[دي نيشن (پاڪستان)|دي نيشن]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|title=Development of Gwadar will benefit entire world: PM|website=radio.gov.pk|language=en|access-date=22 April 2019|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421123942/http://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|url-status=dead}}</ref> 66 ارب [[پاڪستاني رپيو|پاڪستاني رپين]] (لڳ ڀڳ 230 ملين آمريڪي ڊالرن) جي لاڳت سان ٺهيل هوائي اڏي جو افتتاح آڪٽوبر 2024ع ۾ ٿيو ۽ 20 جنوري 2025ع تي هتان واپاري اڏامون شروع ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Kathju |first=Junaid |date=2025-01-29 |title=Gwadar airport opening boosts China-Pakistan ties but raises India’s concerns |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3296697/gwadar-airport-opening-boosts-china-pakistan-ties-raises-indias-concerns |access-date=2025-12-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Saleem |last2=Baloch |first2=Behram |date=2025-01-21 |title=First flight lands at new Gwadar airport |url=https://www.dawn.com/news/1886665 |access-date=2025-12-04 |website=Dawn |language=en}}</ref> نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو گوادر شهر کان لڳ ڀڳ 26 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهي. اهو 4,300 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ [[ايئربس اي 380]] جهڙن وڏن جهازن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ahmad |first=Ashfaq |date=2019-03-31 |title=Pakistan's Gwadar International Airport will be the largest in the country |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-gwadar-international-airport-will-be-the-largest-in-the-country-1.63033953 |access-date=22 April 2019 |website=[[گلف نيوز]] |language=en}}</ref> نئون هوائي اڏو ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو ۽ ان تي [[هوائي آزادين|کليل فضائي]] پاليسي لاڳو هوندي. هي هڪ [[گرين فيلڊ هوائي اڏو]] آهي، جنهن جي مال بردار ٽرمينل جي سالياني گنجائش 30,000 ٽن آهي. ان جو اڪيلو رن وي 3,658 ميٽر ڊگهو ۽ 75 ميٽر ويڪرو آهي، جيئن وڏين جسامت وارن جهازن کي سنڀالي سگهجي؛ ويجهي مستقبل ۾ ضرورت پوڻ تي ٻئي رن وي جي اڏاوت جي پڻ گنجائش موجود آهي.<ref>{{Cite web| title=Prime Minister performed groundbreaking of New Gwadar International Airport | url=https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20190422040913/https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-date=2019-04-22}}</ref> [[پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي]] ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ٺيڪو [[چائنا ڪميونيڪيشنز ڪنسٽرڪشن ڪمپني]] کي ڏنو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gwadar to change country's fortune: DG GDA |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/10/30/gwadar-to-change-countrys-fortune-dg-gda/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=New Gwadar International Airport |url=https://www.airport-technology.com/projects/new-gwadar-international-airport/ |access-date=2022-11-14 |website=Airport Technology |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] gu88x5x8y3iunqsidk4qsxarvo87943 390771 390769 2026-07-04T09:40:28Z Intisar Ali 8681 /* نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو */ 390771 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == حڪمت عمليءَ واري اهميت == وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي جمهوريتون]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ''ڍنڍ'' [[ڪئسپين سمنڊ]]، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.<ref>{{cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/pols/pdf-files/gwadar%20article-winter2012.pdf |title=Strategic Importance of Gwadar Port |publisher=Pu.edu.pk |access-date=20 November 2013}}</ref> [[ايران]] پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |last=Zafar |first=Mohammad |date=3 February 2013 |title=Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035023/http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |archive-date=27 September 2013 |access-date=20 November 2013 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]}}</ref> == معيشت == === گوادر فري زون === 20 جون 2016ع تي 20 ارب آمريڪي ڊالرن جي لاڳت واري 10 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل [[ٽيڪس ڇوٽ|ٽيڪس کان آجي]] صنعتي زون جي اڏاوت شروع ٿي.<ref name="tribune.com.pk" /> هن زون ۾ رڳو صنعتي زون لاءِ 300 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ]] جو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=2016-06-19 |title=Gwadar Port to create over 40,000 job opportunities |url=https://dailytimes.com.pk/74836/gwadar-port-to-create-over-40000-job-opportunities/ |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊيلي ٽائمز (پاڪستان)|ڊيلي ٽائمز]] |language=en-US}}</ref> چيني سيڙپڪاريءَ باوجود، بجلي گهر سميت هن ترقياتي منصوبي جو وڏو حصو اڃا تائين اڻپورو آهي.<ref>{{cite news |last1=Aamir |first1=Adnan |last2=Macan-Markar |first2=Marwaan |last3=Turton |first3=Shaun |last4=Zhou |first4=Cissy |last5=Li |first5=Grace |title=Road to nowhere: China's Belt and Road Initiative at tipping point |work=[[نڪي ايشيا]] |agency=October 12, 2022 |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Road-to-nowhere-China-s-Belt-and-Road-Initiative-at-tipping-point |access-date=2022-11-14}}</ref> === گوادر بندرگاهه === {{مک مضمون|گوادر بندرگاهه}} {{پڻ ڏسو|چين-پاڪستان اقتصادي راهداري}} گوادر بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ چين جو حصو 91 سيڪڙو، جڏهن ته پاڪستان جو حصو 9 سيڪڙو هوندو.<ref name="TNS17" /> گوادر ۾ چين جا اهم حڪمت عمليءَ وارا مفاد آهن. 2013ع ۾ سرڪاري ملڪيت واري چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگز لميٽيڊ [[گوادر بندرگاهه]] جو انتظام سنڀاليو.<ref>{{cite news |last=AFP |date=18 February 2013 |title=China acquires potential naval base in Pakistan |newspaper=[[دي منيلا ٽائمز]] |url=http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |url-status=dead |access-date=19 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221025856/http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |archive-date=21 February 2013}}</ref> هيءَ بندرگاهه چين لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي تيل جو سٺ سيڪڙو [[فارسي نار]] مان جهازن وسيلي 16,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سفر ڪري ٻن کان ٽن مهينن ۾، [[سامونڊي ڦورو|سامونڊي ڦورن]]، خراب موسم، سياسي حريفن ۽ ٻين خطرن کي منهن ڏيندي، چين جي اهم واپاري بندرگاهه [[شنگھائي]] تائين پهچي ٿو. گوادر اهو فاصلو گهٽائي رڳو 5,000 ڪلوميٽر ڪري ڇڏيندو ۽ سڄو سال ڪم ڪندو.<ref name="saudigazette.com.sa">{{cite news |date=28 February 2013 |title=Strategic Gwadar in China's hands |newspaper=[[سعودي گزيٽ]] |url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |url-status=dead |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207164037/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |archive-date=7 February 2015}}</ref> چين جو دارومدار وڏي حد تائين فارسي نار جي تيل تي آهي، جيڪو [[ملاڪا ڳچي سمنڊ]] مان گذري هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن وسيلي چين تائين پهچي ٿو. جڏهن تيل چين جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن تي پهچي ٿو ته ان کي هزارين ڪلوميٽر اندروني علائقن مان گذاري اولهندي چين تائين پهچايو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن [[گوادر بندرگاهه]]–[[قراقرم شاهراهه]] رستي کي سامونڊي ٽينڪرن وسيلي تيل جي آمدورفت کان وڌيڪ محفوظ، سستو ۽ ننڍو قرار ڏنو ويندو آهي. بهرحال، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته گوادر کان چين تائين روڊ رستي تيل پهچائڻ تمام مهانگو هوندو، جڏهن ته جبلائي علائقا، زلزلا، ڀارت سان تڪرار ۽ امڪاني دهشتگرد حملا جهڙيون ڪيتريون ئي رسدي مشڪلاتون پڻ پيش اينديون، ۽ ان سان چين جي مجموعي توانائي سلامتيءَ تي نهايت ٿورو اثر پوندو.<ref>{{cite journal|last1=Garlick|first1=Jeremy|title=Deconstructing the China-Pakistan Economic Corridor: pipe dreams versus geopolitical realities|journal=Journal of Contemporary China|volume=27|issue=112|pages=519–533|doi=10.1080/10670564.2018.1433483|year=2018|s2cid=158778555}}</ref> تنهن هوندي به، پاڪستان اتر پاڪستان تائين تيل جي پائيپ لائين ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪا انهن خدشن مان گهڻن کي گهٽائي سگهي ٿي. ٻئي طرف وهندڙ چيني سامان کي وچ اوڀر تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ آسان، ننڍو ۽ محفوظ رستو ملي سگهي ٿو. شهر کي پرڏيهي ڪمپنين لاءِ هڪ [[برآمدي پروسيسنگ زون]] طور پڻ ترقي ڏني پئي وڃي، جيئن اهي گوادر ۾ شيون تيار ڪري علائقي جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|title=Chinese Interest and Investment &#124; Gwadar Private Scheme Information Center|date=17 May 2009 |publisher=Gwadarprivatescheme.wordpress.com|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102134236/http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|archive-date=2 January 2014|url-status=live}}</ref> === ريڪو ڊڪ آمدورفت === 2024ع تائين، پاڪستان حڪومت گوادر بندرگاهه ۽ اتر اولهندي بلوچستان ۾ واقع [[ريڪو ڊڪ کاڻ]] جي وچ ۾ شاهراهه تعمير ڪري رهي آهي. ان سان کاڻ تائين کوٽائيءَ جو سامان پهچائڻ ۽ کاڻ مان معدني مرڪوز مادو ٽرڪن وسيلي منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيندو.<ref>[https://www.arabnews.com/node/2482101/pakistan عرب نيوز:]</ref> سلري پائيپ لائين ۽ ريلوي لائين ٺاهڻ جا منصوبا پڻ موجود آهن. === نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو === [[File:Gwadar Airport Underconstruction.png|thumb|2022ع ۾ اڏاوت هيٺ گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو.]] پاڪستان جي وزيراعظم [[عمران خان]] 29 مارچ 2019ع تي گوادر ۾ [[نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]] جو پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2019 |title=PM Imran lays foundation stone of new Gwadar international airport |url=https://nation.com.pk/29-Mar-2019/pm-imran-lays-foundation-stone-of-new-gwadar-international-airport |access-date=22 April 2019 |website=[[دي نيشن (پاڪستان)|دي نيشن]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|title=Development of Gwadar will benefit entire world: PM|website=radio.gov.pk|language=en|access-date=22 April 2019|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421123942/http://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|url-status=dead}}</ref> 66 ارب [[پاڪستاني رپيو|پاڪستاني رپين]] (لڳ ڀڳ 230 ملين آمريڪي ڊالرن) جي لاڳت سان ٺهيل هوائي اڏي جو افتتاح آڪٽوبر 2024ع ۾ ٿيو ۽ 20 جنوري 2025ع تي هتان واپاري اڏامون شروع ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Kathju |first=Junaid |date=2025-01-29 |title=Gwadar airport opening boosts China-Pakistan ties but raises India’s concerns |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3296697/gwadar-airport-opening-boosts-china-pakistan-ties-raises-indias-concerns |access-date=2025-12-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Saleem |last2=Baloch |first2=Behram |date=2025-01-21 |title=First flight lands at new Gwadar airport |url=https://www.dawn.com/news/1886665 |access-date=2025-12-04 |website=Dawn |language=en}}</ref> نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو گوادر شهر کان لڳ ڀڳ 26 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهي. اهو 4,300 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ [[ايئربس اي 380]] جهڙن وڏن جهازن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ahmad |first=Ashfaq |date=2019-03-31 |title=Pakistan's Gwadar International Airport will be the largest in the country |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-gwadar-international-airport-will-be-the-largest-in-the-country-1.63033953 |access-date=22 April 2019 |website=[[گلف نيوز]] |language=en}}</ref> نئون هوائي اڏو ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو ۽ ان تي [[هوائي آزادين|کليل فضائي]] پاليسي لاڳو هوندي. هي هڪ [[گرين فيلڊ هوائي اڏو]] آهي، جنهن جي مال بردار ٽرمينل جي سالياني گنجائش 30,000 ٽن آهي. ان جو اڪيلو رن وي 3,658 ميٽر ڊگهو ۽ 75 ميٽر ويڪرو آهي، جيئن وڏين جسامت وارن جهازن کي سنڀالي سگهجي؛ ويجهي مستقبل ۾ ضرورت پوڻ تي ٻئي رن وي جي اڏاوت جي پڻ گنجائش موجود آهي.<ref>{{Cite web| title=Prime Minister performed groundbreaking of New Gwadar International Airport | url=https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20190422040913/https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-date=2019-04-22}}</ref> [[پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي]] ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ٺيڪو [[چائنا ڪميونيڪيشنز ڪنسٽرڪشن ڪمپني]] کي ڏنو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gwadar to change country's fortune: DG GDA |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/10/30/gwadar-to-change-countrys-fortune-dg-gda/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=New Gwadar International Airport |url=https://www.airport-technology.com/projects/new-gwadar-international-airport/ |access-date=2022-11-14 |website=Airport Technology |language=en-US}}</ref> == جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر == {{مک مضمون|پاڪستان جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} '''گوادر'''<ref name=dawn2019>{{cite web |title=Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan|url=https://www.dawn.com/news/1472506|website=dawn.com|publisher=Dawn|date=2019-03-29|access-date=2021-10-11}}</ref> * {{flagicon|INA}} [[پڊانگ]]، انڊونيشيا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] l32q519bkl4xhf2bp1d6p65jiozotpp 390772 390771 2026-07-04T09:40:48Z Intisar Ali 8681 390772 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == حڪمت عمليءَ واري اهميت == وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي جمهوريتون]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ''ڍنڍ'' [[ڪئسپين سمنڊ]]، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.<ref>{{cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/pols/pdf-files/gwadar%20article-winter2012.pdf |title=Strategic Importance of Gwadar Port |publisher=Pu.edu.pk |access-date=20 November 2013}}</ref> [[ايران]] پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |last=Zafar |first=Mohammad |date=3 February 2013 |title=Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035023/http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |archive-date=27 September 2013 |access-date=20 November 2013 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]}}</ref> == معيشت == === گوادر فري زون === 20 جون 2016ع تي 20 ارب آمريڪي ڊالرن جي لاڳت واري 10 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل [[ٽيڪس ڇوٽ|ٽيڪس کان آجي]] صنعتي زون جي اڏاوت شروع ٿي.<ref name="tribune.com.pk" /> هن زون ۾ رڳو صنعتي زون لاءِ 300 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ]] جو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=2016-06-19 |title=Gwadar Port to create over 40,000 job opportunities |url=https://dailytimes.com.pk/74836/gwadar-port-to-create-over-40000-job-opportunities/ |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊيلي ٽائمز (پاڪستان)|ڊيلي ٽائمز]] |language=en-US}}</ref> چيني سيڙپڪاريءَ باوجود، بجلي گهر سميت هن ترقياتي منصوبي جو وڏو حصو اڃا تائين اڻپورو آهي.<ref>{{cite news |last1=Aamir |first1=Adnan |last2=Macan-Markar |first2=Marwaan |last3=Turton |first3=Shaun |last4=Zhou |first4=Cissy |last5=Li |first5=Grace |title=Road to nowhere: China's Belt and Road Initiative at tipping point |work=[[نڪي ايشيا]] |agency=October 12, 2022 |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Road-to-nowhere-China-s-Belt-and-Road-Initiative-at-tipping-point |access-date=2022-11-14}}</ref> === گوادر بندرگاهه === {{مک مضمون|گوادر بندرگاهه}} {{پڻ ڏسو|چين-پاڪستان اقتصادي راهداري}} گوادر بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ چين جو حصو 91 سيڪڙو، جڏهن ته پاڪستان جو حصو 9 سيڪڙو هوندو.<ref name="TNS17" /> گوادر ۾ چين جا اهم حڪمت عمليءَ وارا مفاد آهن. 2013ع ۾ سرڪاري ملڪيت واري چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگز لميٽيڊ [[گوادر بندرگاهه]] جو انتظام سنڀاليو.<ref>{{cite news |last=AFP |date=18 February 2013 |title=China acquires potential naval base in Pakistan |newspaper=[[دي منيلا ٽائمز]] |url=http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |url-status=dead |access-date=19 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221025856/http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |archive-date=21 February 2013}}</ref> هيءَ بندرگاهه چين لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي تيل جو سٺ سيڪڙو [[فارسي نار]] مان جهازن وسيلي 16,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سفر ڪري ٻن کان ٽن مهينن ۾، [[سامونڊي ڦورو|سامونڊي ڦورن]]، خراب موسم، سياسي حريفن ۽ ٻين خطرن کي منهن ڏيندي، چين جي اهم واپاري بندرگاهه [[شنگھائي]] تائين پهچي ٿو. گوادر اهو فاصلو گهٽائي رڳو 5,000 ڪلوميٽر ڪري ڇڏيندو ۽ سڄو سال ڪم ڪندو.<ref name="saudigazette.com.sa">{{cite news |date=28 February 2013 |title=Strategic Gwadar in China's hands |newspaper=[[سعودي گزيٽ]] |url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |url-status=dead |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207164037/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |archive-date=7 February 2015}}</ref> چين جو دارومدار وڏي حد تائين فارسي نار جي تيل تي آهي، جيڪو [[ملاڪا ڳچي سمنڊ]] مان گذري هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن وسيلي چين تائين پهچي ٿو. جڏهن تيل چين جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن تي پهچي ٿو ته ان کي هزارين ڪلوميٽر اندروني علائقن مان گذاري اولهندي چين تائين پهچايو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن [[گوادر بندرگاهه]]–[[قراقرم شاهراهه]] رستي کي سامونڊي ٽينڪرن وسيلي تيل جي آمدورفت کان وڌيڪ محفوظ، سستو ۽ ننڍو قرار ڏنو ويندو آهي. بهرحال، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته گوادر کان چين تائين روڊ رستي تيل پهچائڻ تمام مهانگو هوندو، جڏهن ته جبلائي علائقا، زلزلا، ڀارت سان تڪرار ۽ امڪاني دهشتگرد حملا جهڙيون ڪيتريون ئي رسدي مشڪلاتون پڻ پيش اينديون، ۽ ان سان چين جي مجموعي توانائي سلامتيءَ تي نهايت ٿورو اثر پوندو.<ref>{{cite journal|last1=Garlick|first1=Jeremy|title=Deconstructing the China-Pakistan Economic Corridor: pipe dreams versus geopolitical realities|journal=Journal of Contemporary China|volume=27|issue=112|pages=519–533|doi=10.1080/10670564.2018.1433483|year=2018|s2cid=158778555}}</ref> تنهن هوندي به، پاڪستان اتر پاڪستان تائين تيل جي پائيپ لائين ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪا انهن خدشن مان گهڻن کي گهٽائي سگهي ٿي. ٻئي طرف وهندڙ چيني سامان کي وچ اوڀر تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ آسان، ننڍو ۽ محفوظ رستو ملي سگهي ٿو. شهر کي پرڏيهي ڪمپنين لاءِ هڪ [[برآمدي پروسيسنگ زون]] طور پڻ ترقي ڏني پئي وڃي، جيئن اهي گوادر ۾ شيون تيار ڪري علائقي جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|title=Chinese Interest and Investment &#124; Gwadar Private Scheme Information Center|date=17 May 2009 |publisher=Gwadarprivatescheme.wordpress.com|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102134236/http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|archive-date=2 January 2014|url-status=live}}</ref> === ريڪو ڊڪ آمدورفت === 2024ع تائين، پاڪستان حڪومت گوادر بندرگاهه ۽ اتر اولهندي بلوچستان ۾ واقع [[ريڪو ڊڪ کاڻ]] جي وچ ۾ شاهراهه تعمير ڪري رهي آهي. ان سان کاڻ تائين کوٽائيءَ جو سامان پهچائڻ ۽ کاڻ مان معدني مرڪوز مادو ٽرڪن وسيلي منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيندو.<ref>[https://www.arabnews.com/node/2482101/pakistan عرب نيوز:]</ref> سلري پائيپ لائين ۽ ريلوي لائين ٺاهڻ جا منصوبا پڻ موجود آهن. === نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو === [[File:Gwadar Airport Underconstruction.png|thumb|2022ع ۾ اڏاوت هيٺ گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو.]] پاڪستان جي وزيراعظم [[عمران خان]] 29 مارچ 2019ع تي گوادر ۾ [[نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]] جو پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2019 |title=PM Imran lays foundation stone of new Gwadar international airport |url=https://nation.com.pk/29-Mar-2019/pm-imran-lays-foundation-stone-of-new-gwadar-international-airport |access-date=22 April 2019 |website=[[دي نيشن (پاڪستان)|دي نيشن]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|title=Development of Gwadar will benefit entire world: PM|website=radio.gov.pk|language=en|access-date=22 April 2019|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421123942/http://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|url-status=dead}}</ref> 66 ارب [[پاڪستاني رپيو|پاڪستاني رپين]] (لڳ ڀڳ 230 ملين آمريڪي ڊالرن) جي لاڳت سان ٺهيل هوائي اڏي جو افتتاح آڪٽوبر 2024ع ۾ ٿيو ۽ 20 جنوري 2025ع تي هتان واپاري اڏامون شروع ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Kathju |first=Junaid |date=2025-01-29 |title=Gwadar airport opening boosts China-Pakistan ties but raises India’s concerns |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3296697/gwadar-airport-opening-boosts-china-pakistan-ties-raises-indias-concerns |access-date=2025-12-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Saleem |last2=Baloch |first2=Behram |date=2025-01-21 |title=First flight lands at new Gwadar airport |url=https://www.dawn.com/news/1886665 |access-date=2025-12-04 |website=Dawn |language=en}}</ref> نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو گوادر شهر کان لڳ ڀڳ 26 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهي. اهو 4,300 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ [[ايئربس اي 380]] جهڙن وڏن جهازن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ahmad |first=Ashfaq |date=2019-03-31 |title=Pakistan's Gwadar International Airport will be the largest in the country |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-gwadar-international-airport-will-be-the-largest-in-the-country-1.63033953 |access-date=22 April 2019 |website=[[گلف نيوز]] |language=en}}</ref> نئون هوائي اڏو ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو ۽ ان تي [[هوائي آزادين|کليل فضائي]] پاليسي لاڳو هوندي. هي هڪ [[گرين فيلڊ هوائي اڏو]] آهي، جنهن جي مال بردار ٽرمينل جي سالياني گنجائش 30,000 ٽن آهي. ان جو اڪيلو رن وي 3,658 ميٽر ڊگهو ۽ 75 ميٽر ويڪرو آهي، جيئن وڏين جسامت وارن جهازن کي سنڀالي سگهجي؛ ويجهي مستقبل ۾ ضرورت پوڻ تي ٻئي رن وي جي اڏاوت جي پڻ گنجائش موجود آهي.<ref>{{Cite web| title=Prime Minister performed groundbreaking of New Gwadar International Airport | url=https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20190422040913/https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-date=2019-04-22}}</ref> [[پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي]] ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ٺيڪو [[چائنا ڪميونيڪيشنز ڪنسٽرڪشن ڪمپني]] کي ڏنو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gwadar to change country's fortune: DG GDA |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/10/30/gwadar-to-change-countrys-fortune-dg-gda/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=New Gwadar International Airport |url=https://www.airport-technology.com/projects/new-gwadar-international-airport/ |access-date=2022-11-14 |website=Airport Technology |language=en-US}}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 51.5 سيڪڙو هئي.<ref name=":5" /> [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ ''پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگز'' موجب، گوادر ضلعو 59.47 جي تعليمي اسڪور ۽ 62.65 جي سکيا واري اسڪور سان قومي سطح تي 61هين نمبر تي آهي. ضلعي ۾ اسڪولن جي گهٽ انگ سبب گوادر ۾ داخلا جي شرح گهٽ آهي ۽ جيئن جيئن درجا مٿانهان ٿين ٿا، تيئن داخلا جي شرح گهٽجندي وڃي ٿي. شهر جي مکيه يونيورسٽي [[گوادر يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 2021ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ug.edu.pk/about-uog |access-date=2026-02-12 |website=University of Gwadar}}</ref> گوادر جو اسڪولي بنيادي ڍانچي وارو اسڪور 29.91 آهي، جنهن سبب اهو قومي سطح تي 122هين نمبر تي آهي. ضلعي جي سڀني اسڪولن مان 33 سيڪڙو ڇوڪرين لاءِ، جڏهن ته 67 سيڪڙو ڇوڪرن لاءِ آهن، جنهن سبب ڇوڪريون وڌيڪ نقصان واري حالت ۾ آهن. سائنس جي ليبارٽرين ۽ مضمونن جي ماهر استادن جي کوٽ پڻ اهم مسئلو آهي. حد کان وڌيڪ شاگردن جو انگ، استادن پاران هڪ ئي وقت ٻن جماعتن کي پڙهائڻ، سائنس جي استادن جي کوٽ ۽ راندين جي ميدانن جي اڻهوند اهي مسئلا آهن، جن کي گوادر جا رهواسي منهن ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |title=Taleem Do! App – Elections 2018 &#124; #TaleemDo |website=elections.alifailaan.pk |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |archive-date=3 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر == {{مک مضمون|پاڪستان جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} '''گوادر'''<ref name=dawn2019>{{cite web |title=Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan|url=https://www.dawn.com/news/1472506|website=dawn.com|publisher=Dawn|date=2019-03-29|access-date=2021-10-11}}</ref> * {{flagicon|INA}} [[پڊانگ]]، انڊونيشيا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] hq13d5tt9jji690ozw2gkx9qvddxkwh 390774 390772 2026-07-04T09:42:09Z Intisar Ali 8681 390774 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بلوچستان، پاڪستان جو بندرگاهي شهر}} {{Infobox settlement | name = | official_name = گوادر | native_name = {{Nastaliq|گوادر}} | settlement_type = [[بندرگاهي شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Gwadar city, the doors of Air.jpg | image2 = Blue Lagoon at Gwadar.jpg | image3 = Gwadar Fishing Basin.jpg | image4 = | image5 = Gwadar, Balochistan.jpg | image6 = }} | image_alt = | image_caption = ''مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:<br />'' گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، [[گوادر بندرگاهه]]، گوادر نار | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|07|35|N|62|19|21|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گوادر ضلعو|گوادر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[گوادر تعلقو|گوادر]] | leader_title = ميئر | leader_name = محمد شريف ميا داد | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/GWADAR_BLOCKWISE.pdf |website=GWADAR_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 70,852 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 91200 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = +92 | blank1_name_sec1 = شهرن جو تعداد | blank1_info_sec1 = 1 | blank2_name_sec1 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو تعداد | blank2_info_sec1 = 5 | website = {{URL|www.gda.gov.pk}} | footnotes = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = حمود الرحمان ([[پاڪستان انتظامي سروس|بي پي ايس-18 پي اي ايس]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = زهيب محسن ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-18 پي ايس پي]]) | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | blank5_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريه|انساني ترقياتي اشاريه]] {{nobold|(2024ع)}} | blank5_info_sec1 = 0.606<ref>{{Cite web |title=National Human Development Report 2024 |url=https://www.scribd.com/document/772353025/National-Human-Development-Report-2024 |website=Scribd}}</ref> (<span style="color:#fc0;">وچولو</span>) }} '''گوادر''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}}, {{IPA|ur|ɡəʋɑːd̪əɾ}}) [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|پاڪستاني صوبي]] [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ [[بندرگاهه|بندرگاهي شهر]] آهي. هي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي [[عمان]] جي سامهون واقع آهي ۽ [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع جي آدمشماريءَ]] موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي [[مسقط ۽ عمان جي سلطنت]] جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي [[گوادر جي خريداري|خريد ڪيو]].<ref>{{Cite web|url=https://www.qdl.qa/en/gwadar-sultan%E2%80%99s-possession|title=Gwadar: the Sultan's Possession|last=Serim|date=18 May 2017|website=qdl.qa|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> هي [[تربت]] کان اٽڪل {{convert|120|km|mi|round=5|abbr=on}} ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر [[چابهار]] ان کان اٽڪل {{convert|170|km|mi|abbr=on}} اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.<ref name="pakistantoday.com.pk">{{Cite web |last=Newspaper |first=From the |date=2011-10-26 |title=Gwadar made winter capital of Balochistan |url=https://www.dawn.com/2011/10/26/gwadar-made-winter-capital-of-balochistan/ |access-date=2026-05-19 |website=Dawn |language=en}}</ref> 17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ [[عماني سلطنت]] اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ [[پاڪستان]] حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي. شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي. گوادر 1999ع جي [[ڪارگل جنگ]] کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ ([[مڪران ساحلي شاهراهه]]) تعمير ڪيو ويو.<ref name="TNS17">{{cite news |author1=Shahzada Irfan Ahmed |title=CPEC is not a game-changer, it's game over |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563925-cpec-game-changer-game |access-date=30 December 2022 |work=The News on Sunday |publisher=The News International |date=3 Sep 2017 |format=Interview: Kaiser Bengali}}</ref> پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي [[آمريڪا جي ارضياتي سروي]] ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا [[عماني سلطنت|عماني]] حڪمرانيءَ هيٺ هو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=2008-04-14 |title=Gwadar port: 'history-making milestones' |url=https://www.dawn.com/news/297994/gwadar-port-history-making-milestones |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |language=en}}</ref> لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن [[گوادر بندرگاهه]] جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Mathias|first1=Hartpence|title=The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview.|date=15 July 2011|pages=581–589}}</ref> پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Walsh |first1=Declan |author-link=Declan Walsh (journalist) |date=31 January 2013 |title=Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2013/02/01/world/asia/chinese-firm-will-run-strategic-pakistani-port-at-gwadar.html |access-date=22 June 2016 |quote=China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,}}</ref> تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ [[پي ايس اي انٽرنيشنل|پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي]] کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.<ref name="atimes.com">{{cite news |date=5 September 2012 |title=China set to run Gwadar port as Singapore quits |work=[[ايشيا ٽائمز]] |url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |url-status=unfit |access-date=23 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904224713/http://atimes.com/atimes/China_Business/NI05Cb01.html |archive-date=4 September 2012}}</ref> اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[چين–پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،<ref>{{cite news|last=Aneja|first=Atul|title=Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46&nbsp;billion|url=http://www.thehindu.com/news/international/xi-jinping-visit-to-pakistan-preview/article7114980.ece|newspaper=[[دي هندو]]|date=18 April 2015|access-date=23 April 2015}}</ref> جيڪا چين جي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] شروعات جو حصو آهي.<ref>{{cite news|title=China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales |first1=Tom |last1=Hussain |newspaper=[[ميڪ ڪلاچي نيوز]] |date=19 April 2015 |location=اسلام آباد|publisher=mcclatchydc}}</ref> گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي [[پٽي ۽ رستو شروعات|هڪ پٽي، هڪ رستو]] ۽ [[سامونڊي ريشم رستو]] منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|last1=Saran|first1=Shyam|title=What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World|url=http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|access-date=6 December 2015|agency=دي وائر (ڀارت)|date=10 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041734/http://thewire.in/2015/10/09/what-chinas-one-belt-and-one-road-strategy-means-for-india-asia-and-the-world-12532/|archive-date=18 November 2015}}</ref> سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،<ref>[[گوادر بندرگاهه#گوادر ۾ چيني مالي واعدا|منصوبن جي فهرست ڏسو]]: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر</ref> جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.<ref name="The Express Tribune">{{cite news |date=17 March 2016 |title=Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=http://tribune.com.pk/story/1067204/industrial-potential-deep-sea-port-in-gwadar-would-turn-things-around/ |access-date=9 April 2016}}</ref> شهر ۾ ترندڙ [[مائع قدرتي گئس]] جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا [[ايران–پاڪستان–ڀارت گئس پائيپ لائين|ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين]] منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.<ref name="Deccan Chronicle">{{cite news |date=10 January 2016 |title=China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan |work=[[دکن ڪرانيڪل]] |url=https://www.deccanchronicle.com/151001/world-neighbours/article/china-build-25-billion-worth-lng-terminal-gas-pipeline-pakistan |access-date=22 June 2016}}</ref> ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب [[گوادر ڪوئلو بجلي گهر]] تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.<ref>[https://thediplomat.com/2023/06/pakistan-iran-seal-energy-deal-to-power-gwadar/ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو]</ref> گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[گوادر بندرگاهه|گوادر خاص اقتصادي زون]] جي تعمير شروع ڪئي،<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |date=2016-06-20 |title=Construction of industrial free zone in Gwadar begins |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]] |url=https://tribune.com.pk/story/1126021/gwadar-development-industrial-free-zone-construction-begins/ |access-date=21 June 2016 |quote="Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion."}}</ref> جنهن کي [[چين جا خاص اقتصادي زون|چين جي خاص اقتصادي زونن]] جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.<ref>{{cite web|last1=Li|first1=Yan|title=Groundwork laid for China-Pakistan FTZ|url=http://www.ecns.cn/business/2015/11-17/188916.shtml|website=ECNS|access-date=6 December 2015}}</ref> سيپٽمبر 2016ع ۾ [[گوادر ترقياتي اٿارٽي]] پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ [[ٽينڊر جي دعوت|ٽينڊرن جي درخواست]] جاري ڪئي.<ref name="Gwadar Development Authority">{{cite news|title=Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar|url=http://www.gda.gov.pk/pages/consultancy-of-old-town|access-date=6 October 2016|work=Gwadar Development Authority}}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ ”گوادر“ ٻن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] لفظن جو ميلاپ آهي—''گوات''، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ ''در''، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي ({{langx|bal|{{script/Arabic|گوات ءُ در}}}})، ({{langx|ur|{{Nastaliq|گوادر}}}})؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gOLsAAAAMAAJ&q=%22two+Balochi+words%22|title=Pakistan & Gulf Economist|date=2003|publisher=Economist Publications|language=en}}</ref> == تاريخ == === قديم دور === [[بلوچستان]] جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه [[رڻ پٽ جو چشمو|رڻ پٽ جي چشمن]] جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ [[مڪران]] نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] [[هخامنشي سلطنت|فارسي سلطنت]] جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني [[سائرس اعظم]] [[فوجي فتح|فتح]] ڪيو هو. گيدروشيا جي ''[[ساتراپي]]'' جي گاديءَ جو هنڌ [[پورا، گيدروشيا|پورا]] هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده [[بمپور|بمپور]] جي ويجهو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|ايراني بلوچستان]] ۾ واقع هو. [[سڪندر اعظم]] جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس [[ائڊمرل]] [[نيارڪس]] موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”[[اِڪٿيوفاگوئي]]“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] روپ [[قديم فارسي ٻولي|قديم فارسي]] اصطلاح ”''ماهي خوران''“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”''مڪران''“ بڻيو.<ref name="Origins">{{cite web|url=https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|title=Gedrosia|first=Livius.org|last=Jona Lendering|access-date=6 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924223622/https://www.livius.org/ga-gh/gedrosia/gedrosia.html|archive-date=24 September 2013| url-status=live}}</ref> سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ [[سيليوڪس نيڪيٽر]] حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو [[موريا سلطنت|موريا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. اصل رهواسين جا نسل [[ميڊ ماڻهو|ميڊ ماڻهن]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي [[ڀاوارج]] نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي [[ديبل]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] جي بندرگاهن کان وٺي [[دجله درياهه]] جي ڇوڙ ۽ [[سري لنڪا|سيلون]] تائين [[هندي سمنڊ]] ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ [[جدگال ماڻهو|جدگالن]]، سان لاڳاپيل آهن. [[File:Fuerte de Mutrah, Omán, 2024-08-14, DD 06.jpg|thumb|پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.]] === عماني حڪمراني === {{Clarify span|هي علائقو هڪ [[هزار سال]] تائين تاريخ جي مرڪزي ڌارا کان پري رهيو|what is this supposed to mean? that we don't have sources for that period?|date=November 2025}}، تان جو [[عرب]]-[[مسلمان]] فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ {{Clarify span|ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ايتري ئي ڊگهي عرصي دوران|cryptic and vague|date=November 2025}} مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] [[قبيلو|قبيلن]] جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[ائڊمرل]] [[سيدي علي رئيس]] شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب ''[[مرآت الممالڪ]]'' (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html |title=Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE|publisher=Fordham.edu|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310213537/http://www.fordham.edu/halsall/source/16csidi1.html|archive-date =10 March 2014|url-status=live}}</ref> سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو. 15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. [[واسڪو ڊي گاما]] جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif |title=GwÄdar – Imperial Gazetteer of India|volume=12|page=415|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510170219/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V12_421.gif|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري [[قلات جو خان|قلات جي خان]] [[ناصر خان اول احمدزئي]] گوادر جي [[بالادستي]] [[سلطان بن احمد]]، [[مسقط ۽ عمان|مسقط]] جي حڪمران، کي ڏني.<ref name="Oman">{{cite web |last=Nicolini |first=Dott. Beatrice |title=International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar |url=http://www.oman.org/bonn_007.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408042345/http://www.oman.org/bonn_007.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=6 November 2006 |website=Oman Studies Centre}}</ref> جڏهن [[سلطان]] بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ ''[[والي (انتظامي عهدو)|والي]]'' کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر [[چابهار]] (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو [[قلعو]] [[عمان|عماني]] حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي [[خانات قلات]] ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته [[گچڪي]]ن جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ [[مڪران (نوابي رياست)|رياست مڪران]] قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ [[برقي تار|ٽيليگراف جون تارون]] [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت|برطانوي]] انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.{{Citation needed|date=August 2023}} عماني حڪمرانيءَ دوران [[سنڌ]] مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ [[اللواتيا]] به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان [[ڪنجَر]] ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم [[والي]] سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.<ref>{{Cite book |last=Nicolini |first=Beatrice |title=Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856) |last2=Watson |first2=Penelope-Jane |last3=Nicolini |first3=Beatrice |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13780-6 |series=Islam in Africa |location=Leiden}}</ref> [[File:Mss Eur F111 33 1550.jpg|thumb|گوادر اسٽيشن]] برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|title=Unravelling Gwadar town|first=Azhar|last=Ahmad|date=5 May 2013|publisher=The Frontier Post Voice of the Federation|access-date=5 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929104602/http://www.thefrontierpost.com/article/10194.htm|archive-date=29 September 2013|url-status=dead}}</ref> 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. [[برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي. === پاڪستان === 1947ع ۾ [[مڪران]] نئين قائم ٿيل [[ڊومينين پاڪستان]] سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم [[فيروز خان نون]] ۽ سندس گهرواري [[وقار النساءِ نون]] برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.<ref name="DT1">{{cite news |date=23 May 2018 |title=Who do we thank for Gwadar? |newspaper=[[ڊيلي ٽائمز]] |location=Pakistan |url=https://dailytimes.com.pk/243413/who-do-we-thank-for-gwadar/ |access-date=21 July 2020}}</ref> ان کي مڪران ضلعي جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن [[تربت]] (1994–95ع کان ڪيچ)، [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو. 2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] (اين ايڇ اي) [[پسني|پسني]] ۽ [[اورماڙو|اورماڙي]] رستي گوادر کي [[ڪراچي]] سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جا قومي شاهراهه|پاڪستان جي قومي شاهراهن]] سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html |title=Gwadar Development Authority |publisher=GDA |access-date=20 November 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131020094210/http://www.gda.gov.pk/pages/aboutgda.html | archive-date = 20 October 2013| url-status=live}}</ref> 2004ع ۾ اين ايڇ اي [[تربت]]، [[هوشاب]]، [[آواران]] ۽ [[خضدار]] رستي گوادر کي [[رتوديرو]]، [[سنڌ]] سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي [[ايم-8 موٽروي (پاڪستان)|ايم-8 موٽروي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي [[پاڪستان جون موٽرويز|پاڪستان جي ٻين موٽرويز]] سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،<ref>{{Cite web |title=Gwadar Development Authority |url=https://www.gda.gov.pk/masterplan/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref> جيڪو چين جي بندرگاهي شهر [[شينزين]] کان متاثر هو.<ref>{{Cite web |date=2022-11-02 |title=Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/11/02/gwadar-to-act-as-hub-of-trade-investment-under-cpec-official/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> 2007ع ۾ [[پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي]] نئين [[گرين فيلڊ منصوبو|گرين فيلڊ]] هوائي اڏي، نئين [[گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]]، جي تعمير لاءِ {{convert|4300|acre|ha|order=flip|abbr=on}} زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو {{convert|6000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.<ref name=":2" /> ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي. 3 جون 2022ع تي وزيراعظم [[شهباز شريف]] 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري [[گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي]] جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/06/04/gwadars-eastbay-expressway-opened-for-traffic/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref> هي [[پاڪستان جون ايڪسپريس ويز|ايڪسپريس وي]] گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.<ref name=":0" /> ٻين ترقياتي منصوبن ۾ [[ايران]] مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن. == جاگرافي == === ارضي بناوت === [[File:Gwadar City .jpg|thumb|گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.]] [[File:Gwadar Fishing Basin.jpg|thumb|right|گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون]] [[File:Gwadar satellite imagery.jpg|thumb|گوادر شهر جو فضائي منظر]] گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع [[اورماڙو]] وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي [[ٽومبولو]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر {{convert|12|km|mi|0|adj=mid|-long|abbr=on}} ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي [[برزخ]] تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ''ڪوهه باطل'' چيو وڃي ٿو، جيڪي {{convert|480|ft|m|order=flip|abbr=on}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين {{convert|7|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} ڊگها ۽ {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} ويڪرا آهن.<ref name="Pilot Guides">{{cite book|title=Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast|date=1920|publisher=Pilot Guides|url=https://books.google.com/books?id=42sDAAAAYAAJ&q=gwadar+peninsula+sandy|access-date=23 June 2016}}</ref> {{convert|800|ft|m|order=flip|abbr=on}} ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي ''پدي زِر'' چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي {{convert|12|ft|m|order=flip|abbr=on}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|30|ft|m|order=flip|abbr=on}} آهي.<ref name="Pilot Guides" /> برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ''ديمي زِر'' بندرگاهه آهي، جتي [[گوادر بندرگاهه]] تعمير ڪئي وئي آهي. === آبهوا === {{Main|گوادر جي آبهوا}} گوادر جي آبهوا [[ريگستاني آبهوا|گرم ريگستاني]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي|ڪوپن]] ''BWh'') آهي، جنهن ۾ [[برسات]] گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. [[عربي سمنڊ]] جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ [[فارس نار]] جي شهرن، جهڙوڪ [[دبئي]]، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن. سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31&nbsp;°C کان 32&nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18&nbsp;°C کان 19&nbsp;°C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر [[چوماسي]] واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ [[مغربي خلل]] سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100&nbsp;ملي ميٽر (3&nbsp;انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر [[سامونڊي طوفان فيٽ]] سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372&nbsp;ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ {{convert|75|mph|km/h|order=flip|abbr=on}} تائين هوائون لڳيون. 27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.<ref name=":3">{{Cite web |last=Baloch |first=Behram |date=2024-02-29 |title=Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan |url=https://www.dawn.com/news/1817904 |access-date=2024-03-07 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.<ref name=":3" /> {{Weather box | width = auto | location = گوادر، پاڪستان | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 31.1 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 45.7 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 42.5 | Aug record high C = 39.5 | Sep record high C = 41.1 | Oct record high C = 41.0 | Nov record high C = 37.5 | Dec record high C = 33.1 | year record high C = 48.0 | Jan high C = 24.1 | Feb high C = 25.0 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 31.9 | May high C = 34.2 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 32.5 | Aug high C = 31.5 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 32.0 | Nov high C = 29.0 | Dec high C = 25.0 | year high C = 29.9 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.1 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.7 | Nov low C = 18.0 | Dec low C = 15.1 | year low C = 21.1 | Jan record low C = 2.3 | Feb record low C = 1.3 | Mar record low C = 8.0 | Apr record low C = 12.5 | May record low C = 15.5 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 20.8 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 18.0 | Oct record low C = 13.0 | Nov record low C = 5.5 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = 0.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.9 | Feb precipitation mm = 22.7 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 4.9 | May precipitation mm = 0.1 | Jun precipitation mm = 2.4 | Jul precipitation mm = 6.6 | Aug precipitation mm = 2.8 | Sep precipitation mm = 0.2 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 3.7 | Dec precipitation mm = 21.6 | year precipitation mm = 89.8 | source 1 = <ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |title= PakMet|website=www.pakmet.com.pk |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053318/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Jiwani_Climate_Data.txt |archive-date=13 June 2010}}</ref> | date = September 2009 }} == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1945|5,875|1961|...|1972|15,794|1981|17,000|1998|45,021|2017|90,201|2023|70,852|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر [[عمان جي سلطنت]] جو حصو هو، تنهنڪري ان کي [[برطانوي هندستان جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|برطانوي هندستان]] جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947 |url=https://www.researchgate.net/figure/a-Population-of-Gwadar-in-1945-from-Records-of-Oman-1867-1947-Bailey-1988-b-Old_fig1_355213802 |website=researchgate.net}}</ref> 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |last=Ali |first=Naziha Syed |date=27 April 2014 |title=Gwadar: on the cusp of greatness? |url=https://www.dawn.com/news/1102499 |access-date=18 June 2016 |website=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |location=Pakistan}}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Hussain Ahmad |title=Thirsty to thrive |url=https://www.thenews.com.pk/magazine |access-date=2022-11-14 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/gwadar/2060102__gw%C4%81dar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.<ref name=":5">{{Cite web |title=Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/gwadar/20601__gwadar/ |access-date=2024-09-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]]، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]]، [[پشتون|پشتونن]] ۽ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميرين]] آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو. === ٻوليون === گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Naveed |date=2013-06-02 |title=Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12636-pakistan-hands-over-development-of-gwadar-port-to-china.html |access-date=2022-11-14 |website=www.cacianalyst.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar |url=http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327083013/http://gieda.gov.pk/about-gawadar/ |archive-date=27 March 2018 |access-date=23 October 2017 |website=gieda.gov.pk |language=en-US}}</ref> گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] (0.7٪)، [[براهوي ٻولي|براهوي]] (0.6٪)، [[اردو]] (0.2٪)، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] (0.2٪) ۽ [[پشتو]] (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name=":4" /> == انتظاميا == گوادر، [[گوادر ضلعو|گوادر ضلعي]] ۽ [[گوادر تعلقو|گوادر تعلقي]]، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=NRB: Local Government Elections |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829075243/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=90&dn=Gwadar |archive-date=29 August 2009 |website=[[نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو]]}}</ref> 2 اپريل 2021ع تي [[حڪومت بلوچستان|بلوچستان حڪومت]] گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.<ref name="pakistantoday.com.pk"/><ref>{{Cite web |last=Khan |first=Yasir Habib |date=2 April 2021 |title=Gwadar granted status of capital of South Balochistan |url=https://www.geo.tv/latest/342980-gwadar-granted-status-of-capital-of-south-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[جيو نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2021 |title=Gwadar becomes capital of S Balochistan |url=https://www.thenews.com.pk/print/814092-gwadar-becomes-capital-of-s-balochistan |access-date=12 September 2021 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en}}</ref> === پاڙا === گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،<ref>{{Cite web |date=2011-07-18 |title=District Development Profile 2011 |url=https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |access-date=2022-11-15 |website=[[نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي (پاڪستان)|نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206150337/https://cms.ndma.gov.pk/storage/app/public/publications/January2021/iiycLcA9qr83yCfNKDGo.pdf |url-status=dead }}</ref> جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:<ref>{{Cite web |title=Census 1998 Gwadar |url=http://digitalarchive.uet.edu.pk/bitstream/handle/123456789/463/Census%201998%20Gwadar.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2022-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baloch |first=Iqbal |date=2022-05-31 |title=The Maulana of Gwadar's got game |url=https://www.aajenglish.tv/news/30287661 |access-date=2022-11-14 |website=[[آج نيوز]] |language=en}}</ref> * گوادر مرڪزي ** گزروان ** ڪوماگري ** محلو ظهور شاهه ** صالح محمد ** سهرابي ** عثمانيا * ڏکڻ گوادر ** ڪماري ** محلو ڪريم بخش ** محلو شاهدو بند ** ملا بند ** مراد بخش ** سرابي ** شيخ عمر ** توباغ * اتر گوادر ** لال بخش ** محلو بلوچ ** محلو مير عبدالغفور ** مجاهد * [[پشوڪان]] * سربندر == ثقافت == [[File:Orthographic projection centred over Gwadar, Pakistan.png|thumb|گوادر [[عربي اپٻيٽ]] جي سامهون، [[فارس نار]] جي منهن وٽ واقع آهي.]] گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. [[عرب ثقافت|عرب ثقافت]] جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو [[عمان|عماني]] دور ۽ [[عربي اپٻيٽ]] سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.<ref name=":1" /> شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا. == حڪمت عمليءَ واري اهميت == وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي جمهوريتون]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ''ڍنڍ'' [[ڪئسپين سمنڊ]]، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.<ref>{{cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/pols/pdf-files/gwadar%20article-winter2012.pdf |title=Strategic Importance of Gwadar Port |publisher=Pu.edu.pk |access-date=20 November 2013}}</ref> [[ايران]] پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |last=Zafar |first=Mohammad |date=3 February 2013 |title=Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927035023/http://tribune.com.pk/story/501977/allaying-fears-iran-doesnt-disfavour-gwadar-port-says-top-aide/ |archive-date=27 September 2013 |access-date=20 November 2013 |work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]}}</ref> == معيشت == === گوادر فري زون === 20 جون 2016ع تي 20 ارب آمريڪي ڊالرن جي لاڳت واري 10 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل [[ٽيڪس ڇوٽ|ٽيڪس کان آجي]] صنعتي زون جي اڏاوت شروع ٿي.<ref name="tribune.com.pk" /> هن زون ۾ رڳو صنعتي زون لاءِ 300 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ]] جو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=2016-06-19 |title=Gwadar Port to create over 40,000 job opportunities |url=https://dailytimes.com.pk/74836/gwadar-port-to-create-over-40000-job-opportunities/ |access-date=2022-11-14 |website=[[ڊيلي ٽائمز (پاڪستان)|ڊيلي ٽائمز]] |language=en-US}}</ref> چيني سيڙپڪاريءَ باوجود، بجلي گهر سميت هن ترقياتي منصوبي جو وڏو حصو اڃا تائين اڻپورو آهي.<ref>{{cite news |last1=Aamir |first1=Adnan |last2=Macan-Markar |first2=Marwaan |last3=Turton |first3=Shaun |last4=Zhou |first4=Cissy |last5=Li |first5=Grace |title=Road to nowhere: China's Belt and Road Initiative at tipping point |work=[[نڪي ايشيا]] |agency=October 12, 2022 |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Road-to-nowhere-China-s-Belt-and-Road-Initiative-at-tipping-point |access-date=2022-11-14}}</ref> === گوادر بندرگاهه === {{مک مضمون|گوادر بندرگاهه}} {{پڻ ڏسو|چين-پاڪستان اقتصادي راهداري}} گوادر بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ چين جو حصو 91 سيڪڙو، جڏهن ته پاڪستان جو حصو 9 سيڪڙو هوندو.<ref name="TNS17" /> گوادر ۾ چين جا اهم حڪمت عمليءَ وارا مفاد آهن. 2013ع ۾ سرڪاري ملڪيت واري چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگز لميٽيڊ [[گوادر بندرگاهه]] جو انتظام سنڀاليو.<ref>{{cite news |last=AFP |date=18 February 2013 |title=China acquires potential naval base in Pakistan |newspaper=[[دي منيلا ٽائمز]] |url=http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |url-status=dead |access-date=19 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221025856/http://www.manilatimes.net/~manilati/index.php/news/world/41709-china-acquires-potential-naval-base-in-pakistan |archive-date=21 February 2013}}</ref> هيءَ بندرگاهه چين لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي تيل جو سٺ سيڪڙو [[فارسي نار]] مان جهازن وسيلي 16,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سفر ڪري ٻن کان ٽن مهينن ۾، [[سامونڊي ڦورو|سامونڊي ڦورن]]، خراب موسم، سياسي حريفن ۽ ٻين خطرن کي منهن ڏيندي، چين جي اهم واپاري بندرگاهه [[شنگھائي]] تائين پهچي ٿو. گوادر اهو فاصلو گهٽائي رڳو 5,000 ڪلوميٽر ڪري ڇڏيندو ۽ سڄو سال ڪم ڪندو.<ref name="saudigazette.com.sa">{{cite news |date=28 February 2013 |title=Strategic Gwadar in China's hands |newspaper=[[سعودي گزيٽ]] |url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |url-status=dead |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207164037/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130228154889 |archive-date=7 February 2015}}</ref> چين جو دارومدار وڏي حد تائين فارسي نار جي تيل تي آهي، جيڪو [[ملاڪا ڳچي سمنڊ]] مان گذري هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن وسيلي چين تائين پهچي ٿو. جڏهن تيل چين جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن تي پهچي ٿو ته ان کي هزارين ڪلوميٽر اندروني علائقن مان گذاري اولهندي چين تائين پهچايو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن [[گوادر بندرگاهه]]–[[قراقرم شاهراهه]] رستي کي سامونڊي ٽينڪرن وسيلي تيل جي آمدورفت کان وڌيڪ محفوظ، سستو ۽ ننڍو قرار ڏنو ويندو آهي. بهرحال، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته گوادر کان چين تائين روڊ رستي تيل پهچائڻ تمام مهانگو هوندو، جڏهن ته جبلائي علائقا، زلزلا، ڀارت سان تڪرار ۽ امڪاني دهشتگرد حملا جهڙيون ڪيتريون ئي رسدي مشڪلاتون پڻ پيش اينديون، ۽ ان سان چين جي مجموعي توانائي سلامتيءَ تي نهايت ٿورو اثر پوندو.<ref>{{cite journal|last1=Garlick|first1=Jeremy|title=Deconstructing the China-Pakistan Economic Corridor: pipe dreams versus geopolitical realities|journal=Journal of Contemporary China|volume=27|issue=112|pages=519–533|doi=10.1080/10670564.2018.1433483|year=2018|s2cid=158778555}}</ref> تنهن هوندي به، پاڪستان اتر پاڪستان تائين تيل جي پائيپ لائين ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪا انهن خدشن مان گهڻن کي گهٽائي سگهي ٿي. ٻئي طرف وهندڙ چيني سامان کي وچ اوڀر تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ آسان، ننڍو ۽ محفوظ رستو ملي سگهي ٿو. شهر کي پرڏيهي ڪمپنين لاءِ هڪ [[برآمدي پروسيسنگ زون]] طور پڻ ترقي ڏني پئي وڃي، جيئن اهي گوادر ۾ شيون تيار ڪري علائقي جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|title=Chinese Interest and Investment &#124; Gwadar Private Scheme Information Center|date=17 May 2009 |publisher=Gwadarprivatescheme.wordpress.com|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102134236/http://gwadarprivatescheme.wordpress.com/chinese-investment/|archive-date=2 January 2014|url-status=live}}</ref> === ريڪو ڊڪ آمدورفت === 2024ع تائين، پاڪستان حڪومت گوادر بندرگاهه ۽ اتر اولهندي بلوچستان ۾ واقع [[ريڪو ڊڪ کاڻ]] جي وچ ۾ شاهراهه تعمير ڪري رهي آهي. ان سان کاڻ تائين کوٽائيءَ جو سامان پهچائڻ ۽ کاڻ مان معدني مرڪوز مادو ٽرڪن وسيلي منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيندو.<ref>[https://www.arabnews.com/node/2482101/pakistan عرب نيوز:]</ref> سلري پائيپ لائين ۽ ريلوي لائين ٺاهڻ جا منصوبا پڻ موجود آهن. === نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو === [[File:Gwadar Airport Underconstruction.png|thumb|2022ع ۾ اڏاوت هيٺ گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو.]] پاڪستان جي وزيراعظم [[عمران خان]] 29 مارچ 2019ع تي گوادر ۾ [[نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو|نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي]] جو پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2019 |title=PM Imran lays foundation stone of new Gwadar international airport |url=https://nation.com.pk/29-Mar-2019/pm-imran-lays-foundation-stone-of-new-gwadar-international-airport |access-date=22 April 2019 |website=[[دي نيشن (پاڪستان)|دي نيشن]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|title=Development of Gwadar will benefit entire world: PM|website=radio.gov.pk|language=en|access-date=22 April 2019|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421123942/http://www.radio.gov.pk/29-03-2019/development-of-gwadar-will-benefit-entire-world-pm|url-status=dead}}</ref> 66 ارب [[پاڪستاني رپيو|پاڪستاني رپين]] (لڳ ڀڳ 230 ملين آمريڪي ڊالرن) جي لاڳت سان ٺهيل هوائي اڏي جو افتتاح آڪٽوبر 2024ع ۾ ٿيو ۽ 20 جنوري 2025ع تي هتان واپاري اڏامون شروع ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Kathju |first=Junaid |date=2025-01-29 |title=Gwadar airport opening boosts China-Pakistan ties but raises India’s concerns |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3296697/gwadar-airport-opening-boosts-china-pakistan-ties-raises-indias-concerns |access-date=2025-12-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Saleem |last2=Baloch |first2=Behram |date=2025-01-21 |title=First flight lands at new Gwadar airport |url=https://www.dawn.com/news/1886665 |access-date=2025-12-04 |website=Dawn |language=en}}</ref> نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو گوادر شهر کان لڳ ڀڳ 26 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهي. اهو 4,300 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ [[ايئربس اي 380]] جهڙن وڏن جهازن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ahmad |first=Ashfaq |date=2019-03-31 |title=Pakistan's Gwadar International Airport will be the largest in the country |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-gwadar-international-airport-will-be-the-largest-in-the-country-1.63033953 |access-date=22 April 2019 |website=[[گلف نيوز]] |language=en}}</ref> نئون هوائي اڏو ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو ۽ ان تي [[هوائي آزادين|کليل فضائي]] پاليسي لاڳو هوندي. هي هڪ [[گرين فيلڊ هوائي اڏو]] آهي، جنهن جي مال بردار ٽرمينل جي سالياني گنجائش 30,000 ٽن آهي. ان جو اڪيلو رن وي 3,658 ميٽر ڊگهو ۽ 75 ميٽر ويڪرو آهي، جيئن وڏين جسامت وارن جهازن کي سنڀالي سگهجي؛ ويجهي مستقبل ۾ ضرورت پوڻ تي ٻئي رن وي جي اڏاوت جي پڻ گنجائش موجود آهي.<ref>{{Cite web| title=Prime Minister performed groundbreaking of New Gwadar International Airport | url=https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20190422040913/https://www.caapakistan.com.pk/upload/News/pdf/29032019-1.pdf | archive-date=2019-04-22}}</ref> [[پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي]] ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ٺيڪو [[چائنا ڪميونيڪيشنز ڪنسٽرڪشن ڪمپني]] کي ڏنو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gwadar to change country's fortune: DG GDA |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/10/30/gwadar-to-change-countrys-fortune-dg-gda/ |access-date=2022-11-14 |website=[[پاڪستان ٽوڊي]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=New Gwadar International Airport |url=https://www.airport-technology.com/projects/new-gwadar-international-airport/ |access-date=2022-11-14 |website=Airport Technology |language=en-US}}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 51.5 سيڪڙو هئي.<ref name=":5" /> [[الف اعلان]] جي هڪ رپورٽ ''پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگز'' موجب، گوادر ضلعو 59.47 جي تعليمي اسڪور ۽ 62.65 جي سکيا واري اسڪور سان قومي سطح تي 61هين نمبر تي آهي. ضلعي ۾ اسڪولن جي گهٽ انگ سبب گوادر ۾ داخلا جي شرح گهٽ آهي ۽ جيئن جيئن درجا مٿانهان ٿين ٿا، تيئن داخلا جي شرح گهٽجندي وڃي ٿي. شهر جي مکيه يونيورسٽي [[گوادر يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 2021ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ug.edu.pk/about-uog |access-date=2026-02-12 |website=University of Gwadar}}</ref> گوادر جو اسڪولي بنيادي ڍانچي وارو اسڪور 29.91 آهي، جنهن سبب اهو قومي سطح تي 122هين نمبر تي آهي. ضلعي جي سڀني اسڪولن مان 33 سيڪڙو ڇوڪرين لاءِ، جڏهن ته 67 سيڪڙو ڇوڪرن لاءِ آهن، جنهن سبب ڇوڪريون وڌيڪ نقصان واري حالت ۾ آهن. سائنس جي ليبارٽرين ۽ مضمونن جي ماهر استادن جي کوٽ پڻ اهم مسئلو آهي. حد کان وڌيڪ شاگردن جو انگ، استادن پاران هڪ ئي وقت ٻن جماعتن کي پڙهائڻ، سائنس جي استادن جي کوٽ ۽ راندين جي ميدانن جي اڻهوند اهي مسئلا آهن، جن کي گوادر جا رهواسي منهن ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |title=Taleem Do! App – Elections 2018 &#124; #TaleemDo |website=elections.alifailaan.pk |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074507/https://elections.alifailaan.pk/taleemdo-app/ |archive-date=3 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر == {{مک مضمون|پاڪستان جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} '''گوادر'''<ref name=dawn2019>{{cite web |title=Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan|url=https://www.dawn.com/news/1472506|website=dawn.com|publisher=Dawn|date=2019-03-29|access-date=2021-10-11}}</ref> * {{flagicon|INA}} [[پڊانگ]]، انڊونيشيا. == پڻ ڏسو == * [[گوادر ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[گوادر مڇي بندرگاهه]] * [[گوادر شپ يارڊ]] * [[شري ڪرشن مندر، گوادر]] * [[گوادر آئل سٽي]] * [[گوادر يونيورسٽي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.gda.gov.pk/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{commons category|Gwadar City}} {{پاڪستان جا شهر}} {{Authority control}} [[زمرو:گوادر| ]] [[زمرو:گوادر ضلعو|*]] [[زمرو:پاڪستان جا آباد سامونڊي ڪناري وارا هنڌ]] [[زمرو:اڳوڻا ٻاهريان علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا اپٻيٽ]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ رٿيل آباديون]] [[زمرو:تجويز ڪيل خاص اقتصادي زون]] [[زمرو:خريد ڪيل علائقا]] [[زمرو:عمان-پاڪستان لاڳاپا]] [[زمرو:گوادر اوڀر نار]] [[زمرو:گوادر اولهه نار]] [[زمرو:گوادر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] 41kvzym5psfbj8q8nw68rszc59uwhh7 0 47646 390690 253039 2026-07-03T21:11:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 390690 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = آوران<br> Awaran | native_name = آواران | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|26|27|25.26|N|65|13|53.3|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 =صوبو | subdivision_name1 = بلوچستان | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type3 = تحصيل | subdivision_name3 = [[آواران تحصيل]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 529 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''آوران''' يا ''آواران''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Awaran '''}} پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي آوران جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام جو نالو آهي.<ref>[https://archive.is/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran Tehsils & Unions in the District of Awaran - Government of Pakistan]</ref> == حوالا == == حوالا == {{حوالا}} c77f1rju24lm67hpsf6hk3pnwpbncuc 390691 390690 2026-07-03T21:11:57Z Intisar Ali 8681 390691 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = آوران<br> Awaran | native_name = آواران | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|26|27|25.26|N|65|13|53.3|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 =صوبو | subdivision_name1 = بلوچستان | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type3 = تحصيل | subdivision_name3 = [[آواران تحصيل]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 529 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''آوران''' يا ''آواران''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Awaran '''}} پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي آوران جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام جو نالو آهي.<ref>[https://archive.is/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran Tehsils & Unions in the District of Awaran - Government of Pakistan]</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6mlgnddj6xxujffq9hi0q897maksmyd 390692 390691 2026-07-03T21:13:17Z Intisar Ali 8681 /* */ 390692 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر}} {{distinguish|text=[[آواران ضلعو]] ۽ [[آواران تعلقو]]}} {{Infobox settlement | official_name = آواران | native_name = {{Nastaliq|آواران}} | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|26|27|25.26|N|65|13|53.3|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن|قلات]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو|آواران]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | population_total = 28,780 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]، آدمشماري |access-date=19 August 2025 |language=en |date=2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 529 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''آواران''' {{efn|{{langx|bal|{{Nastaliq|آواران}}}}، {{IPA|bal|ɑːʋɑːˈɾɑːn|pron}}}} [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ ۾ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. شهر جي آبادي 28,780 آهي ۽ اهو سمنڊ جي سطح کان 529 ميٽر جي اوچائيءَ تي واقع آهي. آواران ضلعي ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي ۽ هڪ [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] پڻ آهي.<ref name=BUITEMS>{{cite web |last1=Mengal |first1=Mamoon U R |last2=Mahar |first2=Waqas A. |title=Disaster mitigation strategies for adobe houses: A case study of District Awaran, Balochistan, Pakistan |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/223847/1/2018%20Disaster%20mitigation%20strategies%20for%20adobe%20houses_%20A%20case%20study%20of%20District%20Awaran%20Balochistan%20Pakistan.pdf |website=orbi.uliege.be |publisher=[[ليئج يونيورسٽي]] |access-date=19 August 2025 |language=en |date=2018}}</ref> سيپٽمبر 2013ع ۾ هڪ طاقتور [[2013ع جا بلوچستان زلزلا|زلزلي]] ضلعي کي لوڏي ڇڏيو. زلزلي جي شدت [[رختر پيمانو|رختر پيماني]] تي 7.7 هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ {{convert|66|km|mi}} اتر-اتر اولهه ۾ واقع هو.<ref name=BUITEMS/><ref>{{cite news |title=Pakistan earthquake: Hundreds dead in Balochistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24222760 |access-date=19 August 2025 |work=bbc.com |publisher=[[بي بي سي نيوز آن لائن|بي بي سي نيوز]] |date=24 September 2013}}</ref> هن آفت سبب گهٽ ۾ گهٽ 386 ماڻهو فوت ٿيا ۽ آواران شهر سميت سڄي ضلعي ۾ 80٪ گهرن کي نقصان پهتو يا اهي تباهه ٿي ويا.<ref>{{cite news |last1=Jajja |first1=Sumaira |title=Special report: The Awaran earthquake – Fear in a handful of dust |url=https://www.dawn.com/news/1053737 |access-date=19 August 2025 |work=dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=3 November 2013 |language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} locynf3tylp9ywnjvwmywj7xbqsm6lm 390693 390692 2026-07-03T21:14:30Z Intisar Ali 8681 390693 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر}} {{distinguish|text=[[آواران ضلعو]] ۽ [[آواران تعلقو]]}} {{Infobox settlement | official_name = آواران | native_name = {{Nastaliq|آواران}} | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|26|27|25.26|N|65|13|53.3|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن|قلات]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو|آواران]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | population_total = 28,780 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]، آدمشماري |access-date=19 August 2025 |language=en |date=2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 529 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''آواران''' {{efn|{{langx|bal|{{Nastaliq|آواران}}}}، {{IPA|bal|ɑːʋɑːˈɾɑːn|pron}}}} [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ ۾ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. شهر جي آبادي 28,780 آهي ۽ اهو سمنڊ جي سطح کان 529 ميٽر جي اوچائيءَ تي واقع آهي. آواران ضلعي ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي ۽ هڪ [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] پڻ آهي.<ref name=BUITEMS>{{cite web |last1=Mengal |first1=Mamoon U R |last2=Mahar |first2=Waqas A. |title=Disaster mitigation strategies for adobe houses: A case study of District Awaran, Balochistan, Pakistan |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/223847/1/2018%20Disaster%20mitigation%20strategies%20for%20adobe%20houses_%20A%20case%20study%20of%20District%20Awaran%20Balochistan%20Pakistan.pdf |website=orbi.uliege.be |publisher=[[ليئج يونيورسٽي]] |access-date=19 August 2025 |language=en |date=2018}}</ref> سيپٽمبر 2013ع ۾ هڪ طاقتور [[2013ع جا بلوچستان زلزلا|زلزلي]] ضلعي کي لوڏي ڇڏيو. زلزلي جي شدت [[رختر پيمانو|رختر پيماني]] تي 7.7 هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ {{convert|66|km|mi}} اتر-اتر اولهه ۾ واقع هو.<ref name=BUITEMS/><ref>{{cite news |title=Pakistan earthquake: Hundreds dead in Balochistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24222760 |access-date=19 August 2025 |work=bbc.com |publisher=[[بي بي سي نيوز آن لائن|بي بي سي نيوز]] |date=24 September 2013}}</ref> هن آفت سبب گهٽ ۾ گهٽ 386 ماڻهو فوت ٿيا ۽ آواران شهر سميت سڄي ضلعي ۾ 80٪ گهرن کي نقصان پهتو يا اهي تباهه ٿي ويا.<ref>{{cite news |last1=Jajja |first1=Sumaira |title=Special report: The Awaran earthquake – Fear in a handful of dust |url=https://www.dawn.com/news/1053737 |access-date=19 August 2025 |work=dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=3 November 2013 |language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> 8yz5tn3kphi9f4bs6wl7vpxsuznz96w 0 47647 390746 251131 2026-07-04T08:48:45Z Intisar Ali 8681 390746 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = '''بارکان'''<br>Barkhan | name = بارخان | native_name = | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|29|53|57|N|69|31|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = بلوچستان | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = بارکان ضلعو | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''بارکان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Barkhan'''}} پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي بارکان جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام جو نالو آهي.<ref>[https://archive.is/20120805102642/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=98&dn=Barkhan Tehsils & Unions in the District of Barkhan]</ref> اھو دنيا جي نقشي ۾ 29°54' ڊگري تي 69°31'0 اوڀر ۾ 1100 فٽن جي الٽيٽيوڊ تي واقع آهي .<ref>[http://www.fallingrain.com/world/PK/2/Barkhan.html Location of Barkhan - Falling Rain Genomics]</ref> == حوالا == 8i694xf0tp35mkv56hfnhfbl2aq0v6v 390747 390746 2026-07-04T08:50:49Z Intisar Ali 8681 390747 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = بارکان | name = | native_name = {{hlist|{{nq|بارکھان}}|{{nq|بارکان}}}} | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|29|53|57|N|69|31|33|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Pakistan Balochistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي يونٽ|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا#بلوچستان|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[بارکان ضلعو]] | population_total = 14,425 | population_as_of = 2023ع | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''بارکان''' ({{langx|bal|{{unq|بارکان}}}}؛ {{langx|ur|{{unq|بارکھان}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[بارکان ضلعو|بارکان ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=98&dn=Barkhan Tehsils & Unions in the District of Barkhan] </ref> اهو 29°54'0N 69°31'0E تي سمنڊ جي سطح کان 1,100&nbsp;ميٽر (3,612&nbsp;فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/PK/02/Barkhan.html Location of Barkhan - Falling Rain Genomics]</ref> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|930|1972|1610|1981|...|1998|7670|2017|12,201|2023|14,425|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، بارکان جي آبادي 14,425 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == آبهوا == بارکان جي آبهوا گرم [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] ([[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن ۾ اونهارا تمام گرم ۽ سيارا هلڪا سرد هوندا آهن. برسات خاص طور ٻن جدا دورن ۾ پوي ٿي: فيبروري کان اپريل تائين سياري جي پڇاڙيءَ ۽ بهار جي شروعات ۾ هلڪي کان وچولي برسات، ۽ جون کان سيپٽمبر تائين چوماسي دوران وڌيڪ برسات. {{Weather box | width = auto | collapsed = | metric first = yes | single line = yes | location = بارکان (1991ع–2020ع، انتهائي انگ اکر 1971ع کان هينئر تائين) |Jan record high C = 25.0 |Feb record high C = 30.5 |Mar record high C = 33.0 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 42.8 |Jun record high C = 44.2 |Jul record high C = 42.3 |Aug record high C = 41.6 |Sep record high C = 40.8 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.0 | Jan high C = 16.9 | Feb high C = 19.1 | Mar high C = 24.1 | Apr high C = 30.0 | May high C = 35.6 | Jun high C = 37.5 | Jul high C = 35.9 | Aug high C = 34.7 | Sep high C = 33.7 | Oct high C = 30.1 | Nov high C = 24.5 | Dec high C = 19.8 | year high C = 28.5 | Jan mean C = 10.2 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.6 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 28.5 | Jun mean C = 30.7 | Jul mean C = 29.7 | Aug mean C = 27.6 | Sep mean C = 27.0 | Oct mean C = 22.9 | Nov mean C = 17.1 | Dec mean C = 12.6 | year mean C = 21.7 | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 5.9 | Mar low C = 11.0 | Apr low C = 16.4 | May low C = 21.3 | Jun low C = 23.8 | Jul low C = 23.5 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 20.3 | Oct low C = 15.4 | Nov low C = 9.7 | Dec low C = 5.3 | year low C = 14.9 |Jan record low C = −1.7 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = 2.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.7 |Aug record low C = 16.7 |Sep record low C = 13.9 |Oct record low C = 9.0 |Nov record low C = 2.0 |Dec record low C = −10.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 12.6 | Feb precipitation mm = 20.9 | Mar precipitation mm = 37.8 | Apr precipitation mm = 37.5 | May precipitation mm = 29.3 | Jun precipitation mm = 56.7 | Jul precipitation mm = 103.9 | Aug precipitation mm = 75.6 | Sep precipitation mm = 33.1 | Oct precipitation mm = 11.4 | Nov precipitation mm = 4.3 | Dec precipitation mm = 6.2 | year precipitation mm = 429.3 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 2.2 | Feb precipitation days = 2.9 | Mar precipitation days = 4.3 | Apr precipitation days = 4.1 | May precipitation days = 3.4 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 8.2 | Aug precipitation days = 6.5 | Sep precipitation days = 3.1 | Oct precipitation days = 1.4 | Nov precipitation days = 0.7 | Dec precipitation days = 1.0 | year precipitation days = 43.7 |Jan humidity=43 |Feb humidity=39 |Mar humidity=43 |Apr humidity=34 |May humidity=29 |Jun humidity=34 |Jul humidity=55 |Aug humidity=59 |Sep humidity=50 |Oct humidity=33 |Nov humidity=35 |Dec humidity=41 |year humidity= | source 1 = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Barkhan_41685.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Barkhan |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = February 3, 2024}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41685.TXT |server = [[نيشنل اوشينڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |title = Barkhan Climate Normals 1971-1990 |accessdate = January 17, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41685&ano=2023&mes=2&day=17&hora=12&min=0&ndays=30|title=41685: Bar Khan (Pakistan)|author=<!--Not stated--> |date=16 February 2023|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date=19 February 2023|quote=}}</ref> | source 2 = [[جرمن موسمياتي سروس]] (گهم، 1979ع–1995ع)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_416850_kt.pdf | title = Klimatafel von Bar Khan, Prov. Belutschistan / Pakistan | publisher = Federal Ministry of Transport and Digital Infrastructure | access-date = September 17, 2016}} </ref> }} == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وسنديل ماڳ]] [[زمرو:بارکان ضلعو]] 8uscq8vv1zhootx4vm6nk51jyw3ijje 0 47649 390748 252487 2026-07-04T08:55:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 390748 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊيرا بگٽي | official_name = | native_name = Dera Bugti | native_name_lang = | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Dera Bugti.svg | mapsize = 300px | map_alt = | map_caption = ڊيرا بگٽي ضلعي جو نقشو | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = بلوچستان | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڊيره بگٽي ضلعو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | established_title = | established_date = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | website = www.bdd.sdnpk.org/Derabugt.htm }} '''ڊيره بگٽي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Dera Bugti '''}} پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي ڊيرا بگٽي جو شھر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي.1883 ۾ ھي شھر ضلعي صدر مقام بڻيو. == حوالا == kc7342id0lenc3qz1smw46kin0woihy 0 48344 390844 266080 2026-07-04T11:13:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390844 wikitext text/x-wiki '''ڪائونٽي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' county'''}} ڪجهه ملڪن اندر انتظامي يا ٻين مقصدن خاطر ھڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref name=chambers>[[Chambers Dictionary]], L. Brookes (ed.), 2005, Chambers Harrap Publishers Ltd, Edinburgh</ref> لفظ ڪائونٽي پراڻي فرينچ ٻوليءَ جي لفظ '''ڪونٽي'' (''conté'' يا ''cunté'') مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب اھڙو علائقو آهي جيڪو [[ڪائونٽ]] (Count) يا [[ارل]] (Earl) يا [[وسڪائونٽ]] (Viscount) جي اختيار ۾ ھجي.<ref name=etymology>The Oxford Dictionary of English Etymology, C. W. Onions (Ed.), 1966, [[Oxford University Press]]</ref> جڏھن [[نارمن]] ماڻھن انگلينڊ فتح ڪيو تہ اھو لفظ انھن انگلينڊ ۾ آندو. سيڪسن نسل جي ماڻھن اڳواٽ انگلينڊ ۾ ضلعا ٺاهي چڪا ھيا جيڪي نارمن فاتحن جي اچڻ بعد تاريخي ڪائونٽيون ٿي ويون جن کي [[شائر]] جو نالو شامل ڪري سڏڻ لڳا.<ref name=vision>Vision of Britain [http://www.visionofbritain.org.uk/types/type_page.jsp?unit_type=ANC_CNTY] — Type details for ancient county. Retrieved 31 March 2012</ref> ڪافي ڪائونٽين تي شھرن جا نالا پيا جن ۾ شائر لفظ جو اضافو ڪيو ويو جيئن گلؤسيسٽر شھر مان گلؤسيسٽر شائر (ڪائونٽي) ، وارسيسٽر مان وارسيسٽر شائر (ڪائونٽي) وغيره.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=county&searchmode=none Etymology of the word ''county''.]</ref> [[شائر]] ۾ ايندڙ علائقو بادشاھت جي ورھاست لاءِ استعمال ٿيندو ھيو. اڳتي وفاق جي يونٽن جي ذيلي انتظامي ورھاست لاء بہ علائقا ٺاهڻ جي ضرورت پيدا ٿي. اھڙي طرح ڪائونٽيون ٺھنديون ويون. آمريڪا ۽ جرمني ۾ به ذيلي انتظامي ورھاست ڪائونٽين ذريعي ٿيل آهي .<ref name="citsguide2">{{cite journal |title=County Government |year=2010 |page=8 |journal=Citizen's Guide to Pennsylvania Local Government (pdf) |url=http://dced.pa.gov/download/citizens-guide-to-pennsylvania-local-government-pdf/#.V6nqHUeOxtQ|accessdate=2016-08-09 |quote=The eleven elected county officers are enumerated in the Pennsylvania Constitution, but their powers and duties are prescribed by statutes located through out the county codes and general state laws. Consolidation of certain offices in smaller counties involves the offices of prothonotary, clerk of courts, register of wills and recorder of deeds. }}</ref> ڪائونٽيون وري ضلعن ۾ ورھايل ھونديون آھن. انگلينڊ م ضلعن کي بورا (Borough) پڻ چون ٿا. ضلعن ۾ وري ننڍا وڏا شھر، سول ٽائون شپ، ٻيا انتظامي علائقا ۽ ڳوٺ ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:انتظامي ورهاست جون قسمون]] g0x4vox5i8bx6dzp1hb9ka2m8p4mlrc 390845 390844 2026-07-04T11:13:50Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انتظامي ورهاست جون قسمون]]; added [[Category:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390845 wikitext text/x-wiki '''ڪائونٽي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' county'''}} ڪجهه ملڪن اندر انتظامي يا ٻين مقصدن خاطر ھڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref name=chambers>[[Chambers Dictionary]], L. Brookes (ed.), 2005, Chambers Harrap Publishers Ltd, Edinburgh</ref> لفظ ڪائونٽي پراڻي فرينچ ٻوليءَ جي لفظ '''ڪونٽي'' (''conté'' يا ''cunté'') مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب اھڙو علائقو آهي جيڪو [[ڪائونٽ]] (Count) يا [[ارل]] (Earl) يا [[وسڪائونٽ]] (Viscount) جي اختيار ۾ ھجي.<ref name=etymology>The Oxford Dictionary of English Etymology, C. W. Onions (Ed.), 1966, [[Oxford University Press]]</ref> جڏھن [[نارمن]] ماڻھن انگلينڊ فتح ڪيو تہ اھو لفظ انھن انگلينڊ ۾ آندو. سيڪسن نسل جي ماڻھن اڳواٽ انگلينڊ ۾ ضلعا ٺاهي چڪا ھيا جيڪي نارمن فاتحن جي اچڻ بعد تاريخي ڪائونٽيون ٿي ويون جن کي [[شائر]] جو نالو شامل ڪري سڏڻ لڳا.<ref name=vision>Vision of Britain [http://www.visionofbritain.org.uk/types/type_page.jsp?unit_type=ANC_CNTY] — Type details for ancient county. Retrieved 31 March 2012</ref> ڪافي ڪائونٽين تي شھرن جا نالا پيا جن ۾ شائر لفظ جو اضافو ڪيو ويو جيئن گلؤسيسٽر شھر مان گلؤسيسٽر شائر (ڪائونٽي) ، وارسيسٽر مان وارسيسٽر شائر (ڪائونٽي) وغيره.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=county&searchmode=none Etymology of the word ''county''.]</ref> [[شائر]] ۾ ايندڙ علائقو بادشاھت جي ورھاست لاءِ استعمال ٿيندو ھيو. اڳتي وفاق جي يونٽن جي ذيلي انتظامي ورھاست لاء بہ علائقا ٺاهڻ جي ضرورت پيدا ٿي. اھڙي طرح ڪائونٽيون ٺھنديون ويون. آمريڪا ۽ جرمني ۾ به ذيلي انتظامي ورھاست ڪائونٽين ذريعي ٿيل آهي .<ref name="citsguide2">{{cite journal |title=County Government |year=2010 |page=8 |journal=Citizen's Guide to Pennsylvania Local Government (pdf) |url=http://dced.pa.gov/download/citizens-guide-to-pennsylvania-local-government-pdf/#.V6nqHUeOxtQ|accessdate=2016-08-09 |quote=The eleven elected county officers are enumerated in the Pennsylvania Constitution, but their powers and duties are prescribed by statutes located through out the county codes and general state laws. Consolidation of certain offices in smaller counties involves the offices of prothonotary, clerk of courts, register of wills and recorder of deeds. }}</ref> ڪائونٽيون وري ضلعن ۾ ورھايل ھونديون آھن. انگلينڊ م ضلعن کي بورا (Borough) پڻ چون ٿا. ضلعن ۾ وري ننڍا وڏا شھر، سول ٽائون شپ، ٻيا انتظامي علائقا ۽ ڳوٺ ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] 4y9g45qddd4cka0wdgb4clhyinjo9aq 390846 390845 2026-07-04T11:15:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 390846 wikitext text/x-wiki '''ڪائونٽي''' (county) ڪجهه ملڪن اندر انتظامي يا ٻين مقصدن خاطر ھڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref name=chambers>[[Chambers Dictionary]], L. Brookes (ed.), 2005, Chambers Harrap Publishers Ltd, Edinburgh</ref> لفظ ڪائونٽي پراڻي فرينچ ٻوليءَ جي لفظ '''ڪونٽي''' (''conté'' يا ''cunté'') مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب اھڙو علائقو آهي جيڪو [[ڪائونٽ]] (Count) يا [[ارل]] (Earl) يا [[وسڪائونٽ]] (Viscount) جي اختيار ۾ ھجي.<ref name=etymology>The Oxford Dictionary of English Etymology, C. W. Onions (Ed.), 1966, [[Oxford University Press]]</ref> جڏھن [[نارمن]] ماڻھن انگلينڊ فتح ڪيو تہ اھو لفظ انھن انگلينڊ ۾ آندو. سيڪسن نسل جي ماڻھن اڳواٽ انگلينڊ ۾ ضلعا ٺاهي چڪا ھيا جيڪي نارمن فاتحن جي اچڻ بعد تاريخي ڪائونٽيون ٿي ويون جن کي [[شائر]] جو نالو شامل ڪري سڏڻ لڳا.<ref name=vision>Vision of Britain [http://www.visionofbritain.org.uk/types/type_page.jsp?unit_type=ANC_CNTY] — Type details for ancient county. Retrieved 31 March 2012</ref> ڪافي ڪائونٽين تي شھرن جا نالا پيا جن ۾ شائر لفظ جو اضافو ڪيو ويو جيئن گلؤسيسٽر شھر مان گلؤسيسٽر شائر (ڪائونٽي) ، وارسيسٽر مان وارسيسٽر شائر (ڪائونٽي) وغيره.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=county&searchmode=none Etymology of the word ''county''.]</ref> [[شائر]] ۾ ايندڙ علائقو بادشاھت جي ورھاست لاءِ استعمال ٿيندو ھيو. اڳتي وفاق جي يونٽن جي ذيلي انتظامي ورھاست لاء بہ علائقا ٺاهڻ جي ضرورت پيدا ٿي. اھڙي طرح ڪائونٽيون ٺھنديون ويون. آمريڪا ۽ جرمني ۾ به ذيلي انتظامي ورھاست ڪائونٽين ذريعي ٿيل آهي.<ref name="citsguide2">{{cite journal |title=County Government |year=2010 |page=8 |journal=Citizen's Guide to Pennsylvania Local Government (pdf) |url=http://dced.pa.gov/download/citizens-guide-to-pennsylvania-local-government-pdf/#.V6nqHUeOxtQ|accessdate=2016-08-09 |quote=The eleven elected county officers are enumerated in the Pennsylvania Constitution, but their powers and duties are prescribed by statutes located through out the county codes and general state laws. Consolidation of certain offices in smaller counties involves the offices of prothonotary, clerk of courts, register of wills and recorder of deeds. }}</ref> ڪائونٽيون وري ضلعن ۾ ورھايل ھونديون آھن. انگلينڊ م ضلعن کي بورو (Borough) پڻ چون ٿا. ضلعن ۾ وري ننڍا وڏا شھر، سول ٽائون شپ، ٻيا انتظامي علائقا ۽ [[ڳوٺ]] ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] s551hdv0umvjyw68gi8d9mtb36gmqjv 390852 390846 2026-07-04T11:20:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 390852 wikitext text/x-wiki '''ڪائونٽي''' (<small>County</small>) ڪجهه ملڪن اندر انتظامي يا ٻين مقصدن خاطر ھڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref name="chambers">[[Chambers Dictionary]], L. Brookes (ed.), 2005, Chambers Harrap Publishers Ltd, Edinburgh</ref> لفظ '''ڪائونٽي''' پراڻي [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ ٻوليءَ]] جي لفظ '''ڪونٽي''' (''<small>conté</small>'' يا ''<small>cunté</small>'') مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب اھڙو علائقو آهي جيڪو [[ڪائونٽ]] (<small>Count</small>) يا [[ارل]] (<small>Earl</small>) يا [[وسڪائونٽ]] (<small>Viscount</small>) جي اختيار ۾ ھجي.<ref name=etymology>The Oxford Dictionary of English Etymology, C. W. Onions (Ed.), 1966, [[Oxford University Press]]</ref> جڏھن [[نارمن]] ماڻھن [[انگلينڊ]] فتح ڪيو تہ اھو لفظ انھن انگلينڊ ۾ آندو. سيڪسن نسل جي ماڻھن اڳواٽ انگلينڊ ۾ ضلعا ٺاهي چڪا ھيا جيڪي نارمن فاتحن جي اچڻ کان پوء تاريخي ڪائونٽيون ٿي ويون جن کي [[شائر]] جو نالو شامل ڪري سڏڻ لڳا.<ref name="vision">Vision of Britain [http://www.visionofbritain.org.uk/types/type_page.jsp?unit_type=ANC_CNTY] — Type details for ancient county. Retrieved 31 March 2012</ref> ڪافي ڪائونٽين تي شھرن جا نالا پيا جن ۾ شائر لفظ جو اضافو ڪيو ويو جيئن گلؤسيسٽر شھر مان گلؤسيسٽر شائر (ڪائونٽي) ، وارسيسٽر مان وارسيسٽر شائر (ڪائونٽي) وغيره.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=county&searchmode=none Etymology of the word ''county''.]</ref> [[شائر]] ۾ ايندڙ علائقو بادشاھت جي ورھاست لاءِ استعمال ٿيندو ھيو. اڳتي وفاق جي يونٽن جي ذيلي انتظامي ورھاست لاء بہ علائقا ٺاهڻ جي ضرورت پيدا ٿي. اھڙي طرح ڪائونٽيون ٺھنديون ويون. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[جرمني]] ۾ به ذيلي انتظامي ورھاست ڪائونٽين ذريعي ٿيل آهي.<ref name="citsguide2">{{cite journal |title=County Government |year=2010 |page=8 |journal=Citizen's Guide to Pennsylvania Local Government (pdf) |url=http://dced.pa.gov/download/citizens-guide-to-pennsylvania-local-government-pdf/#.V6nqHUeOxtQ|accessdate=2016-08-09 |quote=The eleven elected county officers are enumerated in the Pennsylvania Constitution, but their powers and duties are prescribed by statutes located through out the county codes and general state laws. Consolidation of certain offices in smaller counties involves the offices of prothonotary, clerk of courts, register of wills and recorder of deeds. }}</ref> ڪائونٽيون وري ضلعن ۾ ورھايل ھونديون آھن. انگلينڊ م ضلعن کي بورو (<small>Borough</small>) پڻ چون ٿا. ضلعن ۾ وري ننڍا وڏا شھر، سول ٽائون شپ، ٻيا انتظامي علائقا ۽ [[ڳوٺ]] ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] milgltepa9mxlgxhheupepcldnijjrn 0 48351 390838 364096 2026-07-04T11:08:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390838 wikitext text/x-wiki [[فائل:Coronet of a British Viscount.svg|right|thumb|150px| <small>'''برطانوي وسڪائونٽ جو تاج'''</small>]] [[فائل:Coronet of 6th Viscount Clifden, Lanhydrock House, Cornwall.jpg|right|thumb|150px| <small>_{'''برطانيا جي ڇھين وسڪائونٽ ڪلفڊين'''} '''^{جو تاج}'''</small>]] '''<small>وسڪائونٽ</small>''' <small>'''Viscount''' (مرد) <ref>{{cite book|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/viscount?showCookiePolicy=true|title=Viscount|date=n.d.|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=22 September 2014}}</ref> يا '''وسڪائونٽيس Viscountess''' (عورت) <ref>{{cite book|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/viscountess?showCookiePolicy=true|title=Viscountess|date=n.d.|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=22 September 2014}}</ref></small> <small>ھڪ لقب آهي جيڪو ڪجهه يورپي ملڪن م نواب جي عيوض استعمال ٿيندو آهي. ڪن ملڪن ۾ تاريخي طور تي اھو انتظامي يا عدالتي ڪمن وارو عھدو غير مورثي ھوندو ھو پر بعد م مورثي بڻجندو ويو.<ref name="Upshur, Terry, Holoka, Goff & Cassar" /> وسڪائونٽ اصل م پراڻي فرينچ ٻوليءَ جو لفظ آهي.<ref name="Online Etymology">{{cite web |title=Viscount (n.) |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=18 June 2014 |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=viscount }}</ref> جنھن جي معنيَ وائيس ڪائونٽ يا نائب ساٿي آهي. روم م اھي شاھي درٻار جا رڪن يا معتبر عھديدار ھوندا ھئا.</small> ==تاريخ== يورپ جي فرئينڪ [[ڪيرولنجيئن ايمپائر]] واري دؤر ۾ بادشاھ پنھنجي حڪومت ھلائڻ لاءِ ڪائونٽ يا ڪائونٽن جي مقرري ڪندا ھئا جيڪي صوبن کي سنڀاليندا ھيا ۽ ٻين ننڍڙن علائقن لاءِ گورنر يا فوجي ڪمانڊر مقرر ڪندا ھئا. ڪائونٽ جي مدد لاء وسڪائونٽ جو عھدو ھوندو ھو جيڪي عدالتي معاملا سنڀاليندا هئا.<ref name="Upshur, Terry, Holoka, Goff & Cassar">{{cite book|title=Cengage Advantage Books: World History|last=Upshur|first=Jiu-Hwa|last2=Terry|first2=Janice|last3=Holoka|first3=Jim|last4=Goff|first4=Richard|last5=Cassar|first5=George H.|volume=I|year=2011|pages=329|isbn=9781111345167|publisher=Wadsworth Publishing Co Inc|location=California}}</ref> بادشاهن ڪائونٽ ۽ وسڪائونٽ جي عھدن کي پنھنجي بادشاھت کي مضبوط رکڻ خاطر ۽ بغاوتن کي روڪڻ لاء غير مؤرثي ڪري رکيو.<ref name="Upshur, Terry, Holoka, Goff & Cassar"/> نارمنڊي ۾ ان خطاب جو استعمال يارھين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref> book|title=Conquerors and churchmen in Norman Italy|last=Loud|first=G. A.|year=1999|page=4|publisher=Ashgate Publishing Co.|location=Surrey, UK|isbn=9780860788034}}</ref> انھن جو ڪردار نائب وانگر ھيو ۽ اھي [[ڊيوڪ آف نارمنڊي]] جي پاران ڪم ڪندڙ ھيا. انھن جي ذمي انصاف ڪرڻ، ٽيڪس ۽ محصولن جي وصولي ڪرڻ ھيو ۽ اڪثر اھي قلعه سنڀاليندا ھيا. نارمنڊي م اھو عھدو اڳتي ھلي مورثي بڻجي ويو.<ref name="Petit=Dutaillis">{{cite book|title=The Feudal Monarchy in France and England|last=Petit-Dutaillis|first=C.|page=162|publisher=Routledge|year=1936|location=Oxford, UK|isbn=9781136203503}}</ref> اڳتي ھلي وسڪائونٽ جو عھدو بيلیف {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Bailiff '''}} ۽ سول پروووسٽ {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Civil Provost '''}} جي عھدي م تبديل ٿي ويو. انگلينڊ ۾ وسڪائونٽ جو خطاب [[اميراڻا رتبا|اميراڻي رتبن]]{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Peerage '''}} ۾ پھريون دفعو سال 1440ع ۾ متعارف ٿيو جڏهن [[ھينري ڇھون|ھينري ڇھين]] جان بئومانٽ {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' John Beaumont'''}} کي وسڪائونٽ جو خطاب ڏنو.<ref name="Journals of the House of Lords">{{cite journal|title=Journals of the House of Lords|pages=512|volume=cii|year=1870|publisher=|author=|url=https://books.google.com/?id=S8I4AQAAIAAJ&pg=PA512&dq=created+the+first+viscount+beaumont#v=onepage&q=onto%20whom&f=false|accessdate=16 June 2014}}</ref> انگلينڊ ۾ وسڪائونٽ جو عھدو برطانيا جي اينگلو سيڪسن عھدي شائر ريف (شيرف) جھڙو ھيو. شروع م انگلينڊ ۾ بادشاھ طرفان اھو خطاب ڏنو ويندو ھو جيڪو غير مؤرثي ھيو جيڪو بعد ۾ مؤرثي بڻجي ويو ۽ وسڪائونٽن مورثي زيرنگراني علائقا ٺاھي ورتا ھئا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وسڪائونٽ]] [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] ju4dygik9ytulahfxjknbt2hqusyr80 0 48353 390816 266078 2026-07-04T10:52:27Z Ibne maryam 17680 390816 wikitext text/x-wiki {{Royal and noble ranks}} [[فائل:Earls Procession to Parliament.jpg|thumb|right|350px|انگلينڊ جي پارليامينٽ جو 4 فيبروري 1512 م نڪتل شاھي جلوس جو پورٽريٽ جنھن م مارڪئيس ۽ ارل ڏيکاريل]] [[فائل:Earl coronation robes.jpg|thumb|upright=0.6|ارل جي تاج پوشي وارو جبو]] '''ارل'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Earl'''}}<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/earl|title=Earl|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=23 September 2014|date=23 September 2014}}</ref> انگلينڊ جي نوابن جو ھڪ قسم ھيو جن جي شروعات اينگلوسيڪسن جي دور ۾ ٿي. ارل جو خطاب اسڪينڊينيويائي خطاب جارل جھڙو ھيو جنهن جي جرمن ٻوليءَ ۾ معني سردار ھئي. ھي خطاب بعد وچولي دور م رواج مان نڪري ويو ۽ ان جي جاء تي ڊيوڪ جو خطاب رواج ۾ آيو. موجوده دور ۾ برطانيا ۾ ارل اميراڻي خطابن ۾ شامل آھي ۽ شمار ۾ مارڪئيس کان ننڍو ۽ وسڪائونٽ کان وڏو خطاب آھي.<ref name="ShorterOxfordEnglishDictionary">{{cite book| title=Shorter Oxford English Dictionary|editor=Stevenson, Angus| url=| edition=6th|volume=1 A-M| year=2007| publisher=Oxford University Press| location= Oxford|isbn=978-0-19-920687-2| pages=|accessdate=}}</ref> ارل جو مونث خطاب نہ ٺھي سگھيو ۽ ان جي مونث لاء ڪائونٽيس استعمال ٿيندو آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Earls}} * Morris, Marc (December 2005). [https://www.historytoday.com/archive/kings-companions "The King's Companions"]. ''History Today''. {{British royal titles}} [[زمرو:ارل]] [[زمرو:جاگير]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] fldqgzh68509ux3o2y1i7e7ir1w3x7l 390833 390816 2026-07-04T11:06:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 390833 wikitext text/x-wiki {{Royal and noble ranks}} [[فائل:Earls Procession to Parliament.jpg|thumb|right|350px|انگلينڊ جي پارليامينٽ جو 4 فيبروري 1512 م نڪتل شاھي جلوس جو پورٽريٽ جنھن م مارڪئيس ۽ ارل ڏيکاريل]] [[فائل:Earl coronation robes.jpg|thumb|upright=0.6|ارل جي تاج پوشي وارو جبو]] '''ارل'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Earl'''}}<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/earl|title=Earl|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=23 September 2014|date=23 September 2014}}</ref> [[انگلينڊ]] جي نوابن جو ھڪ قسم ھيو جن جي شروعات اينگلوسيڪسن دور ۾ ٿي. ارل جو خطاب اسڪينڊينيويائي خطاب جارل جھڙو ھيو جنهن جي [[جرمن ٻولي|جرمن ٻوليءَ]] ۾ معني سردار ھئي. ھي خطاب بعد [[وچون دور|وچولي دور]] ۾ رواج مان نڪري ويو ۽ ان جي جاء تي ڊيوڪ (<small>Duke</small>) جو خطاب رواج ۾ آيو. موجوده دور ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ارل اميراڻي خطابن ۾ شامل آھي ۽ شمار ۾ "مارڪئيس" (<small>Marques</small>) کان ننڍو ۽ [[وسڪائونٽ]] (<small>Viscount</small>) کان وڏو خطاب آھي.<ref name="ShorterOxfordEnglishDictionary">{{cite book| title=Shorter Oxford English Dictionary|editor=Stevenson, Angus| url=| edition=6th|volume=1 A-M| year=2007| publisher=Oxford University Press| location= Oxford|isbn=978-0-19-920687-2| pages=|accessdate=}}</ref> ارل جو مونث خطاب نہ ٺھي سگھيو ۽ ان جي مونث لاء ڪائونٽيس استعمال ٿيندو آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Earls}} * Morris, Marc (December 2005). [https://www.historytoday.com/archive/kings-companions "The King's Companions"]. ''History Today''. {{British royal titles}} [[زمرو:ارل]] [[زمرو:جاگير]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] 9mpm54rjryxce9wfxch48olu3brdhhr 390835 390833 2026-07-04T11:07:18Z Ibne maryam 17680 390835 wikitext text/x-wiki {{Royal and noble ranks}} [[فائل:Earls Procession to Parliament.jpg|thumb|right|350px|انگلينڊ جي پارليامينٽ جو 4 فيبروري 1512 م نڪتل شاھي جلوس جو پورٽريٽ جنھن م مارڪئيس ۽ ارل ڏيکاريل]] [[فائل:Earl coronation robes.jpg|thumb|upright=0.6|ارل جي تاج پوشي وارو جبو]] '''ارل'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Earl'''}}<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/earl|title=Earl|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=23 September 2014|date=23 September 2014}}</ref> [[انگلينڊ]] جي نوابن جو ھڪ قسم ھيو جن جي شروعات اينگلوسيڪسن دور ۾ ٿي. ارل جو خطاب اسڪينڊينيويائي خطاب جارل جھڙو ھيو جنهن جي [[جرمن ٻولي|جرمن ٻوليءَ]] ۾ معني سردار ھئي. ھي خطاب بعد [[وچون دور|وچولي دور]] ۾ رواج مان نڪري ويو ۽ ان جي جاء تي ڊيوڪ (<small>Duke</small>) جو خطاب رواج ۾ آيو. موجوده دور ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ارل اميراڻي خطابن ۾ شامل آھي ۽ شمار ۾ "مارڪئيس" (<small>Marques</small>) کان ننڍو ۽ [[وسڪائونٽ]] (<small>Viscount</small>) کان وڏو خطاب آھي.<ref name="ShorterOxfordEnglishDictionary">{{cite book| title=Shorter Oxford English Dictionary|editor=Stevenson, Angus| url=| edition=6th|volume=1 A-M| year=2007| publisher=Oxford University Press| location= Oxford|isbn=978-0-19-920687-2| pages=|accessdate=}}</ref> ارل جو مونث خطاب نہ ٺھي سگھيو ۽ ان جي مونث لاء ڪائونٽيس استعمال ٿيندو آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Earls}} * Morris, Marc (December 2005). [https://www.historytoday.com/archive/kings-companions "The King's Companions"]. ''History Today''. [[زمرو:ارل]] [[زمرو:جاگير]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] 66gd5jgl4ztukrpw8kovg0n0ic6shya 0 63237 390757 334957 2026-07-04T09:28:21Z Memon2025 21315 390757 wikitext text/x-wiki {{Short description|Solid-state electrically operated switch also used as an amplifier}} {{Infobox spaceflight | name = ٽرانزسٽر<br>Transistor | image = [[File:Transistorer (cropped).jpg|300px]] | image_caption = بائيپولر جنڪشن ٽرانزسٽر پيڪيجز, سائيزن جو مقابلو، بشمول (کاٻي کان ساڄي تائين): SOT-23 ۽ TO-92 ۽ TO-126 ۽ TO-3. | image_size = 300px |operator = موجد: جان بارڊين، والٽر برٽين ۽ وليم شاڪلي |Launch_Year = 1947 | Instruments = pins: Base, collector and emitter | symbol = [[File:BJT_PNP_symbol.svg|100px]] [[File:BJT_NPN_symbol.svg|100px]] | symbol_caption = PNP and NPN transistor | terminal_number = 3 symbol_caption = PNP and NPN| transistor | terminal_number = 3 }} [[File:MOSFET Structure.png|thumb|ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET)، ڏيکاريندي گيٽ (G)، جسم (B)، ذريعو (S) ۽ ڊرين (D) ٽرمينل. گيٽ کي جسم کان هڪ انسوليٽر پرت (اڇو) جي ذريعي جدا ڪيو ويو آهي]] '''ٽرانزسٽر''' (Transistor) هڪ نيم پسرائيندڙ پرزو آهي، جيڪو بجليءَ جي طاقت ۽ سگنلن کي متحرڪ ڪرڻ يا وڌ گهٽ ڪرڻ لاء ڪتب ايندو آھي. ٽرانزسٽر هاڻوڪي دور ۾ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ تعمير جي بنيادي سرون آھن.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> اهو نيم پسرائيندڙ مادن جو ٺھيل هوندو آھي ۽ عام طور تي، اليڪٽرانڪ سرڪٽ سان ٽن ڇيڙن سان ڳنڍيل هوندو آهي. ٽرانزسٽر جي ڇيڙن جي هڪ جوڙي تي لاڳو ڪيل وولٽيج يا ڪرنٽ ٻئي ڇيڙن جي جوڙي تي ڪرنٽ کي ڪنٽرول ڪندو آھي. ڇو ته برقي طاقت جو ڪنٽرول ٿيل آئوٽ پٽ (output) ڪنٽرول ٿيل ان پٽ (input) جي ڀيٽ ۾ وڌ يا گهٽ ٿي سگهي ٿو، ٽرانزسٽر برقي سگنل کي ڇڪي يا وڌائي پيش ڪري سگهندو آهي. گهڻو ڪري ڪي ٽرانزسٽر ڌار ڌار ترتيب ڏنل هوندا آھن، پر هاڻي گهڻائي ٽرانزسٽر ننڍڙي شڪل ۾ هڪ گڏيل سرڪٽ (Integrated Circuit) ۾ ترتيب ڏنل هوندا آھن. ڇو ته ٽرانزسٽر سڀني جديد اليڪٽرانڪس جا عملي طور تي اهم فعال پرزا آھن، هنن کي 20هين صدي جي سڀ کان وڏي ايجاد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="auto12">{{cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> [[آسٽريا|آسٽرو۔هنگروي]] طبيعياتدان، جولئس ايڊگر للنفيلڊ سال 1925ع ۾ پهريون فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (FET) جو تصور ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> پر ان دور ۾ اهڙو ڪم ڪندڙ آلو ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|access-date=March 25, 2016|url-status=live}}</ref> پهريون فعال آلو هڪ "پوائنٽ ڪونٽيڪٽ ٽرانزسٽر" هو، جن کي سال 1947ع ۾ آمريڪي طبيعيات دان، جان باردين، والٽر برئٽن ۽ وليم شوڪلي ”بيل ليب“ ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو، جن جي اعتراف ۾، هنن کي سال 1956ع ۾ [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] سان گڏيل طور نوازيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|access-date=December 7, 2014|url-status=live}}</ref> گهڻي ۾ گهڻو ڪتب ايندڙ ٽرانزسٽر جو قسم، ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) سال 1959ع ۾ محمد عطاءالله ۽ ڊيوون ڪانگ، بيل ليب ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories|pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ٽرانزسٽر جي کوجنا اليڪٽرانڪس جي دنيا ۾ انقلاب برپا ڪيو آھي ۽ نت نئين ايجادن جا دُوار کوليا آھن ۽ ننڍڙي سستي ريڊيو، ڪلڪيوليٽر، ڪمپيوٽر ۽ ٻين شين جي لاءِ راھه ھموار ڪئي آھي. هاڻي [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[آڊيو ڪتاب|آڊيو]] ۽ وڊيوڪئسٽ رڪارڊر، [[ٽيليفون]]، [[ڪمپيوٽر]] ۽ ٻين بيشمار اوزارن ۾ ٽرانزسٽر جو استعمال ٿئي ٿو. ٽرانزسٽر ٺاهڻ لاء، گهڻو ڪري خالص سليڪان ۽ ڪجهه لاء خالص جرمينيم استعمال هيٺ آھن، پر ڪجهه نيم پسرائيندڙ مٽيريل پڻ استعمال هيٺ آھن. هڪ ٽرانزسٽر گهڻو ڪري، هڪ قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ۾ يا ٻه قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر م، ٿي سگهي ٿو. وئڪيوم ٽيوب جي ڀيٽ ۾ ٽرانزسٽر ننڍڙا ۽ گهٽ توانائيءَ گهرجائو هوندا آھن. ڪجهه ويڪيوم ٽيوب، بلند آپريٽنگ فريڪوئنسي يا وولٽيج تي، جهڙوڪ گائرو ترون ۽ تريولنگ ويوو تيوب، ٽرانزسٽر جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪارآمد آھن. گهڻا ٽرانزسٽر، مختلف ٺاهيندڙن طرفان، معياري تفصيلات جي مطابق ٺاهيا ويندا آھن. == اتهاس == ٿرمائيونڪ ٽرائيوڊ هڪ وئڪيوم ٽيوب [[1907ع]] ۾ [[ايجاد]] ٿيو، جنهن سان [[ريڊيو]] [[ٽيڪنالاجي]] ۽ ڏور ڏيس رابطن جو دور شروع ٿيو۔ ٽرائيوڊ اصل ۾ ھڪ ناڪاره پرزو هيو، جيڪو ڪم ڪرڻ لاءِ گهڻي [[توانائي]] گهري پيو. [[1909ع]] ۾ [[فزڪس]] جي ڄاڻوءَ وليئيم اڪليس شفاف ڊايوڊ اوسسيلئٽر دريافت ڪيو. آسٽريليئن- هنگريئن فزڪس ماهر جوليئس ايڊگر للينفليڊ 1925ع ۾ [[فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر]] تي ڪم ڪرڻ لاء [[ڪئناڊا|ڪئنيڊا]] ۾ سرڪاري منظور ورتي. جيڪا [[ٽرايوڊ]] جي متبادل لاءِ ٺوس ڪوشش ھئي. للينفليڊ [[1926ع]] ۽[[1928ع]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ پڻ اهڙي ايجاد جي سڃاڻپ جي منظوري جي ڪوشش ورتي. جيتوڻيڪ هن پنهنجي هن کوجنا بابت ڪنهن [[رسالو|رسالي]] ۾ ڪو ريسرچ پيپر بِ ڪونَ ڇپرايو ۽ نَ وري ڪنهن سماجي يا سائنسي پليٽ فارم تي ڪو اهڙي نموني جو مثال ڏنو. ڇاڪاڻ تَ شايد کيس پروڙ ھئي تَ اهڙي اوچي معيار جي سيمي ڪنڊڪٽر مٽيريئل جي کوجنا جي حاصلات  اڃا ڪافي ڏهاڪا پري ئي ممڪن آھي. للينفليڊ جي ٺوس حالت واري سگنل جهٽڻي جي استعمال وارو خيال [[1920ع]] ۽ [[1930ع]] واري ڏهاڪن ۾ ممڪن نَ پئي ٿي سگهيو. توڙي جو هي هڪ سٺو پرزو ٺاهڻ ۾ سوڀارو بِ ٿيو جنهن [[ٽرانزسٽر]] جي ايجاد لاءِ وڏو رستو هموار ڪيو. [[1934ع]] ۾ ھڪ [[جرمني|جرمن]] [[فزڪس]] ماهر اوسڪر هيئل پڻ اهڙي نموني جو هڪ پرزو [[يُورَپ|يورپ]] ۾ متعارف ڪرايو. === بي پولر ٽرانزسٽر === نومبر  17 ([[1947ع]]) کان 23 ڊسمبر [[1947ع]] تائين وگيانڪن جان باردين ۽ والٽر برئٽن اي- ٽي ۽ ٽي-ايس لئب جيڪا مري هلس نيو جرسي ۾ قائم هئي ۾ ڪيترائي تجربا ڪيا تَ جڏهن [[جرمينيم]] جي [[مادو|مادي]] سان ٻ [[سون]] جا ڇيڙا گڏائجن ت هڪ  سگنل پيدا ٿئي پيو جنهن جو آئوٽ پٽ پاور انپٽ کان وڌيڪ هجي پيو. نهري [[فزڪس]] جي گروپ اڳواڻ شاڪليءَ هن ۾ وهڪرو(potential) ڏٺو ۽ ڪجهه وقت بعد هنن نيم پسرائيندڙ جي روپ ۾ [[ٽرانزسٽر]] تي پنهنجو علم لڳايو. ٽرانزسٽر نانءُ جان آر پيئرس ٽرانزسٽنس جي جوڙجڪ تان کڻي کنيو. لليئن هوڊسن ۽ وڪي ڊائچ جيڪي جان باردين جي بايوڊيٽا نالي ڪتاب جا مصنف آھن تن موجب ت شاڪلي مڃو هيو ت بيل لئب جي ٽرانزسٽر جي ايجاد فيلڊ افيڪٽ جي بنياد تي هئي تنهن ڪري سندس کوجڪار کي ئي هن ايجاد جو ابو مڃڻ گهرجي. للنفليڊ جي کوجنا جيئن ت دنيا تائين ن پهتي ۽ کيس ڪيترائي سال ب گزري چڪا هئا تنهنڪري بيل ليب جي وڪيلن شاڪلي جي مخالف راء ڏني ت فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي خيال ڏيڻ واري برقي ميدان طور گرڊ استعمال ڪئي هئي تنهنڪري اهو خيال ڪو نئون نه هيو. ان جي بدلي شاڪلي باردين ۽ برئٽن جيڪا ايجاد 1947ع ۾ ڪئي سو ئي  پهريون [[پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] هيو. ان ايجاد جي مڃتا ۾ انهن ٽنهي کي [[1956ع]] جي [[فزڪس]] جي [[نوبل انعام]] سان نوازيو ويو جن جي ريسرچ ۽ محنت نيم پسرائيندڙ ۽ ٽرانزسٽر افيڪٽ تي برابر هئي. شاڪلي جي ٽيم پوءِ هڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي تياريء تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو جيڪو نيم پسرائيندڙ جي پسرائڻ شڪتي مَٽائڻ سان ممڪن ٿي پئي سگهيو. پر اهي ڪوششون ناڪام ٿيون جرمينيم ڪوپر مرڪبن جي مٽيريئلس، لٽڪندڙ جوڙ ۽ مٿاڇري جي حالت جي سببن ڪري. فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر(FET) جي ٺھڻ جي ڪوششن ۾ هر هر ناڪام ٿيڻ جي پٺيان ڪهڙو پراسرار سبب لڪل آھي تنهن کي پرجهڻ لاءِ ڪيل ڪوششن کين [[بي-پولر پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]](Bipalar Point contact Transistor) ۽ جنڪشن ٽرانزسٽر(Junction Transistor) جي ايجاد تائين رسايو. [[1948ع]] ۾ ھڪ پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر آزادانه طور جرمن فزڪس ماهرن هربرٽ مٽاري ۽ هينرچ ويلڪر [[ايجاد]] ڪيو جڏهن هو ويسٽنگن هائوس سبسيڊائري پئرس ۾ واقع نالي ڪيمپيگني ڊيس فريئنس اي ٽي سگناڪس ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. مٽاري ان کان پهريان ٻي مهاڀاري لڙائي دوران جرمن ريڊار افيڪٽ ۽ سليڪان ۽ جرمينيئم ڪرئسٽلس جي اصلاح تي ڪيترائي تجربا ڪري چڪو هو. هن ڄاڻ کي ڪارڄ ۾ آڻيندي هن [[1947ع]] ۾ [[رڪاوٽ]] جي لاڙي جي کوجنا تي ريسرچنگ ڪرڻ شروع ڪئي هئي. [[1948ع]] ۾ ھن پوائنٽ ڪنٽيڪٽ مان ڪرنٽ جي وهڪري جون شاهديون حاصل ڪيون. جرمينيئم جي نمونن کي استعمال ڪندي مٽاري ڪونسٽنٽ ريزلٽ حاصل ڪري ورتي جيڪا ويلڪر مهيا ڪيا هيا.  اها ئي جيڪا باردين ۽ برئٽن 1947ع ۾ گڏجي حاصل ڪئي هئي. ان ڳالھ کي سمجهندي ت بيل ليب جي وگيانڪن اڳ ئي اهڙو ٽرانزسٽر ايجاد ڪري ورتو هو. سندس ڪمپني ان جي باضابطا استعمال طرف قدم وڌايو ۽ پهريون چڪر فرانس جي ريڊيو ۽ ٽيليفون ۾ هنن ٽرانزسٽر کي استعمال ۾ آندو. اهو عرصو 13 آگسٽ 1948ع جو هو. پهريان بي پولر ٽرانزسٽر بيل ليب ۾ شاڪلي ايجاد ڪيا، جنهن انهن کي پيٽنٽ(2,569,347) تي لاڳو ڪيو، جون 26 1948ع ۾. 12 اپريل 1950ع ۾ بيل ليب جي ڪيميادانن گورڊن ٽيل ۽ مارگن اسپارڪس ڪاميابي سان هڪ ڪم ڪندڙ بي پولر NPN Junction جرمينيئم ٽرانزسٽرن کي استعمال ڪندي مهيا ڪيو. جولاء 4 1951ع ۾ بيل ليب پنهنجي هڪ پريس ڪانفرنس ۾ ھڪ نئين کوجنا نالي ٽرانزسٽر جو پڙھو ڏنو. هريون وڏي فريڪوئنسيءَ وارو ٽرانزسٽر سرفيس- بيريئر جرمينيئم ٽرانزسٽر هيو، جنهن کي 1953ع ۾ فلڪو ڊِوِلَپِ ڪيو 60 MHz تائين. اهي اصل ۾ ختم ٿيل دٻاء ۾ جرمينيئم جي N-type بنياد تي، جنهن جا پاسا [[Indium(III) sulfate]] جي تکي ڌار ايستائين جو هڪ انچ جي ڏھ ھزارين پتي جهڙا گهاٽا هئا. ۽ ان سان Indium جي برقي پليٽ جي دٻيل نموني جهڙا ڪليڪٽر ۽ اي-ميٽر. پهريون” نمونياتي“ پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو انٽر ميٽل ڪمپني(1952ع) جنهن جو پائيڪار هربرٽ مٽاري هيو،''[[Internationale Funkausstellung Berlin|Internationale Funkausstellung Düsseldorf]]'' طرفان ڏيکاريو ويو. 29 آگسٽ 1953ع کان 6 سيپٽمبر 1953ع تائين. پهريون پراڊڪشن پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو [[Regency TR-1]] آڪٽوبر 1954ع ۾ رليز ٿيو. هي هڪ جوائنٽ وينچر ريڊيو هيو انڊياناپولس ۾ ٺھيو ۽ ٽيڪساس انسٽرومينٽس آف ڊئلس پيش ڪيو. اهو هڪ پاڪيٽ سائيز ريڊيو هيو جنهن ۾ چار ٽرانزسٽر ۽ هڪ جرمينيئم جو ڊايوڊ ھيو. انڊسٽريئل ڊزائن شڪاگو فرم پينٽرن ٽيگو ۽ پيٽرٽل ڏني. هي ڇهن رنگن ۾ دستياب هيو. ٻيا ڪلر به ڪٿي ڪٿي استعمال ٿيل هئا. پهريون پراڊڪشن آل ٽرانزسٽر ڪار ريڊيو نالي موپر ماڊل HR914 ڪريسلر ڊيويلپ ڪيو ۽فلڪو ڪارپوريشنس 28 اپريل 1955ع ۾ وال اسٽريٽ جنرل ۾ اعلانيو. پهريون گڏيل مواصلاتي ٽرانزسٽر ريڊيو نالي سونيTR-63 ع1957 ۾ رليز ٿيو. جنهن ٽرانزسٽر ريڊين جي مارڪيٽ ۾ سٺو وارو وڄايو. 1960ع ۾ ان جا سڄي دنيا ۾ 7 مليئن يونٽ کَتا. پهريون ڪم لائق سليڪان ٽرانزسٽر بيل ليب وارن 26 جنوري 1954ع ۾ ڊيولپ ڪيو. پهريون وڪرو ٿيندڙ سليڪان ٽرانزسٽر ٽيڪساس انسٽريومينٽس 1954ع ۾ پيش ڪيو. اهو سڄو ڪارنامو گولڊن ٽيل نالي هڪ تجربيڪار جو هيو، جنهن خالص اعلي معياري نيم پسرائيندڙن کي وڌايو، هو پهريان بيل ليب ۾ ڪم ڪندو هيو. === ميٽل-آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) يا (MOS) === نيم پسرائيندڙ ڪمپنيون عام طور نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ جنڪشن ٽرانزسٽرن تي ڪم ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ جنڪشن ٽرانزسٽر هڪ ڏکيو ۽ گڏيل مواصلاتي طور ٺاهڻ ۾ بِ ڏکيو آلو هو. ڪيترن ئي ايپليڪيشنن ۾ ھن جو گهٽ استعمال يقيني هو. برقي وهڪري طور فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنڪشن ٽرانزسٽرن جا متبادل هئا. پر ريسرچرن فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽرن جو لاڀ مڪمل نموني نه پئي ورتو. ڇاڪاڻ ت کين مٿاڇري جي حالت جي بيريئر منجهايو ٿي جنهن ٻاهرين برقي ميدان کان ڀاڄ ٿي کاڌي مٽيريئل جي گسجڻ سبب. 1950ع ۾ مصري ڄائي انجنيئر ۽ وگيانڪ محمد اطالا بيل ليب ۾ ڪم ڪندي سليڪان نيم پسرائيندڙ جا مٿاڇراتي ڀاڱا ڳولي لڌا، جنهن کان پوءِ هن نيم پسرائيندڙ ڊيوائيس فيبريڪيشن جو نئون طريقو متعارف ڪرايو، هن ڏسيو ت َ”سليڪان آڪسائيڊ جي ڪنهن مادي کي سليڪان جي تھ سان ويڙهڻ سان بجلي سواءِ رڪاوٽ جي هيٺئين پسرائيندڙ ۾ ستت منتقل ٿيندي، ان مٿاڇراتي حالت تي قابو پائيندي، جنهن بجليءَ کي نيم پسرائيندڙ جي تھ تائين پهچڻ کان روڪيو ٿي.“ اهاخاصيت ”مٿاڇراتي گذرگاھ“ چَوِرائيندي آھي. هي هڪ اهڙو طريقو آھي جيڪو نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ بحث جو موضوع بڻيو، جنهن پوءِ جهجهي مقدار ۾ سليڪان انٽيگريٽڊ سرڪٽن(IC) جي پيداوار ۽ واهپي ۾ واڌ آندي. هن پنهنجون کوجنائون 1957ع ڌاري پڌريون ڪيون. مٿاڇراتي گذرگاھ ٺاهيندي هن ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس ڊولپ ڪئي. هن ڏسيو تَ ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس پهريون ڪتب ايندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ٺھڻ ۾ مدد ڏيندي، جنهن تي هن پنهنجي ڪوريائي وگيانڪ دوست داوان ڪاهانگ سان گڏ ڪم ڪيو ٿي. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر محمد اطالا ۽ سندس ساٿي وگيانڪ ڊاون ڪهنگ 1959ع ۾ ايجاد ڪيو. اهو ئي اهو پرزو هو، جو جهجي مقدار ۾ پنهنجي وڏي اسڪيل ايبلٽي، گهٽ توانائي خرچ ڪندڙ صلاحيت، بي پولر جنڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٺوس جسامت ۽ شين کي ننڍڙي شڪل ۾ ٺاهڻ جي ٽيڪنالاجيڪل واهپي لائق بڻيو. ۽ پڻ ھي سخت جسامت انٽيگريٽڊ سرڪٽن جي ٺھڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ 10,000 ٽرانزسٽرن کي هڪ IC ۾ مٽائڻ ۾ پڻ مدگار ٿيو. 1963ع ۾ CMOS(complementary MOS) چي ٽانگ شا ۽ فرينڪ وانلاس فيئر چائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر ۾ ايجاد ڪيو. پهريون ترندڙ دوار ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر Dawn kahng ۽ Simon Szi 1967ع ۾ ايجاد ٿيڻ جو خبرون آيون. ڊبل گيٽ (Mosfet) پهريون چڪر 1984ع ۾ ” اليڪٽروٽيڪنيڪل لئبارٽري رسرچرز“ توشيهرو سيڪيگاوا ۽ يوتاڪا هياشي متعارف ڪرايو. fin field-effect transistor جيڪو 3D non-planar multi-gate MOSFET جو هڪ نمونو ئي هيو ڊگ هسماٽو ۽ سندس ٽيم جي محنت سبب اڀري نڪتو، هچاچي سينٽرل ريسرچ لئبارٽريءَ ۾ 1989ع ۾. == اهميت == ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي(MOS) ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. سندس اهميت هن تيز رفتار دور جي ترقي ۽ گڏيل بنياد تي سستن مٽيريئلن جي هر فرد تائين رسائيءَ مان ڏسي سگهجي ٿي جيڪي سستي قيمتن ۾ ھر ماڻھوءَ جي پهچ لائق آھن. MOSFETs تمام گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ وڪرو ٿيندڙ مصنوعات آھن، 2018ع جي هڪ محتاط اندازي موجب 13 Sextrillion ٽرانزسٽر ٺھيا.  پهريون ٽرانزسٽر جيڪو بيل بيل لئب ۾ ايجاد ٿيو، تنهن کي 2009ع ۾ IEEE Milestone جو نانءُ ڏنو ويو، هن فهرست ۾ 1948ع ۾ ايجاد ٿيل جنڪشن ٽرانزسٽر ۽ MOSFET جيڪو 1950ع ۾ ايجاد ٿيو، شامل آھن. جيتوڻيڪ مٽ مٽ ڪمپنيون هرسال مٽ مٽ پيڪيج(discrete) بليئن جي تعداد ۾  متعارف ڪرائينديون رهن ٿيون، انهن مان گهڻن جو تعداد هاڻي آئي-سي(IC) ۾ هجي ٿو جيڪو مشتمل هوندو آھي، ڊايوڊ، ريزسٽرس، ڪيپسٽرس ۽ ٻين اليڪٽرانڪس جزن تي هڪ مڪمل ۽ ڪم ڪندڙ برقي سرڪٽ جي تڪميل لاءِ. ايڊوانس مائڪرو پراسيسر ۾ 20 ٽرانزسٽر ڪم آيل هوندا آھن جن کي(Logic gate) سڏبو آھي. 2009ع جي اندازي موجب 3 بليئن(MOSFETs) ٽرانزسٽر ڪتب آڻجي سگهجيا. 2002ع ۾ ڌرتيءَ جي گولي تي وسندڙ ھر ماڻھو، ٻار توڙي نارين جي آباديءَ جيترا 60 مليئن ٽرانزسٽر ٺاهيا ويا. ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ ٽرانزسٽر اتهاس جو گهڻي ۾ گهڻو ٺاهيو ويندڙ ٽرانزسٽر آھي. 2013ع موجب بليئنن جي انگ ۾ ھر ڏينهن ٽرانزسٽر ٺھن ٿا. انهن مان گهڻو انگ(MOSFETs) ٽرانزسٽرن جو هوندو آھي. 1960ع کان 2018ع تائين 13 سيڪسٽريليئن(MOS) ٽرانزسٽر ٺھي چڪا آھن، جيڪو انگ مڙني ٽرانزسٽرن جو 99.9% آھي. ٽرانزسٽر جي گهٽ ملھ، لچڪ ۽ ننڍڙي هر جڳھ کڄڻ جهڙي شڪل ۽ ڀروسي جوڳيت کيس هر دل عزيز ۽ هر جاءِ موجود شيءِ ۽ پهچ لائق بڻائي ٿي. ٽرانزسٽرائيزڊ مڪيٽرانڪس سرڪٽن اليڪٽرومڪينيڪل اوزارن جي جاءِ والاري ورتي آھي، مشينريءَ کي لاڳو ڪرڻ ۽ ضابطي آڻڻ لاءِ. ٽرانزسٽر ڪمپيوٽر پروگرام لکڻ ۽ ايڊوانس مائروڪنٽرولرن کي ڪم آڻڻ سولو بڻائي ڇڏيو آھي مڪينيڪل سرشتي جي يا اهڙن ٻين  اوزارن يا انهن جي ڊزائينن کي ضابطي ۾ آڻڻ جي ڀيٽ ۾. == سولڙو آپريشن == == وئڪيوم ٽيوب سان ڀيٽ == == قسم == == ٽرانزسٽر جي حصن جي نمبرن جي تفصيل == ==جوڙجڪ== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category multi|ٽرانزسٽر |ٽرانزسٽر (SMD)}} {{Wikibooks|ٽرانزسٽر}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm BBC: Building the digital age] photo history of transistors * [https://web.archive.org/web/20070928041118/http://www.porticus.org/bell/belllabs_transistor.html The Bell Systems Memorial on Transistors] * [https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics ''IEEE Global History Network, The Transistor and Portable Electronics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214010452/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics |date=2015-02-14 }}. All about the history of transistors and integrated circuits. * [https://www.aps.org/publications/apsnews/200011/history.cfm ''This Month in Physics History: November 17 to December 23, 1947: Invention of the First Transistor'']. From the [[American Physical Society]] * [https://www.britannica.com/technology/transistor Transistor | Definition & Uses | Britannica] "Transistor" at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' {{Authority control}} [[Category:Transistors| ]] [[Category:1947 in computing]] [[Category:1947 in technology]] [[Category:20th-century inventions]] [[Category:American inventions]] [[Category:Bell Labs]] [[Category:Computer-related introductions in 1947]] [[Category:Electrical components]] [[Category:Hungarian inventions]] [[Category:Semiconductor devices]] bdr4vfxnnpjwctk3per2mpsx2s98i0e 390759 390757 2026-07-04T09:30:45Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390759 wikitext text/x-wiki {{Short description|Solid-state electrically operated switch also used as an amplifier}} {{Infobox spaceflight | name = ٽرانزسٽر<br>Transistor | image = [[File:Transistorer (cropped).jpg|300px]] | image_caption = بائيپولر جنڪشن ٽرانزسٽر پيڪيجز, سائيزن جو مقابلو، بشمول (کاٻي کان ساڄي تائين): SOT-23 ۽ TO-92 ۽ TO-126 ۽ TO-3. | image_size = 300px |operator = موجد: جان بارڊين، والٽر برٽين ۽ وليم شاڪلي |Launch_Year = 1947 | Instruments = pins: Base, collector and emitter | symbol = [[File:BJT_PNP_symbol.svg|100px]] [[File:BJT_NPN_symbol.svg|100px]] | symbol_caption = PNP and NPN transistor | terminal_number = 3 symbol_caption = PNP and NPN| transistor | terminal_number = 3 }} [[File:MOSFET Structure.png|thumb|ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET)، ڏيکاريندي گيٽ (G)، جسم (B)، ذريعو (S) ۽ ڊرين (D) ٽرمينل. گيٽ کي جسم کان هڪ انسوليٽر پرت (اڇو) جي ذريعي جدا ڪيو ويو آهي]] '''ٽرانزسٽر''' (Transistor) هڪ نيم پسرائيندڙ پرزو آهي، جيڪو بجليءَ جي طاقت ۽ سگنلن کي متحرڪ ڪرڻ يا وڌ گهٽ ڪرڻ لاء ڪتب ايندو آھي. ٽرانزسٽر هاڻوڪي دور ۾ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ تعمير جي بنيادي سرون آھن.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> اهو نيم پسرائيندڙ مادن جو ٺھيل هوندو آھي ۽ عام طور تي، اليڪٽرانڪ سرڪٽ سان ٽن ڇيڙن سان ڳنڍيل هوندو آهي. ٽرانزسٽر جي ڇيڙن جي هڪ جوڙي تي لاڳو ڪيل وولٽيج يا ڪرنٽ ٻئي ڇيڙن جي جوڙي تي ڪرنٽ کي ڪنٽرول ڪندو آھي. ڇو ته برقي طاقت جو ڪنٽرول ٿيل آئوٽ پٽ (output) ڪنٽرول ٿيل ان پٽ (input) جي ڀيٽ ۾ وڌ يا گهٽ ٿي سگهي ٿو، ٽرانزسٽر برقي سگنل کي ڇڪي يا وڌائي پيش ڪري سگهندو آهي. گهڻو ڪري ڪي ٽرانزسٽر ڌار ڌار ترتيب ڏنل هوندا آھن، پر هاڻي گهڻائي ٽرانزسٽر ننڍڙي شڪل ۾ هڪ گڏيل سرڪٽ (Integrated Circuit) ۾ ترتيب ڏنل هوندا آھن. ڇو ته ٽرانزسٽر سڀني جديد اليڪٽرانڪس جا عملي طور تي اهم فعال پرزا آھن، هنن کي 20هين صدي جي سڀ کان وڏي ايجاد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="auto12">{{cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> [[آسٽريا|آسٽرو۔هنگروي]] طبيعياتدان، جولئس ايڊگر للنفيلڊ سال 1925ع ۾ پهريون فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (FET) جو تصور ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> پر ان دور ۾ اهڙو ڪم ڪندڙ آلو ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|access-date=March 25, 2016|url-status=live}}</ref> پهريون فعال آلو هڪ "پوائنٽ ڪونٽيڪٽ ٽرانزسٽر" هو، جن کي سال 1947ع ۾ آمريڪي طبيعيات دان، جان باردين، والٽر برئٽن ۽ وليم شوڪلي ”بيل ليب“ ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو، جن جي اعتراف ۾، هنن کي سال 1956ع ۾ [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] سان گڏيل طور نوازيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|access-date=December 7, 2014|url-status=live}}</ref> گهڻي ۾ گهڻو ڪتب ايندڙ ٽرانزسٽر جو قسم، ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) سال 1959ع ۾ محمد عطاءالله ۽ ڊيوون ڪانگ، بيل ليب ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories|pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ٽرانزسٽر جي کوجنا اليڪٽرانڪس جي دنيا ۾ انقلاب برپا ڪيو آھي ۽ نت نئين ايجادن جا دُوار کوليا آھن ۽ ننڍڙي سستي ريڊيو، ڪلڪيوليٽر، ڪمپيوٽر ۽ ٻين شين جي لاءِ راھه ھموار ڪئي آھي. هاڻي [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[آڊيو ڪتاب|آڊيو]] ۽ وڊيوڪئسٽ رڪارڊر، [[ٽيليفون]]، [[ڪمپيوٽر]] ۽ ٻين بيشمار اوزارن ۾ ٽرانزسٽر جو استعمال ٿئي ٿو. ٽرانزسٽر ٺاهڻ لاء، گهڻو ڪري خالص سليڪان ۽ ڪجهه لاء خالص جرمينيم استعمال هيٺ آھن، پر ڪجهه نيم پسرائيندڙ مٽيريل پڻ استعمال هيٺ آھن. هڪ ٽرانزسٽر گهڻو ڪري، هڪ قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ۾ يا ٻه قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر م، ٿي سگهي ٿو. وئڪيوم ٽيوب جي ڀيٽ ۾ ٽرانزسٽر ننڍڙا ۽ گهٽ توانائيءَ گهرجائو هوندا آھن. ڪجهه ويڪيوم ٽيوب، بلند آپريٽنگ فريڪوئنسي يا وولٽيج تي، جهڙوڪ گائرو ترون ۽ تريولنگ ويوو تيوب، ٽرانزسٽر جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪارآمد آھن. گهڻا ٽرانزسٽر، مختلف ٺاهيندڙن طرفان، معياري تفصيلات جي مطابق ٺاهيا ويندا آھن. == اتهاس == ٿرمائيونڪ ٽرائيوڊ هڪ وئڪيوم ٽيوب [[1907ع]] ۾ [[ايجاد]] ٿيو، جنهن سان [[ريڊيو]] [[ٽيڪنالاجي]] ۽ ڏور ڏيس رابطن جو دور شروع ٿيو۔ ٽرائيوڊ اصل ۾ ھڪ ناڪاره پرزو هيو، جيڪو ڪم ڪرڻ لاءِ گهڻي [[توانائي]] گهري پيو. [[1909ع]] ۾ [[فزڪس]] جي ڄاڻوءَ وليئيم اڪليس شفاف ڊايوڊ اوسسيلئٽر دريافت ڪيو. آسٽريليئن- هنگريئن فزڪس ماهر جوليئس ايڊگر للينفليڊ 1925ع ۾ [[فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر]] تي ڪم ڪرڻ لاء [[ڪئناڊا|ڪئنيڊا]] ۾ سرڪاري منظور ورتي. جيڪا [[ٽرايوڊ]] جي متبادل لاءِ ٺوس ڪوشش ھئي. للينفليڊ [[1926ع]] ۽[[1928ع]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ پڻ اهڙي ايجاد جي سڃاڻپ جي منظوري جي ڪوشش ورتي. جيتوڻيڪ هن پنهنجي هن کوجنا بابت ڪنهن [[رسالو|رسالي]] ۾ ڪو ريسرچ پيپر بِ ڪونَ ڇپرايو ۽ نَ وري ڪنهن سماجي يا سائنسي پليٽ فارم تي ڪو اهڙي نموني جو مثال ڏنو. ڇاڪاڻ تَ شايد کيس پروڙ ھئي تَ اهڙي اوچي معيار جي سيمي ڪنڊڪٽر مٽيريئل جي کوجنا جي حاصلات  اڃا ڪافي ڏهاڪا پري ئي ممڪن آھي. للينفليڊ جي ٺوس حالت واري سگنل جهٽڻي جي استعمال وارو خيال [[1920ع]] ۽ [[1930ع]] واري ڏهاڪن ۾ ممڪن نَ پئي ٿي سگهيو. توڙي جو هي هڪ سٺو پرزو ٺاهڻ ۾ سوڀارو بِ ٿيو جنهن [[ٽرانزسٽر]] جي ايجاد لاءِ وڏو رستو هموار ڪيو. [[1934ع]] ۾ ھڪ [[جرمني|جرمن]] [[فزڪس]] ماهر اوسڪر هيئل پڻ اهڙي نموني جو هڪ پرزو [[يُورَپ|يورپ]] ۾ متعارف ڪرايو. === بي پولر ٽرانزسٽر === نومبر  17 ([[1947ع]]) کان 23 ڊسمبر [[1947ع]] تائين وگيانڪن جان باردين ۽ والٽر برئٽن اي- ٽي ۽ ٽي-ايس لئب جيڪا مري هلس نيو جرسي ۾ قائم هئي ۾ ڪيترائي تجربا ڪيا تَ جڏهن [[جرمينيم]] جي [[مادو|مادي]] سان ٻ [[سون]] جا ڇيڙا گڏائجن ت هڪ  سگنل پيدا ٿئي پيو جنهن جو آئوٽ پٽ پاور انپٽ کان وڌيڪ هجي پيو. نهري [[فزڪس]] جي گروپ اڳواڻ شاڪليءَ هن ۾ وهڪرو(potential) ڏٺو ۽ ڪجهه وقت بعد هنن نيم پسرائيندڙ جي روپ ۾ [[ٽرانزسٽر]] تي پنهنجو علم لڳايو. ٽرانزسٽر نانءُ جان آر پيئرس ٽرانزسٽنس جي جوڙجڪ تان کڻي کنيو. لليئن هوڊسن ۽ وڪي ڊائچ جيڪي جان باردين جي بايوڊيٽا نالي ڪتاب جا مصنف آھن تن موجب ت شاڪلي مڃو هيو ت بيل لئب جي ٽرانزسٽر جي ايجاد فيلڊ افيڪٽ جي بنياد تي هئي تنهن ڪري سندس کوجڪار کي ئي هن ايجاد جو ابو مڃڻ گهرجي. للنفليڊ جي کوجنا جيئن ت دنيا تائين ن پهتي ۽ کيس ڪيترائي سال ب گزري چڪا هئا تنهنڪري بيل ليب جي وڪيلن شاڪلي جي مخالف راء ڏني ت فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي خيال ڏيڻ واري برقي ميدان طور گرڊ استعمال ڪئي هئي تنهنڪري اهو خيال ڪو نئون نه هيو. ان جي بدلي شاڪلي باردين ۽ برئٽن جيڪا ايجاد 1947ع ۾ ڪئي سو ئي  پهريون [[پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] هيو. ان ايجاد جي مڃتا ۾ انهن ٽنهي کي [[1956ع]] جي [[فزڪس]] جي [[نوبل انعام]] سان نوازيو ويو جن جي ريسرچ ۽ محنت نيم پسرائيندڙ ۽ ٽرانزسٽر افيڪٽ تي برابر هئي. شاڪلي جي ٽيم پوءِ هڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي تياريء تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو جيڪو نيم پسرائيندڙ جي پسرائڻ شڪتي مَٽائڻ سان ممڪن ٿي پئي سگهيو. پر اهي ڪوششون ناڪام ٿيون جرمينيم ڪوپر مرڪبن جي مٽيريئلس، لٽڪندڙ جوڙ ۽ مٿاڇري جي حالت جي سببن ڪري. فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر(FET) جي ٺھڻ جي ڪوششن ۾ هر هر ناڪام ٿيڻ جي پٺيان ڪهڙو پراسرار سبب لڪل آھي تنهن کي پرجهڻ لاءِ ڪيل ڪوششن کين [[بي-پولر پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]](Bipalar Point contact Transistor) ۽ جنڪشن ٽرانزسٽر(Junction Transistor) جي ايجاد تائين رسايو. [[1948ع]] ۾ ھڪ پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر آزادانه طور جرمن فزڪس ماهرن هربرٽ مٽاري ۽ هينرچ ويلڪر [[ايجاد]] ڪيو جڏهن هو ويسٽنگن هائوس سبسيڊائري پئرس ۾ واقع نالي ڪيمپيگني ڊيس فريئنس اي ٽي سگناڪس ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. مٽاري ان کان پهريان ٻي مهاڀاري لڙائي دوران جرمن ريڊار افيڪٽ ۽ سليڪان ۽ جرمينيئم ڪرئسٽلس جي اصلاح تي ڪيترائي تجربا ڪري چڪو هو. هن ڄاڻ کي ڪارڄ ۾ آڻيندي هن [[1947ع]] ۾ [[رڪاوٽ]] جي لاڙي جي کوجنا تي ريسرچنگ ڪرڻ شروع ڪئي هئي. [[1948ع]] ۾ ھن پوائنٽ ڪنٽيڪٽ مان ڪرنٽ جي وهڪري جون شاهديون حاصل ڪيون. جرمينيئم جي نمونن کي استعمال ڪندي مٽاري ڪونسٽنٽ ريزلٽ حاصل ڪري ورتي جيڪا ويلڪر مهيا ڪيا هيا.  اها ئي جيڪا باردين ۽ برئٽن 1947ع ۾ گڏجي حاصل ڪئي هئي. ان ڳالھ کي سمجهندي ت بيل ليب جي وگيانڪن اڳ ئي اهڙو ٽرانزسٽر ايجاد ڪري ورتو هو. سندس ڪمپني ان جي باضابطا استعمال طرف قدم وڌايو ۽ پهريون چڪر فرانس جي ريڊيو ۽ ٽيليفون ۾ هنن ٽرانزسٽر کي استعمال ۾ آندو. اهو عرصو 13 آگسٽ 1948ع جو هو. پهريان بي پولر ٽرانزسٽر بيل ليب ۾ شاڪلي ايجاد ڪيا، جنهن انهن کي پيٽنٽ(2,569,347) تي لاڳو ڪيو، جون 26 1948ع ۾. 12 اپريل 1950ع ۾ بيل ليب جي ڪيميادانن گورڊن ٽيل ۽ مارگن اسپارڪس ڪاميابي سان هڪ ڪم ڪندڙ بي پولر NPN Junction جرمينيئم ٽرانزسٽرن کي استعمال ڪندي مهيا ڪيو. جولاء 4 1951ع ۾ بيل ليب پنهنجي هڪ پريس ڪانفرنس ۾ ھڪ نئين کوجنا نالي ٽرانزسٽر جو پڙھو ڏنو. هريون وڏي فريڪوئنسيءَ وارو ٽرانزسٽر سرفيس- بيريئر جرمينيئم ٽرانزسٽر هيو، جنهن کي 1953ع ۾ فلڪو ڊِوِلَپِ ڪيو 60 MHz تائين. اهي اصل ۾ ختم ٿيل دٻاء ۾ جرمينيئم جي N-type بنياد تي، جنهن جا پاسا [[Indium(III) sulfate]] جي تکي ڌار ايستائين جو هڪ انچ جي ڏھ ھزارين پتي جهڙا گهاٽا هئا. ۽ ان سان Indium جي برقي پليٽ جي دٻيل نموني جهڙا ڪليڪٽر ۽ اي-ميٽر. پهريون” نمونياتي“ پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو انٽر ميٽل ڪمپني(1952ع) جنهن جو پائيڪار هربرٽ مٽاري هيو،''[[Internationale Funkausstellung Berlin|Internationale Funkausstellung Düsseldorf]]'' طرفان ڏيکاريو ويو. 29 آگسٽ 1953ع کان 6 سيپٽمبر 1953ع تائين. پهريون پراڊڪشن پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو [[Regency TR-1]] آڪٽوبر 1954ع ۾ رليز ٿيو. هي هڪ جوائنٽ وينچر ريڊيو هيو انڊياناپولس ۾ ٺھيو ۽ ٽيڪساس انسٽرومينٽس آف ڊئلس پيش ڪيو. اهو هڪ پاڪيٽ سائيز ريڊيو هيو جنهن ۾ چار ٽرانزسٽر ۽ هڪ جرمينيئم جو ڊايوڊ ھيو. انڊسٽريئل ڊزائن شڪاگو فرم پينٽرن ٽيگو ۽ پيٽرٽل ڏني. هي ڇهن رنگن ۾ دستياب هيو. ٻيا ڪلر به ڪٿي ڪٿي استعمال ٿيل هئا. پهريون پراڊڪشن آل ٽرانزسٽر ڪار ريڊيو نالي موپر ماڊل HR914 ڪريسلر ڊيويلپ ڪيو ۽فلڪو ڪارپوريشنس 28 اپريل 1955ع ۾ وال اسٽريٽ جنرل ۾ اعلانيو. پهريون گڏيل مواصلاتي ٽرانزسٽر ريڊيو نالي سونيTR-63 ع1957 ۾ رليز ٿيو. جنهن ٽرانزسٽر ريڊين جي مارڪيٽ ۾ سٺو وارو وڄايو. 1960ع ۾ ان جا سڄي دنيا ۾ 7 مليئن يونٽ کَتا. پهريون ڪم لائق سليڪان ٽرانزسٽر بيل ليب وارن 26 جنوري 1954ع ۾ ڊيولپ ڪيو. پهريون وڪرو ٿيندڙ سليڪان ٽرانزسٽر ٽيڪساس انسٽريومينٽس 1954ع ۾ پيش ڪيو. اهو سڄو ڪارنامو گولڊن ٽيل نالي هڪ تجربيڪار جو هيو، جنهن خالص اعلي معياري نيم پسرائيندڙن کي وڌايو، هو پهريان بيل ليب ۾ ڪم ڪندو هيو. === ميٽل-آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) يا (MOS) === نيم پسرائيندڙ ڪمپنيون عام طور نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ جنڪشن ٽرانزسٽرن تي ڪم ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ جنڪشن ٽرانزسٽر هڪ ڏکيو ۽ گڏيل مواصلاتي طور ٺاهڻ ۾ بِ ڏکيو آلو هو. ڪيترن ئي ايپليڪيشنن ۾ ھن جو گهٽ استعمال يقيني هو. برقي وهڪري طور فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنڪشن ٽرانزسٽرن جا متبادل هئا. پر ريسرچرن فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽرن جو لاڀ مڪمل نموني نه پئي ورتو. ڇاڪاڻ ت کين مٿاڇري جي حالت جي بيريئر منجهايو ٿي جنهن ٻاهرين برقي ميدان کان ڀاڄ ٿي کاڌي مٽيريئل جي گسجڻ سبب. 1950ع ۾ مصري ڄائي انجنيئر ۽ وگيانڪ محمد اطالا بيل ليب ۾ ڪم ڪندي سليڪان نيم پسرائيندڙ جا مٿاڇراتي ڀاڱا ڳولي لڌا، جنهن کان پوءِ هن نيم پسرائيندڙ ڊيوائيس فيبريڪيشن جو نئون طريقو متعارف ڪرايو، هن ڏسيو ت َ”سليڪان آڪسائيڊ جي ڪنهن مادي کي سليڪان جي تھ سان ويڙهڻ سان بجلي سواءِ رڪاوٽ جي هيٺئين پسرائيندڙ ۾ ستت منتقل ٿيندي، ان مٿاڇراتي حالت تي قابو پائيندي، جنهن بجليءَ کي نيم پسرائيندڙ جي تھ تائين پهچڻ کان روڪيو ٿي.“ اهاخاصيت ”مٿاڇراتي گذرگاھ“ چَوِرائيندي آھي. هي هڪ اهڙو طريقو آھي جيڪو نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ بحث جو موضوع بڻيو، جنهن پوءِ جهجهي مقدار ۾ سليڪان انٽيگريٽڊ سرڪٽن(IC) جي پيداوار ۽ واهپي ۾ واڌ آندي. هن پنهنجون کوجنائون 1957ع ڌاري پڌريون ڪيون. مٿاڇراتي گذرگاھ ٺاهيندي هن ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس ڊولپ ڪئي. هن ڏسيو تَ ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس پهريون ڪتب ايندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ٺھڻ ۾ مدد ڏيندي، جنهن تي هن پنهنجي ڪوريائي وگيانڪ دوست داوان ڪاهانگ سان گڏ ڪم ڪيو ٿي. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر محمد اطالا ۽ سندس ساٿي وگيانڪ ڊاون ڪهنگ 1959ع ۾ ايجاد ڪيو. اهو ئي اهو پرزو هو، جو جهجي مقدار ۾ پنهنجي وڏي اسڪيل ايبلٽي، گهٽ توانائي خرچ ڪندڙ صلاحيت، بي پولر جنڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٺوس جسامت ۽ شين کي ننڍڙي شڪل ۾ ٺاهڻ جي ٽيڪنالاجيڪل واهپي لائق بڻيو. ۽ پڻ ھي سخت جسامت انٽيگريٽڊ سرڪٽن جي ٺھڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ 10,000 ٽرانزسٽرن کي هڪ IC ۾ مٽائڻ ۾ پڻ مدگار ٿيو. 1963ع ۾ CMOS(complementary MOS) چي ٽانگ شا ۽ فرينڪ وانلاس فيئر چائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر ۾ ايجاد ڪيو. پهريون ترندڙ دوار ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر Dawn kahng ۽ Simon Szi 1967ع ۾ ايجاد ٿيڻ جو خبرون آيون. ڊبل گيٽ (Mosfet) پهريون چڪر 1984ع ۾ ” اليڪٽروٽيڪنيڪل لئبارٽري رسرچرز“ توشيهرو سيڪيگاوا ۽ يوتاڪا هياشي متعارف ڪرايو. fin field-effect transistor جيڪو 3D non-planar multi-gate MOSFET جو هڪ نمونو ئي هيو ڊگ هسماٽو ۽ سندس ٽيم جي محنت سبب اڀري نڪتو، هچاچي سينٽرل ريسرچ لئبارٽريءَ ۾ 1989ع ۾. == اهميت == ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي(MOS) ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. سندس اهميت هن تيز رفتار دور جي ترقي ۽ گڏيل بنياد تي سستن مٽيريئلن جي هر فرد تائين رسائيءَ مان ڏسي سگهجي ٿي جيڪي سستي قيمتن ۾ ھر ماڻھوءَ جي پهچ لائق آھن. MOSFETs تمام گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ وڪرو ٿيندڙ مصنوعات آھن، 2018ع جي هڪ محتاط اندازي موجب 13 Sextrillion ٽرانزسٽر ٺھيا.  پهريون ٽرانزسٽر جيڪو بيل بيل لئب ۾ ايجاد ٿيو، تنهن کي 2009ع ۾ IEEE Milestone جو نانءُ ڏنو ويو، هن فهرست ۾ 1948ع ۾ ايجاد ٿيل جنڪشن ٽرانزسٽر ۽ MOSFET جيڪو 1950ع ۾ ايجاد ٿيو، شامل آھن. جيتوڻيڪ مٽ مٽ ڪمپنيون هرسال مٽ مٽ پيڪيج(discrete) بليئن جي تعداد ۾  متعارف ڪرائينديون رهن ٿيون، انهن مان گهڻن جو تعداد هاڻي آئي-سي(IC) ۾ هجي ٿو جيڪو مشتمل هوندو آھي، ڊايوڊ، ريزسٽرس، ڪيپسٽرس ۽ ٻين اليڪٽرانڪس جزن تي هڪ مڪمل ۽ ڪم ڪندڙ برقي سرڪٽ جي تڪميل لاءِ. ايڊوانس مائڪرو پراسيسر ۾ 20 ٽرانزسٽر ڪم آيل هوندا آھن جن کي(Logic gate) سڏبو آھي. 2009ع جي اندازي موجب 3 بليئن(MOSFETs) ٽرانزسٽر ڪتب آڻجي سگهجيا. 2002ع ۾ ڌرتيءَ جي گولي تي وسندڙ ھر ماڻھو، ٻار توڙي نارين جي آباديءَ جيترا 60 مليئن ٽرانزسٽر ٺاهيا ويا. ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ ٽرانزسٽر اتهاس جو گهڻي ۾ گهڻو ٺاهيو ويندڙ ٽرانزسٽر آھي. 2013ع موجب بليئنن جي انگ ۾ ھر ڏينهن ٽرانزسٽر ٺھن ٿا. انهن مان گهڻو انگ(MOSFETs) ٽرانزسٽرن جو هوندو آھي. 1960ع کان 2018ع تائين 13 سيڪسٽريليئن(MOS) ٽرانزسٽر ٺھي چڪا آھن، جيڪو انگ مڙني ٽرانزسٽرن جو 99.9% آھي. ٽرانزسٽر جي گهٽ ملھ، لچڪ ۽ ننڍڙي هر جڳھ کڄڻ جهڙي شڪل ۽ ڀروسي جوڳيت کيس هر دل عزيز ۽ هر جاءِ موجود شيءِ ۽ پهچ لائق بڻائي ٿي. ٽرانزسٽرائيزڊ مڪيٽرانڪس سرڪٽن اليڪٽرومڪينيڪل اوزارن جي جاءِ والاري ورتي آھي، مشينريءَ کي لاڳو ڪرڻ ۽ ضابطي آڻڻ لاءِ. ٽرانزسٽر ڪمپيوٽر پروگرام لکڻ ۽ ايڊوانس مائروڪنٽرولرن کي ڪم آڻڻ سولو بڻائي ڇڏيو آھي مڪينيڪل سرشتي جي يا اهڙن ٻين  اوزارن يا انهن جي ڊزائينن کي ضابطي ۾ آڻڻ جي ڀيٽ ۾. == سولڙو آپريشن == == وئڪيوم ٽيوب سان ڀيٽ == == قسم == == ٽرانزسٽر جي حصن جي نمبرن جي تفصيل == ==جوڙجڪ== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category multi|ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽر (SMD)}} {{Wikibooks|ٽرانزسٽر}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm BBC: Building the digital age] photo history of transistors * [https://web.archive.org/web/20070928041118/http://www.porticus.org/bell/belllabs_transistor.html The Bell Systems Memorial on Transistors] * [https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics ''IEEE Global History Network, The Transistor and Portable Electronics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214010452/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics |date=2015-02-14 }}. All about the history of transistors and integrated circuits. * [https://www.aps.org/publications/apsnews/200011/history.cfm ''This Month in Physics History: November 17 to December 23, 1947: Invention of the First Transistor'']. From the [[American Physical Society]] * [https://www.britannica.com/technology/transistor Transistor | Definition & Uses | Britannica] "Transistor" at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانزسٽر]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] jt16jxdd1dp1wtanyrwmv9zpkvxkl6x 390762 390759 2026-07-04T09:34:11Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390762 wikitext text/x-wiki {{Short description|Solid-state electrically operated switch also used as an amplifier}} {{Infobox spaceflight | name = ٽرانزسٽر<br>Transistor | image = [[File:Transistorer (cropped).jpg|300px]] | image_caption = بائيپولر جنڪشن ٽرانزسٽر پيڪيجز, سائيزن جو مقابلو، بشمول (کاٻي کان ساڄي تائين): SOT-23 ۽ TO-92 ۽ TO-126 ۽ TO-3. | image_size = 300px |operator = موجد: جان بارڊين، والٽر برٽين ۽ وليم شاڪلي |Launch_Year = 1947 | Instruments = pins: Base, collector and emitter | symbol = [[File:BJT_PNP_symbol.svg|100px]] [[File:BJT_NPN_symbol.svg|100px]] | symbol_caption = PNP and NPN transistor | terminal_number = 3 symbol_caption = PNP and NPN| transistor | terminal_number = 3 }} [[File:MOSFET Structure.png|thumb|ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET)، ڏيکاريندي گيٽ (G)، جسم (B)، ذريعو (S) ۽ ڊرين (D) ٽرمينل. گيٽ کي جسم کان هڪ انسوليٽر پرت (اڇو) جي ذريعي جدا ڪيو ويو آهي]] '''ٽرانزسٽر''' (Transistor) هڪ نيم پسرائيندڙ پرزو آهي، جيڪو بجليءَ جي طاقت ۽ سگنلن کي متحرڪ ڪرڻ يا وڌ گهٽ ڪرڻ لاء ڪتب ايندو آھي. ٽرانزسٽر هاڻوڪي دور ۾ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ تعمير جي بنيادي سرون آھن.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> اهو نيم پسرائيندڙ مادن جو ٺھيل هوندو آھي ۽ عام طور تي، اليڪٽرانڪ سرڪٽ سان ٽن ڇيڙن سان ڳنڍيل هوندو آهي. ٽرانزسٽر جي ڇيڙن جي هڪ جوڙي تي لاڳو ڪيل وولٽيج يا ڪرنٽ ٻئي ڇيڙن جي جوڙي تي ڪرنٽ کي ڪنٽرول ڪندو آھي. ڇو ته برقي طاقت جو ڪنٽرول ٿيل آئوٽ پٽ (output) ڪنٽرول ٿيل ان پٽ (input) جي ڀيٽ ۾ وڌ يا گهٽ ٿي سگهي ٿو، ٽرانزسٽر برقي سگنل کي ڇڪي يا وڌائي پيش ڪري سگهندو آهي. گهڻو ڪري ڪي ٽرانزسٽر ڌار ڌار ترتيب ڏنل هوندا آھن، پر هاڻي گهڻائي ٽرانزسٽر ننڍڙي شڪل ۾ هڪ گڏيل سرڪٽ (Integrated Circuit) ۾ ترتيب ڏنل هوندا آھن. ڇو ته ٽرانزسٽر سڀني جديد اليڪٽرانڪس جا عملي طور تي اهم فعال پرزا آھن، هنن کي 20هين صدي جي سڀ کان وڏي ايجاد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="auto12">{{cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> [[آسٽريا|آسٽرو۔هنگروي]] طبيعياتدان، جولئس ايڊگر للنفيلڊ سال 1925ع ۾ پهريون فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (FET) جو تصور ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> پر ان دور ۾ اهڙو ڪم ڪندڙ آلو ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|access-date=March 25, 2016|url-status=live}}</ref> پهريون فعال آلو هڪ "پوائنٽ ڪونٽيڪٽ ٽرانزسٽر" هو، جن کي سال 1947ع ۾ آمريڪي طبيعيات دان، جان باردين، والٽر برئٽن ۽ وليم شوڪلي ”بيل ليب“ ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو، جن جي اعتراف ۾، هنن کي سال 1956ع ۾ [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] سان گڏيل طور نوازيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|access-date=December 7, 2014|url-status=live}}</ref> گهڻي ۾ گهڻو ڪتب ايندڙ ٽرانزسٽر جو قسم، ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) سال 1959ع ۾ محمد عطاءالله ۽ ڊيوون ڪانگ، بيل ليب ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories|pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ٽرانزسٽر جي کوجنا اليڪٽرانڪس جي دنيا ۾ انقلاب برپا ڪيو آھي ۽ نت نئين ايجادن جا دُوار کوليا آھن ۽ ننڍڙي سستي ريڊيو، ڪلڪيوليٽر، ڪمپيوٽر ۽ ٻين شين جي لاءِ راھه ھموار ڪئي آھي. هاڻي [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[آڊيو ڪتاب|آڊيو]] ۽ وڊيوڪئسٽ رڪارڊر، [[ٽيليفون]]، [[ڪمپيوٽر]] ۽ ٻين بيشمار اوزارن ۾ ٽرانزسٽر جو استعمال ٿئي ٿو. ٽرانزسٽر ٺاهڻ لاء، گهڻو ڪري خالص سليڪان ۽ ڪجهه لاء خالص جرمينيم استعمال هيٺ آھن، پر ڪجهه نيم پسرائيندڙ مٽيريل پڻ استعمال هيٺ آھن. هڪ ٽرانزسٽر گهڻو ڪري، هڪ قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ۾ يا ٻه قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر م، ٿي سگهي ٿو. وئڪيوم ٽيوب جي ڀيٽ ۾ ٽرانزسٽر ننڍڙا ۽ گهٽ توانائيءَ گهرجائو هوندا آھن. ڪجهه ويڪيوم ٽيوب، بلند آپريٽنگ فريڪوئنسي يا وولٽيج تي، جهڙوڪ گائرو ترون ۽ تريولنگ ويوو تيوب، ٽرانزسٽر جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪارآمد آھن. گهڻا ٽرانزسٽر، مختلف ٺاهيندڙن طرفان، معياري تفصيلات جي مطابق ٺاهيا ويندا آھن. == اتهاس == ٿرمائيونڪ ٽرائيوڊ هڪ وئڪيوم ٽيوب [[1907ع]] ۾ [[ايجاد]] ٿيو، جنهن سان [[ريڊيو]] [[ٽيڪنالاجي]] ۽ ڏور ڏيس رابطن جو دور شروع ٿيو۔ ٽرائيوڊ اصل ۾ ھڪ ناڪاره پرزو هيو، جيڪو ڪم ڪرڻ لاءِ گهڻي [[توانائي]] گهري پيو. [[1909ع]] ۾ [[فزڪس]] جي ڄاڻوءَ وليئيم اڪليس شفاف ڊايوڊ اوسسيلئٽر دريافت ڪيو. آسٽريليئن- هنگريئن فزڪس ماهر جوليئس ايڊگر للينفليڊ 1925ع ۾ [[فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر]] تي ڪم ڪرڻ لاء [[ڪئناڊا|ڪئنيڊا]] ۾ سرڪاري منظور ورتي. جيڪا [[ٽرايوڊ]] جي متبادل لاءِ ٺوس ڪوشش ھئي. للينفليڊ [[1926ع]] ۽[[1928ع]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ پڻ اهڙي ايجاد جي سڃاڻپ جي منظوري جي ڪوشش ورتي. جيتوڻيڪ هن پنهنجي هن کوجنا بابت ڪنهن [[رسالو|رسالي]] ۾ ڪو ريسرچ پيپر بِ ڪونَ ڇپرايو ۽ نَ وري ڪنهن سماجي يا سائنسي پليٽ فارم تي ڪو اهڙي نموني جو مثال ڏنو. ڇاڪاڻ تَ شايد کيس پروڙ ھئي تَ اهڙي اوچي معيار جي سيمي ڪنڊڪٽر مٽيريئل جي کوجنا جي حاصلات  اڃا ڪافي ڏهاڪا پري ئي ممڪن آھي. للينفليڊ جي ٺوس حالت واري سگنل جهٽڻي جي استعمال وارو خيال [[1920ع]] ۽ [[1930ع]] واري ڏهاڪن ۾ ممڪن نَ پئي ٿي سگهيو. توڙي جو هي هڪ سٺو پرزو ٺاهڻ ۾ سوڀارو بِ ٿيو جنهن [[ٽرانزسٽر]] جي ايجاد لاءِ وڏو رستو هموار ڪيو. [[1934ع]] ۾ ھڪ [[جرمني|جرمن]] [[فزڪس]] ماهر اوسڪر هيئل پڻ اهڙي نموني جو هڪ پرزو [[يُورَپ|يورپ]] ۾ متعارف ڪرايو. === بي پولر ٽرانزسٽر === نومبر  17 ([[1947ع]]) کان 23 ڊسمبر [[1947ع]] تائين وگيانڪن جان باردين ۽ والٽر برئٽن اي- ٽي ۽ ٽي-ايس لئب جيڪا مري هلس نيو جرسي ۾ قائم هئي ۾ ڪيترائي تجربا ڪيا تَ جڏهن [[جرمينيم]] جي [[مادو|مادي]] سان ٻ [[سون]] جا ڇيڙا گڏائجن ت هڪ  سگنل پيدا ٿئي پيو جنهن جو آئوٽ پٽ پاور انپٽ کان وڌيڪ هجي پيو. نهري [[فزڪس]] جي گروپ اڳواڻ شاڪليءَ هن ۾ وهڪرو(potential) ڏٺو ۽ ڪجهه وقت بعد هنن نيم پسرائيندڙ جي روپ ۾ [[ٽرانزسٽر]] تي پنهنجو علم لڳايو. ٽرانزسٽر نانءُ جان آر پيئرس ٽرانزسٽنس جي جوڙجڪ تان کڻي کنيو. لليئن هوڊسن ۽ وڪي ڊائچ جيڪي جان باردين جي بايوڊيٽا نالي ڪتاب جا مصنف آھن تن موجب ت شاڪلي مڃو هيو ت بيل لئب جي ٽرانزسٽر جي ايجاد فيلڊ افيڪٽ جي بنياد تي هئي تنهن ڪري سندس کوجڪار کي ئي هن ايجاد جو ابو مڃڻ گهرجي. للنفليڊ جي کوجنا جيئن ت دنيا تائين ن پهتي ۽ کيس ڪيترائي سال ب گزري چڪا هئا تنهنڪري بيل ليب جي وڪيلن شاڪلي جي مخالف راء ڏني ت فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي خيال ڏيڻ واري برقي ميدان طور گرڊ استعمال ڪئي هئي تنهنڪري اهو خيال ڪو نئون نه هيو. ان جي بدلي شاڪلي باردين ۽ برئٽن جيڪا ايجاد 1947ع ۾ ڪئي سو ئي  پهريون [[پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] هيو. ان ايجاد جي مڃتا ۾ انهن ٽنهي کي [[1956ع]] جي [[فزڪس]] جي [[نوبل انعام]] سان نوازيو ويو جن جي ريسرچ ۽ محنت نيم پسرائيندڙ ۽ ٽرانزسٽر افيڪٽ تي برابر هئي. شاڪلي جي ٽيم پوءِ هڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي تياريء تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو جيڪو نيم پسرائيندڙ جي پسرائڻ شڪتي مَٽائڻ سان ممڪن ٿي پئي سگهيو. پر اهي ڪوششون ناڪام ٿيون جرمينيم ڪوپر مرڪبن جي مٽيريئلس، لٽڪندڙ جوڙ ۽ مٿاڇري جي حالت جي سببن ڪري. فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر(FET) جي ٺھڻ جي ڪوششن ۾ هر هر ناڪام ٿيڻ جي پٺيان ڪهڙو پراسرار سبب لڪل آھي تنهن کي پرجهڻ لاءِ ڪيل ڪوششن کين [[بي-پولر پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]](Bipalar Point contact Transistor) ۽ جنڪشن ٽرانزسٽر(Junction Transistor) جي ايجاد تائين رسايو. [[1948ع]] ۾ ھڪ پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر آزادانه طور جرمن فزڪس ماهرن هربرٽ مٽاري ۽ هينرچ ويلڪر [[ايجاد]] ڪيو جڏهن هو ويسٽنگن هائوس سبسيڊائري پئرس ۾ واقع نالي ڪيمپيگني ڊيس فريئنس اي ٽي سگناڪس ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. مٽاري ان کان پهريان ٻي مهاڀاري لڙائي دوران جرمن ريڊار افيڪٽ ۽ سليڪان ۽ جرمينيئم ڪرئسٽلس جي اصلاح تي ڪيترائي تجربا ڪري چڪو هو. هن ڄاڻ کي ڪارڄ ۾ آڻيندي هن [[1947ع]] ۾ [[رڪاوٽ]] جي لاڙي جي کوجنا تي ريسرچنگ ڪرڻ شروع ڪئي هئي. [[1948ع]] ۾ ھن پوائنٽ ڪنٽيڪٽ مان ڪرنٽ جي وهڪري جون شاهديون حاصل ڪيون. جرمينيئم جي نمونن کي استعمال ڪندي مٽاري ڪونسٽنٽ ريزلٽ حاصل ڪري ورتي جيڪا ويلڪر مهيا ڪيا هيا.  اها ئي جيڪا باردين ۽ برئٽن 1947ع ۾ گڏجي حاصل ڪئي هئي. ان ڳالھ کي سمجهندي ت بيل ليب جي وگيانڪن اڳ ئي اهڙو ٽرانزسٽر ايجاد ڪري ورتو هو. سندس ڪمپني ان جي باضابطا استعمال طرف قدم وڌايو ۽ پهريون چڪر فرانس جي ريڊيو ۽ ٽيليفون ۾ هنن ٽرانزسٽر کي استعمال ۾ آندو. اهو عرصو 13 آگسٽ 1948ع جو هو. پهريان بي پولر ٽرانزسٽر بيل ليب ۾ شاڪلي ايجاد ڪيا، جنهن انهن کي پيٽنٽ(2,569,347) تي لاڳو ڪيو، جون 26 1948ع ۾. 12 اپريل 1950ع ۾ بيل ليب جي ڪيميادانن گورڊن ٽيل ۽ مارگن اسپارڪس ڪاميابي سان هڪ ڪم ڪندڙ بي پولر NPN Junction جرمينيئم ٽرانزسٽرن کي استعمال ڪندي مهيا ڪيو. جولاء 4 1951ع ۾ بيل ليب پنهنجي هڪ پريس ڪانفرنس ۾ ھڪ نئين کوجنا نالي ٽرانزسٽر جو پڙھو ڏنو. هريون وڏي فريڪوئنسيءَ وارو ٽرانزسٽر سرفيس- بيريئر جرمينيئم ٽرانزسٽر هيو، جنهن کي 1953ع ۾ فلڪو ڊِوِلَپِ ڪيو 60 MHz تائين. اهي اصل ۾ ختم ٿيل دٻاء ۾ جرمينيئم جي N-type بنياد تي، جنهن جا پاسا [[Indium(III) sulfate]] جي تکي ڌار ايستائين جو هڪ انچ جي ڏھ ھزارين پتي جهڙا گهاٽا هئا. ۽ ان سان Indium جي برقي پليٽ جي دٻيل نموني جهڙا ڪليڪٽر ۽ اي-ميٽر. پهريون” نمونياتي“ پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو انٽر ميٽل ڪمپني(1952ع) جنهن جو پائيڪار هربرٽ مٽاري هيو،''[[Internationale Funkausstellung Berlin|Internationale Funkausstellung Düsseldorf]]'' طرفان ڏيکاريو ويو. 29 آگسٽ 1953ع کان 6 سيپٽمبر 1953ع تائين. پهريون پراڊڪشن پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو [[Regency TR-1]] آڪٽوبر 1954ع ۾ رليز ٿيو. هي هڪ جوائنٽ وينچر ريڊيو هيو انڊياناپولس ۾ ٺھيو ۽ ٽيڪساس انسٽرومينٽس آف ڊئلس پيش ڪيو. اهو هڪ پاڪيٽ سائيز ريڊيو هيو جنهن ۾ چار ٽرانزسٽر ۽ هڪ جرمينيئم جو ڊايوڊ ھيو. انڊسٽريئل ڊزائن شڪاگو فرم پينٽرن ٽيگو ۽ پيٽرٽل ڏني. هي ڇهن رنگن ۾ دستياب هيو. ٻيا ڪلر به ڪٿي ڪٿي استعمال ٿيل هئا. پهريون پراڊڪشن آل ٽرانزسٽر ڪار ريڊيو نالي موپر ماڊل HR914 ڪريسلر ڊيويلپ ڪيو ۽فلڪو ڪارپوريشنس 28 اپريل 1955ع ۾ وال اسٽريٽ جنرل ۾ اعلانيو. پهريون گڏيل مواصلاتي ٽرانزسٽر ريڊيو نالي سونيTR-63 ع1957 ۾ رليز ٿيو. جنهن ٽرانزسٽر ريڊين جي مارڪيٽ ۾ سٺو وارو وڄايو. 1960ع ۾ ان جا سڄي دنيا ۾ 7 مليئن يونٽ کَتا. پهريون ڪم لائق سليڪان ٽرانزسٽر بيل ليب وارن 26 جنوري 1954ع ۾ ڊيولپ ڪيو. پهريون وڪرو ٿيندڙ سليڪان ٽرانزسٽر ٽيڪساس انسٽريومينٽس 1954ع ۾ پيش ڪيو. اهو سڄو ڪارنامو گولڊن ٽيل نالي هڪ تجربيڪار جو هيو، جنهن خالص اعلي معياري نيم پسرائيندڙن کي وڌايو، هو پهريان بيل ليب ۾ ڪم ڪندو هيو. === ميٽل-آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) يا (MOS) === نيم پسرائيندڙ ڪمپنيون عام طور نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ جنڪشن ٽرانزسٽرن تي ڪم ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ جنڪشن ٽرانزسٽر هڪ ڏکيو ۽ گڏيل مواصلاتي طور ٺاهڻ ۾ بِ ڏکيو آلو هو. ڪيترن ئي ايپليڪيشنن ۾ ھن جو گهٽ استعمال يقيني هو. برقي وهڪري طور فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنڪشن ٽرانزسٽرن جا متبادل هئا. پر ريسرچرن فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽرن جو لاڀ مڪمل نموني نه پئي ورتو. ڇاڪاڻ ت کين مٿاڇري جي حالت جي بيريئر منجهايو ٿي جنهن ٻاهرين برقي ميدان کان ڀاڄ ٿي کاڌي مٽيريئل جي گسجڻ سبب. 1950ع ۾ مصري ڄائي انجنيئر ۽ وگيانڪ محمد اطالا بيل ليب ۾ ڪم ڪندي سليڪان نيم پسرائيندڙ جا مٿاڇراتي ڀاڱا ڳولي لڌا، جنهن کان پوءِ هن نيم پسرائيندڙ ڊيوائيس فيبريڪيشن جو نئون طريقو متعارف ڪرايو، هن ڏسيو ت َ”سليڪان آڪسائيڊ جي ڪنهن مادي کي سليڪان جي تھ سان ويڙهڻ سان بجلي سواءِ رڪاوٽ جي هيٺئين پسرائيندڙ ۾ ستت منتقل ٿيندي، ان مٿاڇراتي حالت تي قابو پائيندي، جنهن بجليءَ کي نيم پسرائيندڙ جي تھ تائين پهچڻ کان روڪيو ٿي.“ اهاخاصيت ”مٿاڇراتي گذرگاھ“ چَوِرائيندي آھي. هي هڪ اهڙو طريقو آھي جيڪو نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ بحث جو موضوع بڻيو، جنهن پوءِ جهجهي مقدار ۾ سليڪان انٽيگريٽڊ سرڪٽن(IC) جي پيداوار ۽ واهپي ۾ واڌ آندي. هن پنهنجون کوجنائون 1957ع ڌاري پڌريون ڪيون. مٿاڇراتي گذرگاھ ٺاهيندي هن ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس ڊولپ ڪئي. هن ڏسيو تَ ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس پهريون ڪتب ايندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ٺھڻ ۾ مدد ڏيندي، جنهن تي هن پنهنجي ڪوريائي وگيانڪ دوست داوان ڪاهانگ سان گڏ ڪم ڪيو ٿي. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر محمد اطالا ۽ سندس ساٿي وگيانڪ ڊاون ڪهنگ 1959ع ۾ ايجاد ڪيو. اهو ئي اهو پرزو هو، جو جهجي مقدار ۾ پنهنجي وڏي اسڪيل ايبلٽي، گهٽ توانائي خرچ ڪندڙ صلاحيت، بي پولر جنڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٺوس جسامت ۽ شين کي ننڍڙي شڪل ۾ ٺاهڻ جي ٽيڪنالاجيڪل واهپي لائق بڻيو. ۽ پڻ ھي سخت جسامت انٽيگريٽڊ سرڪٽن جي ٺھڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ 10,000 ٽرانزسٽرن کي هڪ IC ۾ مٽائڻ ۾ پڻ مدگار ٿيو. 1963ع ۾ CMOS(complementary MOS) چي ٽانگ شا ۽ فرينڪ وانلاس فيئر چائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر ۾ ايجاد ڪيو. پهريون ترندڙ دوار ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر Dawn kahng ۽ Simon Szi 1967ع ۾ ايجاد ٿيڻ جو خبرون آيون. ڊبل گيٽ (Mosfet) پهريون چڪر 1984ع ۾ ” اليڪٽروٽيڪنيڪل لئبارٽري رسرچرز“ توشيهرو سيڪيگاوا ۽ يوتاڪا هياشي متعارف ڪرايو. fin field-effect transistor جيڪو 3D non-planar multi-gate MOSFET جو هڪ نمونو ئي هيو ڊگ هسماٽو ۽ سندس ٽيم جي محنت سبب اڀري نڪتو، هچاچي سينٽرل ريسرچ لئبارٽريءَ ۾ 1989ع ۾. == اهميت == ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي(MOS) ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. سندس اهميت هن تيز رفتار دور جي ترقي ۽ گڏيل بنياد تي سستن مٽيريئلن جي هر فرد تائين رسائيءَ مان ڏسي سگهجي ٿي جيڪي سستي قيمتن ۾ ھر ماڻھوءَ جي پهچ لائق آھن. MOSFETs تمام گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ وڪرو ٿيندڙ مصنوعات آھن، 2018ع جي هڪ محتاط اندازي موجب 13 Sextrillion ٽرانزسٽر ٺھيا.  پهريون ٽرانزسٽر جيڪو بيل بيل لئب ۾ ايجاد ٿيو، تنهن کي 2009ع ۾ IEEE Milestone جو نانءُ ڏنو ويو، هن فهرست ۾ 1948ع ۾ ايجاد ٿيل جنڪشن ٽرانزسٽر ۽ MOSFET جيڪو 1950ع ۾ ايجاد ٿيو، شامل آھن. جيتوڻيڪ مٽ مٽ ڪمپنيون هرسال مٽ مٽ پيڪيج(discrete) بليئن جي تعداد ۾  متعارف ڪرائينديون رهن ٿيون، انهن مان گهڻن جو تعداد هاڻي آئي-سي(IC) ۾ هجي ٿو جيڪو مشتمل هوندو آھي، ڊايوڊ، ريزسٽرس، ڪيپسٽرس ۽ ٻين اليڪٽرانڪس جزن تي هڪ مڪمل ۽ ڪم ڪندڙ برقي سرڪٽ جي تڪميل لاءِ. ايڊوانس مائڪرو پراسيسر ۾ 20 ٽرانزسٽر ڪم آيل هوندا آھن جن کي(Logic gate) سڏبو آھي. 2009ع جي اندازي موجب 3 بليئن(MOSFETs) ٽرانزسٽر ڪتب آڻجي سگهجيا. 2002ع ۾ ڌرتيءَ جي گولي تي وسندڙ ھر ماڻھو، ٻار توڙي نارين جي آباديءَ جيترا 60 مليئن ٽرانزسٽر ٺاهيا ويا. ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ ٽرانزسٽر اتهاس جو گهڻي ۾ گهڻو ٺاهيو ويندڙ ٽرانزسٽر آھي. 2013ع موجب بليئنن جي انگ ۾ ھر ڏينهن ٽرانزسٽر ٺھن ٿا. انهن مان گهڻو انگ(MOSFETs) ٽرانزسٽرن جو هوندو آھي. 1960ع کان 2018ع تائين 13 سيڪسٽريليئن(MOS) ٽرانزسٽر ٺھي چڪا آھن، جيڪو انگ مڙني ٽرانزسٽرن جو 99.9% آھي. ٽرانزسٽر جي گهٽ ملھ، لچڪ ۽ ننڍڙي هر جڳھ کڄڻ جهڙي شڪل ۽ ڀروسي جوڳيت کيس هر دل عزيز ۽ هر جاءِ موجود شيءِ ۽ پهچ لائق بڻائي ٿي. ٽرانزسٽرائيزڊ مڪيٽرانڪس سرڪٽن اليڪٽرومڪينيڪل اوزارن جي جاءِ والاري ورتي آھي، مشينريءَ کي لاڳو ڪرڻ ۽ ضابطي آڻڻ لاءِ. ٽرانزسٽر ڪمپيوٽر پروگرام لکڻ ۽ ايڊوانس مائروڪنٽرولرن کي ڪم آڻڻ سولو بڻائي ڇڏيو آھي مڪينيڪل سرشتي جي يا اهڙن ٻين  اوزارن يا انهن جي ڊزائينن کي ضابطي ۾ آڻڻ جي ڀيٽ ۾. == سولڙو آپريشن == == وئڪيوم ٽيوب سان ڀيٽ == == قسم == == ٽرانزسٽر جي حصن جي نمبرن جي تفصيل == ==جوڙجڪ== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category multi|ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽر (SMD)}} {{Wikibooks|ٽرانزسٽر}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm BBC: Building the digital age] photo history of transistors * [https://web.archive.org/web/20070928041118/http://www.porticus.org/bell/belllabs_transistor.html The Bell Systems Memorial on Transistors] * [https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics ''IEEE Global History Network, The Transistor and Portable Electronics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214010452/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics |date=2015-02-14 }}. All about the history of transistors and integrated circuits. * [https://www.aps.org/publications/apsnews/200011/history.cfm ''This Month in Physics History: November 17 to December 23, 1947: Invention of the First Transistor'']. From the [[American Physical Society]] * [https://www.britannica.com/technology/transistor Transistor | Definition & Uses | Britannica] "Transistor" at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانزسٽر]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] [[زمرو:آمريڪي ايجادون]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:برقي جزا]] [[زمرو:هنگري جون ايجادون]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز]] [[زمرو:1947ع ۾ ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل متعارف ٿيل شيون]] neeiiwyj0eoq42sdtbwai5bh3qqu9jx 390767 390762 2026-07-04T09:37:27Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390767 wikitext text/x-wiki {{Short description|Solid-state electrically operated switch also used as an amplifier}} {{Infobox spaceflight | name = ٽرانزسٽر<br>Transistor | image = [[File:Transistorer (cropped).jpg|300px]] | image_caption = بائيپولر جنڪشن ٽرانزسٽر پيڪيجز, سائيزن جو مقابلو، بشمول (کاٻي کان ساڄي تائين): SOT-23 ۽ TO-92 ۽ TO-126 ۽ TO-3. | image_size = 300px |operator = موجد: جان بارڊين، والٽر برٽين ۽ وليم شاڪلي |Launch_Year = 1947 | Instruments = pins: Base, collector and emitter | symbol = [[File:BJT_PNP_symbol.svg|100px]] [[File:BJT_NPN_symbol.svg|100px]] | symbol_caption = PNP and NPN transistor | terminal_number = 3 symbol_caption = PNP and NPN| transistor | terminal_number = 3 }} [[File:MOSFET Structure.png|thumb|ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET)، ڏيکاريندي گيٽ (G)، جسم (B)، ذريعو (S) ۽ ڊرين (D) ٽرمينل. گيٽ کي جسم کان هڪ انسوليٽر پرت (اڇو) جي ذريعي جدا ڪيو ويو آهي]] '''ٽرانزسٽر''' (Transistor) هڪ نيم پسرائيندڙ پرزو آهي، جيڪو بجليءَ جي طاقت ۽ سگنلن کي متحرڪ ڪرڻ يا وڌ گهٽ ڪرڻ لاء ڪتب ايندو آھي. ٽرانزسٽر هاڻوڪي دور ۾ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ تعمير جي بنيادي سرون آھن.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> اهو نيم پسرائيندڙ مادن جو ٺھيل هوندو آھي ۽ عام طور تي، اليڪٽرانڪ سرڪٽ سان ٽن ڇيڙن سان ڳنڍيل هوندو آهي. ٽرانزسٽر جي ڇيڙن جي هڪ جوڙي تي لاڳو ڪيل وولٽيج يا ڪرنٽ ٻئي ڇيڙن جي جوڙي تي ڪرنٽ کي ڪنٽرول ڪندو آھي. ڇو ته برقي طاقت جو ڪنٽرول ٿيل آئوٽ پٽ (output) ڪنٽرول ٿيل ان پٽ (input) جي ڀيٽ ۾ وڌ يا گهٽ ٿي سگهي ٿو، ٽرانزسٽر برقي سگنل کي ڇڪي يا وڌائي پيش ڪري سگهندو آهي. گهڻو ڪري ڪي ٽرانزسٽر ڌار ڌار ترتيب ڏنل هوندا آھن، پر هاڻي گهڻائي ٽرانزسٽر ننڍڙي شڪل ۾ هڪ گڏيل سرڪٽ (Integrated Circuit) ۾ ترتيب ڏنل هوندا آھن. ڇو ته ٽرانزسٽر سڀني جديد اليڪٽرانڪس جا عملي طور تي اهم فعال پرزا آھن، هنن کي 20هين صدي جي سڀ کان وڏي ايجاد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="auto12">{{cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> [[آسٽريا|آسٽرو۔هنگروي]] طبيعياتدان، جولئس ايڊگر للنفيلڊ سال 1925ع ۾ پهريون فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (FET) جو تصور ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> پر ان دور ۾ اهڙو ڪم ڪندڙ آلو ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|access-date=March 25, 2016|url-status=live}}</ref> پهريون فعال آلو هڪ "پوائنٽ ڪونٽيڪٽ ٽرانزسٽر" هو، جن کي سال 1947ع ۾ آمريڪي طبيعيات دان، جان باردين، والٽر برئٽن ۽ وليم شوڪلي ”بيل ليب“ ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو، جن جي اعتراف ۾، هنن کي سال 1956ع ۾ [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] سان گڏيل طور نوازيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|access-date=December 7, 2014|url-status=live}}</ref> گهڻي ۾ گهڻو ڪتب ايندڙ ٽرانزسٽر جو قسم، ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) سال 1959ع ۾ محمد عطاءالله ۽ ڊيوون ڪانگ، بيل ليب ۾ ڪم ڪندي ايجاد ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories|pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ٽرانزسٽر جي کوجنا اليڪٽرانڪس جي دنيا ۾ انقلاب برپا ڪيو آھي ۽ نت نئين ايجادن جا دُوار کوليا آھن ۽ ننڍڙي سستي ريڊيو، ڪلڪيوليٽر، ڪمپيوٽر ۽ ٻين شين جي لاءِ راھه ھموار ڪئي آھي. هاڻي [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[آڊيو ڪتاب|آڊيو]] ۽ وڊيوڪئسٽ رڪارڊر، [[ٽيليفون]]، [[ڪمپيوٽر]] ۽ ٻين بيشمار اوزارن ۾ ٽرانزسٽر جو استعمال ٿئي ٿو. ٽرانزسٽر ٺاهڻ لاء، گهڻو ڪري خالص سليڪان ۽ ڪجهه لاء خالص جرمينيم استعمال هيٺ آھن، پر ڪجهه نيم پسرائيندڙ مٽيريل پڻ استعمال هيٺ آھن. هڪ ٽرانزسٽر گهڻو ڪري، هڪ قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ۾ يا ٻه قسم جي چارج جو کڻندڙ، جهڙوڪ بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر م، ٿي سگهي ٿو. وئڪيوم ٽيوب جي ڀيٽ ۾ ٽرانزسٽر ننڍڙا ۽ گهٽ توانائيءَ گهرجائو هوندا آھن. ڪجهه ويڪيوم ٽيوب، بلند آپريٽنگ فريڪوئنسي يا وولٽيج تي، جهڙوڪ گائرو ترون ۽ تريولنگ ويوو تيوب، ٽرانزسٽر جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪارآمد آھن. گهڻا ٽرانزسٽر، مختلف ٺاهيندڙن طرفان، معياري تفصيلات جي مطابق ٺاهيا ويندا آھن. == اتهاس == ٿرمائيونڪ ٽرائيوڊ هڪ وئڪيوم ٽيوب [[1907ع]] ۾ [[ايجاد]] ٿيو، جنهن سان [[ريڊيو]] [[ٽيڪنالاجي]] ۽ ڏور ڏيس رابطن جو دور شروع ٿيو۔ ٽرائيوڊ اصل ۾ ھڪ ناڪاره پرزو هيو، جيڪو ڪم ڪرڻ لاءِ گهڻي [[توانائي]] گهري پيو. [[1909ع]] ۾ [[فزڪس]] جي ڄاڻوءَ وليئيم اڪليس شفاف ڊايوڊ اوسسيلئٽر دريافت ڪيو. آسٽريليئن- هنگريئن فزڪس ماهر جوليئس ايڊگر للينفليڊ 1925ع ۾ [[فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر]] تي ڪم ڪرڻ لاء [[ڪئناڊا|ڪئنيڊا]] ۾ سرڪاري منظور ورتي. جيڪا [[ٽرايوڊ]] جي متبادل لاءِ ٺوس ڪوشش ھئي. للينفليڊ [[1926ع]] ۽[[1928ع]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ پڻ اهڙي ايجاد جي سڃاڻپ جي منظوري جي ڪوشش ورتي. جيتوڻيڪ هن پنهنجي هن کوجنا بابت ڪنهن [[رسالو|رسالي]] ۾ ڪو ريسرچ پيپر بِ ڪونَ ڇپرايو ۽ نَ وري ڪنهن سماجي يا سائنسي پليٽ فارم تي ڪو اهڙي نموني جو مثال ڏنو. ڇاڪاڻ تَ شايد کيس پروڙ ھئي تَ اهڙي اوچي معيار جي سيمي ڪنڊڪٽر مٽيريئل جي کوجنا جي حاصلات  اڃا ڪافي ڏهاڪا پري ئي ممڪن آھي. للينفليڊ جي ٺوس حالت واري سگنل جهٽڻي جي استعمال وارو خيال [[1920ع]] ۽ [[1930ع]] واري ڏهاڪن ۾ ممڪن نَ پئي ٿي سگهيو. توڙي جو هي هڪ سٺو پرزو ٺاهڻ ۾ سوڀارو بِ ٿيو جنهن [[ٽرانزسٽر]] جي ايجاد لاءِ وڏو رستو هموار ڪيو. [[1934ع]] ۾ ھڪ [[جرمني|جرمن]] [[فزڪس]] ماهر اوسڪر هيئل پڻ اهڙي نموني جو هڪ پرزو [[يُورَپ|يورپ]] ۾ متعارف ڪرايو. === بي پولر ٽرانزسٽر === نومبر  17 ([[1947ع]]) کان 23 ڊسمبر [[1947ع]] تائين وگيانڪن جان باردين ۽ والٽر برئٽن اي- ٽي ۽ ٽي-ايس لئب جيڪا مري هلس نيو جرسي ۾ قائم هئي ۾ ڪيترائي تجربا ڪيا تَ جڏهن [[جرمينيم]] جي [[مادو|مادي]] سان ٻ [[سون]] جا ڇيڙا گڏائجن ت هڪ  سگنل پيدا ٿئي پيو جنهن جو آئوٽ پٽ پاور انپٽ کان وڌيڪ هجي پيو. نهري [[فزڪس]] جي گروپ اڳواڻ شاڪليءَ هن ۾ وهڪرو(potential) ڏٺو ۽ ڪجهه وقت بعد هنن نيم پسرائيندڙ جي روپ ۾ [[ٽرانزسٽر]] تي پنهنجو علم لڳايو. ٽرانزسٽر نانءُ جان آر پيئرس ٽرانزسٽنس جي جوڙجڪ تان کڻي کنيو. لليئن هوڊسن ۽ وڪي ڊائچ جيڪي جان باردين جي بايوڊيٽا نالي ڪتاب جا مصنف آھن تن موجب ت شاڪلي مڃو هيو ت بيل لئب جي ٽرانزسٽر جي ايجاد فيلڊ افيڪٽ جي بنياد تي هئي تنهن ڪري سندس کوجڪار کي ئي هن ايجاد جو ابو مڃڻ گهرجي. للنفليڊ جي کوجنا جيئن ت دنيا تائين ن پهتي ۽ کيس ڪيترائي سال ب گزري چڪا هئا تنهنڪري بيل ليب جي وڪيلن شاڪلي جي مخالف راء ڏني ت فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي خيال ڏيڻ واري برقي ميدان طور گرڊ استعمال ڪئي هئي تنهنڪري اهو خيال ڪو نئون نه هيو. ان جي بدلي شاڪلي باردين ۽ برئٽن جيڪا ايجاد 1947ع ۾ ڪئي سو ئي  پهريون [[پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] هيو. ان ايجاد جي مڃتا ۾ انهن ٽنهي کي [[1956ع]] جي [[فزڪس]] جي [[نوبل انعام]] سان نوازيو ويو جن جي ريسرچ ۽ محنت نيم پسرائيندڙ ۽ ٽرانزسٽر افيڪٽ تي برابر هئي. شاڪلي جي ٽيم پوءِ هڪ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جي تياريء تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو جيڪو نيم پسرائيندڙ جي پسرائڻ شڪتي مَٽائڻ سان ممڪن ٿي پئي سگهيو. پر اهي ڪوششون ناڪام ٿيون جرمينيم ڪوپر مرڪبن جي مٽيريئلس، لٽڪندڙ جوڙ ۽ مٿاڇري جي حالت جي سببن ڪري. فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر(FET) جي ٺھڻ جي ڪوششن ۾ هر هر ناڪام ٿيڻ جي پٺيان ڪهڙو پراسرار سبب لڪل آھي تنهن کي پرجهڻ لاءِ ڪيل ڪوششن کين [[بي-پولر پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]](Bipalar Point contact Transistor) ۽ جنڪشن ٽرانزسٽر(Junction Transistor) جي ايجاد تائين رسايو. [[1948ع]] ۾ ھڪ پوائنٽ ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر آزادانه طور جرمن فزڪس ماهرن هربرٽ مٽاري ۽ هينرچ ويلڪر [[ايجاد]] ڪيو جڏهن هو ويسٽنگن هائوس سبسيڊائري پئرس ۾ واقع نالي ڪيمپيگني ڊيس فريئنس اي ٽي سگناڪس ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. مٽاري ان کان پهريان ٻي مهاڀاري لڙائي دوران جرمن ريڊار افيڪٽ ۽ سليڪان ۽ جرمينيئم ڪرئسٽلس جي اصلاح تي ڪيترائي تجربا ڪري چڪو هو. هن ڄاڻ کي ڪارڄ ۾ آڻيندي هن [[1947ع]] ۾ [[رڪاوٽ]] جي لاڙي جي کوجنا تي ريسرچنگ ڪرڻ شروع ڪئي هئي. [[1948ع]] ۾ ھن پوائنٽ ڪنٽيڪٽ مان ڪرنٽ جي وهڪري جون شاهديون حاصل ڪيون. جرمينيئم جي نمونن کي استعمال ڪندي مٽاري ڪونسٽنٽ ريزلٽ حاصل ڪري ورتي جيڪا ويلڪر مهيا ڪيا هيا.  اها ئي جيڪا باردين ۽ برئٽن 1947ع ۾ گڏجي حاصل ڪئي هئي. ان ڳالھ کي سمجهندي ت بيل ليب جي وگيانڪن اڳ ئي اهڙو ٽرانزسٽر ايجاد ڪري ورتو هو. سندس ڪمپني ان جي باضابطا استعمال طرف قدم وڌايو ۽ پهريون چڪر فرانس جي ريڊيو ۽ ٽيليفون ۾ هنن ٽرانزسٽر کي استعمال ۾ آندو. اهو عرصو 13 آگسٽ 1948ع جو هو. پهريان بي پولر ٽرانزسٽر بيل ليب ۾ شاڪلي ايجاد ڪيا، جنهن انهن کي پيٽنٽ(2,569,347) تي لاڳو ڪيو، جون 26 1948ع ۾. 12 اپريل 1950ع ۾ بيل ليب جي ڪيميادانن گورڊن ٽيل ۽ مارگن اسپارڪس ڪاميابي سان هڪ ڪم ڪندڙ بي پولر NPN Junction جرمينيئم ٽرانزسٽرن کي استعمال ڪندي مهيا ڪيو. جولاء 4 1951ع ۾ بيل ليب پنهنجي هڪ پريس ڪانفرنس ۾ ھڪ نئين کوجنا نالي ٽرانزسٽر جو پڙھو ڏنو. هريون وڏي فريڪوئنسيءَ وارو ٽرانزسٽر سرفيس- بيريئر جرمينيئم ٽرانزسٽر هيو، جنهن کي 1953ع ۾ فلڪو ڊِوِلَپِ ڪيو 60 MHz تائين. اهي اصل ۾ ختم ٿيل دٻاء ۾ جرمينيئم جي N-type بنياد تي، جنهن جا پاسا [[Indium(III) sulfate]] جي تکي ڌار ايستائين جو هڪ انچ جي ڏھ ھزارين پتي جهڙا گهاٽا هئا. ۽ ان سان Indium جي برقي پليٽ جي دٻيل نموني جهڙا ڪليڪٽر ۽ اي-ميٽر. پهريون” نمونياتي“ پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو انٽر ميٽل ڪمپني(1952ع) جنهن جو پائيڪار هربرٽ مٽاري هيو،''[[Internationale Funkausstellung Berlin|Internationale Funkausstellung Düsseldorf]]'' طرفان ڏيکاريو ويو. 29 آگسٽ 1953ع کان 6 سيپٽمبر 1953ع تائين. پهريون پراڊڪشن پاڪيٽ ٽرانزسٽر ريڊيو [[Regency TR-1]] آڪٽوبر 1954ع ۾ رليز ٿيو. هي هڪ جوائنٽ وينچر ريڊيو هيو انڊياناپولس ۾ ٺھيو ۽ ٽيڪساس انسٽرومينٽس آف ڊئلس پيش ڪيو. اهو هڪ پاڪيٽ سائيز ريڊيو هيو جنهن ۾ چار ٽرانزسٽر ۽ هڪ جرمينيئم جو ڊايوڊ ھيو. انڊسٽريئل ڊزائن شڪاگو فرم پينٽرن ٽيگو ۽ پيٽرٽل ڏني. هي ڇهن رنگن ۾ دستياب هيو. ٻيا ڪلر به ڪٿي ڪٿي استعمال ٿيل هئا. پهريون پراڊڪشن آل ٽرانزسٽر ڪار ريڊيو نالي موپر ماڊل HR914 ڪريسلر ڊيويلپ ڪيو ۽فلڪو ڪارپوريشنس 28 اپريل 1955ع ۾ وال اسٽريٽ جنرل ۾ اعلانيو. پهريون گڏيل مواصلاتي ٽرانزسٽر ريڊيو نالي سونيTR-63 ع1957 ۾ رليز ٿيو. جنهن ٽرانزسٽر ريڊين جي مارڪيٽ ۾ سٺو وارو وڄايو. 1960ع ۾ ان جا سڄي دنيا ۾ 7 مليئن يونٽ کَتا. پهريون ڪم لائق سليڪان ٽرانزسٽر بيل ليب وارن 26 جنوري 1954ع ۾ ڊيولپ ڪيو. پهريون وڪرو ٿيندڙ سليڪان ٽرانزسٽر ٽيڪساس انسٽريومينٽس 1954ع ۾ پيش ڪيو. اهو سڄو ڪارنامو گولڊن ٽيل نالي هڪ تجربيڪار جو هيو، جنهن خالص اعلي معياري نيم پسرائيندڙن کي وڌايو، هو پهريان بيل ليب ۾ ڪم ڪندو هيو. === ميٽل-آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر (MOSFET) يا (MOS) === نيم پسرائيندڙ ڪمپنيون عام طور نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ جنڪشن ٽرانزسٽرن تي ڪم ڪنديون هيون. جيتوڻيڪ جنڪشن ٽرانزسٽر هڪ ڏکيو ۽ گڏيل مواصلاتي طور ٺاهڻ ۾ بِ ڏکيو آلو هو. ڪيترن ئي ايپليڪيشنن ۾ ھن جو گهٽ استعمال يقيني هو. برقي وهڪري طور فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنڪشن ٽرانزسٽرن جا متبادل هئا. پر ريسرچرن فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽرن جو لاڀ مڪمل نموني نه پئي ورتو. ڇاڪاڻ ت کين مٿاڇري جي حالت جي بيريئر منجهايو ٿي جنهن ٻاهرين برقي ميدان کان ڀاڄ ٿي کاڌي مٽيريئل جي گسجڻ سبب. 1950ع ۾ مصري ڄائي انجنيئر ۽ وگيانڪ محمد اطالا بيل ليب ۾ ڪم ڪندي سليڪان نيم پسرائيندڙ جا مٿاڇراتي ڀاڱا ڳولي لڌا، جنهن کان پوءِ هن نيم پسرائيندڙ ڊيوائيس فيبريڪيشن جو نئون طريقو متعارف ڪرايو، هن ڏسيو ت َ”سليڪان آڪسائيڊ جي ڪنهن مادي کي سليڪان جي تھ سان ويڙهڻ سان بجلي سواءِ رڪاوٽ جي هيٺئين پسرائيندڙ ۾ ستت منتقل ٿيندي، ان مٿاڇراتي حالت تي قابو پائيندي، جنهن بجليءَ کي نيم پسرائيندڙ جي تھ تائين پهچڻ کان روڪيو ٿي.“ اهاخاصيت ”مٿاڇراتي گذرگاھ“ چَوِرائيندي آھي. هي هڪ اهڙو طريقو آھي جيڪو نيم پسرائيندڙ صنعت ۾ بحث جو موضوع بڻيو، جنهن پوءِ جهجهي مقدار ۾ سليڪان انٽيگريٽڊ سرڪٽن(IC) جي پيداوار ۽ واهپي ۾ واڌ آندي. هن پنهنجون کوجنائون 1957ع ڌاري پڌريون ڪيون. مٿاڇراتي گذرگاھ ٺاهيندي هن ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس ڊولپ ڪئي. هن ڏسيو تَ ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر پراسيس پهريون ڪتب ايندڙ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ٺھڻ ۾ مدد ڏيندي، جنهن تي هن پنهنجي ڪوريائي وگيانڪ دوست داوان ڪاهانگ سان گڏ ڪم ڪيو ٿي. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر محمد اطالا ۽ سندس ساٿي وگيانڪ ڊاون ڪهنگ 1959ع ۾ ايجاد ڪيو. اهو ئي اهو پرزو هو، جو جهجي مقدار ۾ پنهنجي وڏي اسڪيل ايبلٽي، گهٽ توانائي خرچ ڪندڙ صلاحيت، بي پولر جنڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٺوس جسامت ۽ شين کي ننڍڙي شڪل ۾ ٺاهڻ جي ٽيڪنالاجيڪل واهپي لائق بڻيو. ۽ پڻ ھي سخت جسامت انٽيگريٽڊ سرڪٽن جي ٺھڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ 10,000 ٽرانزسٽرن کي هڪ IC ۾ مٽائڻ ۾ پڻ مدگار ٿيو. 1963ع ۾ CMOS(complementary MOS) چي ٽانگ شا ۽ فرينڪ وانلاس فيئر چائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر ۾ ايجاد ڪيو. پهريون ترندڙ دوار ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر Dawn kahng ۽ Simon Szi 1967ع ۾ ايجاد ٿيڻ جو خبرون آيون. ڊبل گيٽ (Mosfet) پهريون چڪر 1984ع ۾ ” اليڪٽروٽيڪنيڪل لئبارٽري رسرچرز“ توشيهرو سيڪيگاوا ۽ يوتاڪا هياشي متعارف ڪرايو. fin field-effect transistor جيڪو 3D non-planar multi-gate MOSFET جو هڪ نمونو ئي هيو ڊگ هسماٽو ۽ سندس ٽيم جي محنت سبب اڀري نڪتو، هچاچي سينٽرل ريسرچ لئبارٽريءَ ۾ 1989ع ۾. == اهميت == ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي(MOS) ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. ٽرانزسٽر عملي ۽ هاڻوڪي اليڪٽرانڪس جا چاٻيءَ جيترا اهم جزا آھن. ڪافي کوجناڪار کين 20 صديءَ جي وڏي ۾ وڏي کوجنا کوٺين ٿا. ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر جنهن کي ميٽل آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر ٽرانزسٽر بِ ڪوٺبو آھي، گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ کي پاڻ ۾ جوڙيندڙ پرزو آھي، جنهن جو سمارٽ فون ۽ ڪمپيوٽرن ۾ جهجهو واهپو ٿي رهيو آھي. هن کي هاڻوڪي اليڪٽرنڪس ٽيڪنالاجيءَ جو ڄم چئجي تَ ڪو وڌاءُ ناهي. هن کي ڊجيٽل دور جو سرچشمو بِ ڪوٺي سگهجي ٿو. آمريڪي تجارتي آفيس کيس ميدان ٻهاريندڙ ايجاد ڪوٺيو. جنهن ڄڻ تَ زندگي ۽ ڪلچر کي ئي گڏائي ڇڏيو آھي. سندس اهميت هن تيز رفتار دور جي ترقي ۽ گڏيل بنياد تي سستن مٽيريئلن جي هر فرد تائين رسائيءَ مان ڏسي سگهجي ٿي جيڪي سستي قيمتن ۾ ھر ماڻھوءَ جي پهچ لائق آھن. MOSFETs تمام گهڻو ڪتب ايندڙ ۽ وڪرو ٿيندڙ مصنوعات آھن، 2018ع جي هڪ محتاط اندازي موجب 13 Sextrillion ٽرانزسٽر ٺھيا.  پهريون ٽرانزسٽر جيڪو بيل بيل لئب ۾ ايجاد ٿيو، تنهن کي 2009ع ۾ IEEE Milestone جو نانءُ ڏنو ويو، هن فهرست ۾ 1948ع ۾ ايجاد ٿيل جنڪشن ٽرانزسٽر ۽ MOSFET جيڪو 1950ع ۾ ايجاد ٿيو، شامل آھن. جيتوڻيڪ مٽ مٽ ڪمپنيون هرسال مٽ مٽ پيڪيج(discrete) بليئن جي تعداد ۾  متعارف ڪرائينديون رهن ٿيون، انهن مان گهڻن جو تعداد هاڻي آئي-سي(IC) ۾ هجي ٿو جيڪو مشتمل هوندو آھي، ڊايوڊ، ريزسٽرس، ڪيپسٽرس ۽ ٻين اليڪٽرانڪس جزن تي هڪ مڪمل ۽ ڪم ڪندڙ برقي سرڪٽ جي تڪميل لاءِ. ايڊوانس مائڪرو پراسيسر ۾ 20 ٽرانزسٽر ڪم آيل هوندا آھن جن کي(Logic gate) سڏبو آھي. 2009ع جي اندازي موجب 3 بليئن(MOSFETs) ٽرانزسٽر ڪتب آڻجي سگهجيا. 2002ع ۾ ڌرتيءَ جي گولي تي وسندڙ ھر ماڻھو، ٻار توڙي نارين جي آباديءَ جيترا 60 مليئن ٽرانزسٽر ٺاهيا ويا. ميٽل آڪسائيڊ نيم پسرائيندڙ ٽرانزسٽر اتهاس جو گهڻي ۾ گهڻو ٺاهيو ويندڙ ٽرانزسٽر آھي. 2013ع موجب بليئنن جي انگ ۾ ھر ڏينهن ٽرانزسٽر ٺھن ٿا. انهن مان گهڻو انگ(MOSFETs) ٽرانزسٽرن جو هوندو آھي. 1960ع کان 2018ع تائين 13 سيڪسٽريليئن(MOS) ٽرانزسٽر ٺھي چڪا آھن، جيڪو انگ مڙني ٽرانزسٽرن جو 99.9% آھي. ٽرانزسٽر جي گهٽ ملھ، لچڪ ۽ ننڍڙي هر جڳھ کڄڻ جهڙي شڪل ۽ ڀروسي جوڳيت کيس هر دل عزيز ۽ هر جاءِ موجود شيءِ ۽ پهچ لائق بڻائي ٿي. ٽرانزسٽرائيزڊ مڪيٽرانڪس سرڪٽن اليڪٽرومڪينيڪل اوزارن جي جاءِ والاري ورتي آھي، مشينريءَ کي لاڳو ڪرڻ ۽ ضابطي آڻڻ لاءِ. ٽرانزسٽر ڪمپيوٽر پروگرام لکڻ ۽ ايڊوانس مائروڪنٽرولرن کي ڪم آڻڻ سولو بڻائي ڇڏيو آھي مڪينيڪل سرشتي جي يا اهڙن ٻين  اوزارن يا انهن جي ڊزائينن کي ضابطي ۾ آڻڻ جي ڀيٽ ۾. == سولڙو آپريشن == == وئڪيوم ٽيوب سان ڀيٽ == == قسم == == ٽرانزسٽر جي حصن جي نمبرن جي تفصيل == ==جوڙجڪ== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category multi|ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽر (SMD)}} {{Wikibooks|ٽرانزسٽر}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm BBC: Building the digital age] photo history of transistors * [https://web.archive.org/web/20070928041118/http://www.porticus.org/bell/belllabs_transistor.html The Bell Systems Memorial on Transistors] * [https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics ''IEEE Global History Network, The Transistor and Portable Electronics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214010452/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/The_Transistor_and_Portable_Electronics |date=2015-02-14 }}. All about the history of transistors and integrated circuits. * [https://www.aps.org/publications/apsnews/200011/history.cfm ''This Month in Physics History: November 17 to December 23, 1947: Invention of the First Transistor'']. From the [[American Physical Society]] * [https://www.britannica.com/technology/transistor Transistor | Definition & Uses | Britannica] "Transistor" at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانزسٽر]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] [[زمرو:آمريڪي ايجادون]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:هنگري جون ايجادون]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز]] [[زمرو:1947ع ۾ ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل متعارف ٿيل شيون]] 619jr4ebcpph3k99oea8rjydfar58sk 0 64444 390866 384899 2026-07-04T11:30:38Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[منگوڇر تعلقو]] کي [[منگوڇر تحصيل]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384899 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تعلقو | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] kjeb00iqkamb1rhi3fzzgixmbzl6g78 390868 390866 2026-07-04T11:30:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 390868 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] ahalzav41lev36piqtsorjhf36lyp74 390870 390868 2026-07-04T11:40:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 390870 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 9zaeb2i0vzzqwokibanoe3eox8q3m7y 390871 390870 2026-07-04T11:43:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 390871 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن.<ref name=Drought/> هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن.<ref name=Drought/> == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي.<ref name=literacy/> اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] tbkm71oqe8ob9sz6w8le12c4ruqk3tj 390872 390871 2026-07-04T11:44:29Z Intisar Ali 8681 390872 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن.<ref name=Drought/> هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن.<ref name=Drought/> == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 853nvxvcszziobuo9hvd5yvbossnkob 390873 390872 2026-07-04T11:45:08Z Intisar Ali 8681 390873 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي. ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن. هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] s8acb3epumhnz0bd5fxn6aaonr9v300 390874 390873 2026-07-04T11:45:28Z Intisar Ali 8681 390874 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي. ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن. هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] gjpcq8wpd3kgtps5bfpr77c5dxjyp0y 390875 390874 2026-07-04T11:45:48Z Intisar Ali 8681 390875 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي. ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن. هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] t0aat1ospv2669f081puanakkzbbcvu 390876 390875 2026-07-04T11:46:17Z Intisar Ali 8681 390876 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي. ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن. هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] go7nmv3y2jc2m2ay2yoy6162j3lx9iq 390877 390876 2026-07-04T11:46:34Z Intisar Ali 8681 390877 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = منگوڇر تحصيل | official_name = Mangocher Tahsil | native_name = منگوڇر تحصيل | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ منگوڇر تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|29|20|41|N|66|38|31|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,148 | population_total = 80,138 <ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = | area_code = | website = }} '''منگوچر تعلقو''' (Mangocher Tahsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[منگوڇر|منگوڇر شھر]] آھي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق تعلقي جي آبادي 80,138 آهي. ھتي جي ماڻھن جي اڪثريت لانگو قبيلي وارن جي آھي. ان کان سواءِ ھتي سمالاڻي، لھڙي، خراساني ۽ ڪلوبي قبيلن جا ماڻهو پڻ شامل آهن. ھن تعلقي ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي ھڪ عدالت صدر مقام منگوڇر ۾ ۽ ھڪ عدالت خالق آباد م واقع آهي.<ref name="ڪورٽ"> [https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction/about] bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat/introduction</ref> ھتان جو سڀ کان وڏو عملدار اسسٽنٽ ڪمشنر آھي. ھن تعلقي جو سڀ کان وڏو شھر [[خالق آباد]] آھي. ٻين وڏين وسندين ۾ ڪلي مير گوھر خان، غلام جان، ڪرڇاپ ء جوھان شامل آهن. ھن تعلقي م ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپو) ۽ 60 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 46 مئوزن ۾ ٻھراڙيءَ واري آبادي رھي ٿي ۽ باقي 14 ۾ ڪا بہ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = "پي بي ايس "/> == جاگرافي == منگوچر جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1148|km2|ha}} آهي. ان جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ ترتيبوار [[قلات تحصيل|قلات]] ۽ [[جوھان تحصيل|جوھان]] تحصيلون، جڏهن تہ اتر اولهه، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ترتيبوار [[ڪردگاپ تحصيل|ڪردگاپ]]، [[کڏ ڪوچه تحصيل|کڏ ڪوچه]] ۽ [[دشت تحصيل (مستونگ ضلعو)|دشت]] تحصيلون واقع آهن. علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي، ۽ هتان جي زميني منظرنامي جون نمايان خاصيتون خشڪ علائقا، موسمي نديون ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات آهن. هتان جي غالب نباتات ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ٽڙيل پکڙيل ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ موسمي زميني نباتاتي ڍڪ شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، منگوچر جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جتي برسات گهٽ ۽ غير يقيني ٿيندي آهي. ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچي ٿو، جتي وسڪاري جو مقدار ڏاکڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|200|mm|in}} کان وڌي اتر ۾ {{convert|400|mm|in}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو. برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=7 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> برسات اونهاري ۽ سياري ٻنهي ۾ پوي ٿي، پر سياري جو وسڪارو، جنهن ۾ برفباري پڻ شامل آهي، وڌيڪ اهم هوندو آهي، خاص طور اتر اولهه وارن علائقن ۾. هيٺانهين علائقن ۾ اونهارو گرم، جڏهن تہ مٿانهين علائقن ۾ معتدل هوندو آهي؛ سيارو ٿڌو هوندو آهي ۽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> ويجهي تاريخ جي سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن لڳاتار ڪيترن ئي سالن تائين سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} کان {{convert|150|mm|in}} تائين رهجي وئي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|27156|1998|41590|2017|65,678|2023|80,138|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} 2023ع جي آدمشماريءَ موجب، تحصيل جي آبادي 80,138 هئي، جيڪا 9,217 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ رهندي هئي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=7 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 35.22٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 44.78٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 25.44٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا. == معيشت == هتان جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي ۽ زراعت، مال پالڻ ۽ ڪجهه مقامي وسيلن تي دارومدار رکي ٿي. روزگار جي مکيه شعبي طور زراعت، واهن سان سيراب ٿيندڙ علائقن کان ٻاهر، بنيادي طور [[ٽيوب ويل|ٽيوب ويلن]] تي دارومدار رکي ٿي، جنهن کان پوءِ روايتي نظام، جهڙوڪ [[ڪاريز]] ۽ قدرتي چشما اچن ٿا. تنهن هوندي بہ، گذريل پنجن ڏهاڪن دوران اجازت يافته ۽ غير اجازت يافته ٽيوب ويلن جي بي ضابطا واڌ سبب [[زير زمين پاڻي|زير زمين پاڻيءَ]] جو تمام گهڻو استعمال ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڻيءَ جي سطح هر سال ٻن ميٽرن کان وڌيڪ هيٺ ٿي رهي آهي.<ref name=Dawn>{{cite news |title=Improving Balochistan's agriculture |url=https://www.dawn.com/news/351006/improving-balochistan-s-agriculture |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=Dawn |date=16 February 2004 |language=en}}</ref> نتيجي طور، زير زمين پاڻيءَ جا وسيلا انتهائي حد تائين گهٽجي ويا آهن ۽ استعمال لائق ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿي ويا آهن. پوک هيٺ زمين جو وڏو حصو خشڪ زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي پيداوار عام طور پاڻيءَ جي محدود دستيابيءَ سبب گهٽ هوندي آهي. خشڪ پوکيءَ جي مکيه طريقن ۾ ''سيلابا'' (ٻوڏ جي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي، ''بندات'' پوکي، عارضي وهڪرن جي پاڻيءَ تي پوکي ۽ ''خشڪابا'' (برساتي پاڻيءَ تي ٻڌل) پوکي شامل آهن؛ اهي سڀئي طريقا موسمي وهڪري ۽ نمي محفوظ رکڻ جي طريقن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name=Dawn/> == بغاوت == تحصيل جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[بلوچستان ۾ بغاوت|بلوچستان ۾ باغي گروهن ۽ رياستي سلامتي دستن وچ ۾ هلندڙ وسيع تڪرار]] سان لاڳاپيل بدامني ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Shahid |first1=Saleem |title=Six security men among eight injured in Kalat attack |url=https://www.dawn.com/news/1894182 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=25 February 2025 |language=en}}</ref> [[بلوچستان لبريشن آرمي]] سميت هٿياربند گروهن وڌيڪ [[سياسي خودمختياري]] ۽ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] تي مقامي اختيار جا مطالبا ڪيا آهن.<ref>{{cite news |title=Dozens of soldiers, fighters killed in Baloch separatist attack in Pakistan |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/1/dozens-of-soldiers-armed-attackers-killed-in-southwest-pakistan-violence |access-date=7 June 2025 |work=aljazeera.com |publisher=[[الجزيره ميڊيا نيٽورڪ|الجزيره]] |date=1 February 2025 |language=en}}</ref> انهن ڇڪتاڻن کي مستقل [[سماجي ۽ معاشي]] مسئلن، جهڙوڪ [[غربت]]، تعليم ۽ صحت جي سهولتن تائين محدود رسائي ۽ بنيادي ڍانچي جي پسماندگيءَ وڌيڪ سنگين بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last1=Ahmadzai |first1=Princess Mezyuna |title=Balochistan's Paradox: Rich in Resources, Poor in Development |url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/06/balochistans-paradox-rich-in-resources-poor-in-development/ |access-date=7 June 2025 |work=moderndiplomacy.eu |publisher=Modern Diplomacy |date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Abdullah |title=Decades of change |url=https://www.dawn.com/news/1896978 |access-date=7 June 2025 |work=Dawn.com |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 March 2025 |language=en}}</ref> == حوالا ۽ نوٽ == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] nq9y21ba3kln3tfqvb6e9b7hggegsu7 0 64451 390879 384905 2026-07-04T11:50:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گازگ تعلقو]] کي [[گازگ تحصيل]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 384905 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تعلقو | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تعلقي جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تعلقو''' (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جو ھڪ تعلقو آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] crjo1mejj1s69b5vo8mw65ym6yyu9w7 390882 390879 2026-07-04T11:51:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 390882 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] dva83mgih598kvqwz521anzb2f73xly 390883 390882 2026-07-04T11:53:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 390883 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 1cvgb0j1f0czj4oc1435z33ebw3w5bq 390884 390883 2026-07-04T11:56:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 390884 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن.<ref name=Drought/> == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 3jdyv3lbq8r5f0kck04um2756jarcyc 390885 390884 2026-07-04T11:56:56Z Intisar Ali 8681 390885 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي.<ref name=Drought/> == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] kwtyatwjjvvcitpaftf3ioe1cc54vfk 390886 390885 2026-07-04T11:57:18Z Intisar Ali 8681 390886 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن.<ref name=Drought/> آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 28jt3o6jzbbc8y1majqgcng0or1vcio 390887 390886 2026-07-04T11:57:37Z Intisar Ali 8681 390887 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] g2bqy3harnqx5l1l2mrymfwj9qkmful 390888 390887 2026-07-04T11:58:17Z Intisar Ali 8681 390888 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي.<ref name="census"/> ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} {{Clear}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 2y2qoy7njikop67tr1ikvp0nlmoilag 390889 390888 2026-07-04T11:58:43Z Intisar Ali 8681 390889 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =گازگ تحصيل | official_name = Gazg Tahsil | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ گازگ تحصيل جو مقام | coordinates = {{Coord|28|57|21|N|67|01|41|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[قلات ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گازگ|گازگ شھر]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total =<ref name ="سٽي پاپوليشن " > - https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82405 </ref> | population_footnotes = | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''گازگ تحصيل''' (يا گزگ تحصيل) (Gazg Tehsil] [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان| بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] جي ضلعي [[قلات ضلعو|قلات]] جي ھڪ ذيلي تحصيل آھي جنھن جو صدر مقام [[گازگ|گازگ شھر]] آھي جيڪو ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ خضدار ضلعي جي حدن لڳ واقع آهي. ھي تعلقو انتظامي طور تي [[قلات ڊويزن]] ۾ شامل آھي. ھن تعلقي ۾ ھڪ سرڪل، ھڪ پٽوار (تپا) ۽ 41 مئوزا (ديھون) واقع آهن.<ref name=" پي بي ايس "> [ https://www.pbs.gov.pk › acoPDFBalochistan Province Report on Mouza Census 2008] </ref> انھن مان 28 مئوزن م ٻھراڙيءَ واري آبادي رھندڙ آھي ۽ باقي 13 مئوزن ۾ وسندي ڪانہ آھي.<ref name = " پي بي ايس "/>. == جاگرافي == گزگ [[قلات، بلوچستان|قلات]] ۽ [[اين-25 قومي شاهراهه]] کان لڳ ڀڳ {{convert|44|km|mi}} اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|1390|km2|ha}} آهي. ان جي اولهه ۾ [[قلات تحصيل|قلات]]، اتر ۾ [[جوھان تحصيل|جوھان]]، اوڀر ۾ [[سني تحصيل|سني]] ([[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ضلعي]] ۾) ۽ ڏکڻ ۾ [[زهري تحصيل|زهري]] ([[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] ۾) واقع آهن.<ref>{{cite web |last1=Brinkhoff |first1=Thomas |title=Gazg: Sub-Tehsil in Balochistan |url=https://citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/admin/kalat/20905__gazg/ |website=citypopulation.de |publisher=City Population |access-date=14 June 2025 |language=en |date=26 August 2024}}</ref> علائقو گهڻو ڪري جابلو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|1000|m|ft}} کان {{convert|3000|m|ft}} کان به وڌيڪ آهي. هتان جو خشڪ زميني منظر موسمي پاڻيءَ جي وهڪرن ۽ [[خشڪ پسند ٻوٽو|خشڪ پسند]] نباتات سان نمايان آهي، جن ۾ آرٽيميسيا-هيلوڪسيلون [[جهاڙي|جهاڙين]] وارا اسٽيپي ميدان، ڏڪار برداشت ڪندڙ وڻ ۽ خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ [[عارضي ٻوٽو|عارضي]] نباتات شامل آهن. == آبهوا == [[مٿانهون علائقو|مٿانهين]] بلوچستان جي حصي طور، گزگ جي آبهوا [[خشڪي|خشڪ]] کان [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] آهي، جيڪا گهٽ ۽ بي قاعدي برسات سان نمايان آهي. قلات ضلعو پاڪستان جي سڀ کان ٿڌن علائقن مان هڪ آهي، جتي جولاءِ ۾ اونهاري جي وڌ ۾ وڌ گرمي پد جو سراسري لڳ ڀڳ {{convert|24|C|F}} هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=District Economy Profile Kalat |url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20Kalat%202021.pdf |website=smeda.org |publisher=Small & Medium Enterprise Development Authority Government of Pakistan |access-date=14 June 2025}}</ref> ڏڪار گهڻو ڪري هر ٽن کان چئن سالن ۾ پوندا آهن. آبهوا جي لحاظ کان، هي علائقو نيم خشڪ براعظمي ڀونوچ سمنڊ واري خطي ۾ اچي ٿو. سالياني برسات {{convert|200|mm|in}} کان {{convert|400|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ سياري جو وسڪارو عام طور اونهاري جي برسات کان وڌيڪ اهم هوندو آهي.<ref name=H2O>{{cite journal |last1=Kanwal |first1=Kalsoom |last2=Achakzai |first2=G. D. |title=Limnological Variation and its Effect on Fresh Water Bodies of District Kalat (Karchamp Dam Mangochar) Balochistan, Pakistan |journal=Pakistan's Multi Disciplinary Journal for Arts & Science |date=July 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=28–35 |url=https://www.researchgate.net/publication/362125785 |access-date=14 June 2025 |issn=2789-2611}}</ref> سياري ۾ برفباري عام آهي ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|-15|C|F}} کان به هيٺ لهي ويندو آهي.<ref name=H2O/> سڀ کان سخت ڏڪارن مان هڪ 2009ع ۾ پيو، جڏهن سالياني برسات گهٽجي رڳو {{convert|60|mm|in}} تائين پهتي ۽ اها صورتحال لڳاتار پنجن سالن تائين جاري رهي. == آبادي == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|6204|1998|3979|2017|5,721|2023|8,286|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]]:<ref>{{cite web |title=Table 4: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |website=Lahore School of Economics |access-date=3 June 2025}}</ref>}} {{Clear}} === آبادي === گزگ جي 8,286 ماڻهن تي ٻڌل آبادي 1,274 [[گهرڻو|گهرڻن]] ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=14 June 2025 |language=en |date=2023}}</ref> مجموعي [[خواندگي|خواندگيءَ جي شرح]] 18.75٪ آهي، جنهن ۾ نمايان [[صنفي اڻبرابري|صنفي فرق]] موجود آهي: مردن ۾ اها شرح 26.84٪، جڏهن تہ عورتن ۾ رڳو 9.25٪ آهي. اهي انگ اکر تعليم تائين رسائيءَ ۾ جاري مسئلن، خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇوڪرين ۽ عورتن کي درپيش مشڪلاتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="literacy" /> === ٻوليون === ذيلي تحصيل ۾ [[براهوي ٻولي|براهوي]] غالب ٻولي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 5,446 ماڻهو (آباديءَ جو لڳ ڀڳ 65.7٪) ڳالهائين ٿا. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جنهن جا 2,817 ڳالهائيندڙ (لڳ ڀڳ 34٪) آهن. آباديءَ جو هڪ ننڍڙو حصو ٻيون مقامي ٻوليون ڳالهائي ٿو.<ref name=language/> == حوالا == {{Reflist}} === نوٽ === {{notelist}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ضلعو]] {{بلوچستان-جاگرافي-اڻپورو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قلات ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا تعلقا]] [[زمرو:قلات ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] hqgsqx6r25aeb13lrtg9e1yirjsypvr 0 71866 390717 368931 2026-07-04T02:06:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390717 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|مهينو مئي 2022}} {{TAFI}} {{Infobox book | name =دي گريٽ گيٽسبي The Great Gatsby | image = The Great Gatsby Cover 1925 Retouched.jpg | alt = The book cover with title against a dark sky. Beneath the title are lips and two eyes, looming over a city. | caption = پهرين ڇاپي جو ڍڪ | author = [[ايف. اسڪاٽ فتزجرالد|ايف اسڪاٽ فٽز جيرالڊ]] | cover_artist = [[فرانسس ڪوگٽ]] | country = آمريڪا | language = انگزي | genre = [[ٽريجڊي]] | publisher = [[چارلس اسڪريبنرز سنز]] | published = اپريل 10, 1925 | media_type = Print ([[سخت پاٺو|هارڊ ڪَوَر]] & [[پيپر بئڪ]]) | preceded_by = [[دي بيوٽيفل اينڊ ڊيمنڊ|سونھارو ۽ ڦٽڪار جهڙو]]'' (1922)'' | followed_by = [[ٽينڊر از دي نائٽ]]'' (1934)'' | wikisource = The Great Gatsby (1925) }} '''دي گريٽ گيٽسبي''' (انگريزي: The Great Gatsby) (سنڌي: مَهان گيٽسبي) آمريڪي اديب ايف اسڪاٽ فٽز جيرالڊ جو لکيل 1925ع جو ناول آهي. هي ناول ويهين صديءَ جي مشهور آمريڪي ناولن مان هڪ آهي.دي گريٽ گيٽسبي جو هيرو روايت ۽ ويچار شڪتي جي ميلاپ جي لحاظ کان نه وِسارڻ جوڳو چئي سگهجي ٿو. هي ناول پڻ مشهور آمريڪي تشبيھ American Dream (امريڪي خواب) تي هڪ چرچو سمجهيو ويندو آهي. ناول ويهين صديءَ جي اڀرندڙ آمريڪي سماج تي هڪ ٽَوڪ آهي. == ڪهاڻي == گيٽسبي هڪ هيرو آهي جيڪو تمام گهڻو دولت مند ٿي ويندو آهي ۽ پنهنجي اڪيلائپ دور ڪرڻ لاءِ پنهنجي قلعي نما حويلي ۾ هر هفتي هڪ تقريب سڏائيندو آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sd.westhighschool.org/gatsby-879|title=عظيم گيٽسبي - هڪ شهو - 2022|website=westhighschool|language=sd|access-date=2022-05-04}}</ref>. ان جي گڏجاڻين جي ڪري هُو اشرافيه ۾ تمام گهڻو مشهور ٿي ويندو آهي. انهن گڏجاڻين جو مقصد هڪ بورژوا طبقي جي پرڻيل حسينه ڊيزي بوڪانن جي قربت ماڻڻ لاءِ آهي، جنهن سان هو ڏاڍو پريم ڪندو آهي، پر هوءَ عورت ۽ اُن جو طبقو هن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.postposmo.com/ur/%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85-%DA%AF%DB%8C%D9%B9%D8%B3%D8%A8%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%DB%81-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%DB%81-%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D8%B2%DB%81/|title=دی گریٹ گیٹسبی کا خلاصہ {{!}} F. Scott Fitzgerald کے عظیم ناول کو سمجھنے کے لیے گائیڈ ▷➡️ Postposmo|last=García|first=Elías|date=2019-10-29|website=Postposmo|language=ur|access-date=2022-05-04}}</ref> == مُکيا ڪردار == * '''نِڪ ڪيراوي'''؛ مڊ ويسٽ کان هڪ ييل يونيورسٽي جو اڳوڻو شاگرد، پهرين عالمي جنگ جو تجربيڪار، ۽ ويسٽ ايگ جو هڪ نئون آيل رهواسي، عمر 29 (بعد ۾ 30) جيڪو پهرئين ماڻهوءَ جي ڪهاڻي بيان ڪندڙ طور ڪم ڪري ٿو. هو گيٽسبي جو پاڙيسري ۽ هڪ بانڊ وڪرو ڪندڙ آهي. ڪاراوي آسان ۽ پراميد آهي، جيتوڻيڪ ناول جي ترقي سميت هي آخري ذڪر معيار دنڌلو ٿي ويندو آهي. هو آخرڪار مشرقي آمريڪا جي زوال ٿيڻ ۽ بي حسي کان نِراش ٿيڻ کان پوءِ مڊ ويسٽ ڏانهن موٽندو آهي.{{sfn|Mizener|1965|p=190}} * '''جي گيٽسبي'''؛ (اصل ۾ جيمز "جمي" گيٽز) - هڪ نوجوان، پراسرار ڪروڙپتي جنهن ۾ مشڪوڪ ڪاروبار ڳانڍاپا آهن (بعد ۾ هڪ بوٽ ليگر هجڻ جو انڪشاف ٿيو)، هُو اصل ۾ اتر ڊڪوٽا کان آهي. [[پهرين مهاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] دوران، جڏهن هو هڪ نوجوان فوجي آفيسر هو، جيڪو آمريڪي فوج جي ڪيمپ ٽيلر لوئس ويل، ڪينٽڪي ۾ مقرر هو، گيٽسبي کي پنهنجي زندگيءَ جي پريم، ڊيبيوٽينٽ ڊيزي بوچانن سان ملاقات ٿي. بعد ۾، جنگ کانپوء، هو مختصر طور تي ٽرينٽي ڪاليج، آڪسفورڊ، انگلينڊ ۾ پڙهيو..{{sfn|McCullen|2007|pp=11–20}} فٽزجيرالڊ جي زال زيلڊا جي مطابق، هن جزوي طور تي گيٽسبي جو بنياد سندن پراسرار لانگ آئلينڊ جي پاڙيسري ميڪس گيرلاچ تي رکيو. <ref name="Max Gerlach">{{harvnb|Bruccoli|2002|p=178}}: "Jay Gatsby was inspired in part by a local figure, Max Gerlach. Near the end of her life [[زيلڊا فٽزجيرالڊ]] said that Gatsby was based on 'a neighbor named Von Guerlach or something who was said to be [[جان جي. پرشينگ|General Pershing]]'s nephew and was in trouble over bootlegging'".</ref> هڪ فوجي ماهر، گيرلاچ پنهنجي بوٽ ليگنگ ڪوششن جي ڪري هڪ سيلف ـ ميڊ ڪروڙپتي (ملينئر) بڻجي ويو ۽ هن کي فتزجيرالڊ ڏانهن لکيل خطن ۾ "پراڻي راند" لفظ استعمال ڪرڻ جو شوق هو.{{sfn|Kruse|2002|pp=45–46}} * '''ڊيزي بچانن'''؛- لوئس ول، ڪينٽڪي مان هڪ اٿلي، خود جذب، ۽ نوجوان ڊيبيوٽينٽ ۽ سوشلائٽ، هڪ فليپر طور سڃاتي وڃي ٿو.<ref name="Daisy as Flapper Archetype">{{harvnb|Conor|2004|p=301}}: "Fitzgerald's literary creation Daisy Buchanan in ''The Great Gatsby'' was identified with the type of the [[flapper]]. Her pictorial counterpart was drawn by the American cartoonist [[جان هلد جونيئر|John Held Jr.]], whose images of party-going flappers who petted in cars frequented the cover of the American magazine ''[[لائيف (ميگزين)|Life]]'' during the 1920s".</ref> * '''ٿامس "ٽام" بوچانن''' ـ ڊيزي جو مڙس، هڪ ملينئر جيڪو ايسٽ ايگ ۾ رهندو آهي. * '''جارڊن بيڪر''' - هڪ ٺٺول وارو انداز وارو ۽ هڪ نرالو ورتاءُ وارو شوقين گولفر، ۽ ڊيزي جو ڊگهي وقت کان دوست. * '''جارج بي ولسن''' - هڪ مڪينڪ ۽ هڪ گيراج جو مالڪ. * '''ميرٽل ولسن''' - جارج جي زال ۽ ٽام بوچانن جي سُريت (يار). == پڻ ڏسو== * [[دي گريٽ گيٽسبي (2013 فلم)|مهان گيٽسبي (2013 فلم)]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikisource}} {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{wikisource-inline|The Great Gatsby (1925)|''The Great Gatsby''|single=true}} * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/f-scott-fitzgerald/the-great-gatsby}} * {{Google books|id=oYAh96Xo4pUC|title=The Great Gatsby}} * {{Gutenberg|no=64317|name=The Great Gatsby}} * {{librivox book | title=The Great Gatsby | author=F. Scott Fitzgerald }} * {{FadedPage|id=20181181|name=The Great Gatsby}} * [https://brtom.typepad.com/indexing/an-index-to-the-great-gatsby.html "An Index to ''The Great Gatsby''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410140505/https://brtom.typepad.com/indexing/an-index-to-the-great-gatsby.html |date=2022-04-10 }} * [https://www.nytimes.com/interactive/2013/04/14/t-magazine/14document.html ''The Great Gatsby''&nbsp;– "A Book by Its Covers"] at ''[[T: The New York Times Style Magazine]]''. [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] 0grx90scodq9aw0lbdnvgvi6aho8fuz 0 74388 390682 383955 2026-07-03T20:57:36Z Intisar Ali 8681 /* ميونسپل/ ٽائون ڪائونسلون */ 390682 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = استه محمد ضلعو | official_name = Usta Muhammad District <br> {{Nastaliq|ضلع استا محمد}} | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ استه محمد ضلعو هائي لائٽ ڪيل | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصير آباد]] | seat_type = صدرمقام | seat = [[اوسته محمد]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = پاڪستان مسلم ليگ | leader_title = ميمبر صوبائي اسيمبلي | leader_name = سردارزاده فيصل خان جمالي | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = انور باديني | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | area_total_km2 = 953 | population_as_of = 2023ع | population_total = 263,202 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = پهرين سيپٽمبر، 2022ع | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = صوبائي اسيمبلي جو تڪ | blank1_info_sec1 = پي بي-13 | demographics1_title1 = Balochi, Sindhi, Brahui, Siraiki | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]], [[Sindhi language|Sindhi]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 Official site] }} '''استه محمد ضلعو''' (بلوچي: استا محمد ماگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/10-Jun-2022/balochistan-s-new-districts-to-bring-prosperity-farah |title=Balochistan's new districts to bring prosperity: Farah |date=10 June 2022|newspaper=The Nation newspaper|access-date=30 January 2024}}</ref> اهو سيپٽمبر، 2022ع ۾ [[جعفر آباد ضلعو|جعفر آباد ضلعي]] کي ورهائي ٺاهي ویو. استه محمد ضلعو [[سنڌ|سنڌ صوبي]] جي ڀرسان ميداني علائقن ۾ واقع آهي.<ref name="NRB">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad|url-status=dead|title=Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad (new Usta Muhammad District created from old Jaffarabad District in 2022)|archive-date=26 March 2012|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|access-date=30 January 2024 |archive-url=http://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad}}</ref> استه محمد ضلعو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي. استه محمد تعلقو ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. == انتظاميه == ضلعو انتظامي طور ھيٺين ٻن تعلقن ۾ ورهايل آھي: • اوستا محمد تعلقو • گنڊاڪا تعلقو == ميونسپل/ ٽائون ڪائونسلون == اوستا محمد ضلعي ۾ 20 يونين ڪائونسلون آهن: يونين ڪائونسلون هيٺ ڏجن ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! تعلقي جو نالو ! ميونسپل ڪارپوريشن ! يونين ڪائونسلن جو انگ |- | [[اوستا محمد]] | MCUsta | 11 |- | [[گنداخه]] | TC | 09 |} == آبادیات == {{bar box |title=سال 2017ع مطابق اوستا محمد ضلعی جی مذہب وار تقسیم<ref name="2017census"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذہب |right1=سیکڑو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.30}} {{bar percent|[[Hinduism in Balochistan|ھندو مذھب]]|darkorange|1.51}} {{bar percent|دیگر|black|0.19}} }} <small>سال 2017ع جي مردم شماري جي وقت ضلعي ۾ 27,372 گھر ۽ 260,865 جي آبادي هئي۔ اوستا محمد ضلعي ۾ جنس جو تناسب 963 عورتون في 1000 مرد ۽ خواندگي جي شرح مردن لاءِ۔ 29.52٪ - 39.72٪ ۽ عورتن لاءِ 19.02٪ ھئی۔ 76,753 (29.42٪) شهري علائقن ۾ رهندا آھن۔ 94,009 (36.03٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آھن۔ سال 2017ع جي آدم شماري جي وقت، آبادي جو 40.18٪ بلوچي، 24.71٪ سنڌي، 19.05٪ سرائيڪي ۽ 14.35٪ براهوي پنهنجي پهرين ٻولي ڳالهائيندو هو۔</small> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] olmztanmxoysju6zfcidee0eyq6pgd0 390683 390682 2026-07-03T20:59:06Z Intisar Ali 8681 /* انتظاميه */ 390683 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Balochistan, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = استه محمد ضلعو | official_name = Usta Muhammad District <br> {{Nastaliq|ضلع استا محمد}} | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Jaffarabad.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = بلوچستان جي نقشي ۾ استه محمد ضلعو هائي لائٽ ڪيل | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coordinates_type = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصير آباد]] | seat_type = صدرمقام | seat = [[اوسته محمد]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = پاڪستان مسلم ليگ | leader_title = ميمبر صوبائي اسيمبلي | leader_name = سردارزاده فيصل خان جمالي | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = انور باديني | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | area_total_km2 = 953 | population_as_of = 2023ع | population_total = 263,202 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = پهرين سيپٽمبر، 2022ع | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = صوبائي اسيمبلي جو تڪ | blank1_info_sec1 = پي بي-13 | demographics1_title1 = Balochi, Sindhi, Brahui, Siraiki | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]], [[Sindhi language|Sindhi]] | website = [http://balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=822&Itemid=1108 Official site] }} '''استه محمد ضلعو''' (بلوچي: استا محمد ماگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nation.com.pk/10-Jun-2022/balochistan-s-new-districts-to-bring-prosperity-farah |title=Balochistan's new districts to bring prosperity: Farah |date=10 June 2022|newspaper=The Nation newspaper|access-date=30 January 2024}}</ref> اهو سيپٽمبر، 2022ع ۾ [[جعفر آباد ضلعو|جعفر آباد ضلعي]] کي ورهائي ٺاهي ویو. استه محمد ضلعو [[سنڌ|سنڌ صوبي]] جي ڀرسان ميداني علائقن ۾ واقع آهي.<ref name="NRB">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad|url-status=dead|title=Tehsils & Unions in the District of Jaffarabad (new Usta Muhammad District created from old Jaffarabad District in 2022)|archive-date=26 March 2012|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|access-date=30 January 2024 |archive-url=http://web.archive.org/web/20120326132034/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=99&dn=Jaffarabad}}</ref> استه محمد ضلعو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي. استه محمد تعلقو ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. == انتظاميه == ضلعو انتظامي طور ھيٺين ٻن تعلقن ۾ ورهايل آھي: • اوستا محمد تعلقو • گنڊاڪا تعلقو == آبهوا == ضلعو ڪڇي ميداني طاس ۾ واقع آهي ۽ ان جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي. هتي اونهارا تمام گرم ۽ خشڪ، جڏهن ته سيارا سرد هوندا آهن. علائقي ۾ سالياني برسات تمام گهٽ، لڳ ڀڳ 90 ملي ميٽر پوي ٿي. 2007ع ۾ [[سامونڊي طوفان ييمين]] کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هي علائقو پڻ متاثر ٿيو هو.<ref name=":0" /> == ميونسپل/ ٽائون ڪائونسلون == اوستا محمد ضلعي ۾ 20 يونين ڪائونسلون آهن: يونين ڪائونسلون هيٺ ڏجن ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! تعلقي جو نالو ! ميونسپل ڪارپوريشن ! يونين ڪائونسلن جو انگ |- | [[اوستا محمد]] | MCUsta | 11 |- | [[گنداخه]] | TC | 09 |} == آبادیات == {{bar box |title=سال 2017ع مطابق اوستا محمد ضلعی جی مذہب وار تقسیم<ref name="2017census"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذہب |right1=سیکڑو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.30}} {{bar percent|[[Hinduism in Balochistan|ھندو مذھب]]|darkorange|1.51}} {{bar percent|دیگر|black|0.19}} }} <small>سال 2017ع جي مردم شماري جي وقت ضلعي ۾ 27,372 گھر ۽ 260,865 جي آبادي هئي۔ اوستا محمد ضلعي ۾ جنس جو تناسب 963 عورتون في 1000 مرد ۽ خواندگي جي شرح مردن لاءِ۔ 29.52٪ - 39.72٪ ۽ عورتن لاءِ 19.02٪ ھئی۔ 76,753 (29.42٪) شهري علائقن ۾ رهندا آھن۔ 94,009 (36.03٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آھن۔ سال 2017ع جي آدم شماري جي وقت، آبادي جو 40.18٪ بلوچي، 24.71٪ سنڌي، 19.05٪ سرائيڪي ۽ 14.35٪ براهوي پنهنجي پهرين ٻولي ڳالهائيندو هو۔</small> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:نصيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:نصير آباد ڊويزن جا ضلعا]] fik07h0717x84dgxu7epptrw9st7t0k 0 74546 390711 383417 2026-07-03T22:16:53Z Intisar Ali 8681 /* تعلقا */ 390711 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لورالائي ڊويزن | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊویزن]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = لورالائي ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = ڊويزنل هيڊ ڪوارٽر | subdivision_name2 = [[لورالائي]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قایم ٿيو | established_date = 2021ع | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظامیہ | governing_body = | leader_party = | leader_title = ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ريجنل پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 10000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 870,000 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|loralai.balochistan.gov.pk}} | footnotes = }}'''لورالائي ڊويزن''' (Loralai Division) پاڪستان جي [[بلوچستان، پاڪستان|صوبي بلوچستان]] جو هڪ [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1632216|title=New division, two districts created in Balochistan|date=30 June 2021}}</ref> اهو سال 2021ع ۾ [[زوب ڊويزن]] کان ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.geo.tv/latest/357607-new-district-division-established-in-balochistan|title=New district, division established in Balochistan}}</ref> ڊويزن ۾ [[برکان ضلعو|بارکان]]، [[لورالائي ضلعو|لورالائي]]، [[موسيٰ خيل ضلعو، پاڪستان|موسيٰ خيل]] ۽ [[دڪي ضلعو|دڪي]] ضلعا شامل آھن. ==آبادي== ==ضلعا== {| class="wikitable sortable" !# !District<ref>{{cite web |title=Divisions/Districts of Pakistan |url=http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |archivedate=30 September 2006 |accessdate=15 April 2015}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Headquarter !Area (km²)<ref name=":02">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) |- |1 |[[برکان ضلعو|بارکان]] |[[Barkhan]] |3,514 |210,249 |59.8 |33.62% |- |2 |[[دڪي ضلعو|دڪي]] |[[Duki, Duki District|Duki]] |4,233 |205,044 |48.4 |44.18% |- |3 |[[موسيٰ خيل ضلعو|موسي خيل]] |[[Musa Khel Bazar]] |5,728 |182,275 |31.8 |36.60% |- |4 |[[لورالائي ضلعو|لورالائي]] |[[Loralai]] |3,785 |272,432 |72.0 |43.16% |} ==تعلقا== {| class="wikitable sortable" ! تحصيل ! ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023) !ڪثافت (ppl/km²) (2023) ! شرح خواندگي (2023) !قلعا |- |- |[[بارکان تعلقو]] |3,514 |210,249 |59.83 |33.62% |[[Barkhan District|Barkhan]] | rowspan="9" |[[Loralai Division|Loralai]] |- |[[دڪي تعلقو]] |938 |137,294 |146.37 |50.48% |[[Duki District|Duki]] |- |[[بوري تعلقو]] |2,203 |225,642 |102.42 |46.82% | rowspan="2" |[[Loralai District|Loralai]] |- |[[ميختر تعلقو]] |1,582 |46,790 |29.58 |24.55% |- |[[درگ تعلقو]] |301 |21,792 |72.40 |65.37% | rowspan="5" |[[Musakhel District, Pakistan|Musakhel]] |- |[[ڪنگري تعلقو (بلوچستان)|ڪنگري تعلقو]] |3,683 |33,618 |9.13 |45.37% |- |[[موسي خيل تعلقو]] |658 |49,809 |75.70 |34.51% |- |تيار ايسوت تعلقو |... |... |... |24.71% |- |[[توئي سر تعلقو]] |539 |56,818 |105.41 |26.06 | |} |1 |[[Barkhan Tehsil]] |3,514 |210,249 |59.83 | |[[Barkhan District|Barkhan]] |- |2 |[[Duki Tehsil]] |938 |137,294 |146.37 | |[[Duki District|Duki]] |- |3 |[[Bori Tehsil]] |2,203 |225,642 |102.42 | | rowspan="2" |[[Loralai District|Loralai]] |- |4 |[[Mekhtar Tehsil]] |1,582 |46,790 |29.58 | |- |5 |[[Darug Tehsil]] |301 |21,792 |72.40 | | rowspan="4" |[[Musakhel District, Pakistan|Musakhel]] |- |6 |[[Kingri Tehseel]] |3,683 |33,618 |9.13 | |- |7 |[[Musakhel Tehsil]] |658 |49,809 |75.70 | |- |8 |[[Toisar Tehsil]] |539 |56,818 |105.41 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لورالائي ڊويزن]] [[زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ڊویزن]] 3473rlrcank1lbcupdpc7531sbm1set 0 75691 390857 308764 2026-07-04T11:22:45Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڍاڊر شھر]] کي [[ڍاڊر]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 308764 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = ڍاڊر | coordinates = {{coord|29.47|67.65|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڪڇي ضلعو]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڍاڊر تعلقو]] | elevation_m = 132 | population_total = 17,276 | population_as_of = 2023ع | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | native_name = {{nq|ڈھاڈر}} | image_skyline = Well at Mehrgarh Archaeological site Dhadar.jpg | image_caption = مهر ڳڙهه قديم آثار جي جاء تي ڪوء }} '''ڍاڊر''' (اردو: ڈھاڈر) پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي ڪڇي ضلعي جو هڪ شهر آهي، جيڪو ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{Citation |title=District Bolan |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |accessdate=2025-03-11 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304074723/http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |dead-url=yes }}</ref> هي شهر، جيڪو هڪ يونين ڪائونسل تي مشتمل آهي، ساڳئي نالي جي تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> اهو ڊگھائي ڦاڪ "0'28°29 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ "0'39°67 اوڀر تي واقع آهي ۽ 132 ميٽر (436 فوٽ) جي اوچائي تي آهي.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/PK/02/Dadhar.html Location of Dadhar - Falling Rain Genomics]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] nrwlyz3fbehujw5ouyg2ac9biom6bw7 390860 390857 2026-07-04T11:24:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 390860 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = ڍاڊر | coordinates = {{coord|29.47|67.65|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڪڇي ضلعو]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڍاڊر تعلقو]] | elevation_m = 132 | population_total = 17,276 | population_as_of = 2023ع | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | native_name = {{nq|ڈھاڈر}} | image_skyline = Well at Mehrgarh Archaeological site Dhadar.jpg | image_caption = مهر ڳڙهه قديم آثار جي جاء تي ڪوء }} '''ڍاڊر''' (اردو: ڈھاڈر) پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي ڪڇي ضلعي جو هڪ شهر آهي، جيڪو ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{Citation |title=District Bolan |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |accessdate=2025-03-11 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304074723/http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |dead-url=yes }}</ref> هي شهر، جيڪو هڪ يونين ڪائونسل تي مشتمل آهي، ساڳئي نالي جي تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> اهو ڊگھائي ڦاڪ "0'28°29 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ "0'39°67 اوڀر تي واقع آهي ۽ 132 ميٽر (436 فوٽ) جي اوچائي تي آهي.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/PK/02/Dadhar.html Location of Dadhar - Falling Rain Genomics]</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|4099|1972|4,561|1981|5,852|1998|12,818|2017|15,240|2023|17,276|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=Area & population of administrative units by rural/urban: 1951-1998 censuses|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} 1972ع ۾ شهر جي آبادي 4,561 هئي، پر [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ]] موجب، آبادي وڌي 17,276 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Dhadar (Kachhi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/kachhi/2030101__dhadar/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] 9vpot0mz728aq73e9iqarnqclf6hrys 390863 390860 2026-07-04T11:26:09Z Intisar Ali 8681 390863 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = ڍاڊر | coordinates = {{coord|29.47|67.65|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڪڇي ضلعو]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڍاڊر تعلقو]] | elevation_m = 132 | population_total = 17,276 | population_as_of = 2023ع | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | native_name = {{nq|ڈھاڈر}} | image_skyline = Well at Mehrgarh Archaeological site Dhadar.jpg | image_caption = مهر ڳڙهه قديم آثار جي جاء تي ڪوء }} '''ڍاڊر''' (اردو: ڈھاڈر) پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي ڪڇي ضلعي جو هڪ شهر آهي، جيڪو ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{Citation |title=District Bolan |url=http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |accessdate=2025-03-11 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304074723/http://www.balochistanpolice.gov.pk/Bolan.php |dead-url=yes }}</ref> هي شهر، جيڪو هڪ يونين ڪائونسل تي مشتمل آهي، ساڳئي نالي جي تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20110807195739/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=100&dn=Bolan Tehsils & Unions in the District of Bolan - Government of Pakistan]</ref> اهو ڊگھائي ڦاڪ "0'28°29 اتر ۽ ويڪرائي ڦاڪ "0'39°67 اوڀر تي واقع آهي ۽ 132 ميٽر (436 فوٽ) جي اوچائي تي آهي.<ref>[https://www.fallingrain.com/world/PK/02/Dadhar.html Location of Dadhar - Falling Rain Genomics]</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|4099|1972|4,561|1981|5,852|1998|12,818|2017|15,240|2023|17,276|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=Area & population of administrative units by rural/urban: 1951-1998 censuses|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} 1972ع ۾ شهر جي آبادي 4,561 هئي، پر [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ]] موجب، آبادي وڌي 17,276 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Dhadar (Kachhi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/kachhi/2030101__dhadar/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:ڪڇي ضلعي جا آباد هنڌ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڪڇي ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شھر]] 8u7wzdpddonz43oh94zehfrumdy1yam 14 79402 390671 286735 2026-07-03T17:16:43Z Memon2025 21315 /* */ 390671 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] 0xx7tbn8togzx7dln076ef6x3ls7p0s 0 79467 390864 287326 2026-07-04T11:27:18Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:تاريخ]]; added [[Category:تاريخ پاڪستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390864 wikitext text/x-wiki [[Image:Kashmir Region November 2019.jpg|thumb|تڪراري ڪشمير واري علائقي جو هڪ نقشو جنهن ۾ ٻه پاڪستان جي انتظام هيٺ علائقا سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن]] [[Image:Flag of Azad Kashmir.svg|thumb|right|[[آزاد ڪشمير]] جو جھنڊو]] '''آزاد ڪشمير جي تاريخ'''، [[ڪشمير]] جي علائقي جو هڪ تڪراري حصو جيڪو هن وقت پاڪستان جي انتظام هيٺ آهي، ڊوگرا جي دور ۾ ڪشمير واري علائقي جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. آزاد ڪشمير پاڪستان جي صوبن [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] جي ڏکڻ ۽ اولھ ۾ بالترتيب سرحدون، اتر ۾ [[گلگت بلتستان]] ۽ اوڀر ۾ هندستان جي رياست ڄمون ۽ ڪشمير سان لڳن ٿيون. ھن علائقي تي ڀارت جي دعويٰ آھي ۽ سال 1947ع کان ھندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ تڪرار جاري آھي.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/politics/260623/pok-is-was-and-will-remain-a-part-of-india-rajnath-singh-in-jammu.html|title=PoK is, was and will remain a part of India: Rajnath Singh in Jammu|last=Correspondent|first=D. C.|date=2023-06-26|website=[[Deccan Chronicle]]|language=en|access-date=2024-03-16}}</ref> ==جديد تاريخ== ===آزاد ڪشمير جي قيام 1949ع کان هينئر تائين=== ==گڏيل قومن جي مداخلت== ==آئيني حيثيت== آزاد ڪشمير جي 49 سيٽن واري قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ 11 جولاءِ تي 1970ع کان وٺي اٺين قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ چونڊون ٿيون (ساتوون 1974ع کان جڏهن پاڪستان هن علائقي کي بالغن جي ووٽ جي حق سان پارلياماني نظام عطا ڪيو). آزاد ڪشمير کي هڪ خودمختيار علائقو قرار ڏنو ويو آهي، پر نقادن جي دعويٰ آهي ته خطي جي چونڊيل سياسي قيادت لاءِ وزير اعظم ۽ صدر جهڙا لقب گمراهه ڪندڙ آهن، ڇاڪاڻ ته اميدوارن کي پاڪستان سان ڪشمير جي الحاق جي حلف نامي تي دستخط ڪرڻ گهرجن. 14 سيپٽمبر، 1994ع تي، آزاد ڪشمير جي سپريم ڪورٽ فيصلو ڪيو ته "اتر علائقا جمون ۽ ڪشمير رياست جو حصو آهن پر آزاد جمون ۽ ڪشمير جو حصو نه آهن جيئن عبوري آئين ايڪٽ 1974ع ۾ بيان ڪيل آهي". هن وقت اترين علائقن کي پاڪستان ۾ سرڪاري طور تي ڪا به نالي واري حيثيت نه آهي. پاڪستان هن علائقي کي پاڪستان جو "صوبو" يا "آزاد ڪشمير" جو حصو نه ٿو سمجهي. اهي سڌو سنئون اسلام آباد کان ناردرن ايريا ڪائونسل ذريعي سنڀاليو ويندو آهي. هڪ چيف ايگزيڪيٽيو (عام طور تي هڪ ريٽائرڊ پاڪستاني فوجي آفيسر)، اسلام آباد طرفان مقرر ڪيل مقامي انتظامي سربراهه آهي. هن علائقي جو هن وقت آزاد ڪشمير اسيمبلي ۽ پاڪستان جي پارليامينٽ ۾ ڪو به نمائندو ناهي. اترين علائقن جي قانون ساز ڪائونسل 29 ميمبر جي رڪنيت سان ٺاهي وئي (بعد ۾ 32 تائين وڌايو ويو)، پر ان جا اختيار محدود آهن. 11 مئي 2007ع تي، اترين علائقن جي چيف ايگزيڪيوٽو، جيڪو پڻ ڪشمير جي معاملن ۽ اتر علائقن جي معاملن جو وزير آهي، اعلان ڪيو ته علائقي کي قومي اسيمبلي ۾ نمائندگي ڪرڻ جو حق آهي. ٻيا مطالبو ڪن ٿا ته ان کي صوبي جو درجو ڏنو وڃي. 1994ع ۾ بلدياتي ادارن جي آرڊيننس ۾ ڪيل تبديلين ۾ عورتن کي وڌيڪ نمائندگي ڏني وئي ۽ ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار مقامي انتظاميا کي ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي، علائقي جي ماڻهن کي بنيادي حق حاصل نه آهن، ڇاڪاڻ ته اهو 1994ع جي قانوني فريم ورڪ آرڊر جي ذريعي جاري آهي. ==آزاد ڪشمير جو ڏينهن== آزاد ڪشمير جو ڏينهن 24 آڪٽوبر 1947ع تي قائم ڪيل آزاد ڄمون ڪشمير حڪومت جو پهريون ڏينهن ملهايو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[گلگت بلتستان]] * [[ڪشمير]] * [[سياچن گليشيئر]] * [[اسڪردو]] ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جي تاريخ]] fnbycnn6o714g4e0w9m7npuk5tof76f 0 80871 390861 339211 2026-07-04T11:24:46Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390861 wikitext text/x-wiki '''اسلامي تاريخ جو هي خاڪو''' [[اسلام جي تاريخ]] ۾ [[عيسوي ڪلينڊر|انگريزي]] ۽ [[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪئلينڊرن]] سان لاڳاپيل آهي. هي خاڪو [[محمد|نبي صلي الله عليه وآله وسلم]] جي زندگيءَ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪا غير مسلمن مطابق اسلام جي شروعات آهي، <ref name="Watt2003">{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC|title=Islam and the Integration of Society|last=Watt|first=William Montgomery|publisher=Psychology Press|year=2003|isbn=978-0-415-17587-6|page=[https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC&pg=PA5 5]|author-link=W. Montgomery Watt|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114062742/https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC|archive-date=2017-01-14}}</ref> پر [[مسلمان|مسلمانن]] مطابق [[اسلام]] شروع کان [[الله]] جو چونڊيل [[مذهب|دين]] آهي.<ref name="Esposito1998">{{ڪتابن مان حوالا|title=Islam: The Straight Path (3rd ed.)|last=Esposito|first=John|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511234-4|pages=9, 12}}</ref> <ref name="Peters2003">{{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F.E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=0-691-11553-2|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]|url-access=registration}}</ref> [[فائل:Allah-green.svg]] ==501 کان 600ع== هيءَ صدي هجرت کان تقريباً 126 کان 23 سال اڳ واري آهي. * 570ع:عام الفيل (هاٿي جو سال): [[محمد|نبي سڳوري صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ولادت کان 50 کان 60 ڏينهن اڳ، [[يمن]] جو حاڪم، ابرهه ڪعبي کي ڊاهڻ لاءِ پنهنجي هاٿين جي فوج سان گڏ [[مڪو|مڪي]] پهتو. * 570ع: ميلاد [[محمد|النبي صلي الله عليه وآله وسلم]]. * 573ع: حضرت [[ابوبڪر صديق]]، سندس سسر ۽ بزرگ ساٿي جي ولادت. * 576ع: [[آمنه بنت وهب|آمنه بنت وھب،]] [[محمد|نبي صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ماءُ جي وفات (تقريبن جي تاريخ). * 576ع: حضرت [[عثمان بن عفان]]، نبي صلي الله عليه وآله وسلم جو ٻه ڀيرا داماد، جي ولادت. * 578ع: عبدالمطلب، نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي ڏاڏي جي وفات (تقريبن جي تاريخ). * 579 کان 582ع: نبي صلي الله عليه وآله وسلم پنهنجي چاچي، ابو طالب سان گڏ [[شام]] جو سفر ڪيو. اتي، "بحيره" نالي جو هڪ عيسائي راهب، دعويٰ ڪري ٿو ته [[محمد]] وٽ هڪ ابراهيمي نبيءَ جو نشان آهي (تقريبن تاريخ). * 582ع: حضرت [[عمر بن خطاب]]، سندس سسر ۽ بزرگ صحابي جي ولادت. * 594ع: [[محمد]] [[خديجة بنت خويلد|بي بي خديجه]] جي ملڪ، [[شام]] جي طرف واپاري قافلي جي اڳواڻي ڪئي ۽ واپس آيا (تقريبن تاريخ). * 595ع: [[محمد]] جي شادي [[خديجة بنت خويلد|بي بي خديجه]] سان گڏ ٿي (تقريبن تاريخ). * 598: [[محمد]] ۽ بي بي خديجه جي پهرين ٻار، قاسم بن محمد جي پيدائش. * 599ع: حضرت [[علي بن ابی طالب|علي بن ابي طالب]]، محمد جو سوٽ ۽ داماد، بي بي [[فاطمه زهرا]] جو مڙس، جي ولادت [[مڪو|مڪي شهر]] ۾ ٿي. *600ع: محمد ۽ خديجه جي وڏي ڌيءَ ۽ ٻيو ٻار زينب جي پيدائش. * 600ع: نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي پهرئين پٽ، قاسم جي وفات. ==601 کان 700ع== ===601 کان 622ع=== هي صدي تقريباً 23 هجري کان 81 هجري کان مطابقت رکي ٿي. * 602: محمد جي ٽئين ٻار ۽ ٻي ڌيءَ [[رقيه بنت محمد]] جي پيدائش، جيڪا ٽئين خليفي [[عثمان]] جي زال هئي. * 604: [[ام ڪلثوم بنت محمد]] جي پيدائش، جيڪا محمد جي ٽئين ڌيءَ هئي. هوءَ پنهنجي ڀيڻ رقيه جي وفات کان پوءِ عثمان جي زال بڻجي وئي. * 605: 24 جولاءِ - محمد جي ڌيءَ [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] جي پيدائش. هوءَ [[علي بن ابی طالب|علي بن ابو طالب]] جي زال هئي ۽ محمد جي سڀني اولادن مان هن جي ذريعي آهي. * 605: محمد [[ڪعبه شريف|ڪعبي]] جي تعمير ۾ مدد ڪيو. * 605: ٻئي خليفي [[عمر]] جي ڌيءَ [[حفصه بنت عمر|حفصه]] جي پيدائش ۽ محمد جي زالن مان هڪ. * 610: 9 فيبروري - [[غار حرا]] ۾ [[قرآن]] جو پهرين [[وحي]]. غار ۾ [[فرشتي]]، [[جبرائيل]] کان کيس پهريون وحي ڏنو ويو. سيده [[خديجة بنت خويلد|خديجه]] پهرين ايمان واري آهي. * 613: محمد ﷺ جي ويجهن خاندانن کي اسلام جي دعوت * 613: [[صفا جبل]] تي اعلان عام ماڻهن کي اسلام جي دعوت * 614: پهرين خليفي [[ابوبڪر]] جي ڌيءَ ۽ محمد ﷺ جي ٻئي زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر|عائشه]] جي پيدائش. * 614: [[قريش]] پاران مسلمانن تي ظلم. مسلمانن جي هڪ جماعت [[حبشه]] ڏانهن هجرت ڪئي. * 615: [[حمزه]] ۽ عمر پاران اسلام قبول ڪرڻ * 616: حبشه ڏانهن ٻي هجرت. 617: قريش پاران [[بنو هاشم]] خاندان ۽ محمد ﷺ جو بائيڪاٽ. * 619: اپريل/مئي - بائيڪاٽ جو خاتمو. [[ابو طالب]] ۽ خديجه جي وفات، [[غم جو سال]]. *602: Birth of Muhammad's third child and second daughter [[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]], wife of third caliph [[Uthman]]. *604: Birth of [[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]], third daughter of Muhammad. She became wife of Uthman after the death of her sister Ruqayyah. *605: 24 July – Birth of [[Fatimah]], the daughter of [[Muhammad]]. She was the wife of [[Ali ibn Abu Talib]] and all of Muhammad's descendants are through her. * 605: Muhammad helps rebuild the [[Ka'ba]].<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661 ] Muhammad helpebuild ...</ref> * 605: Birth of [[Hafsa bint Umar|Hafsa]], daughter of second caliph [[Umar]] and one of the wives of Muhammad. *610: 9 February – The first announced revelation of the [[Qur'an]] in the cave at [[Cave of Hira|Hira]]. He is given his first revelation from the [[Angel Gabriel]] in the cave. [[Khadija]] is the first to believe.<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661] Muhammad is called to prophethood. He receives his first ...</ref> * 613: [[Invitation of the close families of Muhammad]] to Islam * 613: Declaration at [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Safa]] inviting the general public to Islam *614: Birth of [[Aisha]], Daughter of first caliph [[Abu Bakr]] and youngest wife of Muhammad. * 614: Persecution of the Muslims by the [[Quraysh (tribe)|Quraish]]. A party of Muslims [[Migration to Abyssinia|migrates to Abyssinia]]. * 615: Acceptance of Islam by [[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]] and [[Umar]] * 616: Second migration to Abyssinia. * 617: Boycott of the [[Hashemites]] and [[Muhammad]] by the Quraish. * 619: April/May – Lifting of the boycott. Deaths of [[Abu Talib ibn ‘Abd al-Muttalib|Abu Talib]] and [[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]], [[Year of Sorrow]]. * 620: Visit to [[Taif]], as well as [[Isra and Miraj]]. ===622 کان 632ع=== * 622: 9 September – 20 September – [[Hijra (Islam)|Hijra]]&mdash;migration to Medina. First year of Islamic calendar. * 623: January – [[Constitution of Medina]]. Establishment of the [[first Islamic state]]. * 624: [[Battle of Badr]]. Expulsion of the [[Bani Qainuqa]] Jews from [[Medina]]. The direction of prayer is converted from [[Jerusalem]] to [[Mecca]].<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661 ] Battle of Badr, Muslims defeat the Meccans. The direction of prayer ...</ref> * 624: Death of [[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]] daughter of Muhammad and wife of [[Uthman]]. * 625: [[Battle of Uhud]]. Expulsion of [[Banu Nadir]] Jews from Medina. * 625: Birth of [[Hasan ibn Ali]], son of [[Ali]] and [[Fatimah]] and 2nd [[Shia]] [[imams]]. * 626: Birth of [[Husayn ibn Ali]], son of [[Ali]] and [[Fatimah]] and 3rd [[Shia]] [[imams]]. * 627: [[Battle of the Trench]]. Invasion of [[Banu Qurayza]]. * 628: [[Treaty of Hudaybiyyah]]. [[Battle of Khaybar]]. Muhammad sends letters to various heads of states. * 629: Muhammad pilgrimage to [[Mecca]]. [[Battle of Mu'ta]]. * 629: Death of [[Zainab bint Muhammad|Zainab]], eldest daughter of Muhammad and wife of [[Abu al-As ibn al-Rabi'|Abu al-As]] * 630: 11 January – [[Conquest of Mecca]]. [[Battle of Hunayn]]. [[Battle of Autas]]. [[Siege of Ta'if]]. * 630: Death of [[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]] daughter of Muhammad and wife of [[Uthman]]. * 631: [[Battle of Tabouk|Expedition to Tabouk]], [[Ghassanids]]. * 631: Death of Muhammad's son [[Ibrahim ibn Muhammad]] from [[Maria al-Qibtiyya]]. * 631 or 632, tribe of [[Thaqif and Islam|Thaqif adopts Islam]]. * 632: 6 March – [[The Farewell Sermon|Farewell pilgrimage]] at Mecca. * 632: 8 June – Death of Muhammad. ===632 کان661ع=== *Death of [[Fatimah]], his daughter. [[Abu Bakr]] is chosen as [[caliph]] after a fight at Banu Saqifa among those who left the funeral of prophet . [[Battles of Zu Qissa]]. [[Battles of Zu Abraq]]. [[Battle of Buzakha]]. [[Battle of Zafar]]. [[Battle of Naqra]]. Muslims defeat [[Bani Tamim]] and [[Mosailima]]. * 633: Muslims take [[Bahrain]], [[Oman]], [[Yemen]], and [[Hadramaut]]. Raids in [[Iraq]]. [[Battle of Chains]], [[Battle of Saniyy]], [[Battle of Walaja]], [[Battle of Ullais]], [[Battle of Hira]], [[Battle of Al-Anbar]], [[Battle of Ayn al-Tamr]], [[Battle of Dawmat al-Jandal]], [[Battle of Firaz]]. * 634: 22 August – Death of [[Abu Bakr]], the first caliph of Islam. [[Umar ibn al-Khattab]] assumes power as the second caliph. * 634: [[Battle of Bosra]], [[Muslim conquest of Syria|Battle of Damascus]], [[Battle of Ajnadin]]. Death of Abu Bakr. [[Battle of Namaraq]], [[Battle of Saqatia]]. * 635: [[Battle of Bridge]], [[Battle of Buwaib]], Conquest of [[Damascus]], [[Battle of Fahl]]. * 636: [[Battle of Yarmuk]], [[Battle of al-Qādisiyyah]], Conquest of [[Madain Saleh|Madain]]. Naval raid by Muslims on at [[Thane|Tanah]], near [[Mumbai]].<ref>Richards, J.F. (1974). "The Islamic frontier in the east: Expansion into South Asia". Journal of South Asian Studies. Taylor & Francis. 4 (1): 91–109. doi:10.1080/00856407408730690. Retrieved 8 May 2015</ref><ref>{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People | author= R. C. Majumdar| volume=3 |page=167}}</ref> * 637: [[Muslim conquest of the Levant|Conquest of Syria]], [[Siege of Jerusalem (636–637)|Conquest of Jerusalem]], [[Battle of Jalula]]. * 638: Conquest of [[Al-Jazira, Mesopotamia|Jazirah]]. * 639: Conquest of [[Khuzistan]]. Advance into [[Egypt]]. [[Plague of Emmaus]]. * 640: [[Babylon Fortress|Battle of Babylon]] in Egypt. * 641: [[Siege of Alexandria (641)|Conquest of Alexandria]] in Egypt. * 642: [[Battle of Nihawand]]; Conquest of Egypt. * 643: Conquest of [[Azarbaijan]] and [[Tabaristan]] ([[Mazandaran]]). * 644: ** Conquest of [[Fars (region)|Fars]], [[Kerman]], [[Sistan]], [[Mekran]] and [[Kharan, Pakistan|Kharan]]. ** 5 November – [[Umar]], the second caliph, is assassinated and buried in the house of [[Aisha]] in [[Medina]]. [[Uthman ibn Affan]] becomes the caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=26}} * 646: Muslims take [[Greater Khorasan|Khurasan]], [[Armenia]] and [[Asia Minor]]. * 647: Muslims take [[North Africa]]. Conquest of the island of [[Cyprus]]. * 648: Muslims battle against the [[Byzantine Empire|Byzantines]]. * 650: First conflict between Arabs and [[Turkish people|Turks]]. [[Khazars]] defeated an Arab force led by [[Abd ar-Rahman ibn Rabiah]] outside the Khazar town of [[Balanjar]]. * 652: Disaffection against the rule of Uthman. * 655: Naval battle of the Masts against the Byzantines. * 656: ** In the summer a band of tribesmen from Egypt comes to Medina and after unsuccessful negotiations they attack and kill [[Uthman]], the third Caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=26}} [[Ali ibn Abi Talib]] becomes the fourth caliph. ** 10 December – [[Battle of the Camel]] outside [[Basra]] between forces loyal to Ali and dissidents. Decisive victory for Ali.{{sfn|Hawting|2002|p=27}} * 657: ** Ali shifts the capital from [[Medina]] to [[Kufa]]. ** [[Battle of Siffin]] in the late spring or early summer between Ali's and Muawiyah's forces.{{sfn|Hawting|2002|p=28}} * 658: Ali scores a major victory against the [[Kharijites]] at the [[Battle of Nahrawan]].{{sfn|Hawting|2002|p=30}} * 659: Conquest of Egypt by [[Muawiyah I]]. * 659/60: The Syrians pledge their allegiance to Muawiyah as caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=30}} * 660: Ali recaptures [[Hijaz]] and [[Yemen]] from Muawiyah. [[Muawiyah I]] declares himself as the [[caliph]] at [[Damascus]]. * 661: ** 29 January – Ali, fourth Caliph, is assassinated in Kufa, reportedly by [[Kharijites]].{{sfn|Hawting|2002|p=30}} He is buried in [[Najaf]], [[Iraq]]. ===661 کان 700ع=== ** Muawiyah marches on Kufa and wins the acceptance of most of Ali's remaining supporters, marking the end of the ''Fitna''.{{sfn|Hawting|2002|pp=30-1}} * 662: [[Kharijites]]' revolts. * 666: [[Muawia bin Hudeij]] raids [[Sicily]].<ref>A. I. Akram, The Muslim conquest of Egypt and North Africa. Ferozsons, 1977. Page 201</ref> [[Abdu'l-Rahman ibn Abu Bakr]],<ref>The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate By Wilferd Madelung. Page 340.</ref><ref>Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia: A-I, Volume 1 edited by R. Khanam. Page 543</ref> [[Muhammad ibn Maslamah]] and [[Ramlah bint Abi Sufyan]] dies. * 669: [[Hasan ibn Ali]], the second [[Imam]] of the [[Shiite]]s died. [[Husayn ibn Ali]] becomes Imam of [[Ali ibn Abi Talib]]'s followers. [[File:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|thumb|View of the [[Mosque of Uqba]] founded in 670 by Uqba bin Nafe, [[Kairouan]], [[Tunisia]].]] * 670: Advance in North Africa. [[Uqba bin Nafe]] founds the town of [[Kairouan]] in [[Tunisia]].<ref>[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&dq=false&pg=PA260 Clifford Edmund Bosworth (2007), ''Historic Cities of the Islamic World'', BRILL, p. 260]</ref> Conquest of [[Kabul]]. * 672: Capture of the island of [[Rhodes]]. Muslims invade [[Greater Khorasan|Khurasan]]. * 674: The Muslims cross the [[Oxus]]. [[Bukhara]] becomes a vassal state. * 676: [[Muhammad al-Baqir]], the fifth [[imam]] of the [[Shiite]]s is born. * 677: Occupation of [[Samarkand]] and [[Tirmiz]]. Siege of [[Constantinople]]. * 680: 28 April – Death of Muawiyah. [[Yazid I]] becomes [[caliph]]. * 680: 10 October – [[Battle of Karbala]] and [[Husayn bin Ali]] is killed along with his companions. [[Ali ibn Husayn]] becomes [[Imam]] of [[Ali ibn Abi Talib]]'s followers. * 682: North Africa [[Uqba bin Nafe]] marches to the Atlantic, is ambushed and killed at Biskra. The Muslims evacuate [[Kairouan]] and withdraw to [[Burqa]]. * 683: 11 November – Death of [[Yazid I]]. [[Muawiya II]] becomes caliph. * 684: June – [[Muawiya II]] abdicated.[[File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|thumb|View of the [[Dome of the Rock]] built between 685 and 692 by Umayyad caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]], [[East Jerusalem|Jerusalem]], [[Palestine]].]] * 684: [[Abd Allah ibn Zubayr]] declares himself as the caliph at [[Mecca]]. [[Marwan I]] becomes the caliph at [[Damascus]]. [[Battle of Marj Rahit (684)|Battle of Marj Rahit]]. * 685: Death of Marwan I. [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] becomes the caliph at Damascus. [[Battle of 'Ayn al-Warda]]. * 686: [[Al-Mukhtar]] declares himself as the caliph at [[Kufa]]. * 687: [[Battle of Kufa]] between the forces of Mukhtar and [[Abd Allah ibn Zubayr]]. Mukhtar killed. * 691: [[Battle of Maskin]]. Kufa falls to [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]]. * 692: October – The fall of Mecca. Death of ibn Zubayr. Abdul Malik becomes the sole caliph. * 695: [[Kharijites]]' revolts in Jazira and Ahwaz. [[Battle of the Karun]]. Muslims wage war against [[Kahina]] in [[North Africa]]. The Muslims once again withdraw to Barqa. They advance in [[Transoxiana]] and occupy [[Kish, Iran|Kish]]. * 700: Muslims proselytised the pagan [[Berber people|Berbers]] in [[North Africa]] and convert most of them to Islam in a short period of time. By the end of this century, the global Muslim population had grown to 1 percent of the total. ==اسلامي يا قمري ڪئلينڊر== <small> * 53 ق.هجري - 1 هجري (ولادت، نبوت، هجرت) * 01 هجري - 100 هجري (پهرين صدي) (وفات) * 101 هجري - 200 هجري (ٻئي صدي) (راشد) * 201 هجري - 300 هجري (ٽئي صدي) (اموي) * 301 هجري - 400 هجري (چوٿين) (عباسي) * 401 هجري - 500 هجري (پنجين) (فاطمي) * 501 هجري - 600 هجري (ڇهين) (ايوبي) * 601 هجري - 700 هجري (ستين) (مملوڪ) * 701 هجري - 800 هجري (اٺين) (سلجوقي) * 801 هجري - 900 هجري (نائين) (عثماني) * 901 هجري -1000 هجري (ڏهين) (مغل) * 1001 هجر -1100 هجري (يارهين) (مجدد) * 1101 هجر -1200 هجري (ٻارهين) (ڪانيم) * 1201 هجر -1300 هجري (تيرهين) (فرنگي) * 1301 هجر -1400 هجري (چوڊين) (آزادي) * 1401 هجر -1450 هجري (15هين) (موجوده)</small> ==عيسوي يا شمسي ڪيلينڊر== <small> * 501- 600 (ڇهين صدي) (ولادت) * 601- 700 (ستين صدي) (نبوت، خلافت) * 701- 800 (اٺين صدي) (اموي، عباسي) * 801- 900 (نائين صدي) (عباسي، فاطمي) * 901- 1000 (ڏهين صدي) (فاطمي، ايوبي) * 1001- 1100 (يارهين صدي) (صليبي جنگون) * 1101- 1200 (ٻارهين صدي) (مملوڪ) * 1201- 1300 (تيرهين صدي) (سلجوق) * 1301- 1400 (چوڊين صدي) (بربر) * 1401- 1500 (پندرهين صدي) (بورنو) * 1501- 1600 (سورهين صدي) (عثماني) * 1601- 1700 (سترهين صدي) (مغل) * 1701- 1800 (ارڙهين صدي) (صفوي) * 1801- 1900 (اڻويهين صدي) غلامي * 1901- 2000 (ويهين صدي) آزادي * 2001- 2025 (ايڪويهين صدي) موجوده</small> ==قمري ۽ شمسي ڪيلينڊر ۾ مطابقت== ===ولادت ۽ نبوت=== * 570ع (53 ق.هجري) - [[محمد]] جي ولادت * [[محمد]] جي ولادت * 609ع (13 ق.هجري) - [[اسلام]] جي بعثت ===هجرت=== * 618ع (1 هجري) [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت * 618ع - [[پهرين اسلامي رياست]] * 619ع - [[غزوہ بدر]] * 620ع - [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] * 625ع - [[غزوه خندق|غزوہ خندق]] * 627ع - [[تبوڪ جي مهم]] * 628ع - [[خيبر جي جنگ|غزوہ خيبر]] * 630ع - [[حديبيہ معاھدو|صلح حديبيه]] * 631ع - [[مڪي جي فتح]] * 8 جون، 632ع (12 ربيع الاول، 11 هجري) - وصال ===راشدون خلافت=== * [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] * [[ابوبڪر]] * [[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] * [[عمر]] * [[قادسيه جي جنگ]] * [[عراق]] جي فتح * [[فارس]] جي فتح * [[يرموڪ جي جنگ]] * [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام جي فتح]] * [[اردن]] جي فتح * [[شام]] جي فتح * [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي فتح * [[مصر]] جي فتح * [[عثمان]] * [[علي]] ===اموي دور=== * [[بنو اميه]] * [[اموي خلافت]] * [[امير معاويہ|معاويه]] * [[حسن]] * [[حسين ابن علي|حسين]] * [[ڪربلا جي جنگ]] * [[حديث]]، [[امام بخاري|بخاري]]، [[امام مسلم|مسلم]] * [[محمد بن قاسم]] ===عباسي دور=== * [[عباسي خلافت]] * [[عباسي خلافت]] * [[فقه]] [[امام ابو حنيفه|ابو حنيفه]] * [[اندلس]] ===فاطمي دور=== * [[فاطمي خلافت]] * [[صلاح الدين ايوبي]] * [[صلح امام حسن]] * [[مملوڪ سلطنت]] * [[بغداد|بغداد جي تباهي]] ===عثماني سلطنت=== * [[عثماني سلطنت]] * [[سلطنت دهلي|دهلي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] * [[عثماني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] * [[برطانوي راڄ]] ڏهين عيسوي (288 هجري - 391 هجري) 11 هين عيسوي (391 هجري - 494 هجري) 12 هين عيسوي (494 هجري - 597 هجري) 13 هين عيسوي (597 هجري - 700 هجري) 14 هين عيسوي (700 هجري - 803 هجري) علائقائي سلطنتون ۽ خاندان ( * [[عثماني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] ===نوآبادياتي دور=== [[نوآبادياتي دور]] 15 هين عيسوي (803 هجري - 906 هجري) 16 هين عيسوي (906 هجري - 1009 هجري) 17 هين عيسوي (1009 هجري - 1112 هجري) 18 هين عيسوي (1112 هجري - 1215 هجري) 19 هين عيسوي (1215 هجري - 1318 هجري) * [[نوآبادياتي دور]] جو آخري دور ۽ پوسٽ-نوآبادياتي دور جو وقت قومي رياستون 20 عيسوي (1318 هجري - 1421 هجري) 21 عيسوي (1421 هجري - موجوده) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:خاڪا]] [[زمرو:اسلام جي تاريخ]] rmpvbfoobsn8ojqspt2iw40wwgwed9q 390862 390861 2026-07-04T11:25:37Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اسلام جي تاريخ]]; added [[Category:تاريخ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390862 wikitext text/x-wiki '''اسلامي تاريخ جو هي خاڪو''' [[اسلام جي تاريخ]] ۾ [[عيسوي ڪلينڊر|انگريزي]] ۽ [[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪئلينڊرن]] سان لاڳاپيل آهي. هي خاڪو [[محمد|نبي صلي الله عليه وآله وسلم]] جي زندگيءَ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪا غير مسلمن مطابق اسلام جي شروعات آهي، <ref name="Watt2003">{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC|title=Islam and the Integration of Society|last=Watt|first=William Montgomery|publisher=Psychology Press|year=2003|isbn=978-0-415-17587-6|page=[https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC&pg=PA5 5]|author-link=W. Montgomery Watt|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114062742/https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC|archive-date=2017-01-14}}</ref> پر [[مسلمان|مسلمانن]] مطابق [[اسلام]] شروع کان [[الله]] جو چونڊيل [[مذهب|دين]] آهي.<ref name="Esposito1998">{{ڪتابن مان حوالا|title=Islam: The Straight Path (3rd ed.)|last=Esposito|first=John|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511234-4|pages=9, 12}}</ref> <ref name="Peters2003">{{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F.E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=0-691-11553-2|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]|url-access=registration}}</ref> [[فائل:Allah-green.svg]] ==501 کان 600ع== هيءَ صدي هجرت کان تقريباً 126 کان 23 سال اڳ واري آهي. * 570ع:عام الفيل (هاٿي جو سال): [[محمد|نبي سڳوري صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ولادت کان 50 کان 60 ڏينهن اڳ، [[يمن]] جو حاڪم، ابرهه ڪعبي کي ڊاهڻ لاءِ پنهنجي هاٿين جي فوج سان گڏ [[مڪو|مڪي]] پهتو. * 570ع: ميلاد [[محمد|النبي صلي الله عليه وآله وسلم]]. * 573ع: حضرت [[ابوبڪر صديق]]، سندس سسر ۽ بزرگ ساٿي جي ولادت. * 576ع: [[آمنه بنت وهب|آمنه بنت وھب،]] [[محمد|نبي صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ماءُ جي وفات (تقريبن جي تاريخ). * 576ع: حضرت [[عثمان بن عفان]]، نبي صلي الله عليه وآله وسلم جو ٻه ڀيرا داماد، جي ولادت. * 578ع: عبدالمطلب، نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي ڏاڏي جي وفات (تقريبن جي تاريخ). * 579 کان 582ع: نبي صلي الله عليه وآله وسلم پنهنجي چاچي، ابو طالب سان گڏ [[شام]] جو سفر ڪيو. اتي، "بحيره" نالي جو هڪ عيسائي راهب، دعويٰ ڪري ٿو ته [[محمد]] وٽ هڪ ابراهيمي نبيءَ جو نشان آهي (تقريبن تاريخ). * 582ع: حضرت [[عمر بن خطاب]]، سندس سسر ۽ بزرگ صحابي جي ولادت. * 594ع: [[محمد]] [[خديجة بنت خويلد|بي بي خديجه]] جي ملڪ، [[شام]] جي طرف واپاري قافلي جي اڳواڻي ڪئي ۽ واپس آيا (تقريبن تاريخ). * 595ع: [[محمد]] جي شادي [[خديجة بنت خويلد|بي بي خديجه]] سان گڏ ٿي (تقريبن تاريخ). * 598: [[محمد]] ۽ بي بي خديجه جي پهرين ٻار، قاسم بن محمد جي پيدائش. * 599ع: حضرت [[علي بن ابی طالب|علي بن ابي طالب]]، محمد جو سوٽ ۽ داماد، بي بي [[فاطمه زهرا]] جو مڙس، جي ولادت [[مڪو|مڪي شهر]] ۾ ٿي. *600ع: محمد ۽ خديجه جي وڏي ڌيءَ ۽ ٻيو ٻار زينب جي پيدائش. * 600ع: نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي پهرئين پٽ، قاسم جي وفات. ==601 کان 700ع== ===601 کان 622ع=== هي صدي تقريباً 23 هجري کان 81 هجري کان مطابقت رکي ٿي. * 602: محمد جي ٽئين ٻار ۽ ٻي ڌيءَ [[رقيه بنت محمد]] جي پيدائش، جيڪا ٽئين خليفي [[عثمان]] جي زال هئي. * 604: [[ام ڪلثوم بنت محمد]] جي پيدائش، جيڪا محمد جي ٽئين ڌيءَ هئي. هوءَ پنهنجي ڀيڻ رقيه جي وفات کان پوءِ عثمان جي زال بڻجي وئي. * 605: 24 جولاءِ - محمد جي ڌيءَ [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] جي پيدائش. هوءَ [[علي بن ابی طالب|علي بن ابو طالب]] جي زال هئي ۽ محمد جي سڀني اولادن مان هن جي ذريعي آهي. * 605: محمد [[ڪعبه شريف|ڪعبي]] جي تعمير ۾ مدد ڪيو. * 605: ٻئي خليفي [[عمر]] جي ڌيءَ [[حفصه بنت عمر|حفصه]] جي پيدائش ۽ محمد جي زالن مان هڪ. * 610: 9 فيبروري - [[غار حرا]] ۾ [[قرآن]] جو پهرين [[وحي]]. غار ۾ [[فرشتي]]، [[جبرائيل]] کان کيس پهريون وحي ڏنو ويو. سيده [[خديجة بنت خويلد|خديجه]] پهرين ايمان واري آهي. * 613: محمد ﷺ جي ويجهن خاندانن کي اسلام جي دعوت * 613: [[صفا جبل]] تي اعلان عام ماڻهن کي اسلام جي دعوت * 614: پهرين خليفي [[ابوبڪر]] جي ڌيءَ ۽ محمد ﷺ جي ٻئي زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر|عائشه]] جي پيدائش. * 614: [[قريش]] پاران مسلمانن تي ظلم. مسلمانن جي هڪ جماعت [[حبشه]] ڏانهن هجرت ڪئي. * 615: [[حمزه]] ۽ عمر پاران اسلام قبول ڪرڻ * 616: حبشه ڏانهن ٻي هجرت. 617: قريش پاران [[بنو هاشم]] خاندان ۽ محمد ﷺ جو بائيڪاٽ. * 619: اپريل/مئي - بائيڪاٽ جو خاتمو. [[ابو طالب]] ۽ خديجه جي وفات، [[غم جو سال]]. *602: Birth of Muhammad's third child and second daughter [[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]], wife of third caliph [[Uthman]]. *604: Birth of [[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]], third daughter of Muhammad. She became wife of Uthman after the death of her sister Ruqayyah. *605: 24 July – Birth of [[Fatimah]], the daughter of [[Muhammad]]. She was the wife of [[Ali ibn Abu Talib]] and all of Muhammad's descendants are through her. * 605: Muhammad helps rebuild the [[Ka'ba]].<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661 ] Muhammad helpebuild ...</ref> * 605: Birth of [[Hafsa bint Umar|Hafsa]], daughter of second caliph [[Umar]] and one of the wives of Muhammad. *610: 9 February – The first announced revelation of the [[Qur'an]] in the cave at [[Cave of Hira|Hira]]. He is given his first revelation from the [[Angel Gabriel]] in the cave. [[Khadija]] is the first to believe.<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661] Muhammad is called to prophethood. He receives his first ...</ref> * 613: [[Invitation of the close families of Muhammad]] to Islam * 613: Declaration at [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Safa]] inviting the general public to Islam *614: Birth of [[Aisha]], Daughter of first caliph [[Abu Bakr]] and youngest wife of Muhammad. * 614: Persecution of the Muslims by the [[Quraysh (tribe)|Quraish]]. A party of Muslims [[Migration to Abyssinia|migrates to Abyssinia]]. * 615: Acceptance of Islam by [[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]] and [[Umar]] * 616: Second migration to Abyssinia. * 617: Boycott of the [[Hashemites]] and [[Muhammad]] by the Quraish. * 619: April/May – Lifting of the boycott. Deaths of [[Abu Talib ibn ‘Abd al-Muttalib|Abu Talib]] and [[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]], [[Year of Sorrow]]. * 620: Visit to [[Taif]], as well as [[Isra and Miraj]]. ===622 کان 632ع=== * 622: 9 September – 20 September – [[Hijra (Islam)|Hijra]]&mdash;migration to Medina. First year of Islamic calendar. * 623: January – [[Constitution of Medina]]. Establishment of the [[first Islamic state]]. * 624: [[Battle of Badr]]. Expulsion of the [[Bani Qainuqa]] Jews from [[Medina]]. The direction of prayer is converted from [[Jerusalem]] to [[Mecca]].<ref>[http://www.thirteen.org/edonline/accessislam/timeline560.html Life of Muhammad: 560-661 ] Battle of Badr, Muslims defeat the Meccans. The direction of prayer ...</ref> * 624: Death of [[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]] daughter of Muhammad and wife of [[Uthman]]. * 625: [[Battle of Uhud]]. Expulsion of [[Banu Nadir]] Jews from Medina. * 625: Birth of [[Hasan ibn Ali]], son of [[Ali]] and [[Fatimah]] and 2nd [[Shia]] [[imams]]. * 626: Birth of [[Husayn ibn Ali]], son of [[Ali]] and [[Fatimah]] and 3rd [[Shia]] [[imams]]. * 627: [[Battle of the Trench]]. Invasion of [[Banu Qurayza]]. * 628: [[Treaty of Hudaybiyyah]]. [[Battle of Khaybar]]. Muhammad sends letters to various heads of states. * 629: Muhammad pilgrimage to [[Mecca]]. [[Battle of Mu'ta]]. * 629: Death of [[Zainab bint Muhammad|Zainab]], eldest daughter of Muhammad and wife of [[Abu al-As ibn al-Rabi'|Abu al-As]] * 630: 11 January – [[Conquest of Mecca]]. [[Battle of Hunayn]]. [[Battle of Autas]]. [[Siege of Ta'if]]. * 630: Death of [[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]] daughter of Muhammad and wife of [[Uthman]]. * 631: [[Battle of Tabouk|Expedition to Tabouk]], [[Ghassanids]]. * 631: Death of Muhammad's son [[Ibrahim ibn Muhammad]] from [[Maria al-Qibtiyya]]. * 631 or 632, tribe of [[Thaqif and Islam|Thaqif adopts Islam]]. * 632: 6 March – [[The Farewell Sermon|Farewell pilgrimage]] at Mecca. * 632: 8 June – Death of Muhammad. ===632 کان661ع=== *Death of [[Fatimah]], his daughter. [[Abu Bakr]] is chosen as [[caliph]] after a fight at Banu Saqifa among those who left the funeral of prophet . [[Battles of Zu Qissa]]. [[Battles of Zu Abraq]]. [[Battle of Buzakha]]. [[Battle of Zafar]]. [[Battle of Naqra]]. Muslims defeat [[Bani Tamim]] and [[Mosailima]]. * 633: Muslims take [[Bahrain]], [[Oman]], [[Yemen]], and [[Hadramaut]]. Raids in [[Iraq]]. [[Battle of Chains]], [[Battle of Saniyy]], [[Battle of Walaja]], [[Battle of Ullais]], [[Battle of Hira]], [[Battle of Al-Anbar]], [[Battle of Ayn al-Tamr]], [[Battle of Dawmat al-Jandal]], [[Battle of Firaz]]. * 634: 22 August – Death of [[Abu Bakr]], the first caliph of Islam. [[Umar ibn al-Khattab]] assumes power as the second caliph. * 634: [[Battle of Bosra]], [[Muslim conquest of Syria|Battle of Damascus]], [[Battle of Ajnadin]]. Death of Abu Bakr. [[Battle of Namaraq]], [[Battle of Saqatia]]. * 635: [[Battle of Bridge]], [[Battle of Buwaib]], Conquest of [[Damascus]], [[Battle of Fahl]]. * 636: [[Battle of Yarmuk]], [[Battle of al-Qādisiyyah]], Conquest of [[Madain Saleh|Madain]]. Naval raid by Muslims on at [[Thane|Tanah]], near [[Mumbai]].<ref>Richards, J.F. (1974). "The Islamic frontier in the east: Expansion into South Asia". Journal of South Asian Studies. Taylor & Francis. 4 (1): 91–109. doi:10.1080/00856407408730690. Retrieved 8 May 2015</ref><ref>{{cite book |title=The History and Culture of the Indian People | author= R. C. Majumdar| volume=3 |page=167}}</ref> * 637: [[Muslim conquest of the Levant|Conquest of Syria]], [[Siege of Jerusalem (636–637)|Conquest of Jerusalem]], [[Battle of Jalula]]. * 638: Conquest of [[Al-Jazira, Mesopotamia|Jazirah]]. * 639: Conquest of [[Khuzistan]]. Advance into [[Egypt]]. [[Plague of Emmaus]]. * 640: [[Babylon Fortress|Battle of Babylon]] in Egypt. * 641: [[Siege of Alexandria (641)|Conquest of Alexandria]] in Egypt. * 642: [[Battle of Nihawand]]; Conquest of Egypt. * 643: Conquest of [[Azarbaijan]] and [[Tabaristan]] ([[Mazandaran]]). * 644: ** Conquest of [[Fars (region)|Fars]], [[Kerman]], [[Sistan]], [[Mekran]] and [[Kharan, Pakistan|Kharan]]. ** 5 November – [[Umar]], the second caliph, is assassinated and buried in the house of [[Aisha]] in [[Medina]]. [[Uthman ibn Affan]] becomes the caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=26}} * 646: Muslims take [[Greater Khorasan|Khurasan]], [[Armenia]] and [[Asia Minor]]. * 647: Muslims take [[North Africa]]. Conquest of the island of [[Cyprus]]. * 648: Muslims battle against the [[Byzantine Empire|Byzantines]]. * 650: First conflict between Arabs and [[Turkish people|Turks]]. [[Khazars]] defeated an Arab force led by [[Abd ar-Rahman ibn Rabiah]] outside the Khazar town of [[Balanjar]]. * 652: Disaffection against the rule of Uthman. * 655: Naval battle of the Masts against the Byzantines. * 656: ** In the summer a band of tribesmen from Egypt comes to Medina and after unsuccessful negotiations they attack and kill [[Uthman]], the third Caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=26}} [[Ali ibn Abi Talib]] becomes the fourth caliph. ** 10 December – [[Battle of the Camel]] outside [[Basra]] between forces loyal to Ali and dissidents. Decisive victory for Ali.{{sfn|Hawting|2002|p=27}} * 657: ** Ali shifts the capital from [[Medina]] to [[Kufa]]. ** [[Battle of Siffin]] in the late spring or early summer between Ali's and Muawiyah's forces.{{sfn|Hawting|2002|p=28}} * 658: Ali scores a major victory against the [[Kharijites]] at the [[Battle of Nahrawan]].{{sfn|Hawting|2002|p=30}} * 659: Conquest of Egypt by [[Muawiyah I]]. * 659/60: The Syrians pledge their allegiance to Muawiyah as caliph.{{sfn|Hawting|2002|p=30}} * 660: Ali recaptures [[Hijaz]] and [[Yemen]] from Muawiyah. [[Muawiyah I]] declares himself as the [[caliph]] at [[Damascus]]. * 661: ** 29 January – Ali, fourth Caliph, is assassinated in Kufa, reportedly by [[Kharijites]].{{sfn|Hawting|2002|p=30}} He is buried in [[Najaf]], [[Iraq]]. ===661 کان 700ع=== ** Muawiyah marches on Kufa and wins the acceptance of most of Ali's remaining supporters, marking the end of the ''Fitna''.{{sfn|Hawting|2002|pp=30-1}} * 662: [[Kharijites]]' revolts. * 666: [[Muawia bin Hudeij]] raids [[Sicily]].<ref>A. I. Akram, The Muslim conquest of Egypt and North Africa. Ferozsons, 1977. Page 201</ref> [[Abdu'l-Rahman ibn Abu Bakr]],<ref>The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate By Wilferd Madelung. Page 340.</ref><ref>Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia: A-I, Volume 1 edited by R. Khanam. Page 543</ref> [[Muhammad ibn Maslamah]] and [[Ramlah bint Abi Sufyan]] dies. * 669: [[Hasan ibn Ali]], the second [[Imam]] of the [[Shiite]]s died. [[Husayn ibn Ali]] becomes Imam of [[Ali ibn Abi Talib]]'s followers. [[File:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|thumb|View of the [[Mosque of Uqba]] founded in 670 by Uqba bin Nafe, [[Kairouan]], [[Tunisia]].]] * 670: Advance in North Africa. [[Uqba bin Nafe]] founds the town of [[Kairouan]] in [[Tunisia]].<ref>[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&dq=false&pg=PA260 Clifford Edmund Bosworth (2007), ''Historic Cities of the Islamic World'', BRILL, p. 260]</ref> Conquest of [[Kabul]]. * 672: Capture of the island of [[Rhodes]]. Muslims invade [[Greater Khorasan|Khurasan]]. * 674: The Muslims cross the [[Oxus]]. [[Bukhara]] becomes a vassal state. * 676: [[Muhammad al-Baqir]], the fifth [[imam]] of the [[Shiite]]s is born. * 677: Occupation of [[Samarkand]] and [[Tirmiz]]. Siege of [[Constantinople]]. * 680: 28 April – Death of Muawiyah. [[Yazid I]] becomes [[caliph]]. * 680: 10 October – [[Battle of Karbala]] and [[Husayn bin Ali]] is killed along with his companions. [[Ali ibn Husayn]] becomes [[Imam]] of [[Ali ibn Abi Talib]]'s followers. * 682: North Africa [[Uqba bin Nafe]] marches to the Atlantic, is ambushed and killed at Biskra. The Muslims evacuate [[Kairouan]] and withdraw to [[Burqa]]. * 683: 11 November – Death of [[Yazid I]]. [[Muawiya II]] becomes caliph. * 684: June – [[Muawiya II]] abdicated.[[File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|thumb|View of the [[Dome of the Rock]] built between 685 and 692 by Umayyad caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]], [[East Jerusalem|Jerusalem]], [[Palestine]].]] * 684: [[Abd Allah ibn Zubayr]] declares himself as the caliph at [[Mecca]]. [[Marwan I]] becomes the caliph at [[Damascus]]. [[Battle of Marj Rahit (684)|Battle of Marj Rahit]]. * 685: Death of Marwan I. [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] becomes the caliph at Damascus. [[Battle of 'Ayn al-Warda]]. * 686: [[Al-Mukhtar]] declares himself as the caliph at [[Kufa]]. * 687: [[Battle of Kufa]] between the forces of Mukhtar and [[Abd Allah ibn Zubayr]]. Mukhtar killed. * 691: [[Battle of Maskin]]. Kufa falls to [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]]. * 692: October – The fall of Mecca. Death of ibn Zubayr. Abdul Malik becomes the sole caliph. * 695: [[Kharijites]]' revolts in Jazira and Ahwaz. [[Battle of the Karun]]. Muslims wage war against [[Kahina]] in [[North Africa]]. The Muslims once again withdraw to Barqa. They advance in [[Transoxiana]] and occupy [[Kish, Iran|Kish]]. * 700: Muslims proselytised the pagan [[Berber people|Berbers]] in [[North Africa]] and convert most of them to Islam in a short period of time. By the end of this century, the global Muslim population had grown to 1 percent of the total. ==اسلامي يا قمري ڪئلينڊر== <small> * 53 ق.هجري - 1 هجري (ولادت، نبوت، هجرت) * 01 هجري - 100 هجري (پهرين صدي) (وفات) * 101 هجري - 200 هجري (ٻئي صدي) (راشد) * 201 هجري - 300 هجري (ٽئي صدي) (اموي) * 301 هجري - 400 هجري (چوٿين) (عباسي) * 401 هجري - 500 هجري (پنجين) (فاطمي) * 501 هجري - 600 هجري (ڇهين) (ايوبي) * 601 هجري - 700 هجري (ستين) (مملوڪ) * 701 هجري - 800 هجري (اٺين) (سلجوقي) * 801 هجري - 900 هجري (نائين) (عثماني) * 901 هجري -1000 هجري (ڏهين) (مغل) * 1001 هجر -1100 هجري (يارهين) (مجدد) * 1101 هجر -1200 هجري (ٻارهين) (ڪانيم) * 1201 هجر -1300 هجري (تيرهين) (فرنگي) * 1301 هجر -1400 هجري (چوڊين) (آزادي) * 1401 هجر -1450 هجري (15هين) (موجوده)</small> ==عيسوي يا شمسي ڪيلينڊر== <small> * 501- 600 (ڇهين صدي) (ولادت) * 601- 700 (ستين صدي) (نبوت، خلافت) * 701- 800 (اٺين صدي) (اموي، عباسي) * 801- 900 (نائين صدي) (عباسي، فاطمي) * 901- 1000 (ڏهين صدي) (فاطمي، ايوبي) * 1001- 1100 (يارهين صدي) (صليبي جنگون) * 1101- 1200 (ٻارهين صدي) (مملوڪ) * 1201- 1300 (تيرهين صدي) (سلجوق) * 1301- 1400 (چوڊين صدي) (بربر) * 1401- 1500 (پندرهين صدي) (بورنو) * 1501- 1600 (سورهين صدي) (عثماني) * 1601- 1700 (سترهين صدي) (مغل) * 1701- 1800 (ارڙهين صدي) (صفوي) * 1801- 1900 (اڻويهين صدي) غلامي * 1901- 2000 (ويهين صدي) آزادي * 2001- 2025 (ايڪويهين صدي) موجوده</small> ==قمري ۽ شمسي ڪيلينڊر ۾ مطابقت== ===ولادت ۽ نبوت=== * 570ع (53 ق.هجري) - [[محمد]] جي ولادت * [[محمد]] جي ولادت * 609ع (13 ق.هجري) - [[اسلام]] جي بعثت ===هجرت=== * 618ع (1 هجري) [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت * 618ع - [[پهرين اسلامي رياست]] * 619ع - [[غزوہ بدر]] * 620ع - [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] * 625ع - [[غزوه خندق|غزوہ خندق]] * 627ع - [[تبوڪ جي مهم]] * 628ع - [[خيبر جي جنگ|غزوہ خيبر]] * 630ع - [[حديبيہ معاھدو|صلح حديبيه]] * 631ع - [[مڪي جي فتح]] * 8 جون، 632ع (12 ربيع الاول، 11 هجري) - وصال ===راشدون خلافت=== * [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] * [[ابوبڪر]] * [[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] * [[عمر]] * [[قادسيه جي جنگ]] * [[عراق]] جي فتح * [[فارس]] جي فتح * [[يرموڪ جي جنگ]] * [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام جي فتح]] * [[اردن]] جي فتح * [[شام]] جي فتح * [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي فتح * [[مصر]] جي فتح * [[عثمان]] * [[علي]] ===اموي دور=== * [[بنو اميه]] * [[اموي خلافت]] * [[امير معاويہ|معاويه]] * [[حسن]] * [[حسين ابن علي|حسين]] * [[ڪربلا جي جنگ]] * [[حديث]]، [[امام بخاري|بخاري]]، [[امام مسلم|مسلم]] * [[محمد بن قاسم]] ===عباسي دور=== * [[عباسي خلافت]] * [[عباسي خلافت]] * [[فقه]] [[امام ابو حنيفه|ابو حنيفه]] * [[اندلس]] ===فاطمي دور=== * [[فاطمي خلافت]] * [[صلاح الدين ايوبي]] * [[صلح امام حسن]] * [[مملوڪ سلطنت]] * [[بغداد|بغداد جي تباهي]] ===عثماني سلطنت=== * [[عثماني سلطنت]] * [[سلطنت دهلي|دهلي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] * [[عثماني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] * [[برطانوي راڄ]] ڏهين عيسوي (288 هجري - 391 هجري) 11 هين عيسوي (391 هجري - 494 هجري) 12 هين عيسوي (494 هجري - 597 هجري) 13 هين عيسوي (597 هجري - 700 هجري) 14 هين عيسوي (700 هجري - 803 هجري) علائقائي سلطنتون ۽ خاندان ( * [[عثماني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[مغل سلطنت]] ===نوآبادياتي دور=== [[نوآبادياتي دور]] 15 هين عيسوي (803 هجري - 906 هجري) 16 هين عيسوي (906 هجري - 1009 هجري) 17 هين عيسوي (1009 هجري - 1112 هجري) 18 هين عيسوي (1112 هجري - 1215 هجري) 19 هين عيسوي (1215 هجري - 1318 هجري) * [[نوآبادياتي دور]] جو آخري دور ۽ پوسٽ-نوآبادياتي دور جو وقت قومي رياستون 20 عيسوي (1318 هجري - 1421 هجري) 21 عيسوي (1421 هجري - موجوده) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:خاڪا]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] sb6neneb7f144dyp2l8rqp2r116139l 0 82004 390684 308283 2026-07-03T21:01:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 390684 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement | name = اوستا محمد | other_name = | native_name = اوستہ محمد | native_name_lang = ur | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = اوستا محمد جو فضائي منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوستا محمد ضلعو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 978 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = | population_total = 64,632 | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | blank_name = ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank_info = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] }} '''اوستا محمد''' ([[اردو]]: اُستہ محمد، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: اُستہ محمد) [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر، ذيلي انتظامي ڀاڱو ۽ [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1162868.html |access-date=2025-02-04 |website=www.mindat.org}}</ref> شهر جي ڪل ايراضي 978&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] 0gzuq1w7z3fyh3nv7mpqsgxyrvwd0gf 390685 390684 2026-07-03T21:02:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 390685 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement | name = اوستا محمد | other_name = | native_name = اوستہ محمد | native_name_lang = ur | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = اوستا محمد جو فضائي منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوستا محمد ضلعو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 978 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = | population_total = 64,632 | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | blank_name = ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank_info = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] }} '''اوستا محمد''' ([[اردو]]: اُستہ محمد، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: اُستہ محمد) [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر، ذيلي انتظامي ڀاڱو ۽ [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1162868.html |access-date=2025-02-04 |website=www.mindat.org}}</ref> شهر جي ڪل ايراضي 978&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|2089|1961|3341|1972|6605|1981|12016|1998|38,946|2017|77,097|2023|64,632|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=22 May 2025 |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723012012/https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، اوستا محمد جي آبادي 64,632 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] موجب، شهر جي ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي لڳ ڀڳ 76,753 هئي،<ref name="Census2017B" /> جڏهن ته [[تعلقو|تعلقي]] جي آبادي 186,226 هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20190804183309/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JAFFARABAD_BLOCKWISE.pdf بلوچستان جي آدمشماري]</ref> === مذهب === بلوچستان جي مجموعي آباديءَ ۾ هندن جي حصي (0.4 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾، اوستا محمد شهر ۾ [[هندو]] برادريءَ جي آبادي نمايان آهي، جيڪا 2017ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 4.2 سيڪڙو هئي.<ref name="Census2017B"/> {| class="wikitable sortable" |+ اوستا محمد شهر ۾ مذهبي گروهه<br>(1941ع ۽ 2017ع) ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}</ref>{{rp|13–14}} ! colspan="2" | 2017ع<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}</ref><ref name="Census2017C">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/11409.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,154 | {{Percentage | 1154 | 1925 | 2 }} | 73,103 | {{Percentage | 73103 | 76753 | 2 }} |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 688 | {{Percentage | 688 | 1925 | 2 }} | 3,227 | {{Percentage | 3227 | 76753 | 2 }} |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 77 | {{Percentage | 77 | 1925 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 1925 | 2 }} | 75 | {{Percentage | 75 | 76753 | 2 }} |- | ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1925 | 2 }} | 348 | {{Percentage | 348 | 76753 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 1,925 ! {{Percentage | 1925 | 1925 | 2 }} ! 76,753 ! {{Percentage | 76753 | 76753 | 2 }} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] 90nzg0w0vhmh2erhk1ogg3lw35k9gpl 390686 390685 2026-07-03T21:04:10Z Intisar Ali 8681 390686 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement | name = اوستا محمد | other_name = | native_name = اوستہ محمد | native_name_lang = ur | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = اوستا محمد جو فضائي منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوستا محمد ضلعو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 978 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = | population_total = 64,632 | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | blank_name = ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank_info = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] }} '''اوستا محمد''' ([[اردو]]: اُستہ محمد، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: اُستہ محمد) [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر، ذيلي انتظامي ڀاڱو ۽ [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1162868.html |access-date=2025-02-04 |website=www.mindat.org}}</ref> شهر جي ڪل ايراضي 978&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|2089|1961|3341|1972|6605|1981|12016|1998|38,946|2017|77,097|2023|64,632|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=22 May 2025 |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723012012/https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، اوستا محمد جي آبادي 64,632 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] موجب، شهر جي ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي لڳ ڀڳ 76,753 هئي،<ref name="Census2017B" /> جڏهن ته [[تعلقو|تعلقي]] جي آبادي 186,226 هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20190804183309/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JAFFARABAD_BLOCKWISE.pdf بلوچستان جي آدمشماري]</ref> === مذهب === بلوچستان جي مجموعي آباديءَ ۾ هندن جي حصي (0.4 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾، اوستا محمد شهر ۾ [[هندو]] برادريءَ جي آبادي نمايان آهي، جيڪا 2017ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 4.2 سيڪڙو هئي.<ref name="Census2017B"/> {| class="wikitable sortable" |+ اوستا محمد شهر ۾ مذهبي گروهه<br>(1941ع ۽ 2017ع) ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}</ref>{{rp|13–14}} ! colspan="2" | 2017ع<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}</ref><ref name="Census2017C">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/11409.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,154 | {{Percentage | 1154 | 1925 | 2 }} | 73,103 | {{Percentage | 73103 | 76753 | 2 }} |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 688 | {{Percentage | 688 | 1925 | 2 }} | 3,227 | {{Percentage | 3227 | 76753 | 2 }} |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 77 | {{Percentage | 77 | 1925 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 1925 | 2 }} | 75 | {{Percentage | 75 | 76753 | 2 }} |- | ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1925 | 2 }} | 348 | {{Percentage | 348 | 76753 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 1,925 ! {{Percentage | 1925 | 1925 | 2 }} ! 76,753 ! {{Percentage | 76753 | 76753 | 2 }} |} == انتظام == شهر ۾ هڪ [[ميونسپل ڪارپوريشن]] آهي، جتي [[چيف ايڊمنسٽريٽر]] ويهندو آهي، ۽ [[اسسٽنٽ ڪمشنر (روينيو)#پاڪستان|اسسٽنٽ ڪمشنر]] جي آفيس پڻ موجود آهي، جيڪو شهر جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]] معاملن ۽ [[قيمتن تي ضابطو|قيمتن تي ضابطي]] جي نگراني ڪري ٿو. ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ علي آباد، فيض آباد، خانپور، باري شاخ، محرابپور، پيرل آباد، قبولا، سماجي، سوڀاراڻي، اوستا محمد I، اوستا محمد II ۽ اوستا محمد III شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] swr4yw570wiybxooxz5v2t5509loonz 390687 390686 2026-07-03T21:06:04Z Intisar Ali 8681 390687 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement | name = اوستا محمد | other_name = | native_name = اوستہ محمد | native_name_lang = ur | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = اوستا محمد جو فضائي منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوستا محمد ضلعو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 978 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = | population_total = 64,632 | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | blank_name = ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank_info = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] }} '''اوستا محمد''' ([[اردو]]: اُستہ محمد، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: اُستہ محمد) [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر، ذيلي انتظامي ڀاڱو ۽ [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1162868.html |access-date=2025-02-04 |website=www.mindat.org}}</ref> شهر جي ڪل ايراضي 978&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|2089|1961|3341|1972|6605|1981|12016|1998|38,946|2017|77,097|2023|64,632|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=22 May 2025 |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723012012/https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، اوستا محمد جي آبادي 64,632 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] موجب، شهر جي ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي لڳ ڀڳ 76,753 هئي،<ref name="Census2017B" /> جڏهن ته [[تعلقو|تعلقي]] جي آبادي 186,226 هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20190804183309/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JAFFARABAD_BLOCKWISE.pdf بلوچستان جي آدمشماري]</ref> === مذهب === بلوچستان جي مجموعي آباديءَ ۾ هندن جي حصي (0.4 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾، اوستا محمد شهر ۾ [[هندو]] برادريءَ جي آبادي نمايان آهي، جيڪا 2017ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 4.2 سيڪڙو هئي.<ref name="Census2017B"/> {| class="wikitable sortable" |+ اوستا محمد شهر ۾ مذهبي گروهه<br>(1941ع ۽ 2017ع) ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}</ref>{{rp|13–14}} ! colspan="2" | 2017ع<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}</ref><ref name="Census2017C">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/11409.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,154 | {{Percentage | 1154 | 1925 | 2 }} | 73,103 | {{Percentage | 73103 | 76753 | 2 }} |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 688 | {{Percentage | 688 | 1925 | 2 }} | 3,227 | {{Percentage | 3227 | 76753 | 2 }} |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 77 | {{Percentage | 77 | 1925 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 1925 | 2 }} | 75 | {{Percentage | 75 | 76753 | 2 }} |- | ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1925 | 2 }} | 348 | {{Percentage | 348 | 76753 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 1,925 ! {{Percentage | 1925 | 1925 | 2 }} ! 76,753 ! {{Percentage | 76753 | 76753 | 2 }} |} == انتظام == شهر ۾ هڪ [[ميونسپل ڪارپوريشن]] آهي، جتي [[چيف ايڊمنسٽريٽر]] ويهندو آهي، ۽ [[اسسٽنٽ ڪمشنر (روينيو)#پاڪستان|اسسٽنٽ ڪمشنر]] جي آفيس پڻ موجود آهي، جيڪو شهر جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]] معاملن ۽ [[قيمتن تي ضابطو|قيمتن تي ضابطي]] جي نگراني ڪري ٿو. ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ علي آباد، فيض آباد، خانپور، باري شاخ، محرابپور، پيرل آباد، قبولا، سماجي، سوڀاراڻي، اوستا محمد I، اوستا محمد II ۽ اوستا محمد III شامل آهن. == جاگرافي == اوستا محمد [[ڪڇي ميدان]] جي طاس ۾ واقع آهي، جنهن جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي. سالياني برسات لڳ ڀڳ 90 ملي ميٽر پوي ٿي، جنهن مان 60 ملي ميٽر سياري (نومبر کان مئي) دوران پوي ٿي.<ref>[http://www.fao.org/DOCREP/005/Y3690E/y3690e09.htm بلوچستان ۾ پاڻيءَ جو انتظام]</ref> سيارا سرد، جڏهن ته اونهارا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن. == معيشت == '''2020ع تائين؛''' اوستا محمد جي شهري علائقي جا ماڻهو گهڻو ڪري واپار سان لاڳاپيل آهن. هتي جا اڪثر مالدار ماڻهو چانورن جي ملن جا مالڪ آهن، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو جائداد جي خريد ۽ وڪري جو ڪاروبار ڪن ٿا. شهر جا غريب ماڻهو گهڻو ڪري مزدوري ڪن ٿا. ڏورانهن علائقن ۾ ڪجهه ماڻهو زميندار آهن، جڏهن ته ٻيا ننڍا ڪاروبار ڪن ٿا. ضلعي جا ماڻهو گهڻو ڪري غريب آهن ۽ کين طبي سامان ۽ سهولتن تائين مناسب رسائي حاصل ناهي.<ref>[http://www.msf.org.hk/public/contents/news?ha=&wc=0&hb=&hc=&revision_id=35623&item_id=35622 Medecins Sans Frontieres: "There are new doctors in the hospital" – setting up a programme in Pakistan 18 September 2008]</ref> هتي پوکجندڙ فصلن ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ [[جوئر]] شامل آهن. '''2002ع جي هڪ سروي''' موجب، جوئر ۾ اناج جي ڪاري ڦڦوند پيدا ڪندڙ جيوَ [[Sporisorium sorghi]] جي پکڙجڻ جي شرح اوستا محمد ۾ 7٪ تائين پهتي هئي.<ref>Pakistan Council of Scientific and Industrial Research (PCSIR) Status of grain smut, Sphacelotheca sorghi, and long smut, Tolyposporium ehrenbergii, of sorghum in Sindh and Balochistan, Pakistan.</ref> چانور پوکيندڙ هارين جي هڪ سروي مان معلوم ٿيو ته 33٪ اڻ پڙهيل هئا، 55٪ وٽ 12 کان 40 ايڪڙ زرعي زمين هئي ۽ 58.3٪ هاري مزارع هئا.<ref>[http://www.fao.org/agris/search/display.do?f=./2008/PK/PK0805.xml;PK2008000418 DSINARC/PK (Pakistan) Information sources and adoption of selected recommended technologies for rice crop in USTA Mohammed tehsil of district Jaffarabad, Balochistan]</ref> ڪجهه فارمن تي ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون پڻ پاليون وڃن ٿيون.<ref>[http://www.balochistan.gov.pk/new%20folder/LiveStock/Livestock.pdf Livestock & Dairy Development Department Balochistan.]</ref> اوستا محمد ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ريلوي جون حدون موجود آهن، جيڪي هن شهر کي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ سان ڳنڍين ٿيون. اوستا محمد بلوچستان جو ٻيو وڏو واپاري شهر آهي. آباديءَ جي لحاظ کان پڻ اوستا محمد بلوچستان صوبي جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. == تعليم == شهر ۾ هڪ زرعي ترقياتي ادارو<ref>[http://www.paksearch.com/br2000/Apr/9/JAPANTOA.htm 2000 04 09 Japan to assist agri sector in Sindh, B'stan]</ref> ۽ هڪ سرڪاري ڊگري ڪاليج موجود آهي. لائبريري، هاسٽل ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي کوٽ سبب شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين شهرن ڏانهن ويندا هئا. == آمدورفت == 1946ع کان اوستا محمد ۾ [[اوستا محمد ريلوي اسٽيشن]] فعال هئي، جيڪا شهر کي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان ڳنڍيندي هئي. بهرحال، ريلوي اسٽيشن 2008ع ۾ ڪم ڪرڻ بند ڪري ڇڏيو. هن وقت اوستا محمد روڊ ذريعي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]، [[ڊيره الله يار]] ۽ [[جهل مگسي]] سان ڳنڍيل آهي. خاص طور تي، شهر جو ڪنهن به هاءِ وي يا موٽر وي سان سڌو رابطو ناهي. ويجهي موٽر وي [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] آهي، جيڪا [[شهدادڪوٽ]] ۾ لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر پري واقع آهي، جڏهن ته [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65 قومي شاهراهه]] [[ڊيره الله يار]] جي ويجهو لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري آهي. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] لاءِ سڌيون بس سروسون موجود آهن، جڏهن ته [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]]، [[سکر]]، [[ڊيره مراد جمالي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] لاءِ مني وينون هلن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[جعفرآباد ضلعو]] * [[ڊيره الله يار]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jafarabad District}} [[Category:جعفرآباد ضلعي جا آباد هنڌ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] 2kfpep4df11sa1w6wpagnm23uid4ha2 390712 390687 2026-07-04T00:27:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390712 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement | name = اوستا محمد | other_name = | native_name = اوستہ محمد | native_name_lang = ur | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = اوستا محمد جو فضائي منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = top | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|28|10|42|N|68|2|35|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اوستا محمد ضلعو]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 978 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = | population_total = 64,632 | total_type = شهر | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | blank_name = ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank_info = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] }} '''اوستا محمد''' ([[اردو]]: اُستہ محمد، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]: اُستہ محمد) [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ شهر، ذيلي انتظامي ڀاڱو ۽ [[اوستا محمد ضلعو|اوستا محمد ضلعي]] جو صدر مقام آهي.<ref>{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1162868.html |access-date=2025-02-04 |website=www.mindat.org}}</ref> شهر جي ڪل ايراضي 978&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|2089|1961|3341|1972|6605|1981|12016|1998|38,946|2017|77,097|2023|64,632|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=22 May 2025 |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723012012/https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، اوستا محمد جي آبادي 64,632 هئي.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] موجب، شهر جي ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي لڳ ڀڳ 76,753 هئي،<ref name="Census2017B" /> جڏهن ته [[تعلقو|تعلقي]] جي آبادي 186,226 هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20190804183309/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JAFFARABAD_BLOCKWISE.pdf بلوچستان جي آدمشماري]</ref> === مذهب === بلوچستان جي مجموعي آباديءَ ۾ هندن جي حصي (0.4 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾، اوستا محمد شهر ۾ [[هندو]] برادريءَ جي آبادي نمايان آهي، جيڪا 2017ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 4.2 سيڪڙو هئي.<ref name="Census2017B"/> {| class="wikitable sortable" |+ اوستا محمد شهر ۾ مذهبي گروهه<br>(1941ع ۽ 2017ع) ! rowspan="2" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" | 1941ع<ref name="Census1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}</ref>{{rp|13–14}} ! colspan="2" | 2017ع<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}</ref><ref name="Census2017C">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/11409.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} ! {{abbr|آبادي|آبادي}} ! {{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,154 | {{Percentage | 1154 | 1925 | 2 }} | 73,103 | {{Percentage | 73103 | 76753 | 2 }} |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 688 | {{Percentage | 688 | 1925 | 2 }} | 3,227 | {{Percentage | 3227 | 76753 | 2 }} |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 77 | {{Percentage | 77 | 1925 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 6 | {{Percentage | 6 | 1925 | 2 }} | 75 | {{Percentage | 75 | 76753 | 2 }} |- | ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 1925 | 2 }} | 348 | {{Percentage | 348 | 76753 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 1,925 ! {{Percentage | 1925 | 1925 | 2 }} ! 76,753 ! {{Percentage | 76753 | 76753 | 2 }} |} == انتظام == شهر ۾ هڪ [[ميونسپل ڪارپوريشن]] آهي، جتي [[چيف ايڊمنسٽريٽر]] ويهندو آهي، ۽ [[اسسٽنٽ ڪمشنر (روينيو)#پاڪستان|اسسٽنٽ ڪمشنر]] جي آفيس پڻ موجود آهي، جيڪو شهر جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]] معاملن ۽ [[قيمتن تي ضابطو|قيمتن تي ضابطي]] جي نگراني ڪري ٿو. ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ علي آباد، فيض آباد، خانپور، باري شاخ، محرابپور، پيرل آباد، قبولا، سماجي، سوڀاراڻي، اوستا محمد I، اوستا محمد II ۽ اوستا محمد III شامل آهن. == جاگرافي == اوستا محمد [[ڪڇي ميدان]] جي طاس ۾ واقع آهي، جنهن جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي. سالياني برسات لڳ ڀڳ 90 ملي ميٽر پوي ٿي، جنهن مان 60 ملي ميٽر سياري (نومبر کان مئي) دوران پوي ٿي.<ref>[http://www.fao.org/DOCREP/005/Y3690E/y3690e09.htm بلوچستان ۾ پاڻيءَ جو انتظام]</ref> سيارا سرد، جڏهن ته اونهارا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن. == معيشت == '''2020ع تائين؛''' اوستا محمد جي شهري علائقي جا ماڻهو گهڻو ڪري واپار سان لاڳاپيل آهن. هتي جا اڪثر مالدار ماڻهو چانورن جي ملن جا مالڪ آهن، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو جائداد جي خريد ۽ وڪري جو ڪاروبار ڪن ٿا. شهر جا غريب ماڻهو گهڻو ڪري مزدوري ڪن ٿا. ڏورانهن علائقن ۾ ڪجهه ماڻهو زميندار آهن، جڏهن ته ٻيا ننڍا ڪاروبار ڪن ٿا. ضلعي جا ماڻهو گهڻو ڪري غريب آهن ۽ کين طبي سامان ۽ سهولتن تائين مناسب رسائي حاصل ناهي.<ref>[http://www.msf.org.hk/public/contents/news?ha=&wc=0&hb=&hc=&revision_id=35623&item_id=35622 Medecins Sans Frontieres: "There are new doctors in the hospital" – setting up a programme in Pakistan 18 September 2008]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هتي پوکجندڙ فصلن ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ [[جوئر]] شامل آهن. '''2002ع جي هڪ سروي''' موجب، جوئر ۾ اناج جي ڪاري ڦڦوند پيدا ڪندڙ جيوَ [[Sporisorium sorghi]] جي پکڙجڻ جي شرح اوستا محمد ۾ 7٪ تائين پهتي هئي.<ref>Pakistan Council of Scientific and Industrial Research (PCSIR) Status of grain smut, Sphacelotheca sorghi, and long smut, Tolyposporium ehrenbergii, of sorghum in Sindh and Balochistan, Pakistan.</ref> چانور پوکيندڙ هارين جي هڪ سروي مان معلوم ٿيو ته 33٪ اڻ پڙهيل هئا، 55٪ وٽ 12 کان 40 ايڪڙ زرعي زمين هئي ۽ 58.3٪ هاري مزارع هئا.<ref>[http://www.fao.org/agris/search/display.do?f=./2008/PK/PK0805.xml;PK2008000418 DSINARC/PK (Pakistan) Information sources and adoption of selected recommended technologies for rice crop in USTA Mohammed tehsil of district Jaffarabad, Balochistan]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڪجهه فارمن تي ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون پڻ پاليون وڃن ٿيون.<ref>[http://www.balochistan.gov.pk/new%20folder/LiveStock/Livestock.pdf Livestock & Dairy Development Department Balochistan.]</ref> اوستا محمد ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ريلوي جون حدون موجود آهن، جيڪي هن شهر کي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ سان ڳنڍين ٿيون. اوستا محمد بلوچستان جو ٻيو وڏو واپاري شهر آهي. آباديءَ جي لحاظ کان پڻ اوستا محمد بلوچستان صوبي جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. == تعليم == شهر ۾ هڪ زرعي ترقياتي ادارو<ref>{{Citation |title=2000 04 09 Japan to assist agri sector in Sindh, B'stan |url=http://www.paksearch.com/br2000/Apr/9/JAPANTOA.htm |access-date=2026-07-03 |archive-date=2012-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227155428/http://www.paksearch.com/br2000/Apr/9/JAPANTOA.htm |url-status=dead }}</ref> ۽ هڪ سرڪاري ڊگري ڪاليج موجود آهي. لائبريري، هاسٽل ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي کوٽ سبب شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين شهرن ڏانهن ويندا هئا. == آمدورفت == 1946ع کان اوستا محمد ۾ [[اوستا محمد ريلوي اسٽيشن]] فعال هئي، جيڪا شهر کي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان ڳنڍيندي هئي. بهرحال، ريلوي اسٽيشن 2008ع ۾ ڪم ڪرڻ بند ڪري ڇڏيو. هن وقت اوستا محمد روڊ ذريعي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]]، [[ڊيره الله يار]] ۽ [[جهل مگسي]] سان ڳنڍيل آهي. خاص طور تي، شهر جو ڪنهن به هاءِ وي يا موٽر وي سان سڌو رابطو ناهي. ويجهي موٽر وي [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] آهي، جيڪا [[شهدادڪوٽ]] ۾ لڳ ڀڳ 52 ڪلوميٽر پري واقع آهي، جڏهن ته [[اين-65 قومي شاهراهه|اين-65 قومي شاهراهه]] [[ڊيره الله يار]] جي ويجهو لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري آهي. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] لاءِ سڌيون بس سروسون موجود آهن، جڏهن ته [[جيڪب آباد]]، [[ڪوئيٽا]]، [[سکر]]، [[ڊيره مراد جمالي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] لاءِ مني وينون هلن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[جعفرآباد ضلعو]] * [[ڊيره الله يار]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جي ضلعن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن|بلوچستان، پاڪستان جا ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jafarabad District}} [[Category:جعفرآباد ضلعي جا آباد هنڌ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوستا محمد ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] cfor8q5uibm4fn62ff72rxqw0s2iakm 0 82017 390831 308350 2026-07-04T11:04:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 390831 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گنداوه | native_name = Gandavah | native_name_lang = | settlement_type = قصبو | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="Census 2017"/> | population_note = | population_total = 24,130 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = {{Coord|28|37|N|67|29|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}<ref name="Baloch 1978"/> | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصير آباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جھل مگسي ضلعو]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''گنداوه''' (Gandavah) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ضلعي [[جھل مگسي ضلعو|جهل مگسي]] جو هڪ شهر آهي جيڪو ضلعي گاديء جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref name="Sindhi 20192">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1523546|title=Heritage: A Fort and Refuge for Ancient Armies|last1=Sindhi|first1=Shaikh Javed Ali|date=2019|work=Dawn|access-date=8 April 2022}}</ref> ڪڇي گنداوه ميدان جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي واقع، گنداوه شهر ۾ سنڌي، بلوچ، پٺاڻ، براهوي ۽ هندو برادري جا ماڻهو آباد آهن. هن شهر جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي ۽ موتي گهرام مقبرو، جن کي مقامي طور تي "بلوچستان جو تاج محل" سڏيو ويندو آهي، سميت ڪيترائي پراڻا تعميراتي يادگار آهن. گنداوه کي پاڻي، بجلي، گئس، صحت جي سار سنڀال ۽ تعليم جهڙين ضرورتن سان پڻ اهم مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. پاڪستان جي سال <small>2017ع</small> جي آدمشماري جي مطابق، گنداوه ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي <small>7,825</small> ماڻهن جي هئي،<ref name="Census 20172">{{cite book|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JHAL%20MAGSI_BLOCKWISE.pdf|title=Population and household detail from block to tehsil level (Jhal Magsi District)|date=2017|page=1|access-date=8 April 2022}}</ref> جيڪا سال <small>2023ع</small> ۾ وڌي <small>24,130</small> ٿي وئي. <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/jhal_magsi/2080101__gandawa/|title=Gandawa (Jhal Magsi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-09-05}}</ref> گنداوه هندستان جي ڀيل خاندان جي صوبائي گاديء جي هنڌ مان پڻ هڪ هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty|title=1998 District Census Report of [name of District].: Jhal Magsi|date=1999|publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan|language=en}}</ref> ==نالو== شهر سان لاڳاپيل سڀ کان پراڻو نالو '''قندابيل''' آهي، جيڪو وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> چيو وڃي ٿو تہ اهو نالو هتان جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي مٺاس تان پيو آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> هاڻوڪو نالو '''گنداوا''' پهريون ڀيرو 15هين صديءَ جي ڪلاسيڪي بلوچي شاعريءَ ۾ ملي ٿو ۽ 18هين صديءَ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Baloch 1978"/> ٽيون نالو '''گنجابا''' پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> ان جي معنيٰ ”پاڻيءَ جي گهڻائي“ آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] dzpqj0josnfr6qb16fv5gc4h8uej853 390832 390831 2026-07-04T11:05:40Z Intisar Ali 8681 390832 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گنداوه | native_name = Gandavah | native_name_lang = | settlement_type = قصبو | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="Census 2017"/> | population_note = | population_total = 24,130 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = {{Coord|28|37|N|67|29|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}<ref name="Baloch 1978"/> | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Balochistan}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصير آباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جھل مگسي ضلعو]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''گنداوه''' (Gandavah) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ضلعي [[جھل مگسي ضلعو|جهل مگسي]] جو هڪ شهر آهي جيڪو ضلعي گاديء جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪري ٿو.<ref name="Sindhi 20192">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1523546|title=Heritage: A Fort and Refuge for Ancient Armies|last1=Sindhi|first1=Shaikh Javed Ali|date=2019|work=Dawn|access-date=8 April 2022}}</ref> ڪڇي گنداوه ميدان جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي واقع، گنداوه شهر ۾ سنڌي، بلوچ، پٺاڻ، براهوي ۽ هندو برادري جا ماڻهو آباد آهن. هن شهر جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي ۽ موتي گهرام مقبرو، جن کي مقامي طور تي "بلوچستان جو تاج محل" سڏيو ويندو آهي، سميت ڪيترائي پراڻا تعميراتي يادگار آهن. گنداوه کي پاڻي، بجلي، گئس، صحت جي سار سنڀال ۽ تعليم جهڙين ضرورتن سان پڻ اهم مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. پاڪستان جي سال <small>2017ع</small> جي آدمشماري جي مطابق، گنداوه ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي <small>7,825</small> ماڻهن جي هئي،<ref name="Census 20172">{{cite book|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JHAL%20MAGSI_BLOCKWISE.pdf|title=Population and household detail from block to tehsil level (Jhal Magsi District)|date=2017|page=1|access-date=8 April 2022}}</ref> جيڪا سال <small>2023ع</small> ۾ وڌي <small>24,130</small> ٿي وئي. <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/jhal_magsi/2080101__gandawa/|title=Gandawa (Jhal Magsi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-09-05}}</ref> گنداوه هندستان جي ڀيل خاندان جي صوبائي گاديء جي هنڌ مان پڻ هڪ هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty|title=1998 District Census Report of [name of District].: Jhal Magsi|date=1999|publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Government of Pakistan|language=en}}</ref> ==نالو== شهر سان لاڳاپيل سڀ کان پراڻو نالو '''قندابيل''' آهي، جيڪو وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> چيو وڃي ٿو تہ اهو نالو هتان جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي مٺاس تان پيو آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> هاڻوڪو نالو '''گنداوا''' پهريون ڀيرو 15هين صديءَ جي ڪلاسيڪي بلوچي شاعريءَ ۾ ملي ٿو ۽ 18هين صديءَ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Baloch 1978"/> ٽيون نالو '''گنجابا''' پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> ان جي معنيٰ ”پاڻيءَ جي گهڻائي“ آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> ==تاريخ== [[ڀيل]] سنڌ ۽ [[گنداوا|گنداوا]] (بلوچستان) جي قديم ترين قبيلن مان هڪ هئا، ۽ گنداوا '''ڀيل گهراڻي''' جي صوبائي گاديءَ وارن هنڌن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty |title=1998 District Census Report of [name of District |date=1999 }}</ref> ڏند ڪٿا موجب، اسلام کان اڳ واري قندابيل جو بنياد [[وهمن اردشير#تاريخ|بهمن اردشير]] هندستانين ۽ ترڪن جي وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ لاءِ وڌو هو.<ref name="Baloch 1978"/> مسلمان فوجون پهريون ڀيرو 644ع ۾ قندابيل پهتيون، پر ساڳئي سال خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] جي وفات جي خبر ٻڌڻ کان پوءِ جلد ئي واپس موٽي ويون.<ref name="Baloch 1978"/> ان کان پوءِ قندابيل [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[اموي خلافت|اموي]] حڪومت کان ڀڄندڙ عربن لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 688ع ۾ [[خارجي]] باغي [[عطيه بن اسود حنفي]] قندابيل ڏانهن ڀڄي ويو؛ [[مهلب بن ابي صفره]] جي فوج جو هڪ دستو سندس پٺيان آيو ۽ کيس هتي قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڇهن سالن کان پوءِ، [[علافي]] قبيلي جي ماڻهن [[مڪران]] جي مسلمان سپهه سالار [[سعيد بن اسلم]] کي قندابيل ۾ قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> [[حجاج بن يوسف]] 704ع ۾ علافين کي سزا ڏيڻ لاءِ [[مجاعه بن سعر]] کي موڪليو؛ سندس پهچڻ کان اڳ ئي علافي ڀڄي ويا، پر هو ”قندابيل جي قبيلن“ کي تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيڪي غالباً علافين جا ساٿي هئا.<ref name="Baloch 1978"/> 704ع کان 711ع تائين قندابيل [[راجا ڏاهر]] جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن پنهنجي ڀائٽي ڍول کي ٻوڌيا جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ مسلمانن قندابيل تي قطعي قبضو ڪري ورتو، جنهن کان پوءِ اهو مسلمانن جي حڪمرانيءَ هيٺ [[سنڌ]] جو حصو بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 720ع ۾ مهلب جا باغي پٽ پناهه ملڻ جي اميد سان قندابيل ڏانهن ڀڄي آيا، پر سندن ساٿي وداع شهر جا دروازا بند ڪري کين اندر اچڻ کان روڪي ڇڏيو، ۽ اهي پنهنجي پيڇو ڪندڙ هلال بن احوز تميميءَ سان وڙهندي مارجي ويا.<ref name="Baloch 1978"/> 754ع ۾ عرب قبيلن قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾، 837ع ۾ محمد بن خليل قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر عمران شهر ٻيهر فتح ڪري نظم بحال ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> {{anchor|Kikan}} وچئين دور ۾ قندابيل '''ٻوڌ''' يا '''ٻوڌيا''' نالي ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ هو؛ اهو نالو اتي جي رهواسين جي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] هجڻ سبب نه، پر سندن [[ٻوڌ قوم|ٻوڌ]] نسلي گروهه سان واسطو رکڻ سبب پيو هو. ڪزڪانان يا [[محمد بن قاسم#جت|ڪيڪان]] جو شهر، جيڪو ممڪن آهي ته هاڻوڪي [[قلات، پاڪستان|قلات]] وارو هنڌ هجي، ان جي ماتحت علائقن مان هڪ هو.<ref name="Baloch 1978"/><ref name="Le Strange 1905"/> نائين صديءَ جي ليکڪ [[بلاذري]] قندابيل کي ميداني علائقي جي وچ ۾ هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع شهر طور بيان ڪيو، جيڪو هاڻوڪي گنداوا جي جاگرافيائي بيان سان ٺهڪي اچي ٿو.<ref name="Gazetteer 1907">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume VI: Sarawan Kachhi, and Jhalawan |date=1907 |publisher=The Times Press |location=Bombay |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.22668}}</ref> هڪ صديءَ کان پوءِ [[ابن حوقل]] قندابيل کي هڪ وڏي شهر طور بيان ڪيو، جيڪو اهڙي ميدان ۾ اڪيلو بيٺل هو، جتي کجيءَ جا وڻ نه هئا.<ref name="Le Strange 1905">{{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905 |publisher=Barnes & Noble, Inc. |location=New York |pages=331–2 |url=https://archive.org/details/landsoftheeaster028596mbp/page/330/mode/2up?q=kandabil}}</ref> ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]] پڻ قندابيل کي ”ٻوڌ جي اندرين علائقي جي مرڪزي منڊي، جتي ٻوڌ قوم جا ماڻهو پنهنجي پيداوار وڪڻندا ۽ ضرورت جون شيون حاصل ڪندا هئا“ طور بيان ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين قندابيل جي چوڌاري کجيءَ جا وڻ پوکيا ويا هئا؛ ''[[حدود العالم]]'' جي گمنام مصنف لکيو ته اهو ”هڪ وڏو، خوشحال ۽ وڻندڙ شهر هو، جتي وڏي مقدار ۾ کجور پيدا ٿيندي هئي“.<ref name="Baloch 1978"/> 15هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ گنداوا، جيئن ان وقت شهر کي سڏيو ويندو هو، [[سمن جو گهراڻو|سمن جي گهراڻي]] سان اتحاد هيٺ [[لاشاري]] بلوچ قبائلي اتحاد جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1518ع ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ ويندي گنداوا تي قبضو ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1574ع ۾ شهر [[مغل سلطنت|مغلن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ [[فتح پور]] جي ''[[محل (انتظامي ورهاست)|محل]]'' جو حصو بڻيو، جنهن جو انتظام [[بکر]] مان هلايو ويندو هو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾ گنداوا تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.<ref name="Baloch 1978"/> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مراد نالي هڪ ڪلهوڙي عملدار شهر جي ديوارن جي مرمت ڪرائي؛ اهي ديوارون 19هين صديءَ تائين موجود هيون، پر هاڻي کنڊر بڻجي چڪيون آهن.<ref name="Baloch 1978"/> 1740ع ۾ [[نادر شاهه]] ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي گنداوا [[قلات جي خانن]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> اهو 1955ع تائين سندن قبضي هيٺ رهيو ۽ سندن سياري جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Baloch 1978">{{cite book |last1=Baloch |first1=N.A. |editor1-last=Van Donzel |editor1-first=E. |editor2-last=Lewis |editor2-first=B. |editor3-last=Pellat |editor3-first=Ch. |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=534–5 |chapter-url=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/533/mode/2up |access-date=8 April 2022 |chapter=ḲANDĀBĪL}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] hhyqlhd3x2jy6gagm5wizl354i99dyb 390834 390832 2026-07-04T11:06:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 390834 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گنداوا | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="Census 2017"/> | population_note = | population_total = 24,130 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = {{Coord|28|37|N|67|29|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}<ref name="Baloch 1978"/> | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = }} '''گنداوا''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي ضلعي]] جو صدر مقام ۽ هڪ شهر آهي.<ref name="Sindhi 2019">{{cite news |last1=Sindhi |first1=Shaikh Javed Ali |title=Heritage: A Fort and Refuge for Ancient Armies |url=https://www.dawn.com/news/1523546 |access-date=8 April 2022 |work=Dawn |date=2019}}</ref> [[ڪڇي گنداوا]] جي ميدان جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي واقع گنداوا ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[پٺاڻ]]، [[بروهي ماڻهو|بروهي]] ۽ [[هندو]] برادريون آباد آهن.<ref name="Sindhi 2019"/> هن شهر جي تاريخ تمام پراڻي آهي ۽ هتي ڪيترائي قديم اڏاوتي يادگار موجود آهن، جن ۾ موتي گوهرام جو مقبرو پڻ شامل آهي، جنهن کي مقامي طور ”بلوچستان جو [[تاج محل]]“ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> گنداوا کي پاڻي، بجلي، گئس، صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جهڙين بنيادي ضرورتن جي فراهميءَ ۾ پڻ وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع واري پاڪستاني آدمشماري]] موجب، گنداوا ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 7,825 هئي، جيڪا 1,256 گهرن تي مشتمل هئي،<ref name="Census 2017">{{cite book |title=Population and household detail from block to tehsil level (Jhal Magsi District) |date=2017 |page=1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JHAL%20MAGSI_BLOCKWISE.pdf |access-date=8 April 2022}}</ref> جڏهن ته [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] ۾ اها وڌي 24,130 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Gandawa (Jhal Magsi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/jhal_magsi/2080101__gandawa/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> ==نالو== شهر سان لاڳاپيل سڀ کان پراڻو نالو '''قندابيل''' آهي، جيڪو وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> چيو وڃي ٿو تہ اهو نالو هتان جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي مٺاس تان پيو آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> هاڻوڪو نالو '''گنداوا''' پهريون ڀيرو 15هين صديءَ جي ڪلاسيڪي بلوچي شاعريءَ ۾ ملي ٿو ۽ 18هين صديءَ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Baloch 1978"/> ٽيون نالو '''گنجابا''' پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> ان جي معنيٰ ”پاڻيءَ جي گهڻائي“ آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> ==تاريخ== [[ڀيل]] سنڌ ۽ [[گنداوا|گنداوا]] (بلوچستان) جي قديم ترين قبيلن مان هڪ هئا، ۽ گنداوا '''ڀيل گهراڻي''' جي صوبائي گاديءَ وارن هنڌن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty |title=1998 District Census Report of [name of District |date=1999 }}</ref> ڏند ڪٿا موجب، اسلام کان اڳ واري قندابيل جو بنياد [[وهمن اردشير#تاريخ|بهمن اردشير]] هندستانين ۽ ترڪن جي وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ لاءِ وڌو هو.<ref name="Baloch 1978"/> مسلمان فوجون پهريون ڀيرو 644ع ۾ قندابيل پهتيون، پر ساڳئي سال خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] جي وفات جي خبر ٻڌڻ کان پوءِ جلد ئي واپس موٽي ويون.<ref name="Baloch 1978"/> ان کان پوءِ قندابيل [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[اموي خلافت|اموي]] حڪومت کان ڀڄندڙ عربن لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 688ع ۾ [[خارجي]] باغي [[عطيه بن اسود حنفي]] قندابيل ڏانهن ڀڄي ويو؛ [[مهلب بن ابي صفره]] جي فوج جو هڪ دستو سندس پٺيان آيو ۽ کيس هتي قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڇهن سالن کان پوءِ، [[علافي]] قبيلي جي ماڻهن [[مڪران]] جي مسلمان سپهه سالار [[سعيد بن اسلم]] کي قندابيل ۾ قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> [[حجاج بن يوسف]] 704ع ۾ علافين کي سزا ڏيڻ لاءِ [[مجاعه بن سعر]] کي موڪليو؛ سندس پهچڻ کان اڳ ئي علافي ڀڄي ويا، پر هو ”قندابيل جي قبيلن“ کي تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيڪي غالباً علافين جا ساٿي هئا.<ref name="Baloch 1978"/> 704ع کان 711ع تائين قندابيل [[راجا ڏاهر]] جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن پنهنجي ڀائٽي ڍول کي ٻوڌيا جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ مسلمانن قندابيل تي قطعي قبضو ڪري ورتو، جنهن کان پوءِ اهو مسلمانن جي حڪمرانيءَ هيٺ [[سنڌ]] جو حصو بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 720ع ۾ مهلب جا باغي پٽ پناهه ملڻ جي اميد سان قندابيل ڏانهن ڀڄي آيا، پر سندن ساٿي وداع شهر جا دروازا بند ڪري کين اندر اچڻ کان روڪي ڇڏيو، ۽ اهي پنهنجي پيڇو ڪندڙ هلال بن احوز تميميءَ سان وڙهندي مارجي ويا.<ref name="Baloch 1978"/> 754ع ۾ عرب قبيلن قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾، 837ع ۾ محمد بن خليل قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر عمران شهر ٻيهر فتح ڪري نظم بحال ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> {{anchor|Kikan}} وچئين دور ۾ قندابيل '''ٻوڌ''' يا '''ٻوڌيا''' نالي ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ هو؛ اهو نالو اتي جي رهواسين جي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] هجڻ سبب نه، پر سندن [[ٻوڌ قوم|ٻوڌ]] نسلي گروهه سان واسطو رکڻ سبب پيو هو. ڪزڪانان يا [[محمد بن قاسم#جت|ڪيڪان]] جو شهر، جيڪو ممڪن آهي ته هاڻوڪي [[قلات، پاڪستان|قلات]] وارو هنڌ هجي، ان جي ماتحت علائقن مان هڪ هو.<ref name="Baloch 1978"/><ref name="Le Strange 1905"/> نائين صديءَ جي ليکڪ [[بلاذري]] قندابيل کي ميداني علائقي جي وچ ۾ هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع شهر طور بيان ڪيو، جيڪو هاڻوڪي گنداوا جي جاگرافيائي بيان سان ٺهڪي اچي ٿو.<ref name="Gazetteer 1907">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume VI: Sarawan Kachhi, and Jhalawan |date=1907 |publisher=The Times Press |location=Bombay |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.22668}}</ref> هڪ صديءَ کان پوءِ [[ابن حوقل]] قندابيل کي هڪ وڏي شهر طور بيان ڪيو، جيڪو اهڙي ميدان ۾ اڪيلو بيٺل هو، جتي کجيءَ جا وڻ نه هئا.<ref name="Le Strange 1905">{{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905 |publisher=Barnes & Noble, Inc. |location=New York |pages=331–2 |url=https://archive.org/details/landsoftheeaster028596mbp/page/330/mode/2up?q=kandabil}}</ref> ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]] پڻ قندابيل کي ”ٻوڌ جي اندرين علائقي جي مرڪزي منڊي، جتي ٻوڌ قوم جا ماڻهو پنهنجي پيداوار وڪڻندا ۽ ضرورت جون شيون حاصل ڪندا هئا“ طور بيان ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين قندابيل جي چوڌاري کجيءَ جا وڻ پوکيا ويا هئا؛ ''[[حدود العالم]]'' جي گمنام مصنف لکيو ته اهو ”هڪ وڏو، خوشحال ۽ وڻندڙ شهر هو، جتي وڏي مقدار ۾ کجور پيدا ٿيندي هئي“.<ref name="Baloch 1978"/> 15هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ گنداوا، جيئن ان وقت شهر کي سڏيو ويندو هو، [[سمن جو گهراڻو|سمن جي گهراڻي]] سان اتحاد هيٺ [[لاشاري]] بلوچ قبائلي اتحاد جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1518ع ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ ويندي گنداوا تي قبضو ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1574ع ۾ شهر [[مغل سلطنت|مغلن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ [[فتح پور]] جي ''[[محل (انتظامي ورهاست)|محل]]'' جو حصو بڻيو، جنهن جو انتظام [[بکر]] مان هلايو ويندو هو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾ گنداوا تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.<ref name="Baloch 1978"/> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مراد نالي هڪ ڪلهوڙي عملدار شهر جي ديوارن جي مرمت ڪرائي؛ اهي ديوارون 19هين صديءَ تائين موجود هيون، پر هاڻي کنڊر بڻجي چڪيون آهن.<ref name="Baloch 1978"/> 1740ع ۾ [[نادر شاهه]] ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي گنداوا [[قلات جي خانن]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> اهو 1955ع تائين سندن قبضي هيٺ رهيو ۽ سندن سياري جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Baloch 1978">{{cite book |last1=Baloch |first1=N.A. |editor1-last=Van Donzel |editor1-first=E. |editor2-last=Lewis |editor2-first=B. |editor3-last=Pellat |editor3-first=Ch. |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=534–5 |chapter-url=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/533/mode/2up |access-date=8 April 2022 |chapter=ḲANDĀBĪL}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] 07q4xq3ua1axr5odzvalyx76rnnyyut 390836 390834 2026-07-04T11:07:33Z Intisar Ali 8681 390836 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گنداوا | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="Census 2017"/> | population_note = | population_total = 24,130 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = {{Coord|28|37|N|67|29|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}<ref name="Baloch 1978"/> | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = }} '''گنداوا''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي ضلعي]] جو صدر مقام ۽ هڪ شهر آهي.<ref name="Sindhi 2019">{{cite news |last1=Sindhi |first1=Shaikh Javed Ali |title=Heritage: A Fort and Refuge for Ancient Armies |url=https://www.dawn.com/news/1523546 |access-date=8 April 2022 |work=Dawn |date=2019}}</ref> [[ڪڇي گنداوا]] جي ميدان جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي واقع گنداوا ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[پٺاڻ]]، [[بروهي ماڻهو|بروهي]] ۽ [[هندو]] برادريون آباد آهن.<ref name="Sindhi 2019"/> هن شهر جي تاريخ تمام پراڻي آهي ۽ هتي ڪيترائي قديم اڏاوتي يادگار موجود آهن، جن ۾ موتي گوهرام جو مقبرو پڻ شامل آهي، جنهن کي مقامي طور ”بلوچستان جو [[تاج محل]]“ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> گنداوا کي پاڻي، بجلي، گئس، صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جهڙين بنيادي ضرورتن جي فراهميءَ ۾ پڻ وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع واري پاڪستاني آدمشماري]] موجب، گنداوا ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 7,825 هئي، جيڪا 1,256 گهرن تي مشتمل هئي،<ref name="Census 2017">{{cite book |title=Population and household detail from block to tehsil level (Jhal Magsi District) |date=2017 |page=1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JHAL%20MAGSI_BLOCKWISE.pdf |access-date=8 April 2022}}</ref> جڏهن ته [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] ۾ اها وڌي 24,130 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Gandawa (Jhal Magsi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/jhal_magsi/2080101__gandawa/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> ==نالو== شهر سان لاڳاپيل سڀ کان پراڻو نالو '''قندابيل''' آهي، جيڪو وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> چيو وڃي ٿو تہ اهو نالو هتان جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي مٺاس تان پيو آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> هاڻوڪو نالو '''گنداوا''' پهريون ڀيرو 15هين صديءَ جي ڪلاسيڪي بلوچي شاعريءَ ۾ ملي ٿو ۽ 18هين صديءَ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Baloch 1978"/> ٽيون نالو '''گنجابا''' پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> ان جي معنيٰ ”پاڻيءَ جي گهڻائي“ آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> ==تاريخ== [[ڀيل]] سنڌ ۽ [[گنداوا|گنداوا]] (بلوچستان) جي قديم ترين قبيلن مان هڪ هئا، ۽ گنداوا '''ڀيل گهراڻي''' جي صوبائي گاديءَ وارن هنڌن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty |title=1998 District Census Report of [name of District |date=1999 }}</ref> ڏند ڪٿا موجب، اسلام کان اڳ واري قندابيل جو بنياد [[وهمن اردشير#تاريخ|بهمن اردشير]] هندستانين ۽ ترڪن جي وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ لاءِ وڌو هو.<ref name="Baloch 1978"/> مسلمان فوجون پهريون ڀيرو 644ع ۾ قندابيل پهتيون، پر ساڳئي سال خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] جي وفات جي خبر ٻڌڻ کان پوءِ جلد ئي واپس موٽي ويون.<ref name="Baloch 1978"/> ان کان پوءِ قندابيل [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[اموي خلافت|اموي]] حڪومت کان ڀڄندڙ عربن لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 688ع ۾ [[خارجي]] باغي [[عطيه بن اسود حنفي]] قندابيل ڏانهن ڀڄي ويو؛ [[مهلب بن ابي صفره]] جي فوج جو هڪ دستو سندس پٺيان آيو ۽ کيس هتي قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڇهن سالن کان پوءِ، [[علافي]] قبيلي جي ماڻهن [[مڪران]] جي مسلمان سپهه سالار [[سعيد بن اسلم]] کي قندابيل ۾ قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> [[حجاج بن يوسف]] 704ع ۾ علافين کي سزا ڏيڻ لاءِ [[مجاعه بن سعر]] کي موڪليو؛ سندس پهچڻ کان اڳ ئي علافي ڀڄي ويا، پر هو ”قندابيل جي قبيلن“ کي تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيڪي غالباً علافين جا ساٿي هئا.<ref name="Baloch 1978"/> 704ع کان 711ع تائين قندابيل [[راجا ڏاهر]] جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن پنهنجي ڀائٽي ڍول کي ٻوڌيا جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ مسلمانن قندابيل تي قطعي قبضو ڪري ورتو، جنهن کان پوءِ اهو مسلمانن جي حڪمرانيءَ هيٺ [[سنڌ]] جو حصو بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 720ع ۾ مهلب جا باغي پٽ پناهه ملڻ جي اميد سان قندابيل ڏانهن ڀڄي آيا، پر سندن ساٿي وداع شهر جا دروازا بند ڪري کين اندر اچڻ کان روڪي ڇڏيو، ۽ اهي پنهنجي پيڇو ڪندڙ هلال بن احوز تميميءَ سان وڙهندي مارجي ويا.<ref name="Baloch 1978"/> 754ع ۾ عرب قبيلن قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾، 837ع ۾ محمد بن خليل قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر عمران شهر ٻيهر فتح ڪري نظم بحال ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> {{anchor|Kikan}} وچئين دور ۾ قندابيل '''ٻوڌ''' يا '''ٻوڌيا''' نالي ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ هو؛ اهو نالو اتي جي رهواسين جي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] هجڻ سبب نه، پر سندن [[ٻوڌ قوم|ٻوڌ]] نسلي گروهه سان واسطو رکڻ سبب پيو هو. ڪزڪانان يا [[محمد بن قاسم#جت|ڪيڪان]] جو شهر، جيڪو ممڪن آهي ته هاڻوڪي [[قلات، پاڪستان|قلات]] وارو هنڌ هجي، ان جي ماتحت علائقن مان هڪ هو.<ref name="Baloch 1978"/><ref name="Le Strange 1905"/> نائين صديءَ جي ليکڪ [[بلاذري]] قندابيل کي ميداني علائقي جي وچ ۾ هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع شهر طور بيان ڪيو، جيڪو هاڻوڪي گنداوا جي جاگرافيائي بيان سان ٺهڪي اچي ٿو.<ref name="Gazetteer 1907">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume VI: Sarawan Kachhi, and Jhalawan |date=1907 |publisher=The Times Press |location=Bombay |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.22668}}</ref> هڪ صديءَ کان پوءِ [[ابن حوقل]] قندابيل کي هڪ وڏي شهر طور بيان ڪيو، جيڪو اهڙي ميدان ۾ اڪيلو بيٺل هو، جتي کجيءَ جا وڻ نه هئا.<ref name="Le Strange 1905">{{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905 |publisher=Barnes & Noble, Inc. |location=New York |pages=331–2 |url=https://archive.org/details/landsoftheeaster028596mbp/page/330/mode/2up?q=kandabil}}</ref> ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]] پڻ قندابيل کي ”ٻوڌ جي اندرين علائقي جي مرڪزي منڊي، جتي ٻوڌ قوم جا ماڻهو پنهنجي پيداوار وڪڻندا ۽ ضرورت جون شيون حاصل ڪندا هئا“ طور بيان ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين قندابيل جي چوڌاري کجيءَ جا وڻ پوکيا ويا هئا؛ ''[[حدود العالم]]'' جي گمنام مصنف لکيو ته اهو ”هڪ وڏو، خوشحال ۽ وڻندڙ شهر هو، جتي وڏي مقدار ۾ کجور پيدا ٿيندي هئي“.<ref name="Baloch 1978"/> 15هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ گنداوا، جيئن ان وقت شهر کي سڏيو ويندو هو، [[سمن جو گهراڻو|سمن جي گهراڻي]] سان اتحاد هيٺ [[لاشاري]] بلوچ قبائلي اتحاد جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1518ع ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ ويندي گنداوا تي قبضو ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1574ع ۾ شهر [[مغل سلطنت|مغلن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ [[فتح پور]] جي ''[[محل (انتظامي ورهاست)|محل]]'' جو حصو بڻيو، جنهن جو انتظام [[بکر]] مان هلايو ويندو هو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾ گنداوا تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.<ref name="Baloch 1978"/> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مراد نالي هڪ ڪلهوڙي عملدار شهر جي ديوارن جي مرمت ڪرائي؛ اهي ديوارون 19هين صديءَ تائين موجود هيون، پر هاڻي کنڊر بڻجي چڪيون آهن.<ref name="Baloch 1978"/> 1740ع ۾ [[نادر شاهه]] ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي گنداوا [[قلات جي خانن]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> اهو 1955ع تائين سندن قبضي هيٺ رهيو ۽ سندن سياري جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Baloch 1978">{{cite book |last1=Baloch |first1=N.A. |editor1-last=Van Donzel |editor1-first=E. |editor2-last=Lewis |editor2-first=B. |editor3-last=Pellat |editor3-first=Ch. |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=534–5 |chapter-url=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/533/mode/2up |access-date=8 April 2022 |chapter=ḲANDĀBĪL}}</ref> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1748|1972|3007|1981|...|1998|8097|2017|7,815|2023|24,130|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] موجب، گنداوا جي آبادي 24,130 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] 9ceikbfkv2s3ng32i9wmzautp9whprs 390837 390836 2026-07-04T11:08:13Z Intisar Ali 8681 390837 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گنداوا | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = شهر | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | elevation_m = | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="Census 2017"/> | population_note = | population_total = 24,130 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = {{Coord|28|37|N|67|29|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}<ref name="Baloch 1978"/> | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|بلوچستان}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[نصيرآباد ڊويزن|نصيرآباد]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = }} '''گنداوا''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي ضلعي]] جو صدر مقام ۽ هڪ شهر آهي.<ref name="Sindhi 2019">{{cite news |last1=Sindhi |first1=Shaikh Javed Ali |title=Heritage: A Fort and Refuge for Ancient Armies |url=https://www.dawn.com/news/1523546 |access-date=8 April 2022 |work=Dawn |date=2019}}</ref> [[ڪڇي گنداوا]] جي ميدان جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي واقع گنداوا ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[پٺاڻ]]، [[بروهي ماڻهو|بروهي]] ۽ [[هندو]] برادريون آباد آهن.<ref name="Sindhi 2019"/> هن شهر جي تاريخ تمام پراڻي آهي ۽ هتي ڪيترائي قديم اڏاوتي يادگار موجود آهن، جن ۾ موتي گوهرام جو مقبرو پڻ شامل آهي، جنهن کي مقامي طور ”بلوچستان جو [[تاج محل]]“ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> گنداوا کي پاڻي، بجلي، گئس، صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جهڙين بنيادي ضرورتن جي فراهميءَ ۾ پڻ وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="Sindhi 2019"/> [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري|2017ع واري پاڪستاني آدمشماري]] موجب، گنداوا ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 7,825 هئي، جيڪا 1,256 گهرن تي مشتمل هئي،<ref name="Census 2017">{{cite book |title=Population and household detail from block to tehsil level (Jhal Magsi District) |date=2017 |page=1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/balochistan/JHAL%20MAGSI_BLOCKWISE.pdf |access-date=8 April 2022}}</ref> جڏهن ته [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] ۾ اها وڌي 24,130 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Gandawa (Jhal Magsi, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/balochistan/jhal_magsi/2080101__gandawa/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> ==نالو== شهر سان لاڳاپيل سڀ کان پراڻو نالو '''قندابيل''' آهي، جيڪو وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> چيو وڃي ٿو تہ اهو نالو هتان جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي مٺاس تان پيو آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> هاڻوڪو نالو '''گنداوا''' پهريون ڀيرو 15هين صديءَ جي ڪلاسيڪي بلوچي شاعريءَ ۾ ملي ٿو ۽ 18هين صديءَ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Baloch 1978"/> ٽيون نالو '''گنجابا''' پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Baloch 1978"/> ان جي معنيٰ ”پاڻيءَ جي گهڻائي“ آهي.<ref name="Sindhi 2019"/> ==تاريخ== [[ڀيل]] سنڌ ۽ [[گنداوا|گنداوا]] (بلوچستان) جي قديم ترين قبيلن مان هڪ هئا، ۽ گنداوا '''ڀيل گهراڻي''' جي صوبائي گاديءَ وارن هنڌن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dCqFAAAAIAAJ&q=Bhil+Dynasty |title=1998 District Census Report of [name of District |date=1999 }}</ref> ڏند ڪٿا موجب، اسلام کان اڳ واري قندابيل جو بنياد [[وهمن اردشير#تاريخ|بهمن اردشير]] هندستانين ۽ ترڪن جي وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ لاءِ وڌو هو.<ref name="Baloch 1978"/> مسلمان فوجون پهريون ڀيرو 644ع ۾ قندابيل پهتيون، پر ساڳئي سال خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] جي وفات جي خبر ٻڌڻ کان پوءِ جلد ئي واپس موٽي ويون.<ref name="Baloch 1978"/> ان کان پوءِ قندابيل [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[اموي خلافت|اموي]] حڪومت کان ڀڄندڙ عربن لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 688ع ۾ [[خارجي]] باغي [[عطيه بن اسود حنفي]] قندابيل ڏانهن ڀڄي ويو؛ [[مهلب بن ابي صفره]] جي فوج جو هڪ دستو سندس پٺيان آيو ۽ کيس هتي قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڇهن سالن کان پوءِ، [[علافي]] قبيلي جي ماڻهن [[مڪران]] جي مسلمان سپهه سالار [[سعيد بن اسلم]] کي قندابيل ۾ قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> [[حجاج بن يوسف]] 704ع ۾ علافين کي سزا ڏيڻ لاءِ [[مجاعه بن سعر]] کي موڪليو؛ سندس پهچڻ کان اڳ ئي علافي ڀڄي ويا، پر هو ”قندابيل جي قبيلن“ کي تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيڪي غالباً علافين جا ساٿي هئا.<ref name="Baloch 1978"/> 704ع کان 711ع تائين قندابيل [[راجا ڏاهر]] جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن پنهنجي ڀائٽي ڍول کي ٻوڌيا جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ مسلمانن قندابيل تي قطعي قبضو ڪري ورتو، جنهن کان پوءِ اهو مسلمانن جي حڪمرانيءَ هيٺ [[سنڌ]] جو حصو بڻجي ويو.<ref name="Baloch 1978"/> 720ع ۾ مهلب جا باغي پٽ پناهه ملڻ جي اميد سان قندابيل ڏانهن ڀڄي آيا، پر سندن ساٿي وداع شهر جا دروازا بند ڪري کين اندر اچڻ کان روڪي ڇڏيو، ۽ اهي پنهنجي پيڇو ڪندڙ هلال بن احوز تميميءَ سان وڙهندي مارجي ويا.<ref name="Baloch 1978"/> 754ع ۾ عرب قبيلن قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾، 837ع ۾ محمد بن خليل قندابيل تي قبضو ڪيو، پر سنڌ جي گورنر عمران شهر ٻيهر فتح ڪري نظم بحال ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> {{anchor|Kikan}} وچئين دور ۾ قندابيل '''ٻوڌ''' يا '''ٻوڌيا''' نالي ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ هو؛ اهو نالو اتي جي رهواسين جي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] هجڻ سبب نه، پر سندن [[ٻوڌ قوم|ٻوڌ]] نسلي گروهه سان واسطو رکڻ سبب پيو هو. ڪزڪانان يا [[محمد بن قاسم#جت|ڪيڪان]] جو شهر، جيڪو ممڪن آهي ته هاڻوڪي [[قلات، پاڪستان|قلات]] وارو هنڌ هجي، ان جي ماتحت علائقن مان هڪ هو.<ref name="Baloch 1978"/><ref name="Le Strange 1905"/> نائين صديءَ جي ليکڪ [[بلاذري]] قندابيل کي ميداني علائقي جي وچ ۾ هڪ مٿانهين هنڌ تي واقع شهر طور بيان ڪيو، جيڪو هاڻوڪي گنداوا جي جاگرافيائي بيان سان ٺهڪي اچي ٿو.<ref name="Gazetteer 1907">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series, Volume VI: Sarawan Kachhi, and Jhalawan |date=1907 |publisher=The Times Press |location=Bombay |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.22668}}</ref> هڪ صديءَ کان پوءِ [[ابن حوقل]] قندابيل کي هڪ وڏي شهر طور بيان ڪيو، جيڪو اهڙي ميدان ۾ اڪيلو بيٺل هو، جتي کجيءَ جا وڻ نه هئا.<ref name="Le Strange 1905">{{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905 |publisher=Barnes & Noble, Inc. |location=New York |pages=331–2 |url=https://archive.org/details/landsoftheeaster028596mbp/page/330/mode/2up?q=kandabil}}</ref> ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]] پڻ قندابيل کي ”ٻوڌ جي اندرين علائقي جي مرڪزي منڊي، جتي ٻوڌ قوم جا ماڻهو پنهنجي پيداوار وڪڻندا ۽ ضرورت جون شيون حاصل ڪندا هئا“ طور بيان ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين قندابيل جي چوڌاري کجيءَ جا وڻ پوکيا ويا هئا؛ ''[[حدود العالم]]'' جي گمنام مصنف لکيو ته اهو ”هڪ وڏو، خوشحال ۽ وڻندڙ شهر هو، جتي وڏي مقدار ۾ کجور پيدا ٿيندي هئي“.<ref name="Baloch 1978"/> 15هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ گنداوا، جيئن ان وقت شهر کي سڏيو ويندو هو، [[سمن جو گهراڻو|سمن جي گهراڻي]] سان اتحاد هيٺ [[لاشاري]] بلوچ قبائلي اتحاد جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1518ع ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ ويندي گنداوا تي قبضو ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> 1574ع ۾ شهر [[مغل سلطنت|مغلن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ [[فتح پور]] جي ''[[محل (انتظامي ورهاست)|محل]]'' جو حصو بڻيو، جنهن جو انتظام [[بکر]] مان هلايو ويندو هو.<ref name="Baloch 1978"/> بعد ۾ گنداوا تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.<ref name="Baloch 1978"/> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مراد نالي هڪ ڪلهوڙي عملدار شهر جي ديوارن جي مرمت ڪرائي؛ اهي ديوارون 19هين صديءَ تائين موجود هيون، پر هاڻي کنڊر بڻجي چڪيون آهن.<ref name="Baloch 1978"/> 1740ع ۾ [[نادر شاهه]] ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي گنداوا [[قلات جي خانن]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Baloch 1978"/> اهو 1955ع تائين سندن قبضي هيٺ رهيو ۽ سندن سياري جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Baloch 1978">{{cite book |last1=Baloch |first1=N.A. |editor1-last=Van Donzel |editor1-first=E. |editor2-last=Lewis |editor2-first=B. |editor3-last=Pellat |editor3-first=Ch. |title=The Encyclopaedia of Islam, Volume IV (IRAN-KHA) |date=1978 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-05745-5 |pages=534–5 |chapter-url=https://archive.org/details/volume-5/Volume%204/page/533/mode/2up |access-date=8 April 2022 |chapter=ḲANDĀBĪL}}</ref> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1748|1972|3007|1981|...|1998|8097|2017|7,815|2023|24,130|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع واري آدمشماري]] موجب، گنداوا جي آبادي 24,130 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:جھل مگسي ضلعي جا آباد هنڌ]] [[زمرو:جھل مگسي ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا آباد هنڌ]] evglpr97ct4ac6k8ccr30v09f6h835v 0 82545 390789 314539 2026-07-04T10:07:26Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[هرنائي شهر]] کي [[هرنائي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 314539 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Harnai, Maharashtra}}{{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = هرنائي ضلعو | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] c68rpksw5ovvbovsvxoct6yaimim7ak 390792 390789 2026-07-04T10:11:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 390792 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Harnai, Maharashtra}}{{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = هرنائي ضلعو | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن. علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ علائقو سخت گرميءَ جي ور چڙهيل رهي ٿو ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. == انتظاميا == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[هرنائي تعلقو]] | 259 | 82,001 | 316.61 | 36.28% | ... |- | [[شهرڳ تعلقو]] | 614 | 29,005 | 47.24 | 50.12% | ... |- | [[خوست تعلقو]] | 1,619 | 16,565 | 10.23 | 40.35% | ... |} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|76,652|2017|97,052|2023|127,571|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي ضلعي ۾ 16,393 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 127,571 هئي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.89 مرد هئا ۽ خواندگيءَ جي شرح 39.83 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 48.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.71 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 54,999 ماڻهو (43.11 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 33,433 ماڻهو (26.21 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+موجوده هرنائي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Peshawar |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/018 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 96,441 | 99.37% | 126,465 | 99.13% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 300 | 0.31% | 421 | 0.33% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 275 | 0.28% | 589 | 0.46% |- | ٻيا | 36 | 0.04% | 96 | 0.08% |- ! ڪُل آبادي ! 97,052 ! 100% ! 127,571 ! 100% |} اسلام 99.13 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب آهي. عيسائيت ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="2023table9" /> === ٻولي === {{Pie chart |caption = هرنائي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value1 = 89.24 |color1 = orange |label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 8.2 |color2 = limegreen |label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value3 = 0.7 |color3 = steelblue |label4 = ٻيون |value4 = 1.86 |color4 = lightgrey |thumb=left}} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، 89.24 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي [[پشتو ٻولي|پشتو]]، 8.20 سيڪڙو جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.7 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن|پنجاب جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جا ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District census report of Sibi| location = اسلام آباد| publisher = آدمشماري تنظيم، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان| series = آدمشماري اشاعت | volume = 17| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1999}} }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=817&Itemid=1103 هرنائي ضلعو]، [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf هرنائي ضلعي جو ترقياتي خاڪو 2011ع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf |date=2017-10-26 }} {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} [[زمرو:هرنائي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] {{بلوچستان-جاگرافي-نامڪمل}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] 6dlwcok2mqp2z5gtjed1xl6vvvun0q5 390793 390792 2026-07-04T10:12:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 390793 wikitext text/x-wiki {{فرق ھرنائي, مھاراشٽر}} {{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = هرنائي ضلعو | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي ۽ آبهوا == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن. علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ علائقو سخت گرميءَ جي ور چڙهيل رهي ٿو ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. == انتظاميا == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تعلقو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! آبادي (2023ع) ! گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023ع) ! خواندگيءَ جي شرح (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf}}</ref> ! يونين ڪائونسلون |- | [[هرنائي تعلقو]] | 259 | 82,001 | 316.61 | 36.28% | ... |- | [[شهرڳ تعلقو]] | 614 | 29,005 | 47.24 | 50.12% | ... |- | [[خوست تعلقو]] | 1,619 | 16,565 | 10.23 | 40.35% | ... |} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations|1951|N/A|1961|N/A|1972|N/A|1981|N/A|1998|76,652|2017|97,052|2023|127,571|align=left|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} === آبادي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي ضلعي ۾ 16,393 گهراڻا ۽ ڪُل آبادي 127,571 هئي. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 111.89 مرد هئا ۽ خواندگيءَ جي شرح 39.83 سيڪڙو هئي، جيڪا مردن ۾ 48.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.71 سيڪڙو هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> سروي ڪيل آباديءَ مان 54,999 ماڻهو (43.11 سيڪڙو) 10 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |publisher=}}</ref> 33,433 ماڻهو (26.21 سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> === مذهب === {| class="wikitable sortable" |+موجوده هرنائي ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |2017ع<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Peshawar |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/018 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023ع<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 96,441 | 99.37% | 126,465 | 99.13% |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 300 | 0.31% | 421 | 0.33% |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 275 | 0.28% | 589 | 0.46% |- | ٻيا | 36 | 0.04% | 96 | 0.08% |- ! ڪُل آبادي ! 97,052 ! 100% ! 127,571 ! 100% |} اسلام 99.13 سيڪڙو آباديءَ سان سڀ کان وڏو مذهب آهي. عيسائيت ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="2023table9" /> === ٻولي === {{Pie chart |caption = هرنائي ضلعي جون ٻوليون (2023ع) |label1 = [[پشتو ٻولي|پشتو]] |value1 = 89.24 |color1 = orange |label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value2 = 8.2 |color2 = limegreen |label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value3 = 0.7 |color3 = steelblue |label4 = ٻيون |value4 = 1.86 |color4 = lightgrey |thumb=left}} 2023ع جي آدمشماريءَ وقت، 89.24 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي [[پشتو ٻولي|پشتو]]، 8.20 سيڪڙو جي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 0.7 سيڪڙو جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا|پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن|پنجاب جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جا ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * {{Cite book| title = 1998 District census report of Sibi| location = اسلام آباد| publisher = آدمشماري تنظيم، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان| series = آدمشماري اشاعت | volume = 17| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1999}} }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} * [http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=817&Itemid=1103 هرنائي ضلعو]، [http://www.balochistan.gov.pk/ www.balochistan.gov.pk] تي * [http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf هرنائي ضلعي جو ترقياتي خاڪو 2011ع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf |date=2017-10-26 }} {{بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا}} [[زمرو:هرنائي ضلعو| ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] {{بلوچستان-جاگرافي-نامڪمل}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلوچستان جا شهر]] pfetpvkk38hvhflzoz8fndhrcs2rt8y 390794 390793 2026-07-04T10:15:04Z Intisar Ali 8681 390794 wikitext text/x-wiki {{فرق ھرنائي, مھاراشٽر}} {{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = هرنائي ضلعو | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن، جن ۾ [[زرغون جبل]] ۽ [[خليفت جبل]] شامل آهن.<ref name=BG/> === آبهوا === علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. هرنائي گهمڻ لاءِ فيبروريءَ کان اپريل تائين جا مهينا بهترين سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=BG/> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1940|1972|2503|1981|4802|1998|9359|2017|13,303|2023|14,277|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي جي آبادي 14,277 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:هرنائي ضلعي جا وسنديل هنڌ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وسنديل هنڌ]] r1bk3ww41tfqxaztzucmyvwe6fu72nv 390796 390794 2026-07-04T10:19:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 390796 wikitext text/x-wiki {{for|انڊيا جو شھر |ھرنائي, مھاراشٽر}} {{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = هرنائي ضلعو | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن، جن ۾ [[زرغون جبل]] ۽ [[خليفت جبل]] شامل آهن.<ref name=BG/> === آبهوا === علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. هرنائي گهمڻ لاءِ فيبروريءَ کان اپريل تائين جا مهينا بهترين سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=BG/> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1940|1972|2503|1981|4802|1998|9359|2017|13,303|2023|14,277|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي جي آبادي 14,277 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:هرنائي ضلعي جا وسنديل هنڌ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وسنديل هنڌ]] 9rcw5ycin21d9v9ca6cv51v2ush57xz 390801 390796 2026-07-04T10:30:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 390801 wikitext text/x-wiki {{for|انڊيا جو شھر |ھرنائي, مھاراشٽر}} {{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هرنائي ضلعو]] | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن، جن ۾ [[زرغون جبل]] ۽ [[خليفت جبل]] شامل آهن.<ref name=BG/> === آبهوا === علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. هرنائي گهمڻ لاءِ فيبروريءَ کان اپريل تائين جا مهينا بهترين سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=BG/> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1940|1972|2503|1981|4802|1998|9359|2017|13,303|2023|14,277|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي جي آبادي 14,277 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:هرنائي ضلعي جا وسنديل هنڌ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وسنديل هنڌ]] 9jh5r2s7qdape6zto0nazsz51mfop4s 390803 390801 2026-07-04T10:31:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 390803 wikitext text/x-wiki {{for|انڊيا جو شھر |ھرنائي, مھاراشٽر}} {{Infobox settlement | name = Harnai | official_name = Zawara (interior of the earth) | native_name = {{hlist|هرنای|{{nq|ہرنائی}}}} | native_name_lang = Zawara | settlement_type = District Capital | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ھرنائي ضلعو]] | population_total = 97,017 (2017 census) | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2|url-status=dead|archive-date=29 June 2020|website=Citypopulation.de website|title=Harnai|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022855/http://www.citypopulation.de/php/pakistan-admin.php?adm1id=2 |access-date=18 April 2023}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 900 | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | footnotes = }} '''هرنائي شهر''' (پشتو: هرنائ) [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي [[ھرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جي انتظامي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. سال 2007ع تائين، هي شهر [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] ۾ هو. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> اهو بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. هي شهر [[زيارت، بلوچستان|زيارت]]، [[لورالائي]] ۽ صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[ڪوئيٽا]] سان گھريل آهي. آبادي گهڻو ڪري [[پٺاڻ|پشتونن]] جي آهي جنهن کان پوءِ [[بلوچ ماڻھو|بلوچ آهن]]. شهر ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ترينو آهي، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد ۽ قديم لهجو آهي. <ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> هن شهر ۾ پختون قبيلا جهڙوڪ ترين، مشواڻي ۽ ڪاڪڙ ۽ مري بلوچ آباد آهن.<ref name="BG">{{حوالو ويب|url=http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|title=Harnai District Development Profile 2011|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026101813/http://www.balochistan.gov.pk/DistrictProfile/DDP%20Final%202012/Harnai/Harnai.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=18 April 2023}}</ref> == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوَره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندروني حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوَره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت، هرنام داس، ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر، [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جبلن جي سلسلن کي ”خليفت“ ۽ ”زرغون“ سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جي هڪ منفرد لهجي طور سڃاتي وڃي ٿي، پر ڪجهه لسانيات جا ماهر ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪن ٿا. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جي هڪ [[تعلقو|تعلقي]] جي حيثيت رکندو هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ شهرڳ کي تعلقن ۽ خوست کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan Harnai is new district of Balochistan] ''Dawn'' (newspaper)، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == جاگرافي == هرنائي جي چوڌاري جابلو سلسلا پکڙيل آهن، جن ۾ [[زرغون جبل]] ۽ [[خليفت جبل]] شامل آهن.<ref name=BG/> === آبهوا === علائقي ۾ سياري دوران گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد −2°سينٽي گريڊ کان 20°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. اونهاري ۾ سخت گرمي پوي ٿي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 20°سينٽي گريڊ کان 48°سينٽي گريڊ تائين رهي ٿو. [[چوماسي]] دوران هرنائي ۾ زرخيز برساتي موسم هوندي آهي. عام طور تي سياري جي موسم ۾ هرنائي جي آبهوا خوشگوار هوندي آهي. هرنائي گهمڻ لاءِ فيبروريءَ کان اپريل تائين جا مهينا بهترين سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=BG/> == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|...|1961|1940|1972|2503|1981|4802|1998|9359|2017|13,303|2023|14,277|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA & POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}</ref>}} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، هرنائي جي آبادي 14,277 هئي.<ref>{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:هرنائي ضلعي جا وسنديل هنڌ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وسنديل هنڌ]] p86m9hfvwvhudygsrwryheq6nzhoiam 0 86104 390673 366218 2026-07-03T17:18:48Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390673 wikitext text/x-wiki [[File:1852_Bocage_Map_of_Australia_and_Polynesia_-_Geographicus_-_Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|جئ. جي باربي ڊو بوڪيج پاران اوشينيا جو سال 1852ع جو نقشو، جنهن ۾ ميلانيشيا، [[مائڪرونيشيا]] ۽ پولينيشيا جا ذيلي علائقا شامل آهن.]] [[File:DanceMaori.jpg|thumb|ماوري جنگي ناچ، نيوزي لينڊ، لڳ ڀڳ 1850ع]] [[File:Map_of_the_Exclusive_Economic_Zones_of_the_Pacific_Ocean.png|thumb|پئسفڪ جو هڪ خاص اقتصادي زون جو نقشو جنهن ۾ غير ٽراپيڪل ٻيٽ شامل نه آهن.]] '''اوشينيا جي تاريخ''' (History of Oceania) ۾ آسٽريليا، ايسٽر ٻيٽ، فجي، هوائي آئيلينڊز، نيوزي لينڊ، پاپوا نيو گني،مغربي نيو گني ۽ ٻين پئسفڪ جي ٻيٽن جي قومن جي تاريخ شامل آهي. ==تاريخ کان اڳ== اوشيانا جي تاريخ کان اڳ واري دور کي ان جي هر وڏي علائقي؛ آسٽريليا، ميلئنيشيا، مائڪرونيشيا ۽ پولينيشيا، جي تاريخ کان اڳ واري دور ۾ ورهايو ويو آهي ۽ اها تمام گهڻا مختلف آهن، جئين ته ڪڏهن اها پهريون ڀيرا انسانن طرفان آباد ڪيا ويا هئا، 70,000 سال اڳ (ويجهو اوشينيا) کان 3,000 سال اڳ (دور اوشينيا) تائين. ===آسٽريليا=== {{Further|Aboriginal Australians}} اصلوڪا آسٽريلوي آسٽريليا کنڊ ۽ ويجهن ٻيٽن جا اصل رهاڪو آهن.<ref>{{cite web|url=http://australia.gov.au/about-australia/our-country|title=About Australia:Our Country|publisher=Australian Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227080043/http://australia.gov.au/about-australia/our-country|archive-date=27 February 2012|access-date=27 January 2014|quote=Australia's first inhabitants, the Aboriginal people, are believed to have migrated from some unknown point in Asia to Australia between 50,000 and 60,000 years ago.|url-status=dead}}</ref> اصلوڪا آسٽريلوي <small>'''70,000'''</small> سال اڳ آفريڪا کان ايشيا ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا<ref>{{Cite journal|last1=Rasmussen|first1=M.|last2=Guo|first2=X.|last3=Wang|first3=Y.|last4=Lohmueller|first4=K. E.|last5=Rasmussen|first5=S.|last6=Albrechtsen|first6=A.|last7=Skotte|first7=L.|last8=Lindgreen|first8=S.|last9=Metspalu|first9=M.|display-authors=29|year=2011|title=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia|journal=Science|volume=334|issue=6052|pages=94–98|bibcode=2011Sci...334...94R|doi=10.1126/science.1211177|pmc=3991479|pmid=21940856|last10=Jombart|first10=T.|last11=Kivisild|first11=T.|last12=Zhai|first12=W.|last13=Eriksson|first13=A.|last14=Manica|first14=A.|last15=Orlando|first15=L.|last16=de la Vega|first16=F. M.|last17=Tridico|first17=S.|last18=Metspalu|first18=E.|last19=Nielsen|first19=K.|last20=Avila-Arcos|first20=M. C.|last21=Moreno-Mayar|first21=J. V.|last22=Muller|first22=C.|last23=Dortch|first23=J.|last24=Gilbert|first24=M. T. P.|last25=Lund|first25=O.|last26=Wesolowska|first26=A.|last27=Karmin|first27=M.|last28=Weinert|first28=L. A.|last29=Wang|first29=B.|last30=Li|first30=J.}}</ref> ۽ <small>'''50,000'''</small> سال اڳ آسٽريليا پهتا.<ref name="BBSRC2">[http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 "Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |date=2014-10-06 }}, ''Biotechnology and Biological Sciences Research Council (BBSRC)''.</ref><ref name="illumina.com2">{{cite web|url=http://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf|title=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout|date=2012|publisher=Illumina|access-date=19 March 2022}}</ref> ٽورس اسٽريٽ ٻيٽ وارا ٽورس اسٽريٽ ٻيٽن جا اصلوڪا آهن، جيڪا پاپوا نيو گني جي ويجهو ڪوئنزلينڊ جي اترئين ڪناري تي آهن. اصطلاح "ايب-اوريجنل" يعني: "پهرين قومون"، روايتي طور تي، ڪجهه ويجهن ٻيٽن سان گڏ، صرف مکيه زمين آسٽريليا ۽ تسمانيا جي اصلي رهاڪن تي لاڳو ٿئي ٿي. اصلوڪا آسٽريلوي هڪ جامع اصطلاح آهي جيڪي ايب-اوريجنل ۽ ٽورس اسٽريٽ ٻيٽن ٻنهي جو حوالو ڏيڻ وقت استعمال ٿيندي آهي. اڄ تائين مليل سڀ کان قديم انساني باقيات "منگو انسان" جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 40,000 سال پراڻا آهن، پر اصلوڪي آسٽريلين جي ابن ڏاڏن جي آمد جو وقت محققن ۾ بحث جو موضوع آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 125,000 سال اڳ جو آهي.<ref name="uow20042">[http://media.uow.edu.au/news/2004/0917a/index.html "When did Australia's earliest inhabitants arrive?"], ''University of Wollongong'', 2004. Retrieved 6 June 2008.</ref> آسٽريليا ۾ مختلف اصلوڪي برادرين ۽ سماجن ۾ وڏو تنوع آهي. There is great diversity among different Indigenous communities and societies in Australia, each with its own unique mixture of cultures, customs and languages. In present-day Australia these groups are further divided into local communities.<ref>[http://wwwmcc.murdoch.edu.au/ReadingRoom/3.2/Hodge.html "Aboriginal truth and white media: Eric Michaels meets the spirit of Aboriginalism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721132745/http://wwwmcc.murdoch.edu.au/ReadingRoom/3.2/Hodge.html |date=21 July 2012 }}, ''The Australian Journal of Media & Culture'', vol. 3 no 3, 1990. Retrieved 6 June 2008.</ref> ===ميلئنئشيا=== {{Further|Melanesians}} The first settlers of Australia, New Guinea, and the large islands just to the east arrived between 50,000 and 30,000 years ago, when [[Neanderthal]]s still roamed Europe.<ref name="genome" /> The original inhabitants of the group of islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present-day [[Papuan languages|Papuan]]-speaking people. Migrating from Southeast Asia, they appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the [[Solomon Islands (archipelago)]], including [[Makira]] and possibly the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal |author=Dunn, Michael |author2=Angela Terrill |author3=Ger Reesink |author4=Robert A. Foley |author5=Stephen C. Levinson | year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–75| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743 | bibcode=2005Sci...309.2072D|hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E |s2cid=2963726 | hdl-access=free}}</ref> Particularly along the north coast of New Guinea and in the islands north and east of New Guinea, the [[Austronesian peoples]], who had migrated into the area somewhat more than 3,000 years ago,<ref name="genome" /> came into contact with these pre-existing populations of Papuan-speaking peoples. In the late 20th century, some academics proposed a long period of interaction that led to numerous complex changes in the peoples' genetics, languages, and cultures.<ref>{{cite book| author=Spriggs, Matthew|year=1997|title=The Island Melanesians|publisher=Blackwell|isbn=0-631-16727-7}}</ref> Kayser, et al. proposed that, from this area, a very small group of people (speaking an Austronesian language) departed to the east to become the forebears of the [[Polynesians|Polynesian people]].<ref>{{cite journal |author=Kayser, Manfred |author2=Silke Brauer |author3=Gunter Weiss |author4=Peter A. Underhill |author5=Lutz Rower |author6=Wulf Schiefenhövel |author7=Mark Stoneking | year=2000 | title=The Melanesian Origin of Polynesian Y chromosomes| journal=Current Biology |volume=10|pages=1237–46 |doi=10.1016/S0960-9822(00)00734-X | pmid=11069104 | issue=20 |s2cid=744958 |doi-access=free }}</ref> [[File:Vanuatu blonde.jpg|thumb|left|upright|Boy from [[Vanuatu]]]] However, the theory is contradicted by the findings of a [[Genetics|genetic study]] published by [[Temple University]] in 2008; based on genome scans and evaluation of more than 800 genetic markers among a wide variety of Pacific peoples, it found that neither Polynesians nor Micronesians have much genetic relation to Melanesians. Both groups are strongly related genetically to East Asians, particularly [[Taiwanese indigenous peoples|Taiwanese aborigines]].<ref name="genome" /> It appeared that, having developed their sailing outrigger canoes, the Polynesian ancestors migrated from East Asia, moved through the Melanesian area quickly on their way, and kept going to eastern areas, where they settled. They left little genetic evidence in Melanesia.<ref name="genome" /> The study found a high rate of genetic differentiation and diversity among the groups living within the Melanesian islands, with the peoples distinguished by island, language, topography, and geography among the islands. Such diversity developed over their tens of thousands of years of settlement before the Polynesian ancestors ever arrived at the islands. For instance, populations developed differently in coastal areas, as opposed to those in more isolated mountainous valleys.<ref name="genome">[https://web.archive.org/web/20081211111824/http://www.temple.edu/ATTIC/newsroom/2007_2008/01/stories/pacificislander.htm "Genome Scans Show Polynesians Have Little Genetic Relationship to Melanesians"], Press Release, Temple University, 18 January 2008, accessed 9 March 2013</ref><ref>{{cite journal|last=Friedlaender|first=Jonathan|title=The Genetic Structure of Pacific Islanders|journal=PLOS Genet|pages=e19|date=18 January 2008|doi=10.1371/journal.pgen.0040019|name-list-style=vanc|author2=Friedlaender JS|author3=Friedlaender FR|author4=Reed FA|author5=Kidd KK|author6=Kidd JR|display-authors=5|pmid=18208337|pmc=2211537|volume=4|issue=1 |doi-access=free }}</ref> Additional DNA analysis has taken research into new directions, as more human species have been discovered since the late 20th century. Based on his genetic studies of the [[Denisova hominin]], an ancient human species discovered in 2010, [[Svante Pääbo]] claims that ancient human ancestors of the [[Melanesians]] interbred in Asia with these humans. He has found that people of New Guinea share 4–6% of their genome with the Denisovans, indicating this exchange.<ref name=nytimes>{{cite news |title=Denisovans Were Neanderthals' Cousins, DNA Analysis Reveals |author=Carl Zimmer |url=https://www.nytimes.com/2010/12/23/science/23ancestor.html?hp |newspaper=NYTimes.com |date=22 December 2010 |access-date=22 December 2010|author-link=Carl Zimmer }}</ref> The Denisovans are considered cousin to the Neanderthals; both groups are now understood to have migrated out of Africa, with the Neanderthals going into Europe, and the Denisovans heading east about 400,000 years ago. This is based on genetic evidence from a fossil found in [[Siberia]]. The evidence from Melanesia suggests their territory extended into south Asia, where ancestors of the Melanesians developed.<ref name=nytimes /> Melanesians of some islands are one of the few non-European peoples, and the only dark-skinned group of people outside Australia, known to have blond hair. ===مائڪرونيشيا=== {{Further|Micronesians|Nan Madol|Saudeleur dynasty}} {{See also|History of the Federated States of Micronesia}} Micronesia began to be settled several millennia ago, although there are competing theories about the origin and arrival of the first settlers.{{sfn|Kirch|2001|p=167}} There are numerous difficulties with conducting archaeological excavations in the islands, due to their size, settlement patterns and storm damage. As a result, much evidence is based on linguistic analysis.{{sfn|Lal|Fortune|2000|p=62}} The earliest archaeological traces of civilization have been found on the island of [[Saipan]], dated to 1500 BCE or slightly before.{{sfn|Kirch|2001|p=170}} The ancestors of the [[Micronesians]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious culture centered on [[Yap]] and [[Pohnpei]].<ref name=USDOS>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |publisher=United States Department of State |title=Background Note: Micronesia |access-date=6 January 2012}}</ref> The prehistory of many Micronesian islands such as Yap are not known very well.<ref name="books.google">{{cite book|last=Morgan|first=William N.|title=Prehistoric Architecture in Micronesia|page=30|url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC&q=%22micronesia%22|isbn=978-0-292-78621-9|year=1988|publisher=University of Texas Press }}</ref> [[File:Map FM-Nan Madol.PNG|thumb|right|Central [[Nan Madol]]]] [[File:Nan Madol 5.jpg|thumb|left|[[Nan Madol]], capital of the Saudeleur Dynasty]] On [[Pohnpei]], pre-colonial history is divided into three eras: ''Mwehin Kawa'' or ''Mwehin Aramas'' (Period of Building, or Period of Peopling, before c. 1100); ''Mwehin Sau Deleur'' (Period of the [[Saudeleur|Lord of Deleur]], c. 1100<ref name=Flood>{{cite book|title=Micronesian Legends |first1=Bo |last1=Flood |first2=Beret E. |last2=Strong |first3=William |last3=Flood |publisher=Bess Press |year=2002 |isbn=1-57306-129-8 |pages=145–47, 160 |url=https://books.google.com/books?id=IVVQ46epBqwC |access-date=1 January 2012}}</ref> to c. 1628);{{#tag:ref|The Saudeleur era lasted around 500 years.<ref name=Hanlon /> Legend generally dates their downfall to the 1500s,<ref>{{cite book|title=The Lelu Stone Ruins (Kosrae, Micronesia): 1978–1981 Historical and Archaeological Research |issue=10 |series=Asian and Pacific Archaeology |first=Ross H |last=Cordy |publisher=Social Science Research Institute, University of Hawaii at Manoa |year=1993 |isbn=0-8248-1134-8 |pages=14, 254, 258 |url=https://books.google.com/books?id=hQMNAQAAMAAJ |access-date=31 December 2011}}</ref> however archaeologists date Saudeleur ruins to c. 1628.<ref name=Morgan>{{cite book|title=Prehistoric Architecture in Micronesia |first=William N |last=Morgan |publisher=University of Texas Press |year=1988 |isbn=0-292-76506-1 |pages=60, 63, 76, 85 |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC |access-date=31 December 2011}}</ref><ref name=PlaceNames /><ref name=UG>{{cite book|title=Micronesica |publisher=University of Guam |year=1990 |pages=92, 203, 277 |url=https://books.google.com/books?id=LgAcAAAAMAAJ |access-date=31 December 2011}}</ref> |group=note}} and ''Mwehin [[tribal chief|Nahnmwarki]]'' (Period of the Nahnmwarki, c. 1628 to c. 1885).<ref name=Hanlon>{{cite book|title=Upon a Stone Altar: A History of the Island of Pohnpei to 1890 |volume=5 |series=Pacific Islands Monograph |first=David L |last=Hanlon |publisher=University of Hawaii Press |year=1988 |isbn=0-8248-1124-0 |pages=13–25 |url=https://books.google.com/books?id=OzgF5vZByVoC |access-date=1 January 2012}}</ref><ref name=PlaceNames>{{cite book|title=Place Names of Pohnpei Island: Including And (Ant) and Pakin Atolls |first1=Tom |last1=Panholzer |first2=Mauricio |last2=Rufino |publisher=Bess Press |year=2003 |isbn=1-57306-166-2 |pages=xiii, xii, 101 |url=https://books.google.com/books?id=h2EWUggiuQIC |access-date=31 December 2011}}</ref> Pohnpeian legend recounts that the [[Saudeleur dynasty|Saudeleur]] rulers, the first to bring government to Pohnpei, were of foreign origin. The Saudeleur centralized form of absolute rule is characterized in Pohnpeian legend as becoming increasingly oppressive over several generations. Arbitrary and onerous demands, as well as a reputation for offending Pohnpeian deities, sowed resentment among [[Pohnpeians]]. The Saudeleur Dynasty ended with the invasion of [[Isokelekel]], another semi-mythical foreigner, who replaced the Saudeleur rule with the more decentralized ''[[tribal chief|nahnmwarki]]'' system in existence today.<ref name=Ballinger>{{cite book|title=Lost City of Stone: The Story of Nan Madol, the "Atlantis" of the Pacific |first=Bill Sanborn |last=Ballinger |publisher=Simon and Schuster |year=1978 |isbn=0-671-24030-7 |pages=45–48 |url=https://books.google.com/books?id=l6oSAQAAIAAJ |access-date=31 December 2011}}</ref><ref name=Native>{{cite book|title=The Native Polity of Ponape |volume=10 |series=Contributions to Anthropology |first=Saul H |last=Riesenberg |publisher=Smithsonian Institution Press |year=1968 |pages=38–51 |isbn=9780598442437 |url=https://books.google.com/books?id=JV-0AAAAIAAJ |access-date=1 January 2012}}</ref><ref name=Petersen1>{{cite journal |title=Lost in the Weeds: Theme and Variation in Pohnpei Political Mythology |volume=35 |journal=Occasional Papers |page=34 |first=Glenn |last=Petersen |publisher=Center for Pacific Islands Studies, School of Hawaiian, Asian & Pacific Studies, University of Hawaiʻi at Mānoa |year=1990 |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/15545/OP35.pdf |access-date=31 December 2011}}</ref> Isokelekel is regarded as the creator of the modern Pohnpeian ''nahnmwarki'' social system and the father of the Pompeian people.<ref name=Ballinger /><ref name=Goetzfridt>{{cite book|title=Micronesian Histories: An Analytical Bibliography and Guide to Interpretations |issue=54 |series=Bibliographies and Indexes in World History |first1=Nicholas J |last1=Goetzfridt |first2=Karen M |last2=Peacock |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2002 |isbn=0-313-29103-9 |pages=3, 34–35, 102, 156–59 |url=https://books.google.com/books?id=oqqdbU0tBvAC |access-date=31 December 2011}}</ref> Construction of [[Nan Madol]], a [[megalith]]ic complex made from [[Basalt#Columnar basalt|basalt lava logs]] in Pohnpei began as early as 1200 CE. Nan Madol is offshore of [[Temwen Island]] near [[Pohnpei]], consists of a series of small [[artificial island]]s linked by a network of canals, and is often called the ''[[Venice]] of the Pacific''. It is located near the island of [[Pohnpei]] and was the ceremonial and political seat of the [[Saudeleur dynasty]] that united Pohnpei's estimated 25,000 people until its centralized system collapsed amid the invasion of [[Isokelekel]].<ref name=Petersen1 /> Isokelekel and his descendants initially occupied the stone city, but later abandoned it.<ref name=PlaceNames /> The first people of the Northern Mariana Islands navigated to the islands at some period between 4000 BCE to 2000 BCE from Southeast Asia. They became known as the [[Chamorro people|Chamorros]], and spoke an [[Austronesian languages|Austronesian language]] called [[Chamorro language|Chamorro]]. The ancient Chamorro left a number of megalithic ruins, including [[Latte stone]]. The Refaluwasch or [[Carolinian people]] came to the Marianas in the 1800s from the [[Caroline Islands]]. Micronesian colonists gradually settled the Marshall Islands during the 2nd millennium BCE, with inter-island navigation made possible using [[Marshall Islands stick chart|traditional stick charts]].<ref>[http://www.inquirewithin.biz/history/american_pacific/oceania/orientation.htm The History of Mankind] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927110432/http://www.inquirewithin.biz/history/american_pacific/oceania/orientation.htm |date=27 September 2013 }} by Professor Friedrich Ratzel, Book II, Section A, The Races of Oceania p. 165, picture of a stick chart from the Marshall Islands. MacMillan and Co., published 1896.</ref> ===پولينيشيا=== {{Further|Polynesians|Polynesia#Origins and expansion}} {{Seealso|Early history of Tonga}} Linguistic, archaeological, and human genetic evidence identifies the [[Polynesians]] as a subset of the sea-migrating Austronesian peoples, and tracing [[Polynesian languages]] places their prehistoric origins in the [[Malay Archipelago]], and ultimately, in [[Geography of Taiwan|Taiwan]]. Between about 3000 and 1000 BCE speakers of Austronesian languages began spreading from Taiwan into [[Maritime Southeast Asia]],<ref name="matrilineality2003">{{Cite journal|last1=Hage |first1= P. |last2= Marck |first2= J. |year= 2003 |title= Matrilineality and Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes |journal= Current Anthropology |volume= 44 |issue= S5 |pages= S121|doi= 10.1086/379272 |s2cid= 224791767 }}</ref><ref name="Kayser, M. 2006">{{Cite journal |last1= Kayser |first1= M. |last2= Brauer |first2= S. |last3= Cordaux |first3= R. |last4= Casto |first4= A. |last5= Lao |first5= O. |last6= Zhivotovsky |first6= L.A. |last7= Moyse-Faurie |first7= C. |last8= Rutledge |first8= R.B. |last9= Schiefenhoevel |first9= W. |last10= Gil |first10= D. |last11= Lin |first11= A.A. |last12= Underhill | first12= P.A. | last13= Oefner | first13= P.J. | last14= Trent | first14= R.J. |last15= Stoneking |first15= M. |year= 2006 |title= Melanesian and Asian origins of Polynesians: mtDNA and Y chromosome gradients across the Pacific |journal= Molecular Biology and Evolution |volume= 23 |pmid= 16923821 |issue= 11 |pages= 2234–44 |doi= 10.1093/molbev/msl093 |display-authors= 8 |url= https://repub.eur.nl/pub/63703 |doi-access= free |hdl= 11858/00-001M-0000-0010-0145-0 |hdl-access= free }}</ref><ref>{{Cite journal |doi= 10.1073/pnas.97.15.8225 |pmid= 10899994 |last1= Su |first1= B. |last2= Underhill |first2= P. |last3= Martinson |first3= J. |last4= Saha |first4= N. |last5= McGarvey |first5=S.T. |last6=Shriver |first6=M.D. |last7=Chu |first7=J. |last8=Oefner |first8= P.|last9= Chakraborty |first9= R. |last10= Chakraborty |year= 2000 |title= Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume= 97 |issue= 15 |pages= 8225–28 |first10= R. |last11= Deka |first11= R. |bibcode= 2000PNAS...97.8225S |pmc= 26928 |doi-access= free }}</ref> as [[Taiwanese aborigines|tribes]] thought to have travelled via South China about 8,000 years ago to the edges of western [[Micronesia]] and on into [[Melanesia]], although they differ from the [[Han Chinese]] who now comprise the majority of people in China and Taiwan. There are three theories regarding the prehistoric spread of humans across the Pacific to Polynesia. Kayser ''et al.'' (2000)<ref>{{Cite journal |last1= Kayser |first1= M. |last2= Brauer |first2= S. |last3= Weiss |first3= G. |last4= Underhill |first4= P.A.|last5= Roewer |first5= L. |last6= Schiefenhövel |first6= W. |last7= Stoneking |first7= M. |year= 2000 |title= Melanesian origin of Polynesian Y chromosomes |journal= Current Biology |pmid= 11069104 |volume= 10 |issue= 20 |pages= 1237–46 |doi= 10.1016/S0960-9822(00)00734-X |s2cid= 744958 |doi-access= free }}</ref> outline these well: * Express Train model: A recent (c. 3000–1000 BCE) expansion out of Taiwan, via the [[Philippines]] and eastern [[Indonesia]] and from the north-west ([[Bird's Head Peninsula|"Bird's Head"]]) of [[New Guinea]], on to [[Island Melanesia]] by roughly 1400 BCE, reaching western Polynesian islands about 900 BCE. This theory is supported by the majority of current human genetic data, [[Austronesian languages|linguistic]] data, and archaeological data * Entangled Bank model: Emphasizes the long history of Austronesian speakers' cultural and genetic interactions with indigenous Island South-East Asians and Melanesians along the way to becoming the first Polynesians. * Slow Boat model: Similar to the express-train model but with a longer hiatus in Melanesia along with admixture (genetically, culturally and linguistically) with the local population. This is supported by the Y-chromosome data of Kayser ''et al.'' (2000), which shows that all three [[haplotype]]s of Polynesian Y chromosomes can be traced back to Melanesia.<ref name=ANT>{{cite web|title = Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |work= Anthrocivitas.net |date = October 2009 | url= http://anthrocivitas.net/forum/showthread.php?t=5420| access-date=23 January 2014}}</ref> In the archaeological record there are well-defined traces of this expansion, allowing researchers to follow and date the path it took with some certainty. It is thought that by roughly 1400 BCE,<ref>{{Cite book |last= Kirch |first= P.V. |year= 2000 |title= On the road of the wings: an archaeological history of the Pacific Islands before European contact |location= London |publisher= University of California Press |isbn= 0-520-23461-8}} Quoted in Kayser, M.; ''et al.''. (2006).</ref> [[Lapita culture|"Lapita peoples"]] (so-named after their pottery tradition) appeared in the [[Bismarck Archipelago]] of northwest [[Melanesia]]. This culture is seen as having adapted and evolved through time and space since its emergence "Out of [[Taiwan]]". The Lapita people had given up rice production, for instance, after encountering and adapting to breadfruit in the Bird's Head area of New Guinea. In the end, the most eastern site for Lapita archaeological remains recovered so far has been through work on the [[archaeology of Samoa|archaeology]] in Samoa. The site is at [[Mulifanua]] on [[Upolu]]. The Mulifanua site, where 4,288 pottery shards have been found and studied, has a "true" age of {{circa}} 1000 BCE based on [[C14 dating]].<ref name="test">{{Cite journal |url= http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98,_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site,_Mulifanua,_Western_Samoa,_by_H._M._Leach,_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |title= New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |first1= Roger C. |last1= Green |first2= Helen M. |last2= Leach |journal= Journal of the Polynesian Society |volume= 98 |year= 1989 |issue= 3 |access-date= 1 November 2009 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110510004830/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98%2C_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site%2C_Mulifanua%2C_Western_Samoa%2C_by_H._M._Leach%2C_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |archive-date= 10 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510004830/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98%2C_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site%2C_Mulifanua%2C_Western_Samoa%2C_by_H._M._Leach%2C_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |date=10 May 2011 }}</ref> A 2010 study places the beginning of the human archaeological sequences of Polynesia in [[Tonga]] at 900 BCE,<ref name="burley128">{{Cite journal|first1=David V. |last1= Burley |first2= Andrew |last2= Barton |first3= William R. |last3= Dickinson |first4= Sean P.|last4= Connaughton | first5= Karine |last5= Taché |year= 2010 | title= Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations | journal= Journal of Pacific Archaeology |volume= 1 |issue= 2 |pages= 128–44 }}</ref> the small differences in dates with Samoa being due to differences in radiocarbon-dating technologies between 1989 and 2010, the Tongan site apparently predating the Samoan site by some few decades in real time. Within a mere three or four centuries between about 1300 and 900 BCE, the Lapita [[archaeological culture]] spread 6,000 kilometres eastwards from the Bismarck Archipelago, until it reached as far as [[Fiji]], [[Tonga]], and [[Samoa]].<ref name="Belwood1">{{cite book | last1= Bellwood |first1= Peter |title= The Polynesians – Prehistory of an Island People | year= 1987 |publisher= Thames and Hudson |pages= 45–65|isbn= 0-500-27450-9}}</ref><ref>PV Kirch. 1997. ''The Lapita Peoples''. Cambridge: Blackwell Publisher</ref> The area of Tonga, Fiji, and Samoa served as a gateway into the rest of the Pacific region now known as Polynesia.<ref>{{cite journal | last1 = Burley | first1 = DV | year = 1998 | title = Tongan Archaeology and the Tongan Past, 2850–150 B.P. | doi = 10.1023/A:1022322303769 | journal = Journal of World Prehistory | volume = 12 | issue = 3 | pages = 337–92 | s2cid = 160340278 }}</ref> Ancient Tongan mythologies, as recorded by early European explorers, report the islands of 'Ata and Tongatapu as the first islands hauled to the surface from the deep ocean by [[Māui|Maui]].<ref>Honolulu: The Museum</ref><ref>[[John Martin (meteorologist)|John Martin]]. 2005 (reprint). ''William Mariner: An Account of the Natives of the Tonga Islands in the South Pacific Ocean''. Vol. 1. Elibron Classics</ref> [[File:Haʻamonga.jpg|thumb|right|'''[[Haʻamonga ʻa Maui]]''', a stone [[trilithon]] on the Tongan island of [[Tongatapu]], constructed of three coral limestone slabs each weighing at least 30–40 tons<ref name=wondermondo>{{cite web|url= http://www.wondermondo.com/Countries/Au/Tonga/Tongatapu/HaamongaaMaui.htm|title= Ha'amonga 'a Maui (Trilithon) and 'esi Maka Fa'akinanga|publisher= Wondermondo|date= 20 November 2011}}</ref> It was built at the beginning of the 13th century under the 11th [[Tuʻi Tonga]] [[Tuʻi-tā-tui]].]] The '''"[[Tuʻi Tonga Empire]]"''' or "Tongan Empire" in [[Oceania]] are descriptions sometimes given to Tongan expansionism and projected hegemony dating back to 950 CE, but at its peak during the period 1200–1500. While modern researchers and cultural experts attest to widespread Tongan influence and evidences of transoceanic trade and exchange of material and non-material cultural artifacts, [[empirical evidence]] of a "political" empire ruled for any length of time by successive rulers is lacking.<ref name="The Pacific Islands p. 133">"The Pacific Islands: An Encyclopedia", edited by Lal and Fortune, p. 133</ref> Modern archeology, anthropology and linguistic studies confirm widespread Tongan cultural influence ranging widely<ref>[http://www.anthropology.hawaii.edu/Alumni/addison/publications/Sand_Addison_2008.pdf Recent Advances in the Archaeology of the Fiji/West-Polynesia Region"] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090918031030/http://www.anthropology.hawaii.edu/Alumni/addison/publications/Sand_Addison_2008.pdf |date=18 September 2009 }} 2008: Vol 21. University of Otago Studies in Prehistoric Anthropology.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 "Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology"], Patrick Vinton Kirch; Roger C. Green (2001)</ref> through East 'Uvea, Rotuma, Futuna, Samoa and Niue, parts of Micronesia (Kiribati, Pohnpei), Vanuatu, and New Caledonia and the Loyalty Islands,<ref>[https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233 "Geraghty, P., 1994. Linguistic evidence for the Tongan empire"], Geraghty, P., 1994 in "Language Contact and Change in the Austronesian World: pp. 236–39.</ref> and while some academics prefer the term "maritime chiefdom",<ref>{{cite journal | last1 = Clark | first1 = G. | last2 = Burley | first2 = D. | last3 = Murray | first3 = T. | year = 2008 | title = Monumentality in the development of the Tongan maritime chiefdom | journal = Antiquity | volume = 82 | issue = 318| pages = 994–1004 | doi=10.1017/s0003598x00097738| hdl = 1885/39600 | s2cid = 160933194 | hdl-access = free }}</ref> others argue that, while very different from examples elsewhere, ''..."empire" is probably the most convenient term.''<ref>"Pacific voyaging after the exploration period", Neich, R. 2006 in K.R. Howe (ed.) ''Vaka Moana, voyages of the ancestors: the discovery and settlement of the Pacific'': 198–245. Auckland: David Bateman. p. 230</ref> [[Pottery]] art from Fijian towns shows that '''Fiji''' was settled before or around 3500 to 1000&nbsp;BC, although the details of Pacific migration remain vague. It is believed that the Lapita people or the ancestors of the [[Polynesians]] settled the islands first but not much is known of what became of them after the [[Melanesians]] arrived; they may have had some influence on the new culture, and archaeological evidence shows that Polynesians would have then moved on to [[Tonga]], [[Samoa]], and even Hawai'i.{{cn|date=March 2024}} The first settlements in Fiji were started by voyaging traders and settlers from the west about 5000 years ago. Lapita pottery shards have been found at numerous excavations around the country. Aspects of Fijian culture are similar to the Melanesian culture of the western [[Pacific Ocean|Pacific]] but have a stronger connection to the older Polynesian cultures. Stretching across {{convert|1000|km}} from east to west, Fiji has been a nation of many languages. Fiji's history was one of settlement but also of mobility. Over the centuries, a unique Fijian culture developed. Constant warfare and [[Human cannibalism|cannibalism]] between warring tribes were quite rampant and very much part of everyday life.<ref>Sanday, Peggy Reeves (1986) ''[https://books.google.com/books?id=SYW6EzB9rYkC&pg=PA151 Divine hunger: cannibalism as a cultural system]'', Cambridge University Press, p. 151, IBNS 0521311144.</ref> In later centuries, the reputation of the cannibal lifestyle deterred European sailors from going near Fijian waters, and Fiji acquired the name ''Cannibal Isles''; as a result, Fiji remained unknown to the rest of the world.<ref>[https://web.archive.org/web/20050301062252/http://humanities.cqu.edu.au/history/52148/modules/pacific_peoplesA.html Pacific Peoples, Melanesia/Micronesia/Polynesia], [[Central Queensland University]].</ref> [[File:AhuTongariki.jpg|thumb|left|[[Moai]] at Ahu Tongariki on [[Easter Island|Rapa Nui]] (Easter Island)]] Early European visitors to '''Easter Island''' recorded local oral traditions about the original settlers. In these traditions, Easter Islanders claimed that a chief [[Hotu Matuꞌa]]<ref>Resemblance of the name to an early [[Mangareva|Mangarevan]] founder god ''Atu Motua'' ("Father Lord") has made some historians suspect that Hotu Matua was added to Easter Island mythology only in the 1860s, along with adopting the Mangarevan language. The "real" founder would have been ''Tu'u ko Iho'', who became just a supporting character in Hotu Matu'a-centric legends. See Steven Fischer (1994). ''Rapanui's Tu'u ko Iho Versus Mangareva's 'Atu Motua. Evidence for Multiple Reanalysis and Replacement in Rapanui Settlement Traditions, Easter Island.'' The Journal of Pacific History, 29(1), 3–18. See also ''Rapa Nui / Geography, History and Religion''. Peter H. Buck, Vikings of the Pacific, University of Chicago Press, 1938. pp. 228–36. [http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html Online version].</ref> arrived on the island in one or two large canoes with his wife and extended family.<ref>[http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html Summary of Thomas S. Barthel's version of Hotu Matu'a's arrival to Easter Island].</ref> They are believed <ref>{{cite web |last1=Clark |first1=Liesl |title=First Inhabitants |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/easter/civilization/first.html |website=Secrets of Easter Island |access-date=25 June 2025}}</ref>to have been [[Polynesians|Polynesian]]. There is considerable uncertainty about the accuracy of this legend as well as about the date of settlement. Published literature suggests the island was settled around 300–400 [[Common Era|CE]], or at about the time of the arrival of the earliest settlers in [[Hawaii]]. Some scientists say that Easter Island was not inhabited until 700–800 CE. This date-range is based on [[glottochronology|glottochronological]] calculations and on three [[radiocarbon dating|radiocarbon dates]] from charcoal that appears to have been produced during forest-clearance activities.<ref>[[Jared Diamond|Diamond, Jared]]. ''[[Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed]].'' Penguin Books: 2005. {{ISBN|0-14-303655-6}}. Chapter 2: Twilight at Easter pp. 79–119. See p. 89.</ref> Moreover, a recent study which included radiocarbon dates from what is thought to be very early material suggests that the island was settled as recently as 1200 CE.<ref>Hunt, T.L., Lipo, C.P., 2006. Science, 1121879. See also [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1121879v1 "Late Colonization of Easter Island"] in ''Science Magazine''. [http://www.anthropology.hawaii.edu/projects/rapanui/hunt_lipo2006.pdf Entire article] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20080829124029/http://www.anthropology.hawaii.edu/projects/rapanui/hunt_lipo2006.pdf |date= 29 August 2008 }} is also hosted by the Department of Anthropology of the University of Hawaii.</ref> This seems to be supported by a 2006 study of the island's deforestation, which could have started around the same time.<ref name="huntlipo2006">{{Cite magazine | title= Rethinking the Fall of Easter Island | first1= Terry L. | last1= Hunt | magazine= American Scientist | volume= 94 | issue= 5 | year= 2006 | pages= 412–19 | url= http://www.americanscientist.org/issues/id.1002,y.2006,no.5,content.true,css.print/issue.aspx | doi=10.1511/2006.61.412 | doi-broken-date= 12 July 2025 | url-status=dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141006110649/http://www.americanscientist.org/issues/id.1002,y.2006,no.5,content.true,css.print/issue.aspx | archive-date=6 October 2014}}</ref><ref name="huntlipo2011">{{Cite book| publisher = Free Press| isbn = 978-1-4391-5031-3| last1 = Hunt| first1 = Terry| last2 = Lipo| first2 = Carl| title = The Statues that Walked: Unraveling the Mystery of Easter Island| year = 2011}}</ref> A large, now [[extinction|extinct]], [[Arecaceae|palm]], ''[[Paschalococos]] disperta'' (related to the [[Chilean wine palm]] ''([[Jubaea]] chilensis)''), was one of the dominant trees as attested by fossil evidence; this species, unique to Easter Island, became extinct due to deforestation by the early Polynesian settlers.<ref>C. Michael Hogan (2008) [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82831 ''Chilean Wine Palm: Jubaea chilensis'', GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20121017013207/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82831 |date=17 October 2012 }} </ref>{{clear}} ==يورپي رابطو ۽ ڳولا (1500-1700)== == نوآبادياتي نظام== ==ساموآ جو بحران 1887-1889== ==پهرين مهاڀاري جنگ== ==ٻئي مهاڀاري جنگ== == اوشينيا ۾ ايٽمي تجربا== ==فجي جي بغاوت== ==بوگين وائل گهرو ويڙهه== آسٽريليا جي حڪومت جو اندازو هو ته بوگين ويل گهرو ويڙهه ۾ 15,000 ۽ 20,000 جي وچ ۾ ڪٿي به ماڻهو مارجي ويا هوندا. وڌيڪ قدامت پسند اندازن موجب جنگي موتن جو تعداد 1-2,000 آهي. سال 1975ع کان، بوگين ويل صوبي پاران پاپوا نيو گني کان الڳ ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. پاپوا نيو گني پاران انهن جي مزاحمت ڪئي وئي بنيادي طور تي بوگين ويل ۾ پينگونا کان جي موجودگي جي ڪري، جيڪا پاپوا نيو گني جي معيشت لاءِ اهم هئي. بوگين ويل انقلابي فوج 1988 ۾ کان تي حملو ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن کي ايندڙ سال بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. وڌيڪ بي آر اي جي سرگرمي جي ڪري ايمرجنسي جو اعلان ٿيو ۽ تڪرار تقريباً 2005 تائين جاري رهيو، جڏهن جانشين اڳواڻ ۽ بوگن ويل جو خود اعلان ڪيل بادشاهه فرانسس اونا مليريا جي ڪري فوت ٿي ويو. آسٽريليا جي اڳواڻي ۾ امن فوجون 1990 جي ڏهاڪي جي آخر کان وٺي علائقي ۾ آهن، ۽ 2010 جي ڏهاڪي ۾ آزادي تي ريفرنڊم منعقد ڪيو ويندو. ==جديد دور== ==پڻ ڏسو== * اوشينيا جو خاڪو * اوشينيا ۾ ملڪن ۽ انحصاري علائقن جي فهرست * آسٽريليا جي تاريخ * نيوزي لينڊ جي تاريخ * پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ * اوشينيا ۾ ٻيٽن جي فهرست * اوشينيا جي کاڌن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اوشينيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] iv7qcf8dr2itdazkkqrhk75t5xfw4b7 0 86224 390674 338035 2026-07-03T17:19:41Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390674 wikitext text/x-wiki '''ايشيا جي تاريخ''' <small>(History of Asia)</small> کي [[يوروشيا|يوريشيا]] جي ميدان جي اندروني حصي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي مختلف احاطو ڪندڙ ساحلي علائقن، جهڙوڪ [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي اجتماعي تاريخ جي طور تي ڏسي سگهجي ٿو. انهن علائقن بابت وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[وچ اوڀر جي تاريخ]] ۽ [[ننڍي کنڊ ​​جي تاريخ]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] lufddshi55zezym8c2xf7eocwb39uim 390675 390674 2026-07-03T17:31:35Z Memon2025 21315 /* */ 390675 wikitext text/x-wiki '''ايشيا جي تاريخ''' <small>(History of Asia)</small> کي [[يوروشيا|يوريشيا]] جي ميدان جي اندروني حصي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي مختلف احاطو ڪندڙ ساحلي علائقن، جهڙوڪ [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي اجتماعي تاريخ جي طور تي ڏسي سگهجي ٿو. انهن علائقن بابت وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[وچ اوڀر جي تاريخ]] ۽ [[ننڍي کنڊ ​​جي تاريخ]]. {{Short description|none}} The '''history of Asia''' can be seen as the collective history of [[East Asia]], [[South Asia]], [[History of Southeast Asia|Southeast Asia]] and [[West Asia]]. The continent is home to two of the world's oldest, continuous civilizations, Chinese civilization and Indian civilization.<ref>{{Cite book |last=Toynbee |first=Arnold |title=A study of history, one volume edition illustrated |publisher=Barnes & Noble Books |year=1995 |isbn=978-1566199377 |pages=70–72 |chapter=Chapter 9, A survey of civilizations}}</ref><ref>{{Cite book |last=Basham |first=A. L |title=Wonder That Was India |publisher=Grove Press |year=1964 |isbn=978-0394172156 |pages=4 |chapter=1. Introduction: India and her ancient culture}}</ref> Asia was also home to the [[Mesopotamia|Mesopotamian]], [[Ancient Egypt|Ancient Egypt]], [[Indus Valley Civilisation|Indus Valley]] and [[Yellow River civilization|Yellow River]] civilizations. These civilizations were among the first in the world, and developed around fertile river valleys as they were conducive to agriculture. They shared similarities and likely exchanged technologies and ideas such as mathematics and the wheel. Other inventions such as writing likely developed independently as did cities, states, and empires. The [[Eurasian Steppe|Eurasian steppe]] had long been inhabited by nomads, and from the central steppes, they could reach all parts of the Asian continent. The northern part of the continent, covering much of [[Siberia]] was inaccessible to the steppe nomads due to the dense forests and the [[tundra]]. These areas in Siberia were very sparsely populated. Mountains and deserts such as the [[Caucasus Mountains|Caucasus]], [[Himalayas]], [[Karakum Desert|Karakum]] and [[Gobi Desert]] formed natural barriers against the steppe nomads. The urban centers were technologically and culturally more advanced, but could do little militarily to defend against the mounted hordes of the steppe. However, the lowlands did not have enough open grassland to support a large horse mounted force. Thus the nomads who conquered states in [[West Asia]] were soon forced to adopt local customs. Asia has been the birthplace of many religions. They include [[Abrahamic religions]] such as [[Judaism]], [[Christianity]] and [[Islam]], [[Indian religions]] such as [[Hinduism]], [[Buddhism]], [[Jainism]] and [[Sikhism]], and [[Iranian religions]] such as [[Zoroastrianism]] and the now extinct religion of [[Manichaeism]]. The [[spread of Islam]] ushered in the [[Islamic Golden Age]] and the [[Timurid Renaissance]], which later went on to influence the [[Gunpowder empires|Islamic gunpowder empires]]. The history of Asia includes major developments such as the invention of [[gunpowder]] in medieval China, which was later developed by the gunpowder empires, mainly the [[Mughal tribe|Mughal]]s and [[Safavid]]s, and led to significant advancements in warfare. The [[Silk Road]], helped spread cultures, languages, religions, as well as diseases throughout Asia and Europe. {{TOC limit|limit=4}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 2h8r8jnlh038l847eqw3yafigc39x0m 390676 390675 2026-07-03T17:49:18Z Memon2025 21315 /* */ 390676 wikitext text/x-wiki '''ايشيا جي تاريخ''' <small>(History of Asia)</small> کي [[يوروشيا|يوريشيا]] جي ميدان جي اندروني حصي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي مختلف احاطو ڪندڙ ساحلي علائقن، جهڙوڪ [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي اجتماعي تاريخ جي طور تي ڏسي سگهجي ٿو. انهن علائقن بابت وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[وچ اوڀر جي تاريخ]] ۽ [[ننڍي کنڊ ​​جي تاريخ]]. هي براعظم دنيا جي ٻن قديم ترين، مسلسل تهذيبن، چيني تهذيب ۽ هندستاني تهذيب جو گهر آهي.<ref>{{Cite book |last=Toynbee |first=Arnold |title=A study of history, one volume edition illustrated |publisher=Barnes & Noble Books |year=1995 |isbn=978-1566199377 |pages=70–72 |chapter=Chapter 9, A survey of civilizations}}</ref><ref>{{Cite book |last=Basham |first=A. L |title=Wonder That Was India |publisher=Grove Press |year=1964 |isbn=978-0394172156 |pages=4 |chapter=1. Introduction: India and her ancient culture}}</ref> ايشيا ميسوپوٽيميا، قديم مصر، سنڌو ماٿري ۽ پيلي دريائي تهذيبن جو گهر پڻ هو. اهي تهذيبون دنيا جي پهرين تهذيبن مان هيون ۽ زرخيز دريائي وادين جي چوڌاري ترقي ڪيون ڇاڪاڻ ته اهي زراعت لاءِ سازگار هيون. انهن ۾ هڪجهڙائي هئي ۽ ممڪن طور تي ٽيڪنالاجي ۽ خيالن, جهڙوڪ رياضي ۽ ڦيٿي جو تبادلو ٿيو. لکڻ جهڙيون ٻيون ايجادون شايد شهرن، رياستن ۽ سلطنتن وانگر آزاد طور تي ترقي ڪيون. يوريشيائي ميدان ۾ ڊگهي عرصي کان خانه بدوش آباد هئا ۽ مرڪزي ميدانن کان اهي ايشيائي براعظم جي سڀني حصن تائين پهچي سگهن ٿا. براعظم جو اتر وارو حصو, سائبيريا جو گهڻو حصو ڍڪيندڙ, گهاٽي ٻيلن ۽ ٽنڊرا جي ڪري ميداني خانه بدوشن لاءِ پهچ کان ٻاهر هو. سائبيريا ۾ اهي علائقا تمام گهٽ آبادي وارا هئا. جبل ۽ ريگستان, جهڙوڪ قفقاز، هماليه، ڪاراڪم ۽ گوبي ريگستان ميداني خانه بدوشن جي خلاف قدرتي رڪاوٽون پيدا ڪيون. شهري مرڪز ٽيڪنالاجي ۽ ثقافتي طور تي وڌيڪ ترقي يافته هئا. پر ميداني علائقن جي گهوڙن جي لشڪر جي خلاف دفاع لاءِ فوجي طور تي ٿورو ڪم ڪري سگهيا. تنهن هوندي به هيٺاهين علائقن ۾ ايتري کليل چراگاهه نه هئي جو هڪ وڏي گهوڙي سوار فوج کي سهارو ڏئي سگهجي تنهن ڪري اولهه ايشيا ۾ رياستن کي فتح ڪندڙ خانه بدوش جلد ئي مقامي رسمن کي اپنائڻ تي مجبور ٿي ويا. ايشيا ڪيترن ئي مذهبن جي جنم ڀومي رهي آهي. انهن ۾ ابراهيمي مذهب جهڙوڪ يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام, هندستاني مذهب جهڙوڪ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ سک مت ۽ ايراني مذهب جهڙوڪ زرتشتي مذهب ۽ هاڻي ختم ٿيل مانيائيزم جو مذهب شامل آهن. اسلام جي پکيڙ اسلامي سونهري دور ۽ تيموري نشاۃ ثانيه جي شروعات ڪئي جيڪو بعد ۾ اسلامي بارود سلطنتن تي اثر انداز ٿيو. ايشيا جي تاريخ ۾ اهم ترقيون شامل آهن جهڙوڪ قرون وسطيٰ جي چين ۾ بارود جي ايجاد جيڪا بعد ۾ بارود سلطنتن, خاص طور تي مغل ۽ صفوي سلطنتن پاران ترقي ڪئي وئي ۽ جنگ ۾ اهم ترقي جو سبب بڻيا. ريشم روڊ ثقافتن، ٻولين، مذهبن انهي سان گڏ ايشيا ۽ يورپ ۾ بيمارين کي پکيڙڻ ۾ مدد ڪئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 1vz09vjtfnkfrx82jxfnaj4o8rhmgyi 0 86773 390672 340929 2026-07-03T17:17:55Z Memon2025 21315 390672 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{For|انٽارڪٽيڪا کنڊ جي فطري تاريخ |انٽارڪٽيڪا#ارضياتي تاريخ }} [[File:James Weddell Expedition.jpg|thumb|300px|جيمس ويڊيل جي ٻئي مهم جي پينٽنگ، جهاز "جين" ۽ برف ڪٽڻ واري "بيوفائي" کي ڏيکاريندي.]] '''انٽارڪٽيڪا جي تاريخ''' (<small>History of Antarctica</small>)، هڪ مکيه کنڊ، جيڪو "ٽيرا آسٽريلس" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جي شروعاتي يورپي نظرين مان نڪرندي آهي. اهو ڌرتيء جي سڀ کان ڏاکڻي حصي ۾ موجود سمجهيو ويندو هو. اصطلاح، "انٽارڪٽڪ" آرڪٽڪ جي مخالف جو حوالو ڏيندي، ٻي صدي عيسوي ۾ ٽائر جي مارينس پاران ايجاد ڪئي وئي هئي. 15هين ۽ 16هين صدي ۾ "راس اميد" (<small>Cape</small> <small>of</small> <small>Good</small> <small>Hope</small>) ۽ "آفريڪي سڱ" (<small>Cape Horn</small>) جو چڪر لگائندي، ثابت ڪيو ته "ٽيرا آسٽريلس انڪوگنيٽا" (اڻڄاتل ڏاکڻي زمين)، جيڪڏهن اها موجود آهي، هڪ کنڊ هوندو. سال <small>1773ع</small> ۾، جيمس ڪڪ ۽ سندس عملو پهريون ڀيرو انٽارڪٽڪ جو گهيرو پار ڪيو، جيتوڻيڪ هن صرف نوان ٻيٽ دريافت ڪيا، پڻ کنڊ جي مکيه زمين کي نه ڏٺو. اهو خيال ڪيو ويندو آهي ته هو مکيه زمين کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) جي ويجهو آيو هوندو. 28 جنوري 1820ع تي، هڪ روسي مهم، فيبين گوٽليب وون بيلنگشاسن ۽ ميخائل لازاريو جي اڳواڻي ۾، 69° 21′ ڏکڻ، 2° 15′ اولهه ۽ 2 فيبروري تي، 66° 25′ ڏکڻ، 1° 11′ اولهه تي پھتي ٻنهي هنڌن تي هن کي ٽولي روڪيو. پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ 17 فيبروري تي 69° 6' ڏکڻ ۽ 19 تاريخ تي، 68° 5' ڏکڻ، 16° 37' اوڀر تي پهتو. پوء هو 66° 53' ڏکڻ، 40° 56' اوڀر تي پهتو. جتي هن ، پکين کي ڏٺي، سوچيو ته زمين ويجهو هوندي. ڏهه مهينا بعد هڪ آمريڪي جهازي، نٿانيئل پامر، 17 نومبر 1820ع تي انٽارڪيڪا کي ڏسڻ وارو پهريون شخص بڻجي ويو. The rounding of the [[Cape of Good Hope]] and [[Cape Horn]] in the 15th and 16th centuries proved that ''Terra Australis Incognita'' ("Unknown Southern Land"), if it existed, was a continent in its own right. In 1773, [[James Cook]] and his crew crossed the [[Antarctic Circle]] for the first time. Although he discovered new islands, he did not sight the continent itself. It is believed that he came as close as 240&nbsp;km (150&nbsp;mi) from the mainland. On 28 January 1820, a Russian expedition led by [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] and [[Mikhail Lazarev]] reached 69° 21′ south latitude, 2°&nbsp;15′ west longitude, and on 2 February, 66° 25′ south latitude, 1° 11′ west longitude, at both of which positions he was stopped by the pack. He then steered eastward, and on 17 February reached 69° 6′ south latitude, and on the 19th, 68° 5′ south latitude, 16° 37′ east longitude. Later, he reached 66°&nbsp;53′ south latitude, 40°&nbsp;56′ east longitude, where he thought land must be near, on account of the numbers of birds. Ten months later an American sealer, [[Nathaniel Palmer]], became the first to sight Antarctica on 17 November 1820. The first landing was most likely just over a year later when English-born American Captain [[John Davis (sealer)|John Davis]], a [[Seal hunter|sealer]], set foot on the ice. Several expeditions attempted to reach the [[South Pole]] in the early 20th century, during the "[[Heroic Age of Antarctic Exploration]]". Many resulted in injury and death. Norwegian [[Roald Amundsen]] finally reached the Pole on 14 December 1911, following a dramatic race with the Briton [[Robert Falcon Scott]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:انٽارڪٽيڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:انٽارڪٽيڪا جي تاريخ]] 59y56rsqlkyb5h0ketltsskgkc0ngvf 0 86781 390677 342115 2026-07-03T17:51:33Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390677 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Abraham Ortelius Map of Europe.jpg|thumb|upright=1.3|يورپ، نقشا نگار ابراهيم اورٽيليئس پاران 1595ع ۾]] '''يورپ جي تاريخ''' روايتي طور تي چئن دورن ۾ ورهايل آهي: قبل از تاريخ يورپ (تقريبن 800 ق.م کان اڳ)، ڪلاسيڪل قديم (800 ق.م کان 500 عيسوي)، وچين دور (500-1500 عيسوي) ۽ جديد دور (1500 عيسوي کان وٺي). پهرين ابتدائي يورپي جديد انسانن جي فوسل رڪارڊ ۾ لڳ ڀڳ 48,000 سال اڳ، پيليولٿڪ دور دوران ظاهر ٿيا. آباد زراعت نيولٿڪ دور جي نشاندهي ڪئي، جيڪو يورپ ۾ ڏکڻ اوڀر کان اتر ۽ اولهه تائين آهستي آهستي پکڙجي ويو. بعد ۾ نيولٿڪ دور ۾ ابتدائي ڌاتوءَ جي شروعات ۽ ٽامي تي ٻڌل اوزارن ۽ هٿيارن جي استعمال، ۽ ميگاليٿڪ اڏاوتن جي تعمير ڏٺي وئي، جيئن اسٽون هينج مثال طور ڏيکاري ٿو. هند-يورپي لڏپلاڻ دوران، يورپ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر کان لڏپلاڻ ڏٺي. ڪلاسيڪل قديم دور جي نالي سان مشهور دور قديم يونان جي شهري رياستن جي ظهور سان شروع ٿيو. بعد ۾، رومي سلطنت سڄي ميڊيٽرينين بيسن تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ آئي. جرمن ماڻهن جي لڏپلاڻ جو دور چوٿين صدي عيسوي جي آخر ۾ شروع ٿيو. 476 عيسوي ۾ مغربي رومي سلطنت جو زوال روايتي طور تي وچين دور جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. جڏهن ته اوڀر رومن سلطنت وڌيڪ 1000 سالن تائين جاري رهندي، مغربي سلطنت جون اڳوڻيون زمينون ڪيترن ئي رياستن ۾ ورهائجي وينديون. وچين دور جي پهرين عظيم سلطنت چارليمين جي فرينڪش سلطنت هئي، جڏهن ته آئبيريا جي اسلامي فتح الاندلس قائم ڪئي. وائڪنگ دور ۾ ناروي ماڻهن جي ٻي وڏي لڏپلاڻ ڏٺي وئي. ليونٽ کي مسلمان رياستن کان واپس وٺڻ جي ڪوششن جيڪي ان تي قبضو ڪيو هو، اعليٰ وچين دور, صليبي جنگن جو دور, بڻجي ويو. جڏهن ته جاگيرداري جو سياسي نظام پنهنجي عروج تي پهتو. آخري وچين دور ۾ آبادي ۾ وڏي گهٽتائي آئي، ڇاڪاڻ ته يورپ کي بوبونڪ طاعون جو خطرو هو، انهي سان گڏ يوريشين اسٽيپ جي منگول ماڻهن جي حملي جو به خطرو هو. وچين دور جي آخر ۾، هڪ عبوري دور هو، جنهن کي نشاۃِ ثانيه جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ابتدائي جديد يورپ عام طور تي 15 صدي جي آخر تائين تاريخ رکي ٿو. بارود ۽ پرنٽنگ پريس جهڙين ٽيڪنالاجي تبديلين جنگ جي طريقي کي تبديل ڪيو ۽ علم کي ڪيئن محفوظ ۽ ورهايو ويو. اصلاح مذهبي سوچ جي ٽڪراءَ کي ڏٺو، جنهن جي ڪري مذهبي جنگيون ٿيون. دريافت جو دور نوآباديات جو سبب بڻيو، ۽ نوآبادين جي ماڻهن ۽ وسيلن جي استحصال مغربي يورپ ۾ وسيلن ۽ دولت کي آندو. 1800 کان پوءِ، صنعتي انقلاب مغربي يورپ ۾ سرمائي جي جمع ۽ تيز شهريائي کي آندو، جڏهن ته ڪيترائي ملڪ مطلق العنان حڪمراني کان پارلياماني حڪومتن ڏانهن منتقل ٿيا. انقلاب جي دور ۾ ڊگهي عرصي کان قائم سياسي نظامن کي اُلٽ پُلٽ ڏٺو ويو. 20 صدي ۾، پهرين عالمي جنگ يورپ جي نقشي جي ٻيهر تخليق جو سبب بڻي ڇاڪاڻ ته وڏيون سلطنتون قومي رياستن ۾ ورهائجي ويون. سياسي مسئلا حل نه ٿيا. اهو ٻي عالمي جنگ جو سبب بڻيو. جنهن دوران نازي جرمني هولوڪاسٽ ڪيو. ان کان پوءِ واري سرد ​​جنگ ۾ يورپ کي لوهي پردي ذريعي سرمائيدار ۽ ڪميونسٽ رياستن ۾ ورهايو ويو، جن مان ڪيترائي نيٽو ۽ وارسا معاهدي جا ميمبر هئا. مغرب جي باقي نوآبادياتي سلطنتون ختم ٿي ويون. گذريل ڏهاڪن ۾ مغربي يورپ ۾ باقي آمريتن جو زوال ۽ بتدريج سياسي انضمام ڏٺو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ يورپي برادري، بعد ۾ يورپي يونين. 1989 جي انقلابن کان پوءِ، سڀئي يورپي ڪميونسٽ رياستون سرمائيداري ڏانهن منتقل ٿي ويون. 21 صدي جي شروعات انهن مان گھڻا آهستي آهستي يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ سان ٿي. متوازي طور تي، يورپ وڏي کساد بازاري ۽ ان جي بعد جي اثرات، يورپي مهاجر بحران، ۽ يوڪرين تي روسي حملي جو شڪار ٿيو. ==يورپ - تاريخ کان اڳ== {{Main|تاريخ کان اڳ وارو يورپ}} ===پٿر جو قديم دور=== [[File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|thumb|left|آخري پلائسٽوسين دور ۾ جانورن جي ڪيترن ئي، بنيادي طور تي ميگا فاونل نسلن جو خاتمو ڏٺو ويو ۽ اهو وقت براعظمن ۾ ابتدائي انساني لڏپلاڻ سان گڏ هو.<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=Felisa A.|display-authors=etal.|date=20 April 2018|title=Body size downgrading of mammals over the late Quaternary|journal=Science|volume=360|issue=6386|pages=310–313|doi=10.1126/science.aao5987|pmid=29674591|bibcode=2018Sci...360..310S|doi-access=free}}</ref>]] جديد انسانن جي ظهور کان اڳ، هومو ايريڪٽس آفريڪا کان يورپ ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. يورپ ۾ جديد ماڻهن جو پهرين ظهور کي 45,000 ق.م جي تاريخ ڏني ويندي آهي ۽ ابتدائي يورپي جديد انسانن جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي. ڪجهه مقامي طور تي ترقي يافته عبوري ثقافتون؛ اٽلي ۽ يونان ۾ الوزين، جرمني ۾ الٽموهلين، وچ يورپ ۾ سزيليٽين ۽ ڏکڻ اولهه ۾ چيٽلپرونين، شروعاتي تاريخن ۾ واضح طور تي پٿر جي دور جي آخر واري ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي هيون. [[File:18 PanneauDesLions(PartieDroite)BisonsPoursuivisParDesLions.jpg|thumb|شاويٽ غار جي مصوري. اوريگناشين ڪلچر. فرانس. 30,000 ق.م.]] بهرحال انهن ٽيڪنالاجين جي قطعي ترقي اوريگناشين ڪلچر پاران ٿي. [[ليوانت (سر زمين شام)|ليوانت]] (احمارين) ۽ هنگري ۾ پيدا ٿيو (پهريون مڪمل اوريگناشين). 35,000 ق.م تائين، اوريگناشين ڪلچر ۽ ان جي ٽيڪنالاجي يورپ جي اڪثر حصي ۾ وڌي چڪي هئي. آخري نيندرٿل [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ اڌ ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿي ويا هئا. 29,000 ق.م جي آس پاس يورپ جي اولهه واري علائقي ۾ هڪ نئين ثقافت، "گريويٽين" ظاهر ٿي. هن ڪلچر کي نظريو ڏنو ويو آهي ته اهو [[بلقان]] کان ماڻهن جي لڏپلاڻ سان آيو.<ref>{{cite web|url=http://vdcci.bg/kiosk/index.php?option=com_content&view=article&id=54:kozarnika-cave&catid=14:nature&Itemid=127&lang=en|title="Kozarnika" cave|publisher=VDCCI BG|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915170614/http://vdcci.bg/kiosk/index.php?option=com_content&view=article&id=54:kozarnika-cave&catid=14:nature&Itemid=127&lang=en|archive-date=15 September 2016|access-date=5 September 2016|url-status=dead}}</ref> تقريبن 16,000 ق.م. يورپ ميگڊالينين ڪلچر، ممڪن طور تي پراڻي گريويٽين ۾ جڙيل، جي ظاهر ٿيڻ جو مشاهدو ڪيو. هن ڪلچر جلد ئي سولوٽرين علائقي کي ۽ خاص طور تي فرانس، اسپين، جرمني، اٽلي، پولينڊ، پرتگال ۽ يوڪرين جا گريوٽيئن ختم ڪري ڇڏيو. هيمبرگ ڪلچر 14 هين ۽ 13 هين صدي قبل مسيح ۾ اتر يورپ ۾ غالب رهيو. جيئن ڪريسويلين ٿوري دير کان پوءِ برطانوي ٻيٽن ۾ ڪيو. 12,500 ق.م جي لڳ ڀڳ ورم گليشيشن ختم ٿي وئي. ميگڊالين ڪلچر 10,000 ق.م تائين برقرار رهيو جيستائين اهو جلد ئي ٻن ننڍي پٿر دور جي ثقافتن، اسپين ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ازيلين، پوءِ سوويٽرين ۾ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ۽ وچ يورپ ۾ ٽارڊينوئيسين، ۾ تبديل ٿيو. === جديد پٿر ۽ ٽامي جو دور === [[File:Smac Neolithikum 122.jpg|thumb|لڪير مٽياري ڪلچر جي آبادڪاري، جرمني، تقريبن 4700 ق.م.]] مستقل آبادڪاري جا ثبوت بلقان ۾ 8 هين هزار سال قبل مسيح کان آهن. نيوليٿڪ 6 هين هزار سال قبل مسيح ۾ وچ يورپ ۽ 5 هين ۽ 4 هين هزار سال قبل مسيح ۾ اتر يورپ جي ڪجهه حصن تائين پهتو. يورپ جي جديد مقامي آبادي وڏي پيماني تي ٽن مختلف نسلن مان آهي: ميسوليٿڪ چارو گڏ ڪندڙ، ڪرو-ميگنون آبادي مان نڪتل، ابتدائي يورپي هاري جيڪي جديد پٿر جي دور جي انقلاب دوران [[اناطوليا]] کان لڏي آيا ۽ يمنايا چراگاهون جيڪيون هند-يورپي توسيع جي حوالي سان يورپ ۾ وڌيون.<ref>{{cite news|url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/|title=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved|date=1 July 2020|work=Scientific American|access-date=17 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525055649/https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/|archive-date=25 May 2022|url-status=live}}</ref> هند-يورپي لڏپلاڻ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ تقريباً 4200 ق.م ۾ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيره نما]] جي آس پاس جي علائقن ۾ شروع ٿي. ايندڙ 3000 سالن ۾ [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻوليون]] يورپ ۾ پکڙجي ويون. [[File:Grave offerings.jpg|thumb|وارنا نيڪروپولس، بلغاريا مان مليل شيون، 4500 ق.م.|194x194px]] 5000 قبل مسيح تائين، هن علائقن ۾ وارنا ڪلچر ترقي ڪيو. 4700 - 4200 ق.م ۾ سولنٽسٽا شهر، يورپ ۾ سڀ کان پراڻو پراگيتاريڪ شهر سمجهيو ويندو هو، ترقي ڪيو.<ref>{{cite news|title=Archaeologists find Europe's most prehistoric town|first=Nick|last=Squires|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/9646541/Bulgaria-archaeologists-find-Europes-most-prehistoric-town-Provadia-Solnitsata.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/9646541/Bulgaria-archaeologists-find-Europes-most-prehistoric-town-Provadia-Solnitsata.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Daily Telegraph|date=31 October 2012|access-date=1 November 2012}}{{cbignore}}</ref><ref name=Maugh>{{cite news|title=Bulgarians find oldest European town, a salt production center|first=Thomas H. II|last=Maugh|url=https://www.latimes.com/science/la-xpm-2012-nov-01-la-sci-sn-oldest-european-town-20121101-story.html|newspaper=Los Angeles Times|date=1 November 2012|access-date=1 November 2012|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504234136/https://www.latimes.com/science/la-xpm-2012-nov-01-la-sci-sn-oldest-european-town-20121101-story.html|url-status=live}}</ref> <gallery widths="160" heights="120"> File:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|<small>'''يورپ ۾ جديد پٿر جي دور جي واڌ، 7000 کان 4000 ق.م. تائين'''</small> European-late-neolithic-english.svg|<small>'''آخري جديد پٿر جي دور ۾ يورپ، 5000 کان 3500 ق.م. تائين.'''</small> </gallery> == قديم دور == == قديم ڪلاسيڪل دور == == وچين دور == <nowiki>:</nowiki> == ابتدائي جديد يورپ == == انقلاب کان سامراج تائين (1789-1914) == == 1914-1945: ٻه عالمي جنگيون == == سرد جنگ جو دور == ==جديد دور== ==يورپي تاريخ جو خاڪو== * 7000 ق.م: يورپ ۾ جديد پٿر جو دور (Neolithic) شروع ٿئي ٿو. * 4600 - 4200 ق.م: "ورنا ڪلچر"، پهرين يورپي پروٽو-تهذيب، پهرين سون جون شيون ۽ پهريون قلعي بند پٿر جو شهر.<ref name=Maugh/><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20120702232530/http://www.historyofinformation.com/expanded.php?category=Survival+of+Information Survival of Information: the earliest prehistoric town in Europe]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/varna-bulgaria-gold-graves-social-hierarchy-prehistoric-archaelogy-smithsonian-journeys-travel-quarterly-180958733/|title=Mystery of the Varna Gold: What Caused These Ancient Societies to Disappear?|first1=Smithsonian|last1=Magazine|first2=Andrew|last2=Curry|website=Smithsonian Magazine}}</ref><ref> {{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/oldest-gold-object-unearthed-bulgaria-180960093/|title=World's Oldest Gold Object May Have Just Been Unearthed in Bulgaria|first1=Smithsonian|last1=Magazine|first2=Jason|last2=Daley|website=Smithsonian Magazine}}</ref> * 5000 - 3500 ق.م: پراڻي يورپي رسم الخط (ڊينوبين رسم الخط) سان پهرين يورپي پروٽو-لکت.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Kruk|first1=Janusz|last2=Milisauskas|first2=Sarunas|editor1-last=Milisauskas|editor1-first=Sarunas|year=2002|title=European Prehistory: A Survey|url=https://books.google.com/books?id=roMxst3NKtwC|publisher=Springer|isbn=978-0-306-46793-6|page=236}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Owens|first1=Gareth A.|title=Balkan Neolithic Scripts|journal=Kadmos|date=1999|volume=38|issue=1–2|pages=114–120|doi=10.1515/kadm.1999.38.1-2.114|s2cid=162088927}}</ref><ref>Lazarovici, Gheorghe and Merlini, Marco, "4 Tărtăria Tablets: The Latest Evidence in an Archaeological Thriller", Western-Pontic Culture Ambience and Pattern: In memory of Eugen Comsa, edited by Lolita Nikolova, Marco Merlini and Alexandra Comsa, Warsaw, Poland: De Gruyter Open Poland, pp. 53-142, 2016</ref> * 3850 - 3600 ق.م: [[مالٽا]] جو مندر وارو دور شروع ٿئي ٿو. * 3500 ق.م: "مينوئن تهذيب"، پهرين يورپي تهذيب، ڪريٽ جي ٻيٽ تي شروع ٿئي ٿي. * 3000 ق.م: هند-يورپي وڏي پيماني تي کنڊ جي آبادڪاري شروع ڪن ٿا. * 2500 ق.م: اسٽون هينج (Stonehenge) تعمير ڪيو ويو. * 2100 ق.م: "ڪريٽن هيروگليفس"، پهريون يورپي رسم الخط مينوئن پاران ايجاد ڪيو ويو. * 1750 ق.م: مائيسيني تهذيب شروع ٿئي ٿي. * 1600 ق.م: سينٽوريني ٻيٽ تي ٿيرا جو ڦاٽڻ ٿئي ٿو ۽ ٿيرا جي مينوئن شهر کي تباهه ڪري ڇڏي ٿو. * 1450 ق.م: ڪريٽ کي مائيسينين فتح ڪن ٿا. * 1200 ق.م: ڪانسي جي دور جو زوال شروع ٿيو، جنهن لوهه جي ڪم جي ٽيڪنالاجي جو سست پکڙجڻ ڏٺو ويو. * 1100 ق.م: مينوئن تهذيب جو زوال. * 1050 ق.م: محلات جي تباهي جي دور کان پوءِ مائيسينين تهذيب جو زوال ٿيو. يوناني اونداهي دور جي شروعات کي مارڪ ڪيو. * 900 ق.م: ايٽروسڪن تهذيب جو آغاز. * 800 ق.م: يوناني اونداهي دور جو اختتام، ڪلاسيڪل قديم دور جي شروعات کي مارڪ ڪيو. * 753 ق.م: [[روم|روم شهر]] جي بنياد جو روايتي سال. * 700 ق.م: [[هومر]] [[ايليئڊ|دي ايليڊ]]، هڪ رزميه نظم جيڪا يورپي ادب جي پهرين وڌايل ڪم جي نمائندگي ڪري ٿي، کي ترتيب ڏئي ٿو * 509 ق.م: رومن ريپبلڪ ٺاهي وئي. * 499 ق.م: يونان ۽ فارس جي جنگيون شروع ٿيون. * 480 ق.م: ٿريشيا اوڊريشيا جي بادشاهت سڀ کان اهم ڊيڪو-ٿريشيائي رياستي اتحاد جي طور تي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book|last1=Rehm|first1=Ellen|chapter=The Impact of the Achaemenids on Thrace: A Historical Review|editor1-last=Nieling|editor1-first=Jens|editor2-last=Rehm|editor2-first=Ellen|title=Achaemenid Impact in the Black Sea: Communication of Powers|date=2010|publisher=Aarhus University Press|series=Black Sea Studies|volume=11|page=143|isbn=978-8779344310|quote=In 470/469 BC, the strategist Kimon, mentioned above, defeated the Persian fleet at the mouth of the Eurymedon river. Subsequently, it seems that the royal house of the Odrysians in Thrace gained power and in about 465/464 BC emerged from the Persian shadow. The Odrysians became aware of the power vacuum resulting from the withdrawal of the Persians and claimed back supremacy over the region inhabited by several tribes. From this period onwards an indigenous ruling dynasty is comprehensible.}}</ref> * 449 ق.م: يونانين جي هٿن فارس جي هخامنشي سلطنت جي شڪست کانپوء يونان-فارس جنگين جو خاتمو. * 440 ق.م: [[هيروڊوٽس]] تاريخ ۾ ايٿينس وارن جي سياسي آزادي جو دفاع ڪري ٿو. * 404 ق.م: اسپارٽا پيلوپونيسيا جنگ کٽي. * 323 ق.م: [[سڪندر اعظم]] فوت ٿيو ۽ سندس ايشيا تائين پري پهچندي، مقدوني سلطنت ٽڪرا ٽڪرا ٿي وئي. * 264 ق.م: فونيقي جنگيون شروع ٿيون. * 146 ق.م: فونيقي جنگيون ڪارٿيج جي تباهي سان ختم ٿيون. * 48 ق.م: [[جوليس سيزر]] روبيڪن ندي پار ڪري ٿو، جيڪا هڪ خانه جنگي جي شروعات جو اشارو ڪري ٿو. * 44 ق.م: جوليس سيزر کي قتل ڪيو ويو ۽ رومن ريپبلڪ پنهنجي آخري بحران ۾ داخل ٿئي ٿي. * 27 ق.م: آڪٽاوين جي اڳواڻي ۾ رومي سلطنت جو قيام عمل ۾ اچي ٿو. * 14 عيسوي: آڪٽاوين جو انتقال. * 30 يا 33 عيسوي: عيسيٰ (هڪ مشهور مذهبي اڳواڻ) کي صليب تي چاڙهيو ويو. 45-55 عيسوي: مکيه زمين يونان ۽ روم ۾ پهرين عيسائي مجلسون منعقد ٿيڻ ٿيون. * 68 عيسوي: پهريون رومي شاهي خاندان، جوليو-ڪلاوڊين، نيرو جي خودڪشي سان ختم ٿئي ٿو. * 79 عيسوي: ويسويئس آتش فشاني جبل جو ڦاٽڻ، جن جي ڪارڻ پومپيائي، هرڪيولينيم ۽ اسٽيبيا جا شهر تباهه ٿي ويا. * 117 عيسوي: رومي سلطنت پنهنجي علائقائي چوٽي تي پهچي ٿي. * 166 عيسوي: اينٽونيائي طاعون شروع ٿئي ٿو. * 293 عيسوي: ڊائيوڪليشيئن "ٽيٽرا آرڪي" نظام ٺاهي، سلطنت کي ٻيهر منظم ڪري ٿو. * 313: ڪانسٽينٽين سرڪاري طور تي عيسائيت کي تسليم ڪري ٿو، عيسائين جي ظلم جي خاتمي جي نشاندهي ڪري ٿو. * 330: ڪانسٽين * 597: اينگلو-سيڪسن انگلينڊ جي رومن ڪيٿولڪ عيسائيت جي شروعات (مشن ۽ گرجا گھر هن تاريخ کان گهڻو اڳ موجود هئا، پر روم سان انهن جا رابطا ڍلا يا غير موجود هئا) * 600: سينٽ ڪولمبن هڪ خط ۾ "يورپ" جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. * 655: جس پيٽرونيٽس. * 681: خان اسپارخ بلغارين جي اڳواڻي ڪري ٿو. ۽ ڪيترن ئي مقامي سلاوين سان اتحاد ۾ بازنطيني سلطنت تي حملو ڪري ٿو. اونگل جي جنگ ۾. بلغاريا ٺاهڻ. * 716: مسلمان فوجون قسطنطنيه تي پهتيون. * 718: بلغاريا جو ٽرويل بازنطيني سلطنت کي مسلمان فوجن کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. * 720: اسلامي فوجن آئبيرين جزيره نما کي فتح ڪيو ۽ اندلس جي بادشاهت قائم ڪئي. * 732: ٽورس جي جنگ ۾، فرينڪس عربن جي يورپ ۾ اڳڀرائي کي روڪيو. * 800: پاڪ رومن شهنشاهه جي حيثيت سان چارليمين جي تاجپوشي. * 843: وردن معاهدو. * 895: ارپڊ جي اڳواڻي ۾ هنگري جا ماڻهو ڪارپيٿين بيسن ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪن ٿا. * 917: بلغاريا جي شمعون پهرين کي شهنشاهه طور اعلان ڪيو ويو. * 962: اوڀر فرانسيا جي اوٽو پهرين کي پوپ پاران "شهنشاهه" طور تاج پوشي ڪئي وئي، پاڪ رومن سلطنت جي شروعات. * 988 ڪيويوان روس عيسائيت اختيار ڪئي. * 1054: اوڀر-اولهه فرقي جي شروعات، جيڪا صدين تائين عيسائي چرچ کي ورهائي ٿي. * 1066: وليم فاتح پاران انگلينڊ تي ڪامياب نارمن حملو. * 1095: پوپ اربن II پهرين صليبي جنگ جو سڏ ڏنو. * 12هين صدي: ادب ۾ متنن جي تعداد ۾ اضافو. * 1128: ساؤ ماميڊ جي جنگ، پرتگالي خودمختياري جي قيام. * 1131: سسلي جي بادشاهت جو جنم * 1185: بلغاريا ۽ ولاچس جي بازنطيني مخالف بغاوت سان بلغاريا جي خودمختياري ٻيهر قائم ڪئي وئي * 1250: شهنشاهه فريڊرڪ II جو موت. اٽلي ۾ شهنشاهه جي ڪنٽرول استعمال ڪرڻ جي اثرائتي صلاحيت جو خاتمو. * 1303: صليبي جنگن جو دور ختم ٿي ويو. * 1309-1378: ايونين پاپائيت * 1315-1317: اتر يورپ ۾ 1315-1317 جو وڏو ڏڪار * 1341: پلوٽارڪ "انسانيت جو پيءُ"، قديم زماني کان وٺي پهريون شاعر انعام يافته بڻجي ويو. * 1337–1453: انگلينڊ ۽ فرانس جي وچ ۾ سو سالن جي جنگ. * 1348–1351: ڪاري موت يورپ جي آبادي جو ٽيون حصو ماري ڇڏيو. * 1439: جوهانس گٽنبرگ پهريون متحرڪ ٽائپ رائٽر ۽ پهريون پرنٽنگ پريس ايجاد ڪيو، جنهن سان پرنٽنگ انقلاب شروع ٿيو. * 1453: سلطان محمد فاتح جي اڳواڻي ۾ عثماني ترڪن جي هٿان قسطنطنيه جي فتح. * 1487: گلاب جون جنگيون ختم ٿيون. * 1492: غرناطه، اندلس ۾ مسلمانن جي آخري ڳڙهه جو زوال. * 1494: ڪرسٽوفر ڪولمبس، نئين دنيا، آمريڪا دريافت ڪيو. * 1497: واسڪو ڊي گاما ايشيا سان سڌو واپار شروع ڪندي هندستان ڏانهن روانو ٿيو. * 1498: ليونارڊو دا ونسي ميلان ۾ "مونا ليزا" کي رنگيو جيئن نشاۃِ ثانيه عروج تي پهتي. * 1517: مارٽن لوٿر پاران عيسائيت جي اصلاح، پروٽيسٽنٽ ازم جي شروعات. * 1519: فرڊيننڊ ميگلن ۽ جوان سيبسٽين ايلڪانو ٻيڙين ذريعي زمين جو چڪر مڪمل ڪيو. * 1519: هرنان ڪورٽيس اسپين لاءِ ميڪسيڪو جي فتح شروع ڪئي. * 1532: فرانسسڪو پيزارو اسپين لاءِ پيرو (انڪا سلطنت) جي فتح شروع ڪئي. * 1543: نڪولس ڪوپرنيڪس "ڊي ريووليوشنبس اوربيئم ڪوئليسٽيم" (آسماني دائرن جي انقلابن تي) شايع ڪيو. * 1547: ماسڪو جو گرينڊ ڊچي روس جو زارڊم بڻجي ويو. * 1582: گريگورين ڪئلينڊر جو تعارف، روس 1918 تائين ان کي نه اپنايو. * 1610: گليليو گليلي پنهنجي دوربين سان مشتري جي چنڊن کي دريافت ڪري ٿو. * 1618: ٽيهه سالن جي جنگ مرڪزي يورپ ۾ وڏي تباهي آڻيندي آهي. * 1648: "ويسٽفاليا جو امن" ٽيهه سالن جي جنگ کي ختم ڪري ٿو. * 1687: آئزڪ نيوٽن "پرنسپيا ميٿيميٽيڪا" شايع ڪيو، جن جو روشن خيالي تي گهرو اثر پيو. * 1699: ڪارلووٽز جو معاهدو آسٽرو-عثماني جنگ کي ختم ڪري ٿو. وچ يورپ تي عثماني ڪنٽرول جي خاتمي ۽ وچ ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ غالب طاقت جي طور تي هبسبرگ بادشاهت کي قائم ڪرڻ جي نشاندهي. * 1700: اسپيني جانشيني جي جنگ جو آغاز. * 1699: ڪارلووٽز جو معاهدو آسٽرو-عثماني جنگ جو اختتام ڪري ٿو. هي وچ يورپ تي عثماني ڪنٽرول جي خاتمي ۽ عثماني جمود جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو، جنهن سان هبسبرگ بادشاهت وچ ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ غالب طاقت طور قائم ٿي. * 1700: اسپيني جانشيني جي جنگ ۽ عظيم اتر جنگ جو آغاز. پهريون فرانس جي بادشاهه لوئس XIV جي يورپي معاملن تي غلبو حاصل ڪرڻ جي خواهشن کي جانچيندو؛ ٻيو روس جي هڪ عظيم طاقت ۽ هڪ سڃاڻپ يورپي رياست جي طور تي ابھرڻ جو سبب بڻجندو. * 1700 عيسوي: اسپيني جانشيني ۽ عظيم اترين جنگين جو خاتمو. * پهريون لوئس چوڏهون (فرانس جو بادشاهه) جي خواهشن کي جانچيندو. يورپي معاملن تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ. ٻيو روس جي ظهور جو سبب بڻجندو. هو هڪ عظيم طاقت ۽ هڪ سڃاڻپ واري يورپي رياست جي طور تي. * 18هين صدي: روشن خيالي جو دور (هڪ دانشورانه) نشاۃِ ثانيه کي تيز ڪري ٿو. يورپ ۾. * 1707: عظيم برطانيه جي بادشاهت قائم ڪئي وئي آهي. انگلينڊ جي بادشاهت ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت جي اتحاد سان. * 1712: ٿامس نيوڪومن پهريون عملي اسٽيم انجڻ ايجاد ڪيو. جيڪو برطانيه ۾ صنعتي انقلاب شروع ڪري ٿو. * 1721: روسي سلطنت جو بنياد. * 1775: جيمس واٽ هڪ نئون ڪارآمد اسٽيم انجڻ ايجاد ڪيو. برطانيه ۾ صنعتي انقلاب کي تيز ڪندي. * 1776: ايڊم سمٿ "قومن جي دولت" شايع ڪري ٿو. * 1784: امانوئل ڪانٽ "سوال جو جواب: روشن خيالي ڇا آهي؟" شايع ڪيو. * 1789: فرانسيسي انقلاب جي شروعات. ۽ فرانس ۾ مطلق بادشاهت جو خاتمو. * 1792-1802: فرانسيسي انقلابي جنگيون. * 1799: نيپولين اقتدار ۾ آيو. آخرڪار فرانس جي شهنشاهه جي حيثيت سان پنهنجي حيثيت کي مضبوط ڪيو. * 1803-1815: نيپولين جنگيون نيپولين جي شڪست ۾ ختم ٿيون. * 1806: نيپولين پاڪ رومن سلطنت کي ختم ڪري ڇڏيو. * 1814-1815: ويانا جي ڪانگريس؛ ويانا جو معاهدو؛ فرانس 1789 جي حدن تائين گهٽجي ويو آهي؛ رجعت پسند قوتون يورپي يونين تي حاوي آهن. * 1825: جارج اسٽيفنسن اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي کي کوليو، دنيا ۾ مسافرن جي ٽرئفڪ لاءِ پهرين اسٽيم ٽرين ريلوي. * 1830: بيلجيم انقلاب ۾ ڏکڻ صوبا هالينڊ جي برطانيه کان الڳ ٿي ويا. * 1836: لوئس ڊيگور پهريون عملي فوٽوگرافي طريقو ايجاد ڪيو. حقيقت ۾ پهريون ڪئميرا. * 1838: باقاعده شيڊول ٿيل ٽرانس ايٽلانٽڪ ڪراسنگ لاءِ ٺهيل پهريون اسٽيم شپ سروس ۾ داخل ٿيو. * 1848: 1848 جا انقلاب ۽ ڪميونسٽ مينيفيسٽو جي اشاعت. * 1852: ڪريميائي جنگ جي شروعات. جيڪا 1855 ۾ روس جي شڪست ۾ ختم ٿي. * 1859: چارلس ڊارون "آن دي اوريجن آف اسپيشيز" شايع ڪيو. * 1861: گيوسپي گيريبالڊي جي فتحن کان پوءِ اٽلي جو اتحاد. * 1866: پهريون تجارتي طور تي ڪامياب ٽرانس ايٽلانٽڪ ٽيليگراف ڪيبل مڪمل ٿيو. * 1860ع وارو ڏهاڪو: ڪارل مارڪس "داس ڪيپيٽل" جو پهريون جلد مڪمل ڪيو. * 1870: فرانڪو-پروشين جنگ ۽ ٻي فرانسيسي سلطنت جو زوال. * 1871: اوٽو وان بسمارڪ جي هدايت هيٺ جرمني جو اتحاد. * 1873: 1873 جو خوف پيدا ٿئي ٿو. ڊگهي ڊپريشن شروع ٿئي ٿي. * 1878: بلغاريا جي ٻيهر قيام. سربيا، مونٽينيگرو ۽ رومانيا جي آزادي. * 1884: يورپ ۾ پهريون مستقل شهر-وائڊ برقي ٽرام سسٽم (برائٽن، برطانيه ۾). * 1885: ڪارل بينز بينز پيٽنٽ-موٽر ويگن ايجاد ڪيو. دنيا جو پهريون آٽو موبائيل. * 1895: آگسٽ ۽ لوئس لوميئر پنهنجي پورٽيبل ڪئميرا، پرنٽر, سينماٽوگراف ۽ پروجيڪٽر سان عوام جي سامهون پروجيڪٽ ٿيل فلمن جي نمائش شروع ڪئي. * 1902: گگليلمو مارڪوني پهريون ٽرانس ايٽلانٽڪ ريڊيو ٽرانسميشن موڪليو. * 1914: آسٽريا جي آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ کي سراجيوو ۾ قتل ڪيو ويو. پهرين عالمي جنگ هڪ مهيني بعد شروع ٿئي ٿي. * 1917: ولاديمير لينن ۽ بالشويڪ روسي انقلاب ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. ايندڙ روسي خانہ جنگي 1922 تائين جاري رهي. * 1918: پهرين عالمي جنگ جرمني ۽ مرڪزي طاقتن جي شڪست سان ختم ٿي. ڏهه لک سپاهي مارجي ويا. روسي، جرمن، آسٽريائي ۽ عثماني سلطنتن جو خاتمو. * 1918: جرمن سلطنت ۽ بادشاهت جي نظام جو خاتمو. ويمار جمهوريه جو بنياد. * 1918: اسپينش فلو جي عالمي وبا يورپ ۾ لکين ماڻهن کي ماري ڇڏيو. * 1918: آسٽرو-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. * 1919: ورسائي معاهدي جرمني کي سندس ڪالونين کان محروم ڪري ڇڏيو. ڪيترائي صوبا. فوج، بحري ۽ هوائي فوج کي محدود ڪري ڇڏيو. اتحادين مغربي علائقن تي قبضو ڪيو. معاوضي جو حڪم ڏنو ويو. * 1920: ليگ آف نيشنز آپريشن شروع ڪري ٿي. وڏي پيماني تي غير موثر. 1939ع تائين ختم ٿي ويو. * 1921-22: آئرلينڊ ورهائجي ويو, آئرش آزاد رياست آزاد ٿي وئي ۽ خانہ جنگي شروع ٿي. * 1922: بينيٽو مسوليني ۽ فاشسٽ اٽلي ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. * 1929: نيو يارڪ اسٽاڪ مارڪيٽ جي ڪريش سان، وڏي پيماني تي ڪساد بازاري جو منهه ڏٺو. * 1933: ايڊولف هٽلر ۽ نازي جرمني ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. * 1935: اٽلي ايٿوپيا کي فتح ڪيو. ليگ اف نيشنز جون پابنديون بي اثر ثابت ٿيون. * 1936: اسپيني خانہ جنگي جي شروعات، 1939 ۾ قومپرستن، جنهن کي جرمني ۽ اٽلي جي مدد حاصل هئي، جي فتح سان ختم ٿي. * 1938: جرمني "ڪرسٽلناخٽ" سان يهودين جي ظلم کي وڌائي ڇڏيو. * 1938: ميونخ معاهدي چيڪوسلواڪيا کي ورهايو. جرمني 1939 ۾ باقي حصو قبضو ڪيو. * 1939: ايڊولف هٽلر ۽ جوزف اسٽالن مولوتوف-ربينٽراپ معاهدي ۾ اوڀر يورپ جي ورهاڱي تي متفق ٿيا. * 1939: نازي جرمني پولينڊ تي حملو ڪيو. ٻي عالمي جنگ شروع ٿي. * 1940: ونسٽن چرچل جي اڳواڻي ۾ برطانيه جي جنگ کٽڻ کان پوءِ برطانيه نازين جي خلاف آخري قوم بڻجي ويو. * 1941: آمريڪا برطانيه، آزاد فرانس، يو ايس ايس آر ۽ ٻين اتحادين کي وڏي پيماني تي قرض-ليز امداد شروع ڪري ٿو. ڪئناڊا پڻ مالي مدد فراهم ڪري ٿو. * 1941: جرمني آپريشن بارباروسا ۾ سوويت يونين تي حملو ڪيو. ماسڪو يا لينن گراڊ تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. * 1942: ايڊولف هٽلر ۽ نازي جرمني، 6 ملين يهودين جي قتل سان، هڪ آخري حل، "هولوڪاسٽ" شروع ڪيو. * 1943: اسٽالن گراڊ ۽ ڪرسڪ کان پوءِ، سوويت فوجون اوڀر ۾ نازي قبضي هيٺ علائقي تي ٻيهر قبضو ڪرڻ شروع ڪن ٿيون. * 1944: آمريڪا، برطانوي ۽ ڪينيڊين هٿياربند فوجن نارمنڊي ۾ نازي قبضي هيٺ فرانس تي حملو ڪيو. * 1945: هٽلر خودڪشي ڪئي، مسوليني کي قتل ڪيو ويو، ٻي عالمي جنگ جرمني جي شڪست ۽ يورپ جي تباهي سان ختم ٿي. * 1945: گڏيل قومن جي اداري (UNO) جو قيام. * 1947: برطانوي سلطنت ڀارت ۽ پاڪستان کي آزادي ڏيڻ سان، نو آبادياتي نظام کي رضاڪارانه طور تي ختم ڪرڻ جو عمل شروع ڪري ٿو. * 1947: سرد جنگ شروع ٿئي ٿي جڏهن يورپ اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ پولرائز ٿي رهيو آهي. * 1949: نيٽو اتحاد قائم ٿيو. * 1954: فرانسيسي سلطنت کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ويٽنام مان دستبردار ٿيو. * 1955: يو ايس ايس آر هڪ فوجي اتحاد، "وارسا معاهدو" ٺاهي ٿو. * 1956: سوئز بحران برطانوي سلطنت جي اثرائتي طاقت جي خاتمي جو اشارو ڏئي ٿو. * 1956: هنگري بغاوت کي سوويت فوجي قوتن پاران شڪست ڏني وئي. * 1957: روم جا معاهدا 1958 کان يورپي اقتصادي برادري قائم ڪن ٿا. * 1968: پراگ بهار کي وارسا معاهدي فوجي قوتن پاران شڪست ڏني وئي. * 1973: ڊينمارڪ، آئرلينڊ ۽ برطانيه يورپي برادري ۾ شامل ٿيا. * 1981: يونان يورپي برادري ۾ شامل ٿيو. * 1985: ميخائل گورباچوف سوويت يونين جو اڳواڻ بڻجي ويو ۽ سڌارا شروع ڪيا. * 1986: پرتگال ۽ اسپين يورپي برادرين ۾ شامل ٿيا. * 1986: تاريخ ۾ بدترين ايٽمي آفت، چرنوبل حادثو پيش اچي ٿو. * 1989: سوويت يونين کانسواءِ سڀني وارسا پيڪٽ ملڪن ۾ ڪميونزم جو تختو اونڌو ڪيو ويو. برلن ڀت جو گرڻ - اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ بي ترتيب سرحدي ڪراسنگ جو افتتاح، جنهن مؤثر طريقي سان ڀت کي ڪنهن به لاڳاپيليت کان محروم ڪري ڇڏيو. * 1990: جرمني جو ٻيهر اتحاد. * 1991: يوگوسلاويا جو ٽٽڻ ۽ يوگوسلاويا جنگين جو آغاز. * 1991: سوويت يونين جو ٽٽڻ ۽ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي تخليق. * 1993: ماسترخٽ معاهدي جي تحت يورپي يونين قائم ڪئي وئي. * 1995: آسٽريا، فنلينڊ ۽ سويڊن يورپي يونين ۾ شامل ٿيا. * 1997-99: هانگ ڪانگ ۽ ميڪاؤ جي چين جي حوالي سان ايشيا ۾ يورپي نوآبادياتي سلطنتن جو خاتمو. * 2004: [[سلووينيا]]، [[هنگري]]، [[چيڪ جمهوريه]]، [[سلوواڪيا]]، [[پولينڊ]]، [[لٿوانيا]]، [[لاتويا|لئٽويا]]، [[ايسٽونيا]]، [[قبرص]] ۽ [[مالٽا]] [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيا. * 2007: [[بلگاريا|بلغاريا]] ۽ [[رومانيا]] يورپي يونين ۾ شامل ٿيا. * 2008: وڏي کساد بازاري شروع ٿي. يورپ جي ڪجهه حصن ۾ بيروزگاري وڌي وئي. * 2013: [[ڪروشيا]] [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو. * 2014: يوڪرين ۾ وقار جو انقلاب ۽ روس-يوڪريني جنگ جي شروعات. * 2015: يورپي مهاجر بحران شروع ٿيو. * 2020: برطانيه [[يورپي يونين]] ڇڏي ويو. * 2020-2023: [[يورپ]] ۾ COVID-19 جي مها وبا، سڀ کان وڌيڪ ڪيسن وارا ملڪ [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[فرانس]]، [[اسپين]] ۽ [[اٽلي]] هئا. * 2022: [[يوڪرين]] تي روسي حملي جو آغاز سرد جنگ جي خاتمي کان وٺي يورپ ۾ ڪجهه سخت ترين جنگي آپريشن سان ٿيو. * 2023: [[فنلينڊ]] [[نيٽو]] ۾ شامل ٿيو. * 2024: [[سويڊن]] نيٽو ۾ شامل ٿيو. ==پڻ ڏسو== * بلقان جي تاريخ * ميڊيٽرينين علائقي جي تاريخ * مغربي تهذيب جي تاريخ * وڏين يورپي شهرن جي فهرست * يورپ ۾ خودمختيار رياستن جي اڳوڻن جي فهرست * تشکيل جي تاريخ جي لحاظ کان خودمختيار رياستن جي فهرست * نشاۃِ ثانيه * دريافت جو دور * يورپي يونين جي تاريخ جو ٽائم لائن ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikibooks|يورپي تاريخ}} {{Wikiversity|European History}} {{Wikivoyage|European history|يورپي تاريخ|سفر جي معلومات}} * [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/eurhistxx.asp EurhistXX: يورپ جي همعصر تاريخ لاءِ نيٽ ورڪ]، برلن مان انگريزي ۾ ايڊٽ ڪيو ويو * [http://bookshop.europa.eu/en/eurostat-yearbook-95-pbCA8193204/ مختلف يورپي ملڪن ۾ زندگي جي معيار ۾ تاريخي رجحانن بابت معلومات تي مشتمل آهي] * [http://primary-sources.eui.eu/ يورپي تاريخ جا بنيادي ذريعا] مورخن لاءِ بنيادي ذريعن تائين آن لائن رسائي * {{cite web|title=يورپ جي تاريخ|url=http://www.nypl.org/collections/nypl-recommendations/guides?field_subject_taxonomy_value=604|author=نيو يارڪ پبلڪ لائبريري|location=نيو يارڪ|work=ريسرچ گائيڊ|author-link=نيو يارڪ پبلڪ لائبريري}} * [https://web.archive.org/web/20131005005904/http://www.vistorica.com/eng/persongroups/1500%2C2000%2Ceuropean%2Call.html وِسٽوريڪا - يورپي جديد تاريخ جون ٽائم لائنون] {{DEFAULTSORT:يورپ جي تاريخ}} [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] 4ckfem2m94byn4e0bco1wi5wrmghxt9 0 90512 390776 356983 2026-07-04T09:49:10Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390776 wikitext text/x-wiki '''سيمي ڪنڊڪٽر''' (Semiconductor) يا نيم پسرائيندڙ، هڪ اهڙو مادو آهي جنهن جي بجليءَ کي گذارڻ جي صلاحيت (Electrical conductivity)، پسرائيندڙ (Conductor) ۽ غير پسرائيندڙ (Insulator) جي وچ واري هوندي آهي.<ref name="basic_semi">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == خاصيتون ۽ ڊوپنگ == سيمي ڪنڊڪٽر جي ڪنڊڪٽيٽي کي ان جي قلمي بناوٽ ۾ ناپاڪيون شامل ڪري تبديل ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي '''ڊوپنگ''' (Doping) چيو ويندو آهي. * '''ڊوپنگ جا قسم:''' # '''n-type:''' جڏهن گروپ V جا عنصر (جهڙوڪ فاسفورس يا آرسينڪ) شامل ڪيا وڃن، ته اهي آزاد اليڪٽران فراهم ڪن ٿا. # '''p-type:''' جڏهن گروپ III جا عنصر (جهڙوڪ بورون يا گيليم) شامل ڪيا وڃن، ته اهي "هولز" (Holes) پيدا ڪن ٿا جيڪي مثبت چارج وانگر عمل ڪن ٿا. == اهم مادا ۽ استعمال == * [[سليڪان]] (Silicon): اليڪٽرانڪ سرڪٽس ٺاهڻ لاءِ سڀ کان اهم عنصر. * گيليم آرسينائيڊ (Gallium arsenide): ليزر ڊيوڊس ۽ سولر سيلز ۾ استعمال ٿئي ٿو. * جيرمينيم (Germanium). سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز جهڙوڪ '''ٽرانسسٽر'''، '''ڊيوڊ''' ۽ '''انٽيگريٽڊ سرڪٽس''' (ICs) جديد اليڪٽرانڪس جو بنياد آهن. اهي بجليءَ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ، ايمپليفڪيشن (Amplification) ۽ سوئچنگ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="electronics_found">Streetman, B. G., & Banerjee, S. K. (2000). Solid State Electronic Devices. Prentice Hall.</ref> == گرمي پد جو اثر == ڌاتن جي برعڪس، سيمي ڪنڊڪٽر جو گرمي پد وڌائڻ سان ان جي بجلي گذارڻ جي صلاحيت وڌي ويندي آهي. هي ورتاءُ ميٽل (Metal) جي بلڪل ابتڙ آهي، جتي گرمي پد وڌڻ سان ڪنڊڪٽيٽي گهٽجي ويندي آهي.<ref name="temp_effect">Kittel, C. (2004). Introduction to Solid State Physics. Wiley.</ref> == تاريخي پس منظر == * '''1904ع:''' ڪيٽس-وسڪر ڊيٽيڪٽر (پهريون عملي استعمال). * '''1947ع:''' ٽرانسسٽر جي ايجاد، جنهن اليڪٽرانڪس ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. * '''1958ع:''' انٽيگريٽڊ سرڪٽ (IC) جي ايجاد. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] opovk9hbcim0pqzj0ot887uz1rzinr9 390780 390776 2026-07-04T09:51:38Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390780 wikitext text/x-wiki '''سيمي ڪنڊڪٽر''' (Semiconductor) يا نيم پسرائيندڙ، هڪ اهڙو مادو آهي جنهن جي بجليءَ کي گذارڻ جي صلاحيت (Electrical conductivity)، پسرائيندڙ (Conductor) ۽ غير پسرائيندڙ (Insulator) جي وچ واري هوندي آهي.<ref name="basic_semi">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == خاصيتون ۽ ڊوپنگ == سيمي ڪنڊڪٽر جي ڪنڊڪٽيٽي کي ان جي قلمي بناوٽ ۾ ناپاڪيون شامل ڪري تبديل ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي '''ڊوپنگ''' (Doping) چيو ويندو آهي. * '''ڊوپنگ جا قسم:''' # '''n-type:''' جڏهن گروپ V جا عنصر (جهڙوڪ فاسفورس يا آرسينڪ) شامل ڪيا وڃن، ته اهي آزاد اليڪٽران فراهم ڪن ٿا. # '''p-type:''' جڏهن گروپ III جا عنصر (جهڙوڪ بورون يا گيليم) شامل ڪيا وڃن، ته اهي "هولز" (Holes) پيدا ڪن ٿا جيڪي مثبت چارج وانگر عمل ڪن ٿا. == اهم مادا ۽ استعمال == * [[سليڪان]] (Silicon): اليڪٽرانڪ سرڪٽس ٺاهڻ لاءِ سڀ کان اهم عنصر. * گيليم آرسينائيڊ (Gallium arsenide): ليزر ڊيوڊس ۽ سولر سيلز ۾ استعمال ٿئي ٿو. * جيرمينيم (Germanium). سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز جهڙوڪ '''ٽرانسسٽر'''، '''ڊيوڊ''' ۽ '''انٽيگريٽڊ سرڪٽس''' (ICs) جديد اليڪٽرانڪس جو بنياد آهن. اهي بجليءَ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ، ايمپليفڪيشن (Amplification) ۽ سوئچنگ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="electronics_found">Streetman, B. G., & Banerjee, S. K. (2000). Solid State Electronic Devices. Prentice Hall.</ref> == گرمي پد جو اثر == ڌاتن جي برعڪس، سيمي ڪنڊڪٽر جو گرمي پد وڌائڻ سان ان جي بجلي گذارڻ جي صلاحيت وڌي ويندي آهي. هي ورتاءُ ميٽل (Metal) جي بلڪل ابتڙ آهي، جتي گرمي پد وڌڻ سان ڪنڊڪٽيٽي گهٽجي ويندي آهي.<ref name="temp_effect">Kittel, C. (2004). Introduction to Solid State Physics. Wiley.</ref> == تاريخي پس منظر == * '''1904ع:''' ڪيٽس-وسڪر ڊيٽيڪٽر (پهريون عملي استعمال). * '''1947ع:''' ٽرانسسٽر جي ايجاد، جنهن اليڪٽرانڪس ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. * '''1958ع:''' انٽيگريٽڊ سرڪٽ (IC) جي ايجاد. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] f0zapx7e7mh2xb2xepx9jwbwpqy4u3r 0 90592 390782 357208 2026-07-04T09:53:58Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390782 wikitext text/x-wiki {{Infobox electronic component | name = ڊايوڊ (Diode) | image = Diode-Symbol.svg | caption = ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي. | type = غير فعال (Passive) / سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) }} '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] f1k8qt83o3039228tppgqivzl8hkrif 390785 390782 2026-07-04T09:55:18Z Memon2025 21315 390785 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ (Diode) | image = Diode-Symbol.svg | caption = ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي. | type = غير فعال (Passive) / سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) }} '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] dn1ybdh1ahh83zjoyi1wtn1ahm75dxu 390787 390785 2026-07-04T10:02:46Z Memon2025 21315 390787 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=|image_size=|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=Terminals|subdivision_type1=Working Principle|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=}} '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] 5fbx24ci2oiuvq41veq62w69fv0k4vf 390788 390787 2026-07-04T10:06:18Z Memon2025 21315 /* */ 390788 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = Close-up view of a [[silicon]] diode. The anode is on the right side; the cathode is on the left side (where it is marked with a black band). The square [[Crystalline silicon|silicon crystal]] can be seen between the two [[Lead (electronics)|leads]]. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=Terminals|subdivision_type1=Working Principle|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] 050y3d3s74kmtvmxpo92u8lxbpl5ut1 390791 390788 2026-07-04T10:08:35Z Memon2025 21315 /* */ 390791 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = Close-up view of a [[silicon]] diode. The anode is on the right side; the cathode is on the left side (where it is marked with a black band). The square [[Crystalline silicon|silicon crystal]] can be seen between the two [[Lead (electronics)|leads]]. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=Terminals|subdivision_type1=Working Principle|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} [[File:Dioden.JPG|thumb|Various semiconductor diodes. Left: A four-diode [[bridge rectifier]]. Next to it is a [[1N4148 signal diode]]. On the far right is a [[Zener diode]]. In most diodes, a white or black painted band identifies the [[cathode]] into which electrons will flow when the diode is conducting. Electron flow is the reverse of [[conventional current]] flow.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. {{Short description|Two-terminal electronic component}} {{Other uses}} {{Infobox electronic component | name = Diode | image = Diode-closeup.jpg | caption = Close-up view of a [[silicon]] diode. The anode is on the right side; the cathode is on the left side (where it is marked with a black band). The square [[Crystalline silicon|silicon crystal]] can be seen between the two [[Lead (electronics)|leads]]. | type = Active | inventor = [[Jagadish Chandra Bose]] | invention_Year = 1901 | pins = [[Anode]] and [[cathode]] | symbol = [[File:Diode symbol.svg|150px]] }} [[File:Dioden.JPG|thumb|Various semiconductor diodes. Left: A four-diode [[bridge rectifier]]. Next to it is a [[1N4148 signal diode]]. On the far right is a [[Zener diode]]. In most diodes, a white or black painted band identifies the [[cathode]] into which electrons will flow when the diode is conducting. Electron flow is the reverse of [[conventional current]] flow.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] A '''diode''' is a two-[[Terminal (electronics)|terminal]] [[electronic component]] that conducts [[electric current]] primarily in one direction (asymmetric [[Electrical resistance and conductance|conductance]]). It has low (ideally zero) [[Electrical resistance and conductance|resistance]] in one direction and high (ideally infinite) resistance in the other. A [[semiconductor]] diode, the most commonly used type today, is a [[Crystallinity|crystalline]] piece of semiconductor material with a [[p–n junction]] connected to two electrical terminals.<ref>{{cite web|url=https://www.element14.com/community/docs/DOC-22519/l/physical-explanation-general-semiconductors |title=Physical Explanation – General Semiconductors |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> It has an [[Exponential function|exponential]] [[current–voltage characteristic]]. Semiconductor diodes were the first [[Semiconductor device|semiconductor electronic devices]]. The discovery of asymmetric electrical conduction across the contact between a [[crystal]]line mineral and a metal was made by German physicist [[Ferdinand Braun]] in 1874. Today, most diodes are made of [[silicon]], but other semiconducting materials such as [[gallium arsenide]] and [[germanium]] are also used.<ref>{{cite web |url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710183421/http://www.element14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-date=2011-07-10 |title=The Constituents of Semiconductor Components |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> The obsolete '''thermionic diode''' is a [[vacuum tube]] with two [[electrode]]s, a heated [[cathode]] and a [[plate electrode|plate]], in which [[electron]]s can flow in only one direction, from the cathode to the plate. Among many uses, diodes are found in [[rectifier]]s to convert [[alternating current]] (AC) power to [[direct current]] (DC), [[demodulation]] in [[radio receiver]]s, and can even be used for [[Boolean algebra|logic]] or as [[temperature sensor]]s. A common variant of a diode is a [[light-emitting diode]], which is used as [[electric light]]ing and status indicators on electronic devices. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] ghze9poghx1bs15gphld7fbqf40ua11 390795 390791 2026-07-04T10:19:06Z Memon2025 21315 /* */ 390795 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = Close-up view of a [[silicon]] diode. The anode is on the right side; the cathode is on the left side (where it is marked with a black band). The square [[Crystalline silicon|silicon crystal]] can be seen between the two [[Lead (electronics)|leads]]. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=Terminals|subdivision_type1=Working Principle|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} [[File:Dioden.JPG|thumb|Various semiconductor diodes. Left: A four-diode [[bridge rectifier]]. Next to it is a [[1N4148 signal diode]]. On the far right is a [[Zener diode]]. In most diodes, a white or black painted band identifies the [[cathode]] into which electrons will flow when the diode is conducting. Electron flow is the reverse of [[conventional current]] flow.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. {{Short description|Two-terminal electronic component}} {{Other uses}} {{Infobox electronic component | name = Diode | image = Diode-closeup.jpg | caption = Close-up view of a [[silicon]] diode. The anode is on the right side; the cathode is on the left side (where it is marked with a black band). The square [[Crystalline silicon|silicon crystal]] can be seen between the two [[Lead (electronics)|leads]]. | type = Active | inventor = [[Jagadish Chandra Bose]] | invention_Year = 1901 | pins = [[Anode]] and [[cathode]] | symbol = [[File:Diode symbol.svg|150px]] }} [[File:Dioden.JPG|thumb|Various semiconductor diodes. Left: A four-diode [[bridge rectifier]]. Next to it is a [[1N4148 signal diode]]. On the far right is a [[Zener diode]]. In most diodes, a white or black painted band identifies the [[cathode]] into which electrons will flow when the diode is conducting. Electron flow is the reverse of [[conventional current]] flow.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] A '''diode''' is مختلف سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ. کاٻي پاسي: هڪ چار پل (ڊائڊ برج) ريڪٽيفائر. ان جي اڳيان هڪ 1N4148 سگنل ڊائيوڊ آهي. بلڪل ساڄي پاسي هڪ زينر ڊائيوڊ آهي. گھڻن ڊائيوڊز ۾، هڪ اڇو يا ڪارو رنگ وارو بينڊ ڪيٿوڊ کي سڃاڻي ٿو جنهن ۾ اليڪٽران وهندا جڏهن ڊائيوڊ هلائي رهيو هوندو. اليڪٽران جو وهڪرو روايتي ڪرنٽ وهڪري جي الٽ آهي. هڪ ڊائيوڊ هڪ ٻه ٽرمينل اليڪٽرانڪ جزو آهي جيڪو برقي ڪرنٽ کي بنيادي طور تي هڪ طرف (غير متناسب ڪنڊڪٽنس) هلائي ٿو. ان ۾ هڪ طرف گهٽ (مثالي طور تي صفر) مزاحمت ۽ ٻئي طرف اعلي (مثالي طور تي لامحدود) مزاحمت آهي. * هڪ سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ، جيڪو اڄ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم آهي، سيمي ڪنڊڪٽر مواد جو هڪ ڪرسٽل ٽڪرو آهي جنهن ۾ p–n جنڪشن ٻن برقي ٽرمينلز سان ڳنڍيل آهي. ان ۾ هڪ ايڪسپونينشل ڪرنٽ–وولٽيج خاصيت آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ پهرين سيمي ڪنڊڪٽر اليڪٽرانڪ ڊوائيسز هئا. ڪرسٽل معدنيات ۽ ڌاتو جي وچ ۾ رابطي جي ذريعي غير متناسب برقي وهڪري جي دريافت 1874 ۾ جرمن فزڪسسٽ فرڊيننڊ برائون ڪئي هئي. اڄ، گهڻا ڊاءِوڊ سلڪون مان ٺهيل آهن، پر ٻيا سيمي ڪنڊڪٽنگ مواد جهڙوڪ گيليم آرسنائيڊ ۽ جرمينيم پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. * پراڻو ٿرميونڪ ڊاءِوڊ هڪ ويڪيوم ٽيوب آهي جنهن ۾ ٻه اليڪٽروڊ، هڪ گرم ڪيٿوڊ ۽ هڪ پليٽ آهي، جنهن ۾ اليڪٽران صرف هڪ طرف وهي سگهن ٿا، ڪيٿوڊ کان پليٽ تائين. * ڪيترن ئي استعمالن مان، ڊاءِوڊ ريڪٽيفائرز ۾ متبادل ڪرنٽ (AC) پاور کي سڌو ڪرنٽ (DC) ۾ تبديل ڪرڻ، ريڊيو رسيور ۾ ڊيموڊوليشن، ۽ منطق لاءِ يا گرمي پد سينسر جي طور تي به استعمال ڪري سگهجن ٿا. ڊاءِوڊ جو هڪ عام قسم هڪ روشني خارج ڪندڙ ڊاءِوڊ آهي، جيڪو اليڪٽرانڪ ڊوائيسز تي برقي روشني ۽ حيثيت جي اشارن طور استعمال ٿيندو آهي. a two-[[Terminal (electronics)|terminal]] [[electronic component]] that conducts [[electric current]] primarily in one direction (asymmetric [[Electrical resistance and conductance|conductance]]). It has low (ideally zero) [[Electrical resistance and conductance|resistance]] in one direction and high (ideally infinite) resistance in the other. A [[semiconductor]] diode, the most commonly used type today, is a [[Crystallinity|crystalline]] piece of semiconductor material with a [[p–n junction]] connected to two electrical terminals.<ref>{{cite web|url=https://www.element14.com/community/docs/DOC-22519/l/physical-explanation-general-semiconductors |title=Physical Explanation – General Semiconductors |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> It has an [[Exponential function|exponential]] [[current–voltage characteristic]]. Semiconductor diodes were the first [[Semiconductor device|semiconductor electronic devices]]. The discovery of asymmetric electrical conduction across the contact between a [[crystal]]line mineral and a metal was made by German physicist [[Ferdinand Braun]] in 1874. Today, most diodes are made of [[silicon]], but other semiconducting materials such as [[gallium arsenide]] and [[germanium]] are also used.<ref>{{cite web |url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710183421/http://www.element14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-date=2011-07-10 |title=The Constituents of Semiconductor Components |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> The obsolete '''thermionic diode''' is a [[vacuum tube]] with two [[electrode]]s, a heated [[cathode]] and a [[plate electrode|plate]], in which [[electron]]s can flow in only one direction, from the cathode to the plate. Among many uses, diodes are found in [[rectifier]]s to convert [[alternating current]] (AC) power to [[direct current]] (DC), [[demodulation]] in [[radio receiver]]s, and can even be used for [[Boolean algebra|logic]] or as [[temperature sensor]]s. A common variant of a diode is a [[light-emitting diode]], which is used as [[electric light]]ing and status indicators on electronic devices. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] 8oaf1yxxm70za9jhu2476x8gr9sgc8o 390802 390795 2026-07-04T10:30:29Z Memon2025 21315 /* */ 390802 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = [[سلڪان]] ڊائيوڊ جو ويجهي کان ورتل منظر. [[اينوڊ]] (anode) ساڄي پاسي آهي؛ [[ڪيٿوڊ]] (cathode) کاٻي پاسي آهي (جتي ڪاري پٽي جو نشان لڳل آهي). ٻنهي ٽرمينلز (Leads) جي وچ ۾ چورس [[سلڪان ڪرسٽل]] ڏسي سگهجي ٿو. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=غير متوازن وهڪرو (Asymmetric conductance)<br> هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=ٽرمينلز|subdivision_type1=ڪم ڪرڻ جو اصول|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} [[File:Dioden.JPG|thumb|مختلف سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ. کاٻي پاسي: هڪ چار-ڊائڊ برج ريڪٽيفائر. ان جي اڳيان هڪ 1N4148 سگنل ڊائيوڊ آهي. بلڪل ساڄي پاسي هڪ زينر ڊائيوڊ آهي. گھڻن ڊائيوڊز ۾، هڪ اڇو يا ڪارو رنگ وارو بينڊ ڪيٿوڊ کي سڃاڻي ٿو جنهن ۾ اليڪٽران وهندا جڏهن ڊائيوڊ ڪرنٽ هلائي رهيو هوندو. اليڪٽران جو وهڪرو روايتي ڪرنٽ وهڪري جي الٽ آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. {{Short description|Two-terminal electronic component}}A '''diode''' is مختلف سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ. کاٻي پاسي: هڪ چار پل (ڊائڊ برج) ريڪٽيفائر. ان جي اڳيان هڪ 1N4148 سگنل ڊائيوڊ آهي. بلڪل ساڄي پاسي هڪ زينر ڊائيوڊ آهي. گھڻن ڊائيوڊز ۾، هڪ اڇو يا ڪارو رنگ وارو بينڊ ڪيٿوڊ کي سڃاڻي ٿو جنهن ۾ اليڪٽران وهندا جڏهن ڊائيوڊ هلائي رهيو هوندو. اليڪٽران جو وهڪرو روايتي ڪرنٽ وهڪري جي الٽ آهي. هڪ ڊائيوڊ هڪ ٻه ٽرمينل اليڪٽرانڪ جزو آهي جيڪو برقي ڪرنٽ کي بنيادي طور تي هڪ طرف (غير متناسب ڪنڊڪٽنس) هلائي ٿو. ان ۾ هڪ طرف گهٽ (مثالي طور تي صفر) مزاحمت ۽ ٻئي طرف اعلي (مثالي طور تي لامحدود) مزاحمت آهي. * هڪ سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ، جيڪو اڄ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم آهي، سيمي ڪنڊڪٽر مواد جو هڪ ڪرسٽل ٽڪرو آهي جنهن ۾ p–n جنڪشن ٻن برقي ٽرمينلز سان ڳنڍيل آهي. ان ۾ هڪ ايڪسپونينشل ڪرنٽ–وولٽيج خاصيت آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ پهرين سيمي ڪنڊڪٽر اليڪٽرانڪ ڊوائيسز هئا. ڪرسٽل معدنيات ۽ ڌاتو جي وچ ۾ رابطي جي ذريعي غير متناسب برقي وهڪري جي دريافت 1874 ۾ جرمن فزڪسسٽ فرڊيننڊ برائون ڪئي هئي. اڄ، گهڻا ڊاءِوڊ سلڪون مان ٺهيل آهن، پر ٻيا سيمي ڪنڊڪٽنگ مواد جهڙوڪ گيليم آرسنائيڊ ۽ جرمينيم پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. * پراڻو ٿرميونڪ ڊاءِوڊ هڪ ويڪيوم ٽيوب آهي جنهن ۾ ٻه اليڪٽروڊ، هڪ گرم ڪيٿوڊ ۽ هڪ پليٽ آهي، جنهن ۾ اليڪٽران صرف هڪ طرف وهي سگهن ٿا، ڪيٿوڊ کان پليٽ تائين. * ڪيترن ئي استعمالن مان، ڊاءِوڊ ريڪٽيفائرز ۾ متبادل ڪرنٽ (AC) پاور کي سڌو ڪرنٽ (DC) ۾ تبديل ڪرڻ، ريڊيو رسيور ۾ ڊيموڊوليشن، ۽ منطق لاءِ يا گرمي پد سينسر جي طور تي به استعمال ڪري سگهجن ٿا. ڊاءِوڊ جو هڪ عام قسم هڪ روشني خارج ڪندڙ ڊاءِوڊ آهي، جيڪو اليڪٽرانڪ ڊوائيسز تي برقي روشني ۽ حيثيت جي اشارن طور استعمال ٿيندو آهي. a two-[[Terminal (electronics)|terminal]] [[electronic component]] that conducts [[electric current]] primarily in one direction (asymmetric [[Electrical resistance and conductance|conductance]]). It has low (ideally zero) [[Electrical resistance and conductance|resistance]] in one direction and high (ideally infinite) resistance in the other. A [[semiconductor]] diode, the most commonly used type today, is a [[Crystallinity|crystalline]] piece of semiconductor material with a [[p–n junction]] connected to two electrical terminals.<ref>{{cite web|url=https://www.element14.com/community/docs/DOC-22519/l/physical-explanation-general-semiconductors |title=Physical Explanation – General Semiconductors |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> It has an [[Exponential function|exponential]] [[current–voltage characteristic]]. Semiconductor diodes were the first [[Semiconductor device|semiconductor electronic devices]]. The discovery of asymmetric electrical conduction across the contact between a [[crystal]]line mineral and a metal was made by German physicist [[Ferdinand Braun]] in 1874. Today, most diodes are made of [[silicon]], but other semiconducting materials such as [[gallium arsenide]] and [[germanium]] are also used.<ref>{{cite web |url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710183421/http://www.element14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-date=2011-07-10 |title=The Constituents of Semiconductor Components |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> The obsolete '''thermionic diode''' is a [[vacuum tube]] with two [[electrode]]s, a heated [[cathode]] and a [[plate electrode|plate]], in which [[electron]]s can flow in only one direction, from the cathode to the plate. Among many uses, diodes are found in [[rectifier]]s to convert [[alternating current]] (AC) power to [[direct current]] (DC), [[demodulation]] in [[radio receiver]]s, and can even be used for [[Boolean algebra|logic]] or as [[temperature sensor]]s. A common variant of a diode is a [[light-emitting diode]], which is used as [[electric light]]ing and status indicators on electronic devices. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] t26oiux6bfwpyurrhdcsrm67vdlweuk 390804 390802 2026-07-04T10:33:27Z Memon2025 21315 /* */ 390804 wikitext text/x-wiki {{Short description|Two-terminal electronic component}} {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = [[سلڪان]] ڊائيوڊ جو ويجهي کان ورتل منظر. [[اينوڊ]] (anode) ساڄي پاسي آهي؛ [[ڪيٿوڊ]] (cathode) کاٻي پاسي آهي (جتي ڪاري پٽي جو نشان لڳل آهي). ٻنهي ٽرمينلز (Leads) جي وچ ۾ چورس [[سلڪان ڪرسٽل]] ڏسي سگهجي ٿو. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=غير متوازن وهڪرو (Asymmetric conductance)<br> هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=ٽرمينلز|subdivision_type1=ڪم ڪرڻ جو اصول|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} [[File:Dioden.JPG|thumb|مختلف سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ. کاٻي پاسي: هڪ چار-ڊائڊ برج ريڪٽيفائر. ان جي اڳيان هڪ 1N4148 سگنل ڊائيوڊ آهي. بلڪل ساڄي پاسي هڪ زينر ڊائيوڊ آهي. گھڻن ڊائيوڊز ۾، هڪ اڇو يا ڪارو رنگ وارو بينڊ ڪيٿوڊ کي سڃاڻي ٿو جنهن ۾ اليڪٽران وهندا جڏهن ڊائيوڊ ڪرنٽ هلائي رهيو هوندو. اليڪٽران جو وهڪرو روايتي ڪرنٽ وهڪري جي الٽ آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] '''ڊايوڊ''' (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. هڪ ڊائيوڊ هڪ ٻه ٽرمينل اليڪٽرانڪ جزو آهي جيڪو برقي ڪرنٽ کي بنيادي طور تي هڪ طرف (غير متناسب ڪنڊڪٽنس) هلائي ٿو. ان ۾ هڪ طرف گهٽ (مثالي طور تي صفر) مزاحمت ۽ ٻئي طرف اعلي (مثالي طور تي لامحدود) مزاحمت آهي. هڪ سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ، جيڪو اڄ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم آهي، سيمي ڪنڊڪٽر مواد جو هڪ ڪرسٽل ٽڪرو آهي جنهن ۾ p–n جنڪشن ٻن برقي ٽرمينلز سان ڳنڍيل آهي. ان ۾ هڪ ايڪسپونينشل ڪرنٽ–وولٽيج خاصيت آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ پهرين سيمي ڪنڊڪٽر اليڪٽرانڪ ڊوائيسز هئا. ڪرسٽل معدنيات ۽ ڌاتو جي وچ ۾ رابطي جي ذريعي غير متناسب برقي وهڪري جي دريافت 1874 ۾ جرمن فزڪسسٽ فرڊيننڊ برائون ڪئي هئي. اڄ، گهڻا ڊاءِوڊ سلڪون مان ٺهيل آهن، پر ٻيا سيمي ڪنڊڪٽنگ مواد جهڙوڪ گيليم آرسنائيڊ ۽ جرمينيم پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. پراڻو ٿرميونڪ ڊاءِوڊ هڪ ويڪيوم ٽيوب آهي جنهن ۾ ٻه اليڪٽروڊ، هڪ گرم ڪيٿوڊ ۽ هڪ پليٽ آهي، جنهن ۾ اليڪٽران صرف هڪ طرف وهي سگهن ٿا، ڪيٿوڊ کان پليٽ تائين. ڪيترن ئي استعمالن مان، ڊاءِوڊ ريڪٽيفائرز ۾ متبادل ڪرنٽ (AC) پاور کي سڌو ڪرنٽ (DC) ۾ تبديل ڪرڻ، ريڊيو رسيور ۾ ڊيموڊوليشن، ۽ منطق لاءِ يا گرمي پد سينسر جي طور تي به استعمال ڪري سگهجن ٿا. ڊاءِوڊ جو هڪ عام قسم هڪ روشني خارج ڪندڙ ڊاءِوڊ آهي، جيڪو اليڪٽرانڪ ڊوائيسز تي برقي روشني ۽ حيثيت جي اشارن طور استعمال ٿيندو آهي. a two-[[Terminal (electronics)|terminal]] [[electronic component]] that conducts [[electric current]] primarily in one direction (asymmetric [[Electrical resistance and conductance|conductance]]). It has low (ideally zero) [[Electrical resistance and conductance|resistance]] in one direction and high (ideally infinite) resistance in the other. A [[semiconductor]] diode, the most commonly used type today, is a [[Crystallinity|crystalline]] piece of semiconductor material with a [[p–n junction]] connected to two electrical terminals.<ref>{{cite web|url=https://www.element14.com/community/docs/DOC-22519/l/physical-explanation-general-semiconductors |title=Physical Explanation – General Semiconductors |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> It has an [[Exponential function|exponential]] [[current–voltage characteristic]]. Semiconductor diodes were the first [[Semiconductor device|semiconductor electronic devices]]. The discovery of asymmetric electrical conduction across the contact between a [[crystal]]line mineral and a metal was made by German physicist [[Ferdinand Braun]] in 1874. Today, most diodes are made of [[silicon]], but other semiconducting materials such as [[gallium arsenide]] and [[germanium]] are also used.<ref>{{cite web |url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710183421/http://www.element14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-date=2011-07-10 |title=The Constituents of Semiconductor Components |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> The obsolete '''thermionic diode''' is a [[vacuum tube]] with two [[electrode]]s, a heated [[cathode]] and a [[plate electrode|plate]], in which [[electron]]s can flow in only one direction, from the cathode to the plate. Among many uses, diodes are found in [[rectifier]]s to convert [[alternating current]] (AC) power to [[direct current]] (DC), [[demodulation]] in [[radio receiver]]s, and can even be used for [[Boolean algebra|logic]] or as [[temperature sensor]]s. A common variant of a diode is a [[light-emitting diode]], which is used as [[electric light]]ing and status indicators on electronic devices. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] 0isg56bvv35ofx4iieq7o72t5xtwkqa 390806 390804 2026-07-04T10:36:52Z Memon2025 21315 /* */ 390806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Two-terminal electronic component}} {{Infobox settlement | name = ڊايوڊ | image = Diode-Symbol.svg | caption = [[سلڪان]] ڊائيوڊ جو ويجهي کان ورتل منظر. [[اينوڊ]] (anode) ساڄي پاسي آهي؛ [[ڪيٿوڊ]] (cathode) کاٻي پاسي آهي (جتي ڪاري پٽي جو نشان لڳل آهي). ٻنهي ٽرمينلز (Leads) جي وچ ۾ چورس [[سلڪان ڪرسٽل]] ڏسي سگهجي ٿو. | type = غير فعال سيمي ڪنڊڪٽر | working_principle = هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance) | terminals = 2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ) |official_name=Diode|image_skyline=Diode-closeup.jpg|image_size=200px|subdivision_name=2 (اينوڊ ۽ ڪيٿوڊ)|subdivision_name1=غير متوازن وهڪرو (Asymmetric conductance)<br> هڪ طرفي موصليت (Asymmetric conductance)|subdivision_type=ٽرمينلز|subdivision_type1=ڪم ڪرڻ جو اصول|image_blank_emblem=|image_seal=|image_map=|blank_emblem_type=ڊايوڊ جي علامت، جيڪا ڪرنٽ جي وهڪري جي سمت ڏيکاري ٿي.}} [[File:Dioden.JPG|thumb|مختلف سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ. کاٻي پاسي: هڪ چار-ڊائڊ برج ريڪٽيفائر. ان جي اڳيان هڪ 1N4148 سگنل ڊائيوڊ آهي. بلڪل ساڄي پاسي هڪ زينر ڊائيوڊ آهي. گھڻن ڊائيوڊز ۾، هڪ اڇو يا ڪارو رنگ وارو بينڊ ڪيٿوڊ کي سڃاڻي ٿو جنهن ۾ اليڪٽران وهندا جڏهن ڊائيوڊ ڪرنٽ هلائي رهيو هوندو. اليڪٽران جو وهڪرو روايتي ڪرنٽ وهڪري جي الٽ آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NunPn6R__TAC&pg=PA81|title=Electronic Circuits: Fundamentals and Applications, 3rd Ed.|last=Tooley|first=Mike|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-40731-4|page=81}}</ref><ref name="Crecraft">{{cite book | last = Crecraft | first = Filip Mincic |author2=Stephen Gergely | title = Analog Electronics: Circuits, Systems and Signal Processing | publisher = Butterworth-Heinemann | year = 2002 | page = 110 | url = https://books.google.com/books?id=lS7qN6iHyBYC&pg=PA110 | isbn = 0-7506-5095-8}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book | last = Horowitz | first = Paul | author2=Winfield Hill | title = The Art of Electronics, 2nd Ed. | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | location = London | page = 44 | url = https://books.google.com/books?id=bkOMDgwFA28C&pg=PA44 | isbn = 0-521-37095-7}}</ref>]] '''ڊايوڊ''' (<small>Diode</small>) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجلي جي وهڪري (<small>Current</small>) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (<small>Resistance</small>) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي. هڪ سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ، جيڪو اڄ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم آهي، سيمي ڪنڊڪٽر مواد جو هڪ ڪرسٽل ٽڪرو آهي جنهن ۾ p–n جنڪشن ٻن برقي ٽرمينلز سان ڳنڍيل آهي.<ref name=":0" /> ان ۾ هڪ ايڪسپونينشل ڪرنٽ–وولٽيج خاصيت آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊائيوڊ پهرين سيمي ڪنڊڪٽر اليڪٽرانڪ ڊوائيسز هئا. ڪرسٽل معدنيات ۽ ڌاتو جي وچ ۾ رابطي جي ذريعي غير متناسب برقي وهڪري جي دريافت 1874 ۾ جرمن فزڪسسٽ فرڊيننڊ برائون ڪئي هئي. اڄ، گهڻا ڊاءِوڊ سلڪون مان ٺهيل آهن، پر ٻيا سيمي ڪنڊڪٽنگ مواد جهڙوڪ گيليم آرسنائيڊ ۽ جرمينيم پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. پراڻو ٿرميونڪ ڊاءِوڊ هڪ ويڪيوم ٽيوب آهي جنهن ۾ ٻه اليڪٽروڊ، هڪ گرم ڪيٿوڊ ۽ هڪ پليٽ آهي، جنهن ۾ اليڪٽران صرف هڪ طرف وهي سگهن ٿا، ڪيٿوڊ کان پليٽ تائين. ڪيترن ئي استعمالن مان، ڊاءِوڊ ريڪٽيفائرز ۾ متبادل ڪرنٽ (AC) پاور کي سڌو ڪرنٽ (DC) ۾ تبديل ڪرڻ، ريڊيو رسيور ۾ ڊيموڊوليشن، ۽ منطق لاءِ يا گرمي پد سينسر جي طور تي به استعمال ڪري سگهجن ٿا. ڊاءِوڊ جو هڪ عام قسم هڪ روشني خارج ڪندڙ ڊاءِوڊ آهي، جيڪو اليڪٽرانڪ ڊوائيسز تي برقي روشني ۽ حيثيت جي اشارن طور استعمال ٿيندو آهي. A [[semiconductor]] diode, the most commonly used type today, is a [[Crystallinity|crystalline]] piece of semiconductor material with a [[p–n junction]] connected to two electrical terminals.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.element14.com/community/docs/DOC-22519/l/physical-explanation-general-semiconductors |title=Physical Explanation – General Semiconductors |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> It has an [[Exponential function|exponential]] [[current–voltage characteristic]]. Semiconductor diodes were the first [[Semiconductor device|semiconductor electronic devices]]. The discovery of asymmetric electrical conduction across the contact between a [[crystal]]line mineral and a metal was made by German physicist [[Ferdinand Braun]] in 1874. Today, most diodes are made of [[silicon]], but other semiconducting materials such as [[gallium arsenide]] and [[germanium]] are also used.<ref>{{cite web |url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710183421/http://www.element14.com/community/docs/DOC-22518/l/the-constituents-of-semiconductor-components |archive-date=2011-07-10 |title=The Constituents of Semiconductor Components |date=2010-05-25 |access-date=2010-08-06}}</ref> The obsolete '''thermionic diode''' is a [[vacuum tube]] with two [[electrode]]s, a heated [[cathode]] and a [[plate electrode|plate]], in which [[electron]]s can flow in only one direction, from the cathode to the plate. Among many uses, diodes are found in [[rectifier]]s to convert [[alternating current]] (AC) power to [[direct current]] (DC), [[demodulation]] in [[radio receiver]]s, and can even be used for [[Boolean algebra|logic]] or as [[temperature sensor]]s. A common variant of a diode is a [[light-emitting diode]], which is used as [[electric light]]ing and status indicators on electronic devices. == سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ == اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ '''P–N جنڪشن''' لڳل هوندو آهي. * '''تاريخ:''' جرمن فزيڪس دان '''فرڊيننڊ برون''' 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو. * '''مادو:''' اڪثر ڊايوڊ [[سليڪان]] مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="diode_physics">Sze, S. M. (2006). Physics of Semiconductor Devices. Wiley.</ref> == استعمال == ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن: # '''رڪٽيفائير (Rectifiers):''' اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ. # '''ڊي ماڊيوليشن:''' ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ. # '''سينسرز:''' گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ. # '''ايل اي ڊي (LED):''' لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو. == ٿرميونڪ ڊايوڊ == هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.<ref name="vacuum_tube">Tyagi, M. S. (1991). Introduction to Semiconductor Materials and Devices. Wiley.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊايوڊ]] [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] kxsoman3pdcl44medhr8vx2qru7rhbx 0 93145 390724 367981 2026-07-04T04:51:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390724 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|name=هرمز سامونڊي گذرگاهه<br> Strait of Hormuz|native_name=تنگه هرمز ([[فارسي ٻولي|فارسي]])<br>مضيق هرمز ([[عربي ٻولي|عربي]])|other_name=|image=Strait of Hormuz and Musandam Peninsula (MODIS 2018-12-10).jpg|alt=|caption=هرمز سامونڊي گذرگاهه جو هڪ سيٽلائيٽ ڏيک|image_bathymetry=|alt_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[عمان جي نار]] - [[فارس جي نار]]|group=|coordinates={{coord|26.6|N|56.5|E|type:waterbody_scale:1000000|display=title,inline}}|type=[[سامونڊي گذرگاهه]]|etymology=|part_of=|inflow=|rivers=|outflow=|oceans=|catchment=|basin_countries={{flag|Iran}}<br>{{flag|Oman}}<br>{{flag|United Arab Emirates}}|agency=|designation=|engineer=|length=|width=|min_width={{cvt|21|nmi|mi + km}}|area=|depth=|max-depth=|volume=|residence_time=|salinity=|shore=|elevation=|temperature_high=|temperature_low=|frozen=|islands=قيشم ٻيٽ<br>هرمز ٻيٽ<br>لاراڪ ٻيٽ|islands_category=|sections=|trenches=|benches=|cities=1 = {{flagicon|Iran}} [[بندر عباس]]<br> 2 = {{flagicon|Oman}} [[خسب]]|pushpin_map=Iran#West Asia|pushpin_label_position=right<!-- left, right, top or bottom -->|pushpin_map_alt=Topographic map of Iran and surrounding areas, including the Strait of Hormuz|pushpin_map_caption=هرمز سامونڊي گذرگاهه (ايران)##هرمز سامونڊي گذرگاهه (اولهه ايشيا)}} [[File:Strait_of_hormuz_full.jpg|thumb|سامونڊي سياسي حدون ۽ شپنگ لين ڏيکاريندڙ، هرمز سامونڊي گذرگاهه، 2004ع]] [[File:Strait_of_hormuz.jpg|thumb|هي سامونڊي گذرگاهه اتر ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ ۾ [[اومان|عمان]] جي مسندم گورنري ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات کي]] الڳ ڪري ٿي. (1892ع جو نقشو)]] '''هرمز سامونڊي گذرگاهه ('''<small>Strait of Hormuz</small>'''؛''' {{IPAc-en|h|ɔr|ˈ|m|uː|z}}) [[فارس جي نار]] ۽ [[عمان جي نار]] جي وچ ۾ هڪ [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] آهي، ان جي اتر واري ساحل تي [[ايران]] واقع آهي، ۽ ڏکڻ واري ساحل تي مسندام جزيري نما آهي، جيڪو [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ مسندام گورنريٽ، [[اومان|عمان]] جي هڪ ايڪسڪليو پاران ورهايو ويو آهي. هي گذرگاهه لڳ ڀڳ <small>104</small> ميل (<small>167</small> ڪلوميٽر، <small>90</small> ناتيڪل ميل) ڊگهي اهي. ويڪر لڳ ڀڳ <small>60</small> ميل (<small>97</small> ڪلوميٽر، <small>52</small> ناٽيڪل ميل) کان <small>24</small> ميل (<small>39</small> ڪلوميٽر، <small>21</small> ناٽيڪل ميل) تائين مختلف آهي.<ref name="dyke-20081002">{{Cite book|title=The Future of Ocean Regime-Building|last=Jon M. Van Dyke|date=2 October 2008|publisher=University of Hawaii|isbn=9789004172678|page=216|chapter=Transit Passage Through International Straits|doi=10.1163/ej.9789004172678.i-786.50|access-date=6 July 2019|chapter-url=https://www.law.hawaii.edu/sites/www.law.hawaii.edu/files/content/Faculty/Straits100308.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807123128/https://www.law.hawaii.edu/sites/www.law.hawaii.edu/files/content/Faculty/Straits100308.pdf|archive-date=7 August 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807123128/https://www.law.hawaii.edu/sites/www.law.hawaii.edu/files/content/Faculty/Straits100308.pdf |date=7 August 2020 }}</ref> <ref name="eia-20120104">{{حوالو ويب|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|title=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint|date=4 January 2012|publisher=U.S. Energy Information Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911152226/https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|archive-date=11 September 2018|access-date=11 September 2018}}</ref> اها فارس جي نار کان کليل سمنڊ تائين واحد سامونڊي رستو فراهم ڪري ٿي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ حڪمت عملي واري (<small>strategic</small>) طور تي اهم چوڪ پوائنٽس مان هڪ آهي.<ref name="oilpricecom01">{{حوالو ويب|url=https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|title=How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint|last=Viktor Katona|publisher=Oilprice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911081557/https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|archive-date=11 September 2018|access-date=11 September 2018}}</ref> سال <small>2023</small>ع کان <small>2025</small>ع جي وچ ۾ دنيا جي [[قدرتي وسيلا|مائع قدرتي گئس]] (<small>LNG</small>) جو <small>20</small> سيڪڙو ۽ [[تيل|پيٽرول]] جو <small>25</small> سيڪڙو واپار هر سال هن گذرگاهه مان گذريو. اهو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] لاءِ پيٽروليم شين جو هڪ وڏو ذريعو آهي ۽ ان کي يورپ جي توانائي جي سيڪيورٽي لاءِ "نازڪ" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/16/why-is-the-strait-of-hormuz-critical-to-europe|title=Why is the Strait of Hormuz critical to Europe?|date=2026-03-16|website=euronews|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> اهو [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[بحرين]] سميت ڪيترن ئي خليجي علائقن لاءِ واحد سامونڊي رستو پڻ آهي ۽ آبنائي ۾ خلل رسد جي سخت کوٽ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://theconversation.com/strait-of-hormuz-gulf-states-food-security-is-at-immediate-risk-but-wider-shortages-could-push-up-consumer-prices-globally-277214|title=Strait of Hormuz: Gulf states’ food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally|last=Surucu-Balci|first=Ebru|last2=Balci|first2=Gokcay|date=2026-03-04|website=The Conversation|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> تيران ۽ [[باب المندب]] سامونڊي گذرگاهن جي برعڪس، [[وچ اوڀر]] جي تڪرارن دوران روايتي طور تي ڪڏهن به هن گذرگاهه کي ڊگهي عرصي تائين بند نه ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html|title=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted|date=17 June 2025|website=OilPrice.com|quote=the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.}}</ref> جيتوڻيڪ ايران ڪڏهن ڪڏهن آبنائي کي بند ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني هئي،<ref name="auto">{{حوالو ويب|url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz|title=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz?|last=Altman|first=Howard|date=14 June 2025|website=The War Zone|language=en-US|access-date=15 June 2025}}</ref> <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/11/19/world/middleeast/iran-tanker-strait-of-hormuz.html|title=Iran Releases Tanker It Seized From the Strait of Hormuz|date=2025-11-19|access-date=2025-11-28|language=en}}</ref> ۽ هاڻ ايران تي آمريڪا ۽ اسرائيل جي حملي کان پوء ان کي بند ڪري ڇڏيو آهي.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-made-preparations-mine-strait-hormuz-us-sources-say-2025-07-01/|title=Exclusive: Iran made preparations to mine the Strait of Hormuz, US sources say|last=Slattery|first=Gram|date=1 July 2025|work=Reuters|access-date=3 July 2025|last2=Stewart|first2=Phil|language=en|last3=Slattery|first3=Gram|last4=Stewart|first4=Phil}}</ref> جڏهن ته، سال <small>2026</small>ع جي ايران جنگ دوران هي گذرگاهه بين الاقوامي برادري جي توجه جو هڪ وڏو مرڪز بڻجي ويو، جن جي نتيجي ۾ "هرمز گذرگاهه جو بحران" پيدا ٿيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.firstpost.com/opinion/why-hormuz-not-fordow-is-the-real-centre-of-gravity-in-the-iran-crisis-13983548.html|title=Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis|last=Sinha|first=Aditya|date=February 25, 2026|website=First Post|access-date=March 18, 2026}}</ref> ==نالو== {{main|هرمز جي بادشاهت|پورچوگالي-صفوي جنگيون|هرمز جي جنگ، 1625ع}} [[فارسي ٻولي|فارسي]] لفظ "هرمز" [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] مذهب جي ديوتا اهورا مزدا جي نالي جي وچين فارسي جي تلفظ مان نڪتل آهي. متبادل طور، اهو تجويز ڪيو آهي ته اهو نالو مقامي فارسي لفظ، "<small>'''هورمغ'''</small>" (<small>کجورن جي جاءِ</small>) مان نڪتل آهي <ref>{{cite journal|last=Ebrahimi|first=Qorbanali|title=Hormoz-Hormuz|journal=Motale'at Irani|date=2005–2006|volume=4|issue=7|pages=48|url=https://noo.rs/Cin61}}</ref> هڪ نظريو دعويٰ ڪري ٿو ته هرمز جي گذرگاهه جو نالو، [[فارس صوبو|فارس]] جي بادشاهه شاپور ٻين، جيڪو سال 309 ۽ 379 عيسوي جي وچ ۾ حڪومت ڪندو هو، جي ماءُ جي نالي، "افرا هرمزد" تي رکيو ويو هوندو. هڪ ٻيو گهٽ ممڪن نظريو اهو آهي ته اهو نار لاء يوناني لفظ هرموس (ὅρμος) مان آيو آهي.<ref name="iranologie2">{{Cite web|last=Rezakhani|first=Khodadad|date=27 February 2020|title=The Kingdom of Hormuz|url=https://iranologie.com/the-history-page/the-kingdom-of-hormuz/|access-date=14 December 2020|website=Iranologie.com}}</ref> فارس جي نار جي افتتاح کي "پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ"، پهرين صديءَ جي هڪ بحري جهاز جي رهنمائي ڪندڙ ڪتاب، ۾ بيان ڪيو، پر نالو نه ڏنو؛{{blockquote|"انهن اڪيلائي ٻيٽن جي مٿئين ڇيڙي تي جبلن جو هڪ سلسلو آهي جنهن کي ڪالون سڏيو ويندو آهي ۽ فارس جي نار جو مُنهن ان کان گهڻو پري نه آهي. جتي موتي جي صدف لاءِ گهڻو غوطه خوري ٿيندي آهي. ڳاڙهن ڳٽن جي کاٻي پاسي وڏا جبل آهن جن کي "اسابون" سڏيو ويندو آهي ۽ ساڄي پاسي هڪ ٻيو گول ۽ اچو جبل آهي جنهن کي "سيميرامس" سڏيو ويندو آهي. انهن جي وچ ۾ ڳاڙهن ڳٽن جي پار گذرڻ لڳ ڀڳ ڇهه سئو اسٽيڊيم جي برابر آهي، جنهن کان اڳتي اهو تمام وڏو ۽ وسيع سمنڊ، فارس جي نار جي اندرين حصي ۾ تمام گهڻو پهچي ٿو. هن نار جي مٿئين ڇيڙي تي، قانون طرفان نامزد ڪيل هڪ مارڪيٽ ٽائون آهي جنهن کي "اپولوگس" سڏيو ويندو آهي. چارائيڪس اسپاسيني ۽ درياءَ فرات جي ويجهو واقع آهي."|پيريپلس آف دي ايريٿرين سمنڊ، باب 35.}} <small>17</small>هين صدي عيسوي ۾ اورمس جي بادشاهت هتي، اينڊاش ۾ واقع هئي. عالم، تاريخدان ۽ لسانيات جا ماهر "اورمز" جو نالو مقامي فارسي لفظ "هور مغ" مان ورتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي کجيءَ جو وڻ.<ref>[http://minabcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4620&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR Municipality of Minab] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706075102/http://minabcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4620&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR|date=6 July 2018}}, (in Persian). Retrieved 30 December 2011.</ref> هن فارسي لفظ جو زرتشتي مذهب جي ديوتا هرموز (اهورا مزدا جو هڪ قسم) جي فارسي نالي سان مشابهت جي نتيجي ۾ اهو يقين پيدا ٿيو آهي ته اها لفظ لاڳاپيل آهن. [[File:Persian Gulf 1507-1750.gif|thumb|upright=1.4|لنگهه ۾ پهريون مغربي فوجي غلبو. فارس جي نار ۾ پرتگال جي موجودگي (1507-1750ع)]] 15هين صدي کان وٺي، اسٽريٽجڪ نقطي نظر کان، لنگهه جي جاگرافي برقرار رهي ۽ پرتگال جهڙين پرڏيهي طاقتن جي آمد سان ان جي اهميت کي وڌايو (جنهن 16هين ۽ 18هين صدي جي وچ ۾ پنهنجي موجودگي برقرار رکي). اهو ٻين اڀرندڙ طاقتن جهڙوڪ انگلينڊ سان تڪرار کي به ڀڙڪايو، جڏهن اهو 17هين صدي ۾ علائقي ۾ پهتو. ==جهاز راني== ٽڪراءَ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ، گذرگاهه مان گذرندڙ جهاز ٽرئفڪ سيپريشن اسڪيم (TSS) تي عمل ڪن ٿا. ايندڙ جهاز هڪ لين استعمال ڪن ٿا. ٻاهر نڪرندڙ جهاز ٻيو. هر لين ٻه ميل ويڪرو آهي. لين ٻن ميل ويڪر "ميڊين" سان الڳ ٿيل آهن.<ref name="eia-201907172">{{cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|title=World Oil Transit Chokepoints|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=25 July 2017|access-date=13 June 2019|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521134300/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|url-status=live}}</ref> گذرگاهه کي پار ڪرڻ لاءِ جهاز، گڏيل قومن جي سمنڊ جي قانون تي ڪنوينشن (<small>UNCLOS</small>) جي ٽرانزٽ پاس جي شقن جي تحت، [[ايران]] ۽ [[اومان]] جي علائقائي پاڻين مان گذرن ٿا.<ref name="USEIA012">{{cite web|url=http://www.eoearth.org/view/article/156265/|title=Strait of Hormuz|publisher=The Encyclopedia of Earth|author=Alejandra Roman & Administration|access-date=2 June 2015|archive-date=5 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405131935/http://www.eoearth.org/view/article/156265/|url-status=live}}</ref> جئين ته سڀني ملڪن ڪنوينشن جي تصديق نه ڪيا آهن،<ref name="UNCLOS-ratification2">{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|title=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 26 October 2007|publisher=UN|work=Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea|access-date=29 June 2017|archive-date=14 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414043900/http://www.un.org/depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|url-status=live}}</ref> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] سميت گھڻا ملڪ انهن روايتي جهاز راني جي ضابطن کي قبول ڪن ٿا،<ref>{{cite web|author=[[U.S. President]]|title=Presidential Proclamation 5030|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|url-status=live|date=10 March 1983|access-date=21 January 2008|publisher=[[United States Department of State]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325045208/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|archive-date=25 March 2021}}</ref> جيئن ڪنوينشن ۾ ڪوڊ ڪيو ويو آهي. سال <small>1959</small>ع ۾، ايران پنهنجي علائقائي سمنڊ کي 12 ناٽيڪل ميل (22 ڪلوميٽر) تائين وڌائي لنگهه جي قانوني حيثيت کي تبديل ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته اهو نئين وڌايل علائقي ذريعي صرف غير جنگي ٽرانزٽ کي تسليم ڪندو.<ref name="Groves 20112">{{cite web|last=Groves|first=Steven|title=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|website=The Heritage Foundation|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|date=24 August 2011|access-date=9 April 2017|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|url-status=unfit}}</ref> سال <small>1972</small>ع ۾، اومان پڻ فرمان ذريعي پنهنجي علائقائي سمنڊ کي 12 ناٽيڪل ميل (22 ڪلوميٽر) تائين وڌايو.<ref name="Groves 20113">{{cite web|last=Groves|first=Steven|title=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|website=The Heritage Foundation|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|date=24 August 2011|access-date=9 April 2017|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|url-status=unfit}}</ref> اهڙيءَ طرح، سال <small>1972</small>ع تائين، ايران ۽ اومان جي گڏيل علائقائي پاڻين جي ڪري هرمز جي ساموندي گذرگاهه جنگي ٻيڙين لاء مڪمل طور تي "بند" ٿي وئي. 1970ع جي ڏهاڪي دوران، ايران يا اومان ٻنهي جنگي جهازن جي گذرڻ ۾ رڪاوٽ وجهڻ جي ڪوشش نه ڪئي، پر <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي ۾، ٻنهي ملڪن دعويٰ ڪيا، جيڪا روايتي (پراڻي) قانون کان مختلف هئا. سال <small>1989</small>ع ۾ گڏيل قومن جي ڪنوينشن (<small>UNCLOS</small>) جي تصديق ڪرڻ تي، اومان پنهنجي سال <small>1981</small>ع جي شاهي فرمان جي تصديق ڪندڙ اعلان پيش ڪيو ته ان جي علائقائي سمنڊ ذريعي صرف غير جنگي ٽرانزٽ کي گذرڻ جي اجازت آهي. اعلان ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويو ته پرڏيهي جنگي جهازن کي اوماني علائقائي پاڻين مان گذرڻ کان اڳ اڳواٽ اجازت وٺڻ جي ضرورت هوندي.<ref name="Groves 20114">{{cite web|last=Groves|first=Steven|title=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|website=The Heritage Foundation|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|date=24 August 2011|access-date=9 April 2017|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|url-status=unfit}}</ref> سال 1982ع ۾ ڪنوينشن تي دستخط ڪرڻ تي، ايران هڪ اعلان ۾ داخل ٿيو جنهن ۾ چيو ويو آهي ته "صرف سمنڊ جي قانون جي ڪنوينشن جي رياستن کي ان ۾ پيدا ڪيل معاهدي جي حقن مان فائدو حاصل ڪرڻ جو حق هوندو"، جنهن ۾ "بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندڙ آبنائي ذريعي گذرڻ جو حق" شامل آهي. سال 1993ع ۾، ايران سامونڊي علائقن تي هڪ جامع قانون نافذ ڪيو. جنهن جون دفعات گڏيل قومن جي ڪنوينشن (<small>UNCLOS</small>) جي دفعات سان ٽڪراءُ ڪن ٿيون، جنهن ۾ هڪ شرط شامل آهي ته جنگي جهاز، آبدوزون ۽ ايٽمي طاقت وارا جهاز ايران جي علائقائي پاڻين مان گذرڻ کان اڳ اجازت حاصل ڪن. آمريڪا اومان ۽ ايران جي ڪنهن به دعويٰ کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن مان هر هڪ جي مخالفت ڪيو آهي.<ref name="Groves 20115">{{cite web|last=Groves|first=Steven|title=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|website=The Heritage Foundation|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|date=24 August 2011|access-date=9 April 2017|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|url-status=unfit}}</ref> ==پيٽرول جي واپار جو رستو== [[File:Volume of crude oil and condensate transported through the Strait of Hormuz in 2014 through 2018 (48097330906).png|thumb|upright=1.4|سال 2014-2018ع ۾ اصل ۽ منزل جي لحاظ کان تيل جو واپار]] سال <small>2023-2025</small>ع دوران، دنيا جي مائع قدرتي گئس جو %<small>20</small> ۽ پيٽرول جو %<small>25</small> واپار هرمز گذرگاهه مان گذريو، جيڪا واپار لاءِ ان جي اهم مقام کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="eia-20120104" /><ref>{{Cite web|title=World Oil Transit Chokepoints|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723221931/http://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|archive-date=23 July 2015|access-date=13 June 2019|url-status=live}}</ref><ref name=":4"/> آمريڪي توانائي انفارميشن ايڊمنسٽريشن جي مطابق (2011 ۾) روزانو سراسري طور تي 14 ٽينڪر فارس جي نار مان 17 ملين بيرل (27,00,000 ڪعبي ميٽر) خام تيل کڻي گذرندا هئا. انهن خام تيل جي برآمدات مان %<small>85</small> کان وڌيڪ روزاني بنيادن تي ايشيائي مارڪيٽن ڏانهن ويندا هئا، جنهن ۾ جاپان، ڀارت، ڏکڻ ڪوريا ۽ چين سڀ کان وڏيون منزلون هيون.<ref name="USEIA013">{{cite web|url=http://www.eoearth.org/view/article/156265/|title=Strait of Hormuz|publisher=The Encyclopedia of Earth|author=Alejandra Roman & Administration|access-date=2 June 2015|archive-date=5 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405131935/http://www.eoearth.org/view/article/156265/|url-status=live}}</ref> <small>2018</small>ع ۾، سال <small>2019</small>ع جي قيمتن تي <small>1.2</small> ارب ڊالر جي ماليت جو تيل گذرگاهه مان روزانو <small>21</small> ملين بيرل جي مقدار ۾ گذريو.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R2shPOThjIQ|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211117/R2shPOThjIQ|archive-date=17 November 2021|url-status=live|title=The Strait of Hormuz Explained|website=[[YouTube]]|date=31 October 2019}}{{cbignore}}</ref> جيڪڏهن هرمز گذرگاهه ذريعي تيل جي رسد هڪ ڊگهي عرصي تائين خاص طور تي متاثر ٿئي تي، ته اها ڀارت ۽ چين جهڙن وڏن ايشيائي درآمد ڪندڙن لاءِ تيل جي فراهمي جو هڪ وڏو بحران پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref>Le Monde. (2026, March 3). Asian oil imports threatened as traffic halts in the Strait of Hormuz. https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2026/03/03/asian-oil-imports-threatened-as-traffic-halts-in-the-strait-of-hormuz_6751055_19.html</ref><ref>{{Cite news|title=Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/israel-iran-usa-war-asian-countries-most-at-risk-from-oil-gas-supply-disruptions-in-strait-of-hormuz-research-group/articleshow/128947545.cms?utm_source=chatgpt.com|work=Economic Times}}</ref> ==واقعا== [[File:Strait of Hormuz from 35,000 Feet.jpg|thumb|upright|<small>10,668</small> ميٽر (<small>35,000</small> فوٽ) جي بلندي تي هڪ هوائي جهاز مان نظر ايندڙ هرمز گذرگاهه. [[اومان]] جي مسندم گورنريٽ پيش منظر ۾ ]] === ٽينڪر جنگ === {{Main|ٽينڪرن جي جنگ}} ايران-عراق جنگ جو ٽينڪرن جي جنگ جو مرحلو هن وقت شروع ٿيو،<ref name="efraimkarsh2">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|title=The Iran–Iraq War: 1980–1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar00kars|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/iraniraqwar00kars/page/n3 1]–8, 12–16, 19–82|publisher=Osprey Publishing|date=25 April 2002|isbn=978-1-84176-371-2}}</ref> جڏهن [[عراق]] 1984ع جي شروعات ۾ ايران جي خارگ ٻيٽ تي تيل جي ٽرمينل ۽ تيل جي ٽينڪرن تي حملو ڪيو.<ref>{{cite web|title=Strait of Hormuz – Tanker War|url=https://www.strausscenter.org/strait-of-hormuz-tanker-war/|access-date=6 August 2021|website=The Strauss Center|language=en-US|archive-date=6 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806115032/https://www.strausscenter.org/strait-of-hormuz-tanker-war/|url-status=live}}</ref> صدام حسين جو ايراني شپنگ تي حملو ڪرڻ جو مقصد، ٻين شين جي وچ ۾، ايران کي انتهائي قدمن سان جوابي ڪارروائي ڪرڻ لاءِ اڀارڻ هو،جيئن ته هو هرمز جي گذرگاهه کي سڀني سامونڊي ٽرئفڪ لاءِ بند ڪري ڇڏي ۽ ان ڪري آمريڪي مداخلت کي آڻڻ جو موقعو ملي.<ref name="efraimkarsh3">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|title=The Iran–Iraq War: 1980–1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar00kars|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/iraniraqwar00kars/page/n3 1]–8, 12–16, 19–82|publisher=Osprey Publishing|date=25 April 2002|isbn=978-1-84176-371-2}}</ref> پر ايران عراقي شپنگ تي انتقامي حملي کي محدود ڪيو ۽ گذرگاهه کي بند نه ڪيو.<ref name="efraimkarsh4">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|title=The Iran–Iraq War: 1980–1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar00kars|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/iraniraqwar00kars/page/n3 1]–8, 12–16, 19–82|publisher=Osprey Publishing|date=25 April 2002|isbn=978-1-84176-371-2}}</ref> === آپريشن پرئينگ مينٽس === {{Main|آپريشن پرئينگ مينٽس}} آپريشن پرائينگ مينٽس <small>18</small> اپريل <small>1988</small>ع تي ايران-عراق جنگ دوران فارس جي نار ۾ بين الاقوامي پاڻين ۾ ايراني سامونڊي بارودي سرنگن جي تنصيب ۽ پوء هڪ آمريڪي جنگي جهاز کي نقصان پهچائڻ جي بدلي ۾ ايراني علائقائي پاڻين اندر آمريڪي هٿياربند فوجن پاران حملو ڪيو ويو. آمريڪي نيوي ڪيترن ئي سطحي جنگي جهازن جي گروپن سان گڏ، هوائي جهاز ڪيريئر يو ايس ايس انٽرپرائز جي جهازن ۽ ان جي ڪروزر اسڪارٽ، يو ايس ايس ٽرڪسٽن سان حملو ڪيو. حملي جي شروعات ٻن سطحي گروپن جي مربوط حملي سان ٿي. === ايران ايئر جي فلائيٽ 655 کي ڪيرائڻ === {{Main|ايران ايئر جي فلائيٽ 655}} 3 جولاءِ 1988ع تي، 290 ماڻهو مارجي ويا جڏهن هڪ ايران ايئر ايئربس A300 کي آمريڪي بحريه جي گائيڊڊ ميزائل ڪروزر يو ايس ايس ونسنس (سي جي-49) پاران آبنائي تي گولي هڻي ماريو ويو جڏهن ان کي غلط طور تي جيٽ فائٽر طور سڃاتو ويو هو. === ٽڪراءُ === {{Main|يو ايس ايس هارٽ فورڊ ۽ يو ايس ايس نيو اورلينز جو ٽڪراء }} جنوري، <small>2007</small>ع ۾، ايٽمي آبدوز يو ايس ايس نيوپورٽ نيوز آبنائي جي ڏکڻ ۾ <small>3,00,000</small> ٽن جاپاني پرچم واري خام تيل جي ٽينڪر ايم وي سان ٽڪرائجي وئي.<ref>{{cite web|url=http://hamptonroads.com/node/205951|title=Navy says speed of tanker sucked submarine up to surface|publisher=The Virginian Pilot|date=10 January 2007|first=Jack|last=Dorsey|access-date=29 December 2007|archive-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040536/http://hamptonroads.com/node/205951|url-status=dead}}</ref> ڪو به زخمي نه ٿيو ۽ ڪو به تيل نه لٿو. 20 مارچ <small>2009</small>ع تي، آمريڪي نيوي جي <small>'''يو ايس ايس هارٽ فورڊ'''</small> آبنائي ۾ <small>'''يو ايس ايس نيو اورلينز'''</small> سان ٽڪرائجي وئي. ٽڪراءُ جي سبب <small>'''يو ايس ايس نيو اورلينز'''</small> جو هڪ فيول ٽينڪ ڦاٽي پيو، جنهن مان <small>25,000</small> آمريڪي گيلن (<small>95</small> ڪيوبڪ ميٽر) ڊيزل ٻارڻ نڪري ويو.<ref>{{cite news|title=U.S. Navy vessels in Bahrain for evaluation after collision|url=http://articles.cnn.com/2009-03-20/world/navy.vessels.collide_1_marine-diesel-fuel-navy-amphibious-ship-persian-gulf?_s=PM:WORLD|publisher=[[CNN]]|date=20 March 2009|access-date=8 January 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113153818/http://articles.cnn.com/2009-03-20/world/navy.vessels.collide_1_marine-diesel-fuel-navy-amphibious-ship-persian-gulf?_s=PM%3AWORLD|archive-date=13 January 2012}}</ref> === ايراني نيوي جا حادثه === مئي <small>2020</small>ع ۾، ايران هڪ دوستانه فائر حادثي ۾ پنهنجي ئي هڪ جهاز تي ميزائل فائر ڪيا، جن ۾ <small>19</small> ملاح مارجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/rafsanchez/status/1259776878484873220|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=12 May 2020|archive-date=31 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831172416/https://mobile.twitter.com/rafsanchez/status/1259776878484873220|url-status=live}}</ref> 2 جون <small>2021</small>ع تي، ايراني بحري فوج جو هڪ تبديل ٿيل اول ڪلاس ريپلينشمينٽ آئلر، آئرس خارگ، باهه لڳڻ کان پوءِ هرمز گذرگاهه ۾ ٻڏي ويو. اهو بحري فوج جو سڀ کان وڏو جهاز هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2021-06-02/iran-navy-ship-catches-fire-gulf-of-oman/100186272|title=Iranian navy's largest warship catches fire and sinks in Gulf of Oman|date=2 June 2021|access-date=13 June 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613053754/https://www.abc.net.au/news/2021-06-02/iran-navy-ship-catches-fire-gulf-of-oman/100186272|url-status=live}}</ref> ===Iranian ship seizures=== {{see also|Maersk#Business with Iran}}{{See also|Iranian seizure of the MSC Aries}} On 28 April 2015, [[Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGCN]] patrol boats contacted the [[Marshall Islands]]–flagged [[container ship]] ''[[MV Maersk Tigris|Maersk Tigris]]'', which was westbound through the strait, and directed the ship to proceed further into Iranian territorial waters, according to a spokesman for the U.S. Defense Department. When the ship's master declined, one of the Iranian craft fired shots across the bridge of ''Maersk Tigris''. The captain complied and proceeded into Iranian waters near Larak Island. The U.S. Navy sent aircraft and a destroyer, [[USS Farragut (DDG-99)|USS ''Farragut'']], to monitor the situation.<ref>{{cite news |title=Iran seizes commercial ship, U.S. forces respond |url=http://www.cnn.com/2015/04/28/politics/iran-seizes-commercial-ship-u-s-official-says-no-americans-on-board |publisher=CNN |date=28 April 2015 |access-date=28 April 2015 |archive-date=28 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150428160202/http://www.cnn.com/2015/04/28/politics/iran-seizes-commercial-ship-u-s-official-says-no-americans-on-board/ |url-status=live}}</ref> [[Maersk]] says it agreed to pay an Iranian company $163,000 after an Iranian court ruling over a dispute about 10 container boxes transported to Dubai in 2005. An appeal court raised the fine to $3.6 million.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/iran-usa-ship-idUSL5N0XR37520150430 |title=Maersk insists on release of ship and crew seized by Iran |publisher=Reuters |date=30 April 2015 |access-date=2 July 2017 |archive-date=16 October 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151016040537/http://www.reuters.com/article/2015/04/30/iran-usa-ship-idUSL5N0XR37520150430 |url-status=live}}</ref> On 4 January 2021, the [[Tasnim News Agency]] reported that a South Korea–flagged oil vessel headed from [[Saudi Arabia]] to the [[United Arab Emirates]] was seized for allegedly causing pollution violations. The ship was said to be carrying roughly 7,000 tons of ethanol. South Korea refused to comment on the accusation of causing oil pollution in the Strait of Hormuz. The ship, ''Hankuk Chemi'', was headed to the UAE port Fujairah after loading oil from Jubail, Saudi Arabia on 2 January 2021, as per ship-tracking data gathered by Bloomberg.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-04/iran-says-it-has-seized-an-oil-tanker-in-persian-gulf?srnd=markets-vp |title=Iran Seizes Ship, Ramps Up Enrichment as Gulf Tensions Mount |access-date=4 January 2021 |newspaper=Bloomberg.com |date=4 January 2021}}</ref> In April 2024, the Iranian Navy seized<ref>{{cite news |last=Motamedi |first=Maziar |date=13 April 2024 |title=Iran's IRGC seizes 'Israeli-linked' ship near Strait of Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/13/irans-irgc-seizes-israeli-linked-ship-near-strait-of-hormuz |access-date=13 April 2024 |work=Al Jazzera |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416031240/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/13/irans-irgc-seizes-israeli-linked-ship-near-strait-of-hormuz |url-status=live }}</ref> ''[[Iranian seizure of the MSC Aries|MSC Aries]]'', a [[Portugal|Portuguese]]-[[Ensign (flag)|flagged]] container ship sailing through the [[Gulf of Oman]] off the UAE coast of the Emirati port city of [[Fujairah]], then steered the container ship through the strait, with 25 personnel on board, claiming that it had violated maritime laws.<ref name="Reuters">{{cite news |date=15 April 2024 |title=Iran says MSC Aries vessel seized for 'violating maritime laws' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-msc-aries-vessel-seized-violating-maritime-laws-2024-04-15/ |access-date=18 April 2024 |work=Reuters |archive-date=16 April 2024 |archive-url= https://archive.today/20240416045358/https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-msc-aries-vessel-seized-violating-maritime-laws-2024-04-15/ |url-status=live }}</ref> The crew of 25 included 17 Indian nationals, Filipinos, Pakistanis, a Russian, and an Estonian.<ref name="EconTimes"/> === Iranian preparations to mine the strait === As of 2019, the U.S. Defense Intelligence Agency estimated that Iran possessed over 5,000 naval mines capable of rapid deployment via high-speed boats.<ref name=":3"/> In June 2025, it was reported that U.S. intelligence detected, possibly through satellite imagery or human informants, that Iranian military forces loaded naval mines onto vessels in the Persian Gulf, an act which was interpreted as a preliminary step to blockading the strait.<ref name=":3" /> The mines were ultimately not deployed, though their presence raised alarms in Washington about Tehran's intent to escalate the conflict. It is unclear whether the mines were later removed.<ref name=":3" /> ===U.S.–Iran disputes, threats to close the Strait=== ====2008==== {{Main|2008 Iran–United States naval dispute}} Naval stand-offs between Iranian speedboats and U.S. warships in the strait occurred in December 2007 and January 2008. U.S. officials accused Iran of harassing and provoking their naval vessels, but Iran denied the allegations. On 14 January, U.S. Navy officials appeared to contradict the Pentagon version of the 16 January event, in which the Pentagon had reported that U.S. vessels had almost fired on approaching Iranian boats. The Navy's regional commander, Vice Admiral Kevin Cosgriff, said the Iranians had "neither anti-ship missiles nor torpedoes" and he "wouldn't characterize the posture of the [[United States Fifth Fleet|US 5th Fleet]] as afraid of these small boats".<ref>{{cite news |title=A game of chicken in the, Persian Gulf |first=David |last=Isenberg |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/JA10Ak05.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514013222/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/JA10Ak05.html |url-status=unfit |archive-date=14 May 2008 |newspaper=[[Asia Times Online]] |date=10 January 2008 |access-date=8 January 2012 |accessdate=19 March 2026 |archivedate=14 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514013222/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/JA10Ak05.html }}</ref> On 29 June, the commander of [[Islamic Revolutionary Guard Corps]], [[Mohammad Ali Jafari]], said that if either [[Israel]] or the U.S. attacked Iran, it would seal off the strait to wreak havoc in the oil markets. Cosgriff warned that such Iranian action would be considered an act of war, and the U.S. would not allow Iran to hold hostage a third of the world's oil supply.<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,374905,00.html |title=U.S. Navy Commander Warns Iran: Don't Try Closing Gulf Oil Passageway |publisher=Fox News |date=2 July 2008 |access-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020081555/http://www.foxnews.com/story/0,2933,374905,00.html |archive-date=20 October 2012 |url-status=dead}}</ref> On 8 July, Ali Shirazi, a mid-level clerical aide to Iranian supreme leader [[Ali Khamenei]], was quoted telling the Revolutionary Guards, "The Zionist regime is pressuring White House officials to attack Iran. If they commit such a stupidity, [[Tel Aviv]] and U.S. shipping in the Persian Gulf will be Iran's first targets and they will be burned."<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-attack-usa-idUSLYO82850220080708 |title=Iran to "hit Tel Aviv, U.S. ships" if attacked |publisher=[[Reuters]] |last=Hafezi |first=Parisa |date=8 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317104538/https://www.reuters.com/article/us-iran-attack-usa-idUSLYO82850220080708 |archive-date=17 March 2016}}</ref> In the last week of July, in Operation Brimstone,<ref>{{cite web |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=38478 |title=JTFEX 08-4 "Operation Brimstone" Flexes Allied Force Training |publisher=US Navy |date=15 July 2008 |access-date=11 August 2008 |archive-date=22 July 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080722011927/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=38478 |url-status=dead}}</ref> dozens of U.S., and naval ships from other countries, came to undertake joint exercises for possible military activity in the shallow waters off the coast of Iran. By 11 August, more than 40 U.S. and allied ships were en route to the strait.<ref>{{cite web |url=http://www.debka.com/headline.php?hid=5499 |title=Three major US naval strike forces due this week in Persian Gulf |publisher=Debkafile |date=11 August 2008 |access-date=11 August 2008 |archive-date=1 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201062308/http://www.debka.com/headline.php?hid=5499 |url-status=dead}}</ref> ====2011–12==== {{main|2011–2012 Strait of Hormuz dispute}} On 27{{nbsp}}December, 2011, Iranian vice president [[Mohammad Reza Rahimi]] threatened to cut off oil supply from the strait should economic sanctions limit, or cut off, Iranian oil exports.<ref>{{cite news |date=27 December 2011 |title=Oil jumps over 2% as Iran threatens supplies |url=https://money.cnn.com/2011/12/27/markets/oil_iran/index.htm?hpt=hp_t2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918122445/https://money.cnn.com/2011/12/27/markets/oil_iran/index.htm?hpt=hp_t2 |archive-date=18 September 2020 |access-date=3 August 2020 |work=CNN}}</ref> A [[United States Fifth Fleet|U.S.{{nbsp}}Fifth Fleet]] spokeswoman said the Fleet was "always ready to counter malevolent actions", whilst Admiral [[Habibollah Sayyari]] of the [[Islamic Republic of Iran Navy|Iran Navy]] claimed cutting off oil shipments would be "easy".<ref>{{cite news |title=US warns Iran over threat to block oil route |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16348633 |publisher=[[BBC News]] |date=28 December 2011 |access-date=8 January 2012 |archive-date=7 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107061545/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16348633 |url-status=live}}</ref> Despite an initial 2%{{nbsp}}rise in oil prices, markets ultimately did not react significantly to Iran's threat, with oil analyst Thorbjoern Bak Jensen concluding "they cannot stop the flow for a longer period due to the amount of U.S.{{nbsp}}hardware in the area".<ref>{{cite news |last=Gibbons |first=Robert |date=28 December 2011 |title=Oil falls on dollar's rise, Wall Street pullback |url=https://www.reuters.com/article/us-markets-oil-idUSTRE7AD06820111228 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108003919/http://www.reuters.com/article/2011/12/28/us-markets-oil-idUSTRE7AD06820111228 |archive-date=8 January 2012 |access-date=8 January 2012 |work=Reuters}}</ref> [[File:Flickr - Official U.S. Navy Imagery - USS Porter transits the Strait of Hormuz..jpg|thumb|The [[Guided-missile#Guidance systems|guided-missile]] [[destroyer]] {{USS|Porter|DDG-78|6}} transits the Strait of Hormuz in May 2012. ''Porter'' is deployed to the [[U.S. 5th Fleet]].]] On 3{{nbsp}}January, 2012, Iran threatened to take action if the U.S.{{nbsp}}Navy moved an aircraft carrier back into the Persian Gulf. Iranian Army chief [[Ataollah Salehi]] said the U.S. had moved a carrier out of the Persian Gulf because of Iran's naval exercises, and Iran would take action if the ship returned. "Iran will not repeat its warning{{nbsp}}... the enemy's carrier has been moved to the [[Gulf of Oman]] because of our drill. I recommend and emphasize to the American carrier not to return to the Persian Gulf", he said.<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=3 January 2012 |title=Iran threatens U.S. Navy as sanctions hit economy |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-usa-idUSTRE80208P20120103 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161340/http://www.reuters.com/article/2012/01/03/us-iran-usa-idUSTRE80208P20120103 |archive-date=24 September 2015 |access-date=8 January 2012 |work=Reuters}}</ref> U.S.{{nbsp}}Navy spokesman Commander Bill Speaks responded that deployment of U.S.{{nbsp}}military assets would continue as has been the custom stating: "The U.S.{{nbsp}}Navy operates under international maritime conventions to maintain a constant state of high vigilance in order to ensure the continued, safe flow of maritime traffic in waterways critical to global commerce."<ref>{{cite news |date=3 January 2012 |title=Iran nuclear crisis: Sanctions 'beginning to bite' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16396345 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107061802/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16396345 |archive-date=7 January 2012 |access-date=8 January 2012 |work=BBC News}}</ref> While earlier statements from Iran had little effect on oil markets, coupled with new sanctions, later comments drove crude futures higher, up over{{nbsp}}4%. Pressure on prices reflected a combination of uncertainty driven further by China's response – reducing oil January 2012 purchases from Iran by{{nbsp}}50% compared to 2011.{{Citation needed|date=January 2012}} By January 2012, U.S.-led sanctions began to show economic effects, as the Iranian currency lost 12%{{nbsp}}of its value. Further pressure on Iranian currency was added by French Foreign Minister [[Alain Juppé]] who was quoted as calling for more "strict sanctions" and urged EU countries to follow the{{nbsp}}U.S. in freezing Iranian central bank assets and imposing an embargo on oil exports.<ref>{{cite web |url=http://ca.news.yahoo.com/video/us-22424932/state-department-iran-is-feeling-the-pressure-27769481.html |title=State Department: Iran is feeling the pressure |publisher=Yahoo! News |date=3 January 2012 |access-date=24 January 2012 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20120109123059/http://ca.news.yahoo.com/video/us-22424932/state-department-iran-is-feeling-the-pressure-27769481.html |archive-date=9 January 2012}}</ref> On 9{{nbsp}}January, 2012, Iranian Defense Minister [[Ahmad Vahidi]] denied that Iran had ever claimed it would close the strait, saying that "Iran is the most important provider of security in the Strait{{nbsp}}... if one threatens the security of the Persian Gulf, then all are threatened."<ref>{{cite web |title=Iran and the Strait of Hormuz |url=http://subyraman.com/iran-and-the-strait-of-hormuz/ |work=Tabeer |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729233754/http://subyraman.com/iran-and-the-strait-of-hormuz/ |archive-date=29 July 2013}}</ref> Iran's Foreign Ministry confirmed on 16{{nbsp}}January it had received a letter from the U.S.; authorities were considering whether to reply, although the contents of the letter were not divulged.<ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2012/01/16/iran-studying-hormuz-letter-warns-gulf-producers.html |title=News Headlines |publisher=[[CNBC]] |date=16 January 2012 |access-date=24 January 2012 |archive-date=3 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203154827/http://www.cnbc.com/id/46010868 |url-status=live}}</ref> The U.S. had previously announced its intention to warn Iran that closing the strait is a "red line" that would provoke an American response.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/01/13/world/middleeast/us-warns-top-iran-leader-not-to-shut-strait-of-hormuz.html |work=The New York Times |first1=Elisabeth |last1=Bumiller |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Thom |last3=Shanker |title=U.S. Warns Top Iran Leader Not to Shut Strait of Hormuz |date=12 January 2012 |access-date=28 February 2017 |archive-date=21 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421031218/http://www.nytimes.com/2012/01/13/world/middleeast/us-warns-top-iran-leader-not-to-shut-strait-of-hormuz.html |url-status=live}}</ref> General [[Martin Dempsey]], the [[chairman of the Joint Chiefs of Staff]], said the U.S. would "take action and re-open the Strait", which could be accomplished only by military means, including minesweepers, warship escorts and potentially airstrikes. U.S. defense secretary [[Leon Panetta]] told troops that the U.S. would not tolerate Iran closing the strait. Nevertheless, Iran continued to discuss the impact of shutting the strait on oil markets, saying any disruption of supply would cause a shock "no country" could manage.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-01-16/oil-climbs-from-four-week-low-as-iran-warns-of-hormuz-supply-disruption.html |work=Bloomberg |first=Grant |last=Smith |title=Oil Climbs From Four-Week Low as Iran Warns of Hormuz Supply Disruption |date=16 January 2012 |access-date=11 March 2017 |archive-date=2 February 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140202173554/http://www.bloomberg.com/news/2012-01-16/oil-climbs-from-four-week-low-as-iran-warns-of-hormuz-supply-disruption.html |url-status=live}}</ref> [[File:CVN 69 transits the Strait of Hormuz (28465403076).jpg|thumb|A [[U.S. Navy]] convoy in the strait in July 2016]] By 23{{nbsp}}January, a [[flotilla]] had been established by countries opposing Iran's threats to close the strait.<ref>{{cite news |title=Iran: Flotilla of Warships Sent Through Strait of Hormuz Heightens Tensions |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/01/23/iran-flotilla-of-warships_n_1222734.html?ref=uk |work=HuffPost |date=23 January 2012 |access-date=24 January 2012 |archive-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125213304/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/01/23/iran-flotilla-of-warships_n_1222734.html?ref=uk |url-status=live}}</ref> These ships operated in the Persian Gulf and [[Arabian Sea]] off the coast of Iran. The flotilla included three American aircraft carriers, three destroyers, seven British warships, including the destroyer {{HMS|Daring|D32|6}}<ref>{{Cite news |title=Royal Navy sends its mightiest ship to take on the Iranian show of force in the Gulf |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8997956/Royal-Navy-sends-its-mightiest-ship-to-take-on-the-Iranian-show-of-force-in-the-Gulf.html |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8997956/Royal-Navy-sends-its-mightiest-ship-to-take-on-the-Iranian-show-of-force-in-the-Gulf.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |last=Harding |first=Thomas |newspaper=The Telegraph |date=6 January 2012 |access-date=8 January 2012 |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=HMS Daring to head for the Gulf |url=https://www.google.com/hostednews/ukpress/article/ALeqM5i7M_kVZAIV-1CSF6rnljPJ6eHnyg?docId=N0842061325887459210A |agency=[[Press Association]] |date=7 January 2012 |access-date=8 January 2012}}{{dead link|date=June 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> and four [[Type 23 frigate|Type{{nbsp}}23]] frigates, and the French frigate ''[[French frigate La Motte-Picquet|La Motte-Picquet]]''.<ref>{{cite news |title=Iran: EU oil sanctions 'unfair' and 'doomed to fail' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16693484 |publisher=BBC News |date=23 January 2012 |access-date=24 January 2012 |archive-date=23 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123205402/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16693484 |url-status=live}}</ref> On 24{{nbsp}}January, tensions rose further after the [[European Union]] imposed sanctions on Iranian oil. A member of Iran's parliament said, "If any disruption happens regarding the sale of Iranian oil, the Strait{{nbsp}}... will definitely be closed".<ref>{{cite news |title=Iran threatens to close Strait of Hormuz over EU oil sanctions |first=David |last=Blair |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/9032948/Iran-threatens-to-close-Strait-of-Hormuz-over-EU-oil-sanctions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/9032948/Iran-threatens-to-close-Strait-of-Hormuz-over-EU-oil-sanctions.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |date=23 January 2012 |access-date=27 January 2012}}{{cbignore}}</ref> ====2018 and 2019==== In July 2018, Iran again made threats to close the strait, citing looming American sanctions after the U.S. [[United States withdrawal from the Joint Comprehensive Plan of Action|withdrew]] from the [[JCPOA]] deal.<ref>{{cite news |last=Dehghan |first=Saeed Kamali |title=Iran threatens to block Strait of Hormuz over US oil sanctions |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/05/iran-retaliate-us-oil-threats-eu-visit-hassan-rouhani-trump |work=the Guardian |date=5 July 2018 |access-date=6 July 2018 |archive-date=10 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610150147/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/05/iran-retaliate-us-oil-threats-eu-visit-hassan-rouhani-trump |url-status=live}}</ref> In August, Iran test-fired a ballistic missile. According to the officials, the anti-ship [[Fateh-110]] Mod 3 flew over 100 miles on a flight path over the strait to a test range in the Iranian desert. "It was shore-to-shore", said a U.S. official.<ref>{{cite news |title=Iran test-fires ballistic missile for first time in 2018, officials say |url=https://www.foxnews.com/world/iran-test-fires-ballistic-missile-for-first-time-in-2018-officials-say |access-date=12 August 2018 |work=FoxNews |archive-date=12 August 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180812014647/http://www.foxnews.com/world/2018/08/10/iran-test-fires-ballistic-missile-for-first-time-in-2018-officials-say.html |url-status=live}}</ref> On 22 April 2019, the U.S. ended the oil waivers, which had allowed some of Iran's customers to import Iranian oil, without risking financial penalties as part of U.S. economic sanctions. Al Jazeera quoted Major-General [[Mohammad Bagheri (general)|Mohammad Bagheri]] of the Iranian Armed Forces, stating "We are not after closing the Strait of Hormuz but if the hostility of the enemies increases, we will be able to do so...<ref>[https://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2019/04/iran-close-strait-hormuz-190429190841982.html] "Can Iran close the Strait of Hormuz?". Aljazeera, 2019.</ref> If our oil does not pass, the oil of others shall not pass the Strait of Hormuz either".<ref name="Al1">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/iran-business-usual-strait-hormuz-blacklisting-190428133314213.html|title=Iran: Business as usual in Strait of Hormuz after blacklisting|work=News Agencies|via=Aljazeera|date=April 28, 2019|archive-date=25 February 2020|access-date=28 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225193043/https://www.aljazeera.com/news/2019/04/iran-business-usual-strait-hormuz-blacklisting-190428133314213.html|url-status=dead}}.</ref> ==== 2019 attacks on oil tankers ==== Iran has persistently attacked vessels and seized ships amidst political issues.<ref name="EconTimes">{{cite news |date=14 April 2024 |title=17 Indians among 25 crew on ship seized by Iran; India in touch with Iran to secure release of Indians |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/17-indians-among-25-crew-on-ship-seized-by-iran-india-in-touch-with-iranian-authorities-say-sources/articleshow/109273322.cms? |access-date=18 April 2024 |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |archive-date=18 April 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240418175349/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/17-indians-among-25-crew-on-ship-seized-by-iran-india-in-touch-with-iranian-authorities-say-sources/articleshow/109273322.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=US Navy says it prevented Iran from seizing tankers in Gulf of Oman |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/shots-fired-oil-tanker-gulf-maritime-security-bodies-2023-07-05/ |access-date=18 April 2024 |work=Reuters |date=6 July 2023}}</ref> On 13 June 2019, the oil tankers ''Front Altair'' and ''Kokuka Courageous'' were rocked by explosions shortly before dawn; the crew of the latter reported seeing a flying object strike the ship. They were rescued by the destroyer {{USS|Bainbridge|DDG-96|6}} while the crew of the ''Front Altair'' were rescued by Iranian ships. U.S. secretary of state [[Mike Pompeo]] issued a statement accusing Iran of the attacks, Iran denied this calling it a [[False flag|false-flag attack]].<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/06/13/world/middleeast/oil-tanker-attack-gulf-oman.html |title=Tankers Are Attacked in Mideast, and U.S. Says Video Shows Iran Was Involved |last1=Kirkpatrick |first1=David D. |date=13 June 2019 |work=The New York Times |access-date=14 June 2019 |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |language=en-US |issn=0362-4331 |last3=Reed |first3=Stanley |archive-date=13 June 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190613232616/https://www.nytimes.com/2019/06/13/world/middleeast/oil-tanker-attack-gulf-oman.html |url-status=live}}</ref> In July 2019, a Stena Bulk Tanker, ''Stena Impero'', sailing under a British flag, was boarded and captured by Iranian forces.<ref>{{cite news |title=Latvian citizen on board of British tanker seized by Iran |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/diplomacy/latvian-citizen-on-board-of-british-tanker-seized-by-iran.a326350/ |access-date=2 August 2019 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia|Latvian Public Broadcasting]] |date=22 July 2019 |archive-date=30 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190730114719/https://eng.lsm.lv/article/politics/diplomacy/latvian-citizen-on-board-of-british-tanker-seized-by-iran.a326350/ |url-status=live}}</ref> The spokesman for Iran's Guardian Council, Abbas Ali Kadkhodaei, was quoted as describing the seizure as a "reciprocal action". This was presumed to be in reference to the seizure of an Iranian tanker, ''[[Grace 1]]'', bound for Syria in [[Gibraltar]] a few days prior.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/6c36f5aa1ba942569e5efcfd48e33324 |title=Iran says its seizure of British ship a 'reciprocal' move |date=21 July 2019 |website=AP News |access-date=5 January 2020 |archive-date=9 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209220320/https://apnews.com/6c36f5aa1ba942569e5efcfd48e33324 |url-status=live}}</ref> In 2020, France deployed about 600 troops at sea and in the air under the CTF474 to protect maritime trade, regional business, and to ease local tensions. Since the first week of April 2020, the operation combines the Dutch frigate Ruyter, the French frigate Forbin, and one French airplane ATLANTIC2 (ATL2).<ref>{{cite web |last1=Costa |first1=George |title=French ATL2 joins Operation AGENOR in the Strait of Hormuz |url=https://internationalinsider.org/french-atl2-joins-operation-agenor-in-the-strait-of-hormuz/ |website=International Insider |date=12 April 2020 |access-date=13 April 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200807135639/https://internationalinsider.org/french-atl2-joins-operation-agenor-in-the-strait-of-hormuz/ |url-status=dead}}</ref> ==== 2025 ==== {{main|2025 Iran threat of Strait of Hormuz closure}} On 14 June, Iran reportedly issued a threat to block the strait in response to Israeli attacks targeting its military and nuclear infrastructure.<ref name="auto">{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=14 June 2025 |title=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz? |url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz |access-date=15 June 2025 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 June 2025 |title=Oil settles up 7% as Israel, Iran trade air strikes |url=https://arab.news/z33b8 |access-date=15 June 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> The ''[[Financial Times]]'' reported that such action could cause oil prices to surge beyond the recent 7–14% increases, possibly exceeding $100 to $150 per barrel.<ref>{{Cite web |date=23 June 2025 |title=Prediksi Harga Minyak Dunia Jika Iran Tutup Selat Hormuz |url=https://www.liputan6.com/bisnis/read/6059622/prediksi-harga-minyak-dunia-jika-iran-tutup-selat-hormuz?page=3 |access-date=24 June 2025 |website=Liputan6}}</ref> This would likely fuel global inflation and contribute to an economic downturn. Analysts emphasized the vulnerability of regional exporters, noting that "Saudi Arabia, Kuwait, Iraq and Iran are wholly locked into one tiny passage for exports." The strait handles 18-19 million barrels per day, nearly 20% of global oil consumption, including crude, condensates, and fuel.<ref name=":0">{{Cite news |last=Seba |first=Erwin |date=13 June 2025 |title=Oil settles up 7% as Israel, Iran trade air strikes |url=https://www.reuters.com/world/china/oil-prices-jump-more-than-4-after-israel-strikes-iran-2025-06-13/ |access-date=15 June 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tett |first=Gillian |date=14 June 2025 |title=Oil in the new age of volatility |url=https://www.ft.com/content/1a5c8449-69b6-4be6-acce-11d4e273da6c |access-date=15 June 2025 |work=Financial Times}}</ref> Analysts have warned that Iran could suffer severe consequences from any attempt to block the strait. "Iran's economy heavily relies on the free passage of goods and vessels through the seaway, as its oil exports are entirely sea-based," analysts from JP Morgan explained. Closing the strait could strain Iran's crucial energy trade with China, its only major oil customer.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |last=Wearden |first=Graeme |date=13 June 2025 |title=Oil surges after Israel's attack on Iran, risking 'stagflationary shock' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/business/live/2025/jun/13/oil-surges-stock-markets-dollar-airlines-israel-attack-iran-business-live |access-date=15 June 2025 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> U.S. Secretary of State Marco Rubio also warned Iran against attempting to shut down the strait, stating that such a move would be "economic suicide" for the Islamic Republic, as the waterway is vital for its exports.<ref>{{Cite web |date=24 June 2025 |title=Harga Minyak Mentah Justru Anjlok 7% Usai Iran Gempur Pangkalan Militer AS |url=https://www.liputan6.com/bisnis/read/6059865/harga-minyak-mentah-justru-anjlok-7-usai-iran-gempur-pangkalan-militer-as?page=4 |access-date=24 June 2025 |website=Liputan6}}</ref> On 17 June, two oil tankers collided in the strait, though reports did not suggest that this was a security-related incident.<ref>{{Cite web |title=Ships collide in Hormuz Strait in shadow of Israel-Iran war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/17/ships-collide-in-hormuz-strait-in-shadow-of-israel-iran-war |access-date=18 June 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> The vessels involved were the ''Front Eagle'', carrying crude oil from Iraq to China, and the ''Adalynn'', which was unladen and en route to the Suez Canal. Both caught fire on deck, but no oil spill occurred. All crew members aboard the ''Adalynn'' were safely evacuated by the UAE coast guard.<ref>{{Cite web |date=18 June 2025 |title=2 Kapal Tanker Minyak Tabrakan di Selat Hormuz, 24 Orang Dievakuasi |url=https://www.liputan6.com/global/read/6055549/2-kapal-tanker-minyak-tabrakan-di-selat-hormuz-24-orang-dievakuasi?page=2 |access-date=24 June 2025 |website=Liputan6}}</ref> After the [[United States strikes on Iranian nuclear sites]] on 22 June, the [[Islamic Consultative Assembly|Iranian Parliament]] voted to close the strait.<ref>{{Cite web |date=22 June 2025 |title=Iran's top security body to decide on Hormuz closure after parliament approval |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/22/iranian-parliament-reportedly-approves-closing-hormuz-strait-media- |access-date=22 June 2025 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref> A final decision rests with Iran's [[Supreme National Security Council]].<ref>{{Cite web |date=23 June 2025 |title=Parlemen Iran Sepakat Tutup Selat Hormuz Pasca Serangan Amerika? |url=https://www.liputan6.com/global/read/6059081/parlemen-iran-sepakat-tutup-selat-hormuz-pasca-serangan-amerika?page=2 |access-date=24 June 2025 |website=Liputan6}}</ref> Revolutionary Guards commander [[Esmaeil Kousari]] confirmed that shutting the strait would be executed "whenever necessary", to protect national [[sovereignty]] and deter further foreign aggression.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250622-israel-iran-war-day-10-us-has-struck-three-iranian-nuclear-sites-usa-bombing |title=Live: US bases used to strike Iran are 'legitimate' targets, Khamenei's advisor says|date=22 June 2025|website=France 24|accessdate=22 June 2025}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |last1=Cleave |first1=Iona |last2=Crilly |first2=Rob |last3=Smith |first3=Benedict |last4=Kelly |first4=Kieran |last5=Hymas |first5=Charles |last6=Henderson |first6=Cameron |date=22 June 2025 |title=US-Iran attack latest: Operation Midnight Hammer inflicted 'extreme damage and destruction' |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2025/06/22/us-strikes-iran-latest-updates/ |access-date=22 June 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> The potential closure of the strait, through which 20% of the world's oil supply transits, would significantly disrupt global energy markets. Such a move could cause oil prices to increase and risk destabilizing the global economy, given the strait's critical role as a maritime chokepoint for crude oil, liquefied natural gas, and other [[petroleum product]]s.<ref>{{Cite web |date=22 June 2025 |title=Iran to block Strait of Hormuz after US strikes. Why it matters |url=https://www.indiatoday.in/world/story/iran-parliament-approves-closure-of-strait-of-hormuz-a-key-oil-chokepoint-report-2744622-2025-06-22 |access-date=23 June 2025 |website=India Today |language=en}}</ref> On 23 June 2025, [[Benchmark (crude oil)|oil prices]] were below $70 again (7% lower than on 20 June), indicating that the [[price of oil|oil market]] viewed the U.S. strikes, and Iran's response (the strait remaining open, and [[2025 Iranian strikes on Al Udeid Air Base]]), as inconsequential.<ref>{{cite web |last1=Sheikhlar |first1=Shahriar |title=Oil Prices Crash After Iran Strikes U.S. Bases |url=https://oilprice.com/Energy/Oil-Prices/Oil-Prices-Crash-After-Iran-Strikes-US-Bases.html |website=OilPrice.com |language=en |date=23 June 2025}}</ref> ==== 2026 ==== {{Main|2026 Strait of Hormuz crisis}} {{See also|2026 Iran war}} Before the [[2026 Israeli–United States strikes on Iran]], [[Marine insurance|ship insurance]] for the strait increased from 0.125% to between 0.2% and 0.4% of the ship insurance value per transit. For very large oil tankers, this is an increase of a quarter of a million dollars.<ref name=waisn>{{cite web |title=AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil |url=https://www.worldwideais.org/post/strait-of-hormuz-ais-tracking-iran-crisis |website=Worldwide AIS Network |language=en |date=28 February 2026}}</ref> By 9 March, insurance rates were reported to have increased by four to six times over the previous week, and the U.S. government began to help insurers under the [[Terrorism Risk Insurance Act]].<ref name=cnbc-20260309>{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/one-big-reason-ships-and-insurers-are-unwilling-to-risk-strait-of-hormuz.html |title=There's another big reason why shipping companies and insurers aren't willing to risk the Strait of Hormuz |last=Brewer |first=Contessa |publisher=CNBC News |date=9 March 2026 |access-date=11 March 2026}}</ref> On 28 February 2026, amid the [[2026 Iran war]] and after the [[Assassination of Ali Khamenei|assassination]] of Iranian supreme leader [[Ali Khamenei]], [[Islamic Revolutionary Guard Corps|Iran's Revolutionary Guards]] began issuing {{abbrlink|VHF|very-high-frequency}} transmissions stating that ship passages through the Strait of Hormuz were "not allowed".<ref name=":5">{{cite news |title=Iran's revolutionary guards tell ships passage through Strait of Hormuz 'not allowed', EU naval mission official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-tell-ships-passage-through-strait-hormuz-not-allowed-2026-02-28/ |access-date=28 February 2026 |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Iran: Ships' passage through Strait of Hormuz 'not allowed' |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888294 |access-date=2026-02-28 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en |issn=0792-822X }}</ref> Although the closure is not legally binding, military and industry sources say that safety cannot be guaranteed, and many ships stayed in port or turned back,<ref>{{cite web |title=Iran closes Strait of Hormuz after US-Israel strikes, reports say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-strait-of-hormuz-closed-oil-shipments-suspended-us-attack-b2929506.html |website=[[The Independent]] |language=en |date=28 February 2026}}</ref> while at least 17 oil tankers continued traveling through the strait.<ref>{{cite web |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran {{!}} SupplyChainBrain |url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=www.supplychainbrain.com |language=en |date=28 February 2026}}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|center|upright=1.5|سال 2026ع جي شروعات ۾ هرمز گذرگاهه جي ٽرانزٽ ۾ ڪمي جو گراف.<ref>{{cite web |url = https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title = Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website = PortWatch |publisher = International Monetary Fund |access-date = 14 March 2026 }}</ref>]] 2 مارچ تي، اسلامي انقلابي گارڊ ڪور (IRGC) سرڪاري طور تي تصديق ڪئي ته هرمز جي گذرگاهه بند ڪئي وئي آهي<ref>{{Cite news|title=Iran says will attack any ship trying to pass through Strait of Hormuz|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-says-will-attack-any-ship-trying-to-pass-through-strait-of-hormuz|archive-url=https://web.archive.org/web/20260309190408/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-says-will-attack-any-ship-trying-to-pass-through-strait-of-hormuz|archive-date=2026-03-09|access-date=2026-03-13|work=Al Jazeera|language=en}}</ref> ۽ جيڪو به جهاز گذرگاهه ۾ داخل ٿيندو ان کي باهه ڏني ويندي. اهو ايران جي حملي جي ڪيترن ئي رپورٽن کان پوءِ آيو آهي جيڪي هرمز جي آبنائي ۾ گذرندڙ جهازن تي هئا. تنهن هوندي به، ڪجهه جهاز اڃا تائين محفوظ طور تي آبنائي مان گذريا. <ref>{{Cite web|last=Slav|first=Irina|date=6 March 2026|title=Daily Ship Traffic in Strait of Hormuz Plummets From 138 to Just 2|url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Daily-Ship-Traffic-in-Strait-of-Hormuz-Plummets-From-138-to-Just-2.html|access-date=2026-03-07|website=OilPrice.com|language=en}}</ref> ٻئي ڏينهن، صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] چيو ته "آمريڪا جي نيوي "جلد کان جلد" گذرگاهه ذريعي گذرندڙ ٽينڪرن کي بچائڻ لاء حڪمت عملي شروع ڪندي".<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0n4g9lw |access-date=2026-03-19 |archive-date=2026-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304142150/https://www.bbc.com/audio/play/p0n4g9lw |url-status=dead }}</ref> <small>12</small> مارچ تي، هرمز جي گذرگاهه ۾ ٽي ڪارگو جهازن کي نشانو بڻايو ويو. اهو ساڳئي ڏينهن، جڏهن توانائي جي بين الاقوامي ايجنسي (<small>IEA</small>) پاران اعلان ڪيل <small>400</small> ملين بيرل تيل جي ڇڏڻ جو اعلان ڪيو ويو، تي ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2026-03-11|title=Ships hit in Strait of Hormuz as countries agree to release emergency oil reserves|url=https://www.bbc.com/news/articles/cr5l988qr47o|access-date=2026-03-12|website=www.bbc.com|language=en-GB}}</ref> اهو پڻ چيو ويو ته هرمز جي گذرگاهه ۾ ايران پاران لڳ ڀڳ هڪ درجن بارودي سرنگون مقرر ڪيون آهن، جنهن سان تيل ۽ ايل اين جي جي برآمدات بند ٿي ويون آهن.<ref>{{Cite news|date=2026-03-12|title=Iran has laid about a dozen mines in Strait of Hormuz, sources say|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/iran-has-laid-about-a-dozen-mines-in-strait-of-hormuz-sources-say|access-date=2026-03-12|work=The Straits Times|language=en|issn=0585-3923}}</ref> 15 مارچ تي، جڏهن ايران اعلان ڪيو ته هنن سامونڊي پاڻي جي رستي تي ڪنٽرول ڪيو آهي، ٽرمپ چيو ته يورپي ۽ ايشيائي قومن جو اتحاد سامونڊي مفادن جي حفاظت لاءِ اتي جنگي جهاز موڪليندو. بهرحال، انهن قومن اهڙي اتحاد کي رد ڪري ڇڏيو ۽ تڪرار جو سفارتي حل ڳولي رهيا آهن. <ref>[https://www.newsweek.com/european-allies-talk-iran-seek-safe-passage-hormuz-report-11673758 "European Allies Talk With Iran to Seek Safe Passage Through Hormuz: Report"] ''newsweek.com''. Accessed 15 Mar 2026.</ref> ٽرمپ خبردار ڪيو آهي ته جيڪڏهن چين هرمز جي گذرگاهه کي محفوظ بڻائڻ ۾ آمريڪا جي مدد نه ڪندو ته چيني اڳواڻ [[شي جنپنگ|شي جن پنگ]] سان رٿيل سربراهي اجلاس خطري ۾ پئجي سگهي ٿو. هي اهم پاڻي جو رستو، جنهن مان عالمي تيل جو 20 سيڪڙو گذري ٿو، آمريڪا، اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ جاري تڪرار جي ڪري رڪاوٽن کي منهن ڏئي رهيو آهي. ٽرمپ زور ڏنو ته چين، جيڪو پنهنجي توانائي جي درآمد جي 90 سيڪڙو لاءِ آبنائي تي ڀاڙي ٿو، ان کي محفوظ ڪرڻ لاءِ صرف آمريڪا تي ڇڏڻ بدران، ان کي کليل رکڻ جي ذميواري شيئر ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Cite web|title=No help, no meeting: Trump warns Xi summit at risk if China doesn’t help keep Hormuz open|url=https://www.firstpost.com/world/no-help-no-meeting-trump-warns-xi-summit-at-risk-if-china-doesnt-help-keep-hormuz-open-13989845.html|date=2026-03-16|website=Firstpost}}</ref> ==ايران جي گذرگاهه بند ڪرڻ جي صلاحيت== {{see also|ايران جي فوج}} ملينيم چئلينج 2002ع هڪ وڏي جنگي مشق هئي، جيڪا سال 2002ع ۾ آمريڪي هٿياربند فوجن پاران ڪئي وئي هئي. ان ۾ هڪ ملڪ (ممڪن طور تي ايران) پاران گذرگاهه کي بند ڪرڻ جي ڪوشش جي نقل ڪئي وئي هئي. مفروضا ۽ نتيجا متنازع هئا. ايران جي نقلي حڪمت عملي مادي طور تي اعليٰ آمريڪي هٿياربند فوجن کي شڪست ڏني.<ref name="CSmon02">{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military|title=How Iran could beat up on America's superior military|last=Peterson|first=Scott|work=Christian Science Monitor|date=26 January 2012|access-date=25 February 2012|archive-date=17 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217154700/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military|url-status=live}}</ref> بين الاقوامي سيڪيورٽي ۾ سال 2008ع جي هڪ مضمون ۾ دعويٰ ڪئي وئي هئي ته ايران هڪ مهيني لاءِ گذرگاهه ۾ ٽرئفڪ کي سيل ڪري سگهي ٿو يا روڪي سگهي ٿو ۽ آمريڪا پاران ان کي ٻيهر کولڻ جي ڪوشش تڪرار کي وڌائڻ جو سبب بڻجندي. <ref>[http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/18409/closing_time.html Closing Time: Assessing the Iranian Threat to the Strait of Hormuz] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821160546/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/18409/closing_time.html|date=21 August 2008}}, by Caitlin Talmadge, ''[[International Security]]'', Harvard Kennedy School</ref> پوء جي شماري ۾، جرنل هڪ جواب شايع ڪيو، جنهن ۾ اهم مفروضن تي سوال اٿاريو ۽ ٻيهر کولڻ لاءِ هڪ تمام مختصر وقت تجويز ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=O'Neil|first1=William D.|last2=Talmadge|first2=Caitlin|title=Costs and Difficulties of Blocking the Strait of Hormuz|url=http://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/isec.2009.33.3.190|url-status=live|journal=International Security|volume=33|issue=3|pages=190–198|year=2009|access-date=28 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423163156/https://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/isec.2009.33.3.190|archive-date=23 April 2019|s2cid=18420122|hdl=1721.1/57443|hdl-access=free|doi=10.1162/isec.2009.33.3.190}}</ref> وڌيڪ اهو ته گذرگاهه ذريعي تيل جي برآمدات تي ايران جي پنهنجي انحصار ۽ انهي سان گڏ درآمدات، پنهنجي طور تي تيل صاف ڪرڻ جي ناڪامي جي ڪري، ايران پاران گذرگاهه جي بندش ممڪن ناهي.<ref>{{cite journal|last1=Pham|first1=Peter J|title=Iran's threat to the strait of Hormuz: A realist assessment|journal=American Foreign Policy Interests|date=2010|volume=32|issue=2|pages=64–74|doi=10.1080/10803921003697542|url=https://www.researchgate.net/publication/233290417}}</ref> درآمدات ۽ برآمدات لاءِ ايران جو گذرگاهه تي پنهنجو انحصار نه رڳو، اهو اشارو آهي، ته هڪ ڊگهي بندش پر واپار، جيڪو ان مان وهندو آهي، تي ان جي اتحادين جو انحصار پڻ ممڪن ناهي ۽ اهڙي بندش جو امڪان نه ٿيڻ جو مشورو ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Pham|first1=Peter J|title=Iran's Threat to the Strait of Hormuz: A Realist Assessment|journal=American Foreign Policy Interests|date=2010|volume=32|issue=2|pages=64–74|doi=10.1080/10803921003697542|url=https://www.researchgate.net/publication/233290417}}</ref> هڪ نيوڪلاسيڪل حقيقت پسند تجزيو اسٽريٽ جي حوالي سان ايراني پاليسي کي "ٻٽي منهن" طور بيان ڪري ٿو. غير وجودي خطري واري ماحول ۾ تهران اسٽريٽ کي کليل رکڻ سان سيڪيورٽي فراهم ڪندڙ طور ڪم ڪرڻ جو رجحان رکي ٿو، جڏهن ته وجودي طور تي سمجهيل خطرن جي تحت اهو حساب ڪتاب وارا خطرا کڻندو آهي ۽ آبي رستي کي هڪ وسيع دفاعي هٿيار ۽ برڪمين شپ حڪمت عملي ۾ شامل ڪندو آهي. هي تشريح ايران کي هڪ ردعمل واري اداڪار جي طور تي پيش ڪري ٿو جو رعايتون حاصل ڪرڻ لاءِ هن کي هٿيار طور استعمال ڪري سگهي ٿو<ref>{{cite journal|last1=Divsallar|first1=Abdolrasool|title=Shifting Threats and Strategic Adjustment in Iran's Foreign Policy: The case of Strait of Hormuz|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|date=2022|volume=49|issue=5|pages=873–895|doi=10.1080/13530194.2021.1874873|url=https://doi.org/10.1080/13530194.2021.1874873|url-access=subscription}}</ref> ۽ بين الاقوامي برادري طرفان ڊي-اسڪيليٽري قدمن کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Divsallar|first1=Abdolrasool|title=Shifting Threats and Strategic Adjustment in Iran's Foreign Policy: The case of Strait of Hormuz|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|date=2022|volume=49|issue=5|pages=873–895|doi=10.1080/13530194.2021.1874873|url=https://doi.org/10.1080/13530194.2021.1874873|url-access=subscription}}</ref> هي نظريا پڻ زور ڏيڻ ٿا ته هرمز جي گذرگاهه جي حوالي سان ايران جي حڪمت عملي پاڻي رستي تي ان جي پنهنجي، اهم ڀائيوارن، مادي حدن ۽ پابندين جي انحصار جي ڪري محدود آهي، جيڪو ان جي آزادي کي گهٽائي ٿو ۽ خطرو کڻڻ ۽ مشورو ڏئي ٿو ته ڪو به ڊگهو بندش ايران ۽ ان جي اتحادين لاءِ خاص طور تي نقصان ڪار هوندو.<ref>{{cite journal |last1=Divsallar |first1=Abdolrasool |title=Shifting Threats and Strategic Adjustment in Iran's Foreign Policy: The case of Strait of Hormuz |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |date=2022 |volume=49 |issue=5 |pages=873–895 |doi=10.1080/13530194.2021.1874873 |url=https://doi.org/10.1080/13530194.2021.1874873|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pham |first1=Peter J. |title=Iran's Threat to the Strait of Hormuz: A Realist Assessment |journal=American Foreign Policy Interests |date=2010 |volume=32 |issue=2 |pages=64–74 |doi=10.1080/10803921003697542 |url=https://doi.org/10.1080/10803921003697542|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Huang |first1=Daozheng |last2=Wang |first2=Shun |last3=Loughney |first3=Sean |last4=Wang |first4=Jin |title=Evolutionary Game Model of Strategic Maritime Transport Passages: A Case of the Strait of Hormuz |journal=Journal of Marine Science and Engineering |date=2022 |volume=10 |issue=3 |pages=346 |doi=10.3390/jmse10030346 |doi-access=free |bibcode=2022JMSE...10..346H }}</ref><ref>{{cite web |last1=Ratner |first1=Michael |title=Iran's threats, the Strait of Hormuz, and oil markets: In brief |url=https://www.congress.gov/crs_external/products/R/PDF/R45281/R45281.pdf |website=Congressional Research Service |publisher=Library of Congress}}</ref> ڊسمبر 2011ع ۾، ايران جي نيوي هرمز سامونڊي گذرگاهه سان گڏ بين الاقوامي پاڻين ۾ ڏهه ڏينهن جي مشق شروع ڪئي. ايراني ريئر ايڊمرل حبيب الله سياري چيو ته گذرگاهه کي مشق دوران بند نه ڪيو ويندو. ايراني فوجون آساني سان اهو ڪم ڪري سگهن ٿيون، پر اهڙو فيصلو سياسي سطح تي ٿيڻ گهرجي.<ref>{{cite news|title=Iranian navy begins exercise in waters near strategic oil route|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2011-12/26/content_14324816.htm|newspaper=[[China Daily]]|date=26 December 2011|access-date=8 January 2012|archive-date=28 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228055936/http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2011-12/26/content_14324816.htm|url-status=live}}</ref> <ref name="cncbEasyClose2">{{cite news|title=Shutting Off Gulf 'Very Easy': Iran Navy Chief|url=https://www.cnbc.com/id/45803146|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081727/https://www.cnbc.com/id/45803146|url-status=dead|archive-date=24 September 2015|agency=Reuters|publisher=CNBC|date=28 December 2011|access-date=8 January 2012}}</ref> پينٽاگون جي ترجمان، ڪئپٽن جان ڪربي پاران ڊسمبر <small>2011</small>ع ۾ حوالو ڏنو ويو جن ۾ چيو ويو هو ته "دنيا جي ان حصي ۾ تڪرار وڌائڻ جون ڪوششون غير مددگار ۽ غير پيداواري آهن. اسان جي طرفان، اسان مطمئن آهيون ته اسان وٽ خطي ۾ ڪافي صلاحيتون آهن ته اسان پنهنجن دوستن ۽ ڀائيوارن ۽ انهي سان گڏ بين الاقوامي برادري سان ڪيل واعدن جو احترام ڪري سگهون". بروڪنگس انسٽيٽيوٽ جي هڪ ماهر، سوزانئ مئلوني چيو ته "اميد اها آهي ته آمريڪي فوج ڪنهن به ايراني خطري کي نسبتاً جلدي حل ڪري سگهي ٿي." سال 2012ع ۾ آمريڪي جوائنٽ چيفس آف اسٽاف جي چيئرمين، جنرل مارٽن ڊيمپسي چيو هو ته، "ايران صلاحيتن ۾ سيڙپڪاري ڪئي آهي، جيڪي حقيقت ۾ ڪجهه وقت لاءِ هرمز گذرگاهه کي بلاڪ ڪري سگهن ٿيون." هن چيو ته، "اسان صلاحيتن ۾ سيڙپڪاري ڪيا آهيون ته جيئن يقيني بڻايو وڃي ته جيڪڏهن اهو ٿئي ٿو، ته اسان ان کي شڪست ڏئي سگهون ٿا."<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-01-08/iran-able-to-block-strait-of-hormuz-general-dempsey-tells-cbs.html|title=Iran Has Ability to Block Strait of Hormuz, U.S. General Dempsey Tells CBS|date=8 January 2012|publisher=Bloomberg|access-date=9 January 2012|first1=Kathleen|last1=Hunter|first2=Viola|last2=Gienger|archive-date=10 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110055805/http://www.bloomberg.com/news/2012-01-08/iran-able-to-block-strait-of-hormuz-general-dempsey-tells-cbs.html|url-status=live}}</ref> مئي <small>2012</small><small>ع</small> ۾ سمندري قانون جي ترڪ محقق، نيلوفر اورل جو هڪ مضمون اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته، جيڪڏهن ايران ٻيڙين، جهڙوڪ تيل جي ٽينڪرن، جي گذرڻ کي روڪڻ جي پنهنجي منصوبي تي عمل ڪندو، اهو <small>UNCLOS</small>، جيڪو سال <small>1994</small>ع ۾ لاڳو ٿيو ۽ سال <small>1958</small>ع جي وڏي سمنڊن تي ڪنوينشن، ٻنهي جي خلاف ورزي ڪئي ويندي ۽ اهو ته گذرڻ جو عمل قانوني طور تي اقتصادي پابنديون لاڳو ڪرڻ سان لاڳاپيل ناهي. مضمون وڌيڪ زور ڏئي ٿو ته هڪ ساحلي رياست "ٽرانزٽ يا غير معطل معصوم گذرڻ" کي صرف تڏهن روڪي سگهي ٿي جڏهن: # گذرڻ دوران طاقت جو خطرو يا حقيقي استعمال ٿئي. # ڪنهن ٻئي طريقي سان جهاز بين الاقوامي قانون جي اصولن، جيئن گڏيل قومن جي چارٽر ۾ شامل آهن، جي خلاف ورزي ڪري ٿو.<ref name="onasil2">{{cite journal|last=Oral|first=Nilufer|title=Transit Passage Rights in the Strait of Hormuz and Iran's Threats to Block the Passage of Oil Tankers|journal=Insights|date=3 May 2012|volume=16|issue=16|url=https://www.asil.org/insights/volume/16/issue/16/transit-passage-rights-strait-hormuz-and-iran%E2%80%99s-threats-block-passage|publisher=[[American Society of International Law]]|access-date=26 August 2019|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005105452/https://www.asil.org/insights/volume/16/issue/16/transit-passage-rights-strait-hormuz-and-iran%E2%80%99s-threats-block-passage|url-status=live}}</ref> سال <small>2013ع</small> تائين، <small>UNCLOS</small> معاهدي جي تصديق <small>63</small> رياستن، جنهن ۾ گھڻيون نيٽو-بلاڪ ۽ سوويت-بلاڪ جو قومون شامل آهن، پاران ڪئي وئي هئي، سواء اوپيڪ ۽ عرب ليگ جي گهڻن ملڪن، جهڙوڪ شام، مصر، اردن، سعودي عرب ۽ ايران ۽ انهي سان گڏ چين، اتر ڪوريا ۽ ڏکڻ ڪوريا، جنهن پاران تصديق نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-2&chapter=21&lang=en|title=United Nations Treaty Collection - Chapter XXI: Law of the Sea|access-date=3 May 2013|archive-date=17 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017195214/http://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-2&chapter=21&lang=en|url-status=dead}}</ref> فيبروري <small>2026</small>ع تائين، آمريڪا کانسواءِ، جنهن معاهدي جي تصديق نه ڪئي آهي. يورپي يونين ۽ سڀني وڏين طاقتن سميت سميت <small>157</small> خودمختيار رياستون معاهدي ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=United Nations Treaty Collection|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&clang=_en|access-date=29 July 2024|website=treaties.un.org|language=EN}}</ref> ==متبادل رستا== [[File:Crude oil, condensate, and petroleum products transported through the Strait of Hormuz in 2014 through 2018 (48097472312) (cropped).png|thumb|upright=1.2|حبشان-فجيره تيل جي پائپ لائن ۽ ابقيق- ينبوع اين جي ايل پائپ لائنن جو نقشو]] سال <small>2025</small>ع تائين، روزانو لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ <small>50</small> لک بيرل تيل جي منتقلي گذرگاهه ذريعي ڪئي ويندي هئي. ساحلي پائپ لائنن جي وڌ ۾ وڌ گنجائش تقريباً <small>30</small> لک بيرل آهي. مايع قدرتي گئس (<small>LNG</small>) جي مڪمل طور تي ٻيڙين جي ذريعي، گذرگاهه جي ذريعي ممڪن آهي.<ref>{{cite web|title=How a US-Israeli war on Iran could upend global oil and gas supplies|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-strait-of-hormuz-asia-energy-threat-israel-b2925545.html|publisher=[[The Independent]]|language=en|date=25 February 2026}}</ref><ref name="AlJ02">{{cite web|title=New UAE pipeline bypasses Strait of Hormuz|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/2012715172345810758.html|date=15 July 2012|access-date=27 July 2012|work=aljazeera.com|archive-date=25 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725142005/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/2012715172345810758.html|url-status=live}}</ref> جون <small>2012</small>ع ۾، [[سعودي عرب]] عراق-سعودي عرب پائپ لائن (<small>IPSA</small>) کي ٻيهر کوليو، جيڪي سال <small>2001</small>ع ۾ [[عراق]] کان بيهر حاصل ڪئي وئي هئي. اها عراق کان سعودي عرب جي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي بندرگاهه تائين سفر ڪري ٿي. ان جي روزاني گنجائش <small>16</small> لک <small>50</small> هزار (<small>2,62,000</small> ڪعبي ميٽر) آهي.<ref name="FPluft02">{{cite web|title=Choke Point|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|last=Luft|first=Gal|date=19 July 2012|access-date=6 August 2012|work=foreignpolicy.com|archive-date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723001034/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|url-status=dead}}</ref> جولاءِ <small>2012</small>ع ۾، [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] نئين حبشان-فجيره تيل پائپ لائن ([[ابوظهبي|ابو ظهبي]] ۾ حبشان فيلڊ کان [[عمان جي نار|اومان جي نار]] تي فجيره تيل ٽرمينل تائين) کي مؤثر طريقي سان آبنائي هرمز کي نظرانداز ڪندي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. ان جي وڌ ۾ وڌ گنجائش تقريباً 20 لک بيرل (<small>3,20,000</small> ڪعبي ميٽر) في ڏينهن آهي، جيڪي امارات جي سال 2012ع جي پيداوار جي شرح جي ٽن چوٿين کان وڌيڪ آهي. گڏيل عرب امارات فجيره جي اسٽوريج ۽ آف لوڊنگ جي گنجائش کي پڻ وڌائي رهيو آهي.<ref name="FPluft04">{{cite web|title=Choke Point|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|last=Luft|first=Gal|date=19 July 2012|access-date=6 August 2012|work=foreignpolicy.com|archive-date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723001034/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|url-status=dead}}</ref> گڏيل عرب امارات فجيره ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي خام تيل جي ذخيري جي سهولت ٺاهي رهيو آهي جن ۾ هڪ ڪروڙ <small>40</small> لک بيرل (<small>22,00,000</small> ڪعبي ميٽر) رکڻ جي گنجائش آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/news/general/worlds-largest-crude-oil-storage-facility-to-be-built-in-uae|title=World's largest crude oil storage facility to be built in UAE|work=Khaleej Times|date=27 February 2019|access-date=27 February 2019|archive-date=1 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401051150/https://www.khaleejtimes.com/news/general/worlds-largest-crude-oil-storage-facility-to-be-built-in-uae|url-status=live}}</ref> عالمي تيل ۽ واپاري مرڪز جي طور فجيره جي واڌ کي وڌائڻ لاءِ، حبشان-فجيره رستو امارات جي توانائي جي حفاظت کي محفوظ بڻائي ٿو ۽ ان کي زميني تيل پائپ لائن ٽرانسپورٽ، جيڪو تيل جي ٽرانسپورٽ جو سستو ترين روپ سمجهيو ويندو آهي، هجڻ جو فائدو آهي ۽ انشورنس جي قيمتن کي به گھٽائي ٿو، جئين ته تيل ٽينڪرن کي هاڻي فارس جي نار ۾ داخل نه ٿيڻ جي ضرورت نه پوندي.<ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/business/analysis/the-uaes-longer-term-approach-on-energy-security-1.62481848|title=The UAE's longer term approach on energy security|author=Gulf News|date=6 March 2019|access-date=21 March 2019|archive-date=21 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321220630/https://gulfnews.com/business/analysis/the-uaes-longer-term-approach-on-energy-security-1.62481848|url-status=live}}</ref> جولاءِ <small>2012</small>ع جي فارن پاليسي آرٽيڪل ۾، گال لوفٽ [[ايران]] ۽ آبنائے هرمز جو مقابلو [[عثماني سلطنت]] ۽ داردانيلس سان ڪيو، جيڪو هڪ صدي اڳ روسي اناج جي ترسيل لاءِ هڪ رڪاوٽ هو. هن اشارو ڪيو ته هرمز گذرگاهه ۾ ڇڪتاڻ انهن ماڻهن کي متبادل جهاز راني صلاحيتون ڳولڻ تي مجبور ڪري رهي آهي جيڪا هن وقت فارس جي نار مان ترسيل تي منحصر آهن. هن چيو ته سعودي عرب [[اومان]] ۽ [[يمن]] تائين نئين پائپ لائنون ٺاهڻ تي غور ڪري رهيو آهي ۽ عراق شايد خام تيل کي ميڊيٽرينين سمنڊ تائين پهچائڻ لاءِ استعمال نه ٿيندڙ عراق-شام پائپ لائن کي بحال ڪري سگهي ٿو. لوفت چيو ته هرمز جي ٽرئفڪ کي گهٽائڻ "مغرب کي پنهنجي موجوده ايران کي ڪنٽرول ڪرڻ جي حڪمت عملي کي وڌائڻ جو هڪ نئون موقعو پيش ڪري ٿو."<ref name="FPluft03">{{cite web|title=Choke Point|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|last=Luft|first=Gal|date=19 July 2012|access-date=6 August 2012|work=foreignpolicy.com|archive-date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723001034/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/07/19/choke_points|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|ايران|سمنڊ}} * [[ابو موسي ٻيٽ|ابو موسيٰ ٻيٽ]] * [[بندر لينگه]] - ايران جي هرمزگان صوبي ۾ شهر * [[عمان جي نار]] * [[فارس جي نار]] * [[هرمزگان صوبو]] - ايران جو صوبو * [[هرمزگان جي بادشاهت]] - فارس جي نار ۾ بادشاهت (11هين صدي کان 1622ع) * [[سائرس اعظم]] - [[هخامنشي سلطنت]] جو باني ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box}} {{Commons category|Strait of Hormuz}} * {{cite book |author=Wise, Harold Lee |title=Inside the Danger Zone: The U.S. Military in the Persian Gulf 1987–88 |url=https://www.insidethedangerzone.com |location=Annapolis |publisher=[[Naval Institute Press]] |year=2007 |isbn=978-1-59114-970-5}} * {{cite book |author=Diba, Bahman Aghai |title=Is Iran legally permitted to close Strait of Hormuz to countries that impose sanctions against Iran's oil? |url=http://www.payvand.com/news/11/dec/1216.html |location=Cupertino, California |publisher=Payvand Iran News |year=2011 |access-date=22 February 2012 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225054713/http://www.payvand.com/news/11/dec/1216.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225054713/http://www.payvand.com/news/11/dec/1216.html |date=25 February 2021 }} * {{cite book |author=Hormuzi |title=what is tourist attractions around strait of Hormuz? |url=https://hormuztour.com}} * {{cite journal | last=Wählisch | first=Martin |title=The Iran-United States Dispute, the Strait of Hormuz, and International Law | journal=The [[Yale Journal of International Law]] | volume=37 | pages=22-34 | year= 2012 | ssrn=2070587 |url=http://www.yjil.org/online/volume-37-spring-2012/the-iran-united-states-dispute-the-strait-of-hormuz-and-international-law |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825032552/http://www.yjil.org/online/volume-37-spring-2012/the-iran-united-states-dispute-the-strait-of-hormuz-and-international-law |archive-date=25 August 2012}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Strait Of Hormuz}} [[زمرو:هرمز سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:فارس جي نار]] [[زمرو:عمان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:عمان جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل عرب امارات جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ايران جون سرحدون]] [[زمرو:عمان جون حدون]] [[زمرو:گڏيل عرب امارات جون حدون]] [[زمرو:عمان جي نار]] [[زمرو:هرمزگان صوبي جون زميني شڪلون]] [[زمرو:بين الاقوامي سامونڊي گذرگاهون|هرمز]] [[زمرو:فارسي نار جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ايشيا جون سامونڊي گذرگاهون|هرمز]] [[زمرو:هندي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون|هرمز]] [[زمرو:ايران جون سامونڊي گذرگاهون|هرمز]] iepwziu3u6k0i3a293he3jtm4n7h5pe 0 98655 390738 385175 2026-07-04T06:00:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390738 wikitext text/x-wiki {{short description|ٻارن جي ڪتابن ۽ نوجوانن لاءِ ڪتابن جو جرمن ليکڪ (پيدائش 1941ع)}} '''ڊيٽلوف رائيخه''' (پيدائش 1941ع) ٻارن جي [[ٻارن جا ڪتاب|ڪتابن]] ۽ نوجوانن لاءِ ڪتابن جو هڪ جرمن ليکڪ آهي.<ref>[http://www.dreiche.de/ Website]</ref><ref>{{Citation |title=Profile |url=http://www.perlentaucher.de/autor/dietlof-reiche.html |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230917174935/https://www.perlentaucher.de/autor/dietlof-reiche.html |url-status=dead }}</ref> هو [[ڊريسڊن]] ۾ ڄائو ۽ [[نورڊلنگن]] ڳوٺ ۾ وڏو ٿيو. هن يونيورسٽي ۾ انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ [[ڊارمسٽاڊٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] ۾ استاد طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. ليکڪ جي حيثيت سان هو خاص طور پنهنجي سلسلي ''[[دي گولڊن هيمسٽر ساگا]]'' جي ڪري مشهور آهي. سندس حاصل ڪيل ڪيترن انعامن ۾ جرمن نوجوانن جي ادبيات جو انعام ۽ اولڊنبرگ ٻارن جي ڪتاب جو انعام شامل آهن. هو [[هيمبرگ]]، جرمني ۾ رهائش پذير آهي. ==حوالا== {{reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reiche, Dietlof}} [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جرمن مرد ليکڪ]] [[زمرو:پيدائش جي تاريخ نامعلوم (زنده ماڻهو)]] [[زمرو:ڊريسڊن جا ليکڪ]] [[زمرو:نورڊلنگن جا ماڻهو]] {{germany-writer-stub}} gqqgs20eiwl12pqa1na1yzsi5lclk32 0 98688 390725 385580 2026-07-04T04:54:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390725 wikitext text/x-wiki {{Short description|ساموا جو بين الاقوامي رگبي ليگ ۽ رگبي يونين رانديگر (1969ع–2022ع)}} {{Infobox rugby biography | name = واعايگا تويگامالا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=NZL|MNZM|size=100%}} | image = Va'aiga Tuigamala MNZM (cropped).jpg | caption = تويگامالا، 2008ع ۾ | birth_name = واعايگا ليالوگا تويگامالا | birth_date = {{birth date|df=y|1969|9|4}} | birth_place = [[فالېاسيو]]، [[آعانا]]، [[مغربي ساموا]] | death_date = {{death date and age|2022|02|24|df=y|1969|9|4}} | death_place = [[آڪلينڊ]]، نيوزيلينڊ | relatives = [[ڊيوڊ ٽوا]] (سوٽ) | school = [[ڪيلسٽن بوائز هاءِ اسڪول]] | height = {{convert|180|cm|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|110|kg|stlb lb|abbr=on}} | position = [[ونگ (رگبي يونين)|ونگ]]<br />[[سينٽر (رگبي يونين)|سينٽر]] | amatyears1 = | amatteam1 = [[پونسنبي آر ايف سي|پونسنبي]] | repyears1 = 1989–1993 | repteam1 = {{nrut|نيوزيلينڊ}} | repcaps1 = 19 | reppoints1 = 21 | repyears2 = 1996–2001 | repteam2 = {{nrut|ساموآ}} | repcaps2 = 23 | reppoints2 = 15 | years1 = 1996–1997 | clubs1 = [[واسپس آر ايف سي|واسپس]] | years2 = 1997–2002 | clubs2 = [[نيوڪاسل فالڪنز|نيوڪاسل فالڪنز]] | apps1 = 13 | points1 = 20 | apps2 = 113 | points2 = 160 | province1 = [[آڪلينڊ رگبي يونين|آڪلينڊ]] | provinceyears1 = 1988–1993 | provinceapps1 = 49 | provincepoints1 = 140 | module = {{infobox rugby league biography | embed = yes | position = {{rlp|CE}}<br />[[رگبي ليگ جون پوزيشنون#ونگ|ونگ]] | teamA = [[ساموا قومي رگبي ليگ ٽيم|ساموا]] | yearAstart = 1995 | appearancesA = 2 | pointsA = 8 | year1start = 1993 | year1end = 97 | club1 = [[وگن واريئرز|وگن]] | appearances1 = 102 | points1 = 254 }} }} '''واعايگا ليالوگا تويگامالا پوليليوا فيسولائي'''<ref>{{Cite web |title=Match Fit Season 2 Ep 1 {{!}} DOCUMENTARY/FACTUAL {{!}} ThreeNow |url=https://www.threenow.co.nz/shows/match-fit/season-2-ep-1/S2339-580/M57536-496 |access-date=2022-06-28 |website=www.threenow.co.nz}}</ref><ref name=":0" /> (4 سيپٽمبر 1969ع – 24 فيبروري 2022ع)، جيڪو عام طور تي '''اِنگا تويگامالا''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ھڪ پيشاور [[رگبي يونين]] ۽ [[رگبي ليگ]] جو رانديگر ھو. سندس جنم [[ساموا|مغربي ساموا]] ۾ ٿيو. هن رگبي يونين ۾ [[نيوزيلينڊ قومي رگبي يونين ٽيم|نيوزيلينڊ]] جي نمائندگي ڪندي 19 بين الاقوامي ميچون کيڏيون، ۽ بعد ۾ ساموا جي نمائندگي رگبي ليگ (2 ڪيپس) ۽ رگبي يونين (23 ڪيپس) ٻنهي ۾ ڪئي. هن هڪ رگبي ليگ عالمي ڪپ ۽ ٻه رگبي يونين عالمي ڪپ مقابلا کيڏيا. تويگامالا پنهنجي راندين واري زندگيءَ جي شروعات رگبي يونين سان ڪئي ۽ صوبائي سطح تي [[آڪلينڊ رگبي يونين|آڪلينڊ]] لاءِ کيڏيو. بعد ۾ هن رگبي يونين ڇڏي رگبي ليگ اختيار ڪئي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي ڪامياب [[وگن واريئرز|وگن]] ٽيم جو اهم حصو بڻيو. ان کان پوءِ هو ٻيهر رگبي يونين ڏانهن موٽي آيو ۽ [[واسپس آر ايف سي|لنڊن واسپس]] ۽ [[نيوڪاسل فالڪنز]] سان انگلينڊ جون چيمپيئن شپون کٽيون.<ref>{{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/127885209/a-heart-that-was-always-ready-to-serve-family-pays-tribute-to-exall-black-and-samoa-legend-vaaiga-tuigamala |title='A heart that was always ready to serve': Family pays tribute to ex-All Black and Samoa legend Va'aiga Tuigamala |publisher=Stuff |date=25 February 2022 |access-date=9 July 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/wasps-get-tuigamala-1.82980 |title=Wasps get Tuigamala |publisher=Irish Times |date=4 September 1996 |access-date=9 July 2022}}</ref> هو [[سينٽر (رگبي يونين)|سينٽر]] يا [[ونگ (رگبي يونين)|ونگ]] طور کيڏندو هو، ۽ پنهنجي طاقتور ڊوڙ ۽ مضبوط جسماني بناوت سبب مشهور هو، جيڪا ان دور جي گهڻن رگبي ونگرن کان وڌيڪ هئي. ==شروعاتي زندگي== تويگامالا جو جنم [[فالېاسيو]]، ساموا ۾ ٿيو. جڏهن هو چئن سالن جو هو ته سندس خاندان نيوزيلينڊ لڏي ويو. هن پنهنجي ننڍپڻ جا سال ڏکڻ [[گلينڊين، نيوزيلينڊ|گلينڊين]] ۾، جيڪو [[ويسٽ آڪلينڊ|اولهه آڪلينڊ]] جو حصو آهي، گذاريا.<ref name="West-Game">{{cite book |last1=Logan |first1=Innes |chapter=Game On |pages=411–432 |editor-last1=Macdonald |editor-first1=Finlay |editor-link1=Finlay Macdonald (editor) |editor-last2=Kerr |editor-first2=Ruth |title=West: The History of Waitakere |publisher=Random House |date=2009 |isbn=9781869790080}}</ref> هو ٽونگن ۽ ساموائي نسل سان واسطو رکندو هو. ==رانديگري وارو ڪيريئر== ===رگبي يونين=== هن نيوزيلينڊ ۾ [[پونسنبي آر ايف سي|پونسنبي]] ۽ [[آڪلينڊ رگبي يونين|آڪلينڊ]] لاءِ راند ڪئي. هن 1989ع کان ونگر جي حيثيت سان رگبي يونين ۾ نيوزيلينڊ (آل بليڪس) جي نمائندگي ڪئي ۽ 1991ع ۾ آمريڪا خلاف پنهنجي پهرين ٽيسٽ ميچ کيڏي. ان وقت تويگامالا ساموا ۾ ڄاول پهريون شخص هو، جنهن آل بليڪس لاءِ راند ڪئي.<ref name="West-Game"/> هن مجموعي طور 19 ڪيپس حاصل ڪيون، جن ۾ 1991ع جي عالمي ڪپ ۾ شرڪت پڻ شامل هئي. هو 4 جولاءِ 1992ع تي آسٽريليا خلاف ميچ ۾ پنج پوائنٽن واري ٽرائي اسڪور ڪندڙ پهريون رانديگر بڻيو. "اِنگا دي ونگر" جي لقب سان مشهور تويگامالا 1993ع ۾ انگريزي ڪلب [[وگن واريئرز|وگن]] سان معاهدو ڪري رگبي ليگ ڏانهن منتقل ٿي ويو. ساڳئي سال باب هاوٽ جي لکيل سندس سوانح عمري ''Inga the Winger'' پڻ شايع ٿي. ===رگبي ليگ=== رگبي ليگ ۾ تويگامالا سينٽر جي حيثيت سان ڪامياب [[وگن واريئرز|وگن]] ٽيم جو حصو رهيو ۽ چئن موسمن دوران ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا. هن [[1994 ورلڊ ڪلب چيلنج]] ۾ آسٽريليا جي چيمپيئن ٽيم [[برسبين برونڪوز]] خلاف وگن جي فتح دوران انٽرچينج بينچ تان راند ڪئي. هن [[ساموا قومي رگبي ليگ ٽيم|ساموا]] جي نمائندگي پڻ ڪئي، جنهن ۾ [[1995 رگبي ليگ عالمي ڪپ]] ۾ شرڪت شامل هئي. 1996ع جي [[سپر ليگ ون]] جي پڄاڻي تي کيس [[سپر ليگ ڊريم ٽيم]] ۾ سينٽر جي حيثيت سان چونڊيو ويو. ==راند کان پوءِ== رگبي ڪيريئر جي پڄاڻي کان پوءِ، هن پنهنجي سوٽ [[ڊيوڊ ٽوا]]، جيڪو هڪ پيشاور هي وي ويٽ مُڪيباز هو، جو صلاحڪار طور ڪم ڪيو. هن "تويگامالا اينڊ سنز آف گلينڊين" نالي جنازي جي انتظامن واري ڪمپني پڻ هلائي. هن ڪمپني جو سڀ کان مشهور گراهڪ مرحوم [[تائوفاعاهاؤ ٽوپو چوٿون]]، ٽونگا جو بادشاهه، هو.<ref>{{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/inga-honoured-to-serve-king/XJIKQVYEV56L7CYICTNGNWKY4Q/ |title=Inga honoured to serve King |publisher=New Zealand Herald |date=12 September 2006 |access-date=9 July 2022}}</ref> [[2008 ڪوئينز برٿ ڊي آنرز (نيوزيلينڊ)|2008ع جي ڪوئينز برٿ ڊي آنرز]] ۾، تويگامالا کي رگبي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف طور [[نيوزيلينڊ آرڊر آف ميرٽ]] جو ميمبر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://dpmc.govt.nz/publications/queens-birthday-honours-list-2008 |title=Queen's Birthday honours list 2008 |date=2 June 2008 |publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet |access-date=1 February 2020}}</ref> آڪٽوبر 2009ع ۾، هو [[ڊيوڊ ٽوا]] سان گڏ ساموا ويو ته جيئن [[ساموا سونامي]] کان پوءِ امدادي ڪوششن ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ جا طريقا ڏسي سگهي.<ref name="NZ_Herald_10602166">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/samoa-tsunami/news/article.cfm?c_id=1502844&objectid=10602166|title=Be strong, have faith, says Tua|author=Tapaleao, Vaimoana|date=9 October 2009|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=26 November 2011|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021150305/http://www.nzherald.co.nz/samoa-tsunami/news/article.cfm?c_id=1502844&objectid=10602166|url-status=dead}}</ref> 22 مئي 2014ع تي، هن نيوزيلينڊ جي شهر آڪلينڊ ۾ لوگن ڪيمپبل سينٽر تي هڪ مُڪيبازي تقريب منعقد ڪرائي.<ref>{{cite web |url=https://boxrec.com/en/event/692084 |title=Boxrec Event profile |date=29 May 2014 |publisher=Boxrec |access-date=25 February 2022}}</ref> اها تقريب نيوزيلينڊ جي اسڪاءِ ٽي وي تي پے-پر-ويو ذريعي نشر ڪئي وئي. ان تقريب ۾ هن ۽ سندس ٻن پٽن مقابلا ڪيا، ۽ ٽنهي پنهنجي پنهنجي مقابلي ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/10074955/Three-from-three-for-the-Tuigamala-family |title=Three-from-three for the Tuigamala family |date=29 May 2014 |publisher=Stuff NZ |access-date=25 February 2022}}</ref> تويگامالا ننڊ دوران ساهه رڪجڻ (Sleep Apnoea) ۽ قسم ٻئي جي ذيابيطس ۾ مبتلا ٿيڻ کان پوءِ پنهنجي جسماني فٽنيس بحال ڪرڻ لاءِ ''Match Fit'' جي ٻئي سيزن ۾ شرڪت ڪئي. 2021ع جي آخر تائين سندس ذيابيطس تي ضابطو اچي ويو. 2021/22ع جي ٻئي سيزن دوران هن انڪشاف ڪيو ته هن ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ اختيار ڪئي هئي ۽ سندس رت ۾ ڪوليسٽرول جي سطح تمام صحتمند هئي. ان جي باوجود هو [[گائوٽ]] جي بيماري ۾ پڻ مبتلا رهيو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Tokalau |first=Torika |date=2022-06-15 |title=Inga Tuigamala's family on why the All Blacks legend joined reality show Match Fit |url=https://www.stuff.co.nz/national/128947183/inga-tuigamalas-family-on-why-the-all-blacks-legend-joined-reality-show-match-fit |access-date=2022-06-15 |website=Stuff |language=en}}</ref> نيوزيلينڊ جي ٻئي ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون جي پڄاڻي تائين، سندس ۽ [[براڊ ميڪا]] جي گوڏن ۾ ايتري بهتري اچي وئي جو هو سائيڪل هلائي سگهيا. ان کان پوءِ هو پنهنجي ذيابيطس تي به ضابطو آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو. بهرحال، خانداني هنگامي صورتحال سبب کيس [[رگبي يونين|يونين]] بمقابله [[رگبي ليگ|ليگ]] گهڻ راندين واري رلي جي ٻئي ڏينهن دوران مقابلو ڇڏي وڃڻو پيو. تويگامالا 24 فيبروري 2022ع تي 52 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{cite news |title=Va'aiga 'Inga' Tuigamala, All Black and cross-code star, dies aged 52 |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-league/vaaiga-inga-tuigamala-dead-samoa-all-blacks-wigan-b2022272.html |access-date=24 February 2022 |work=The Independent |date=24 February 2022 }}</ref> سندس وفات وقت هو [[بلند رت جو دٻاءُ]] ۾ مبتلا هو<ref>{{Cite web|url=https://wwos.nine.com.au/rugby/vaaiga-tuigamala-former-all-blacks-winger-dies-at-52/a476dfff-65a7-4af6-b9c2-887c72576396|title=Rugby world mourns All Blacks 'icon' dead at 52|website=wwos.nine.com.au}}</ref> ۽ 2013ع ۾ کيس فالج جو حملو پڻ ٿي چڪو هو. 2025ع ۾، تويگامالا کي وفات کان پوءِ [[پاسيفيڪا رگبي هال آف فيم]] ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/556362/seven-more-rugby-legends-to-be-inducted-into-pasifika-rugby-hall-of-fame-in-auckland |title=Seven more rugby legends to be inducted into Pasifika Rugby Hall of Fame in Auckland |date=28 March 2025 |first=Iliesa |last=Tora |work=[[RNZ News]] |access-date=11 April 2025}}</ref> ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{All Blacks|new_id=Inga-Tuigamala-AB-900|old_id=900|name=Inga Tuigamala}} * {{ESPNscrum|name=Inga Tuigamala}} * {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20220224202907/http://wigan.rlfans.com/readarticle.php?article_id=1001 |date=24 February 2022 |title=Va'aiga (Inga) Tuigamala at the Wigan Warriors RL Fan Site}} * {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080927211046/http://www.wasps.co.uk/PlayerDisplaySS.ink?skip=28&squadno=7350&season=96%2F97&seasonl=1996%2F1997&Playertype=P |date=27 September 2008 |title=Va'aiga Tuigamala at the London Wasps}} {{Wigan RLFC - 1994 Challenge Cup Final winners}} {{Wigan - 1994 World Club Challenge winners}} {{Wigan RLFC - 1995 Challenge Cup Final winners}} {{1996 Super League Dream Team}} {{All Blacks Squad 1991 World Cup}} {{Western Samoa 1995 Rugby League World Cup squad}} {{Samoa Squad 1999 World Cup}} {{Authority control}} [[زمرو:1969ع جون پيدائشون]] 3nefraselhi4ihvvv6vqki1tvw11c7v 0 99134 390716 387559 2026-07-04T01:21:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390716 wikitext text/x-wiki {{short description|ڪريبتي جي سياسي پارٽي}} {{Infobox political party | country = ڪريبتي | name = <!--Kiribati First Pillars Party--> | native_name = <!--Boutokaan Kiribati Moa Party--> | abbreviation = BKM | logo = Logo of the Boutokaan Kiribati Moa Party.png | leader = | chairman = [[ٽيسي ايريا ليمبورن]] | foundation = {{start date|2020|5|22|df=y}} | merger = [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]]<br/>[[پِلرز آف ٽرُٿ]] | ideology = [[ترقي پسندي]]<br>[[نسائيت]]<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/ |access-date=2026-06-20 |archive-date=2020-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209133255/https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/ |url-status=dead }}</ref><br>[[تائيوان حمايتي]]<ref>https://taiwannews.com.tw/news/3948840</ref> | position = | colours = {{color box|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}|border=darkgray}} [[بحري نيرو]] | headquarters = | colorcode = {{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}} | seats1_title = [[ڪريبتي جي اسيمبلي ايوان]] | seats1 = {{Composition bar|8|45|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}}} | flag = | website = [https://web.archive.org/web/20200904220520/facebook.com/boutokaankiribatimoa پارٽي فيس بڪ] }} '''بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي''' ('''BKM''') [[ڪيريباتي]] جي هڪ [[ڪيريباتي جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽي]] آهي. هي پارٽي 2020ع ۾ [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]] ۽ [[بوٽوڪان تي ڪواؤا]] جي انضمام سان قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/|title=New political party formed in Kiribati, chaired by Hon Tessie Lambourne|website=Pacific Women in Politics|accessdate=Jun 22, 2020}}</ref> هي [[ڪريبتي]] جي ٻن وڏين سياسي پارٽين مان هڪ هئي؛ ٻي [[ٽوبوان ڪيريباتي پارٽي]] هئي. == تاريخ == پارٽي مئي 2020ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[پِلرز آف ٽرُٿ]]، [[بانويرا بيرينا]] جي [[ڪيريباتي فرسٽ پارٽي]] ۽ ٻارهن ٻين پارلياماني ميمبرن سان ضم ٿي وئي. اهي ميمبر [[ٽوبوان ڪريبتي پارٽي]] کان ان وقت الڳ ٿيا جڏهن حڪومت [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري [[چين]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kiribati govt loses majority in Parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/402482/kiribati-govt-loses-majority-in-parliament |website=[[ريڊيو نيوزيلينڊ]] |accessdate=10 April 2020 |date=4 November 2019}}</ref> 22 مئي 2020ع تي [[مانيابا ني مائونگاتابو]] جي پهرين اجلاس دوران، BKM [[بانويرا بيرينا]] کي [[ڪريبتي جو صدر|بيريتيتينتي]] جي [[2020ع ڪريبتي صدارتي چونڊ]] لاءِ اميدوار نامزد ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Pareti|first=Samisoni|date=2020-06-05|title=Claims of Chinese interference hit upcoming Kiribati vote|url=https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html|url-status=live|access-date=2021-03-25|website=Islands Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930045521/https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html |archive-date=2020-09-30 }}</ref> بانويرا بيرينا چونڊ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{Cite web|title=Kiribati President Taneti Maamau to be sworn in Wednesday|url=http://www.pina.com.fj/index.php?p=pacnews&m=read&o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb|access-date=2020-06-23|website=www.pina.com.fj}} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&m=read&o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |access-date=20 June 2026 |archive-date=24 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624143805/http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&m=read&o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان ٿوري ئي دير بعد پارٽي ختم ٿي وئي، ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر آگسٽ 2020ع ۾ [[ڪامانوان ڪريبتي پارٽي]] جي قيام ۾ شامل ٿيا. == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Facebook|boutokaankiribatimoa}} {{Kiribati political parties}} {{Oceania-party-stub}} [[زمرو:ڪرباتي ۾ سياسي پارٽيون]] [[زمرو:ڪريبتي جون سياسي پارٽيون]] [[زمرو:2020ع ۾ قائم ٿيل سياسي پارٽيون]] [[زمرو:2020ع ۾ ڪريبتي ۾ قائم ٿيل ادارا]] 8axtcenrqtjstocrgiroij5cy9v9lk5 0 99723 390721 390413 2026-07-04T04:16:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390721 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/ |date=7 January 2009 }}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 |archive-date = 12 January 2017 |access-date = 1 July 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170112002355/https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |url-status = dead }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> == نسلون == {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽرانزسٽرن جو انگ}} سادن انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾، ٽيڪنالاجيءَ جي وڏي پيماني سبب هر چپ صرف چند [[ٽرانزسٽر]]ن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊيزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. [[فرسٽ پاس ييلڊ|تياريءَ جي پيداوار]] به اڄ جي معيارن موجب ڪافي گهٽ هئي. جيئن جيئن [[موس فيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر]] (MOS) ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي، انفرادي ٽرانزسٽرن جي جسامت تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين، هڪ ئي چپ تي لکين [[موس ٽرانزسٽر]] رکي سگهجن پيا،<ref>{{cite web | last=Clarke | first=Peter | title=Intel enters billion-transistor processor era | website=EE Times | date=2005-10-14 | url=http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-url=https://web.archive.org/web/20110608072423/http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-date=2011-06-08 | url-status=live}}</ref> ۽ سٺين ڊيزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي پئي، جنهن سان [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]]، يا EDA، جو شعبو وجود ۾ آيو. ڪجهه SSI ۽ MSI چپس، [[ڌار ٽرانزسٽر]]ن وانگر، اڃا به وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا، جيئن پراڻو سامان برقرار رکيو وڃي ۽ اهڙا نوان ڊوائيس ٺاهيا وڃن جن کي رڳو چند گيٽن جي ضرورت هجي. مثال طور، [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|7400 سيريز]] جا [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ|TTL]] چپس هڪ [[ڊي فيڪٽو معيار]] بڻجي چڪا آهن ۽ اڃا به پيداوار ۾ آهن. {|class="wikitable sortable" ! مخفف !! نالو !! سال !! [[ٽرانزسٽرن جو انگ]]<ref>{{cite web |last=Dalmau |first=M. |url=http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |title=Les Microprocesseurs |website=IUT de Bayonne |access-date=7 June 2015 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809093452/http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[لاجڪ گيٽ]]ن جو انگ<ref>{{cite book|language=fr|url=https://books.google.com/books?id=ZbcsAQAAIAAJ&q=ssi+msi+12+99+portes+lsi|title=Bulletin de la Société fribourgeoise des sciences naturelles |volume=62–63|year=1973}}</ref> |- | SSI || ''ننڍي پيماني جو انضمام'' || 1964 || 1 کان 10 || 1 کان 12 |- | MSI || ''وچولي پيماني جو انضمام'' || 1968 || 10 کان 500 || 13 کان 99 |- | LSI|| ''وڏي پيماني جو انضمام'' || 1971 || 500 کان 20,000 || 100 کان 9,999 |- | VLSI || ''[[تمام وڏي پيماني جو انضمام]]'' || 1980 || 20,000 کان 1,000,000 || 10,000 کان 99,999 |- | ULSI || ''الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام'' || 1984 || 1,000,000 ۽ وڌيڪ || 100,000 ۽ وڌيڪ |} ===<span class="anchor" id="SSI, MSI and LSI"></span><span class="anchor" id="SSI"></span>ننڍي پيماني جو انضمام (SSI) === <!-- This section is linked from [[PDP-11]] and Computer fan--> پهرين انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ صرف چند ٽرانزسٽر هوندا هئا. شروعاتي ڊجيٽل سرڪٽ، جن ۾ ڏهاڪن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا، چند لاجڪ گيٽ مهيا ڪندا هئا، ۽ شروعاتي لڪيري آءِ سي، جهڙوڪ [[پليسي]] SL201 يا [[فلپس]] TAA320، ۾ فقط ٻه ٽرانزسٽر هوندا هئا. ان کان پوءِ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۾ ٽرانزسٽرن جو انگ تمام گهڻو وڌي ويو. اصطلاح "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) پهريون ڀيرو [[آءِ بي ايم]] جي سائنسدان [[رالف لينڊاور]] نظرياتي تصور بيان ڪندي استعمال ڪيو؛<ref>{{Cite journal|last=Safir|first=Ruben|date=March 2015|title=System on Chip – Integrated Circuits|url=https://books.google.com/books?id=JsOmCQAAQBAJ&pg=PT39|journal=NYLXS Journal|isbn=9781312995512}}</ref> انهيءَ اصطلاح مان "ننڍي پيماني جو انضمام" (SSI)، "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI)، "تمام وڏي پيماني جو انضمام" (VLSI)، ۽ "الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام" (ULSI) جهڙا اصطلاح نڪتا. شروعاتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ SSI هئا. SSI سرڪٽ شروعاتي [[فضائي-خلائي]] منصوبن لاءِ انتهائي اهم هئا، ۽ فضائي-خلائي منصوبن هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي اتساهيو. [[ايل جي ايم-30 منٽ مين|منٽ مين ميزائل]] ۽ [[اپالو پروگرام]] ٻنهي کي پنهنجي اِنرشل گائيڊنس سرشتن لاءِ هلڪن ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ضرورت هئي. جيتوڻيڪ [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٽيڪنالاجيءَ جي اڳواڻي ۽ حوصلا افزائي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Mindell |first=David A. |title=Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight |year=2008 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-13497-2}}</ref> پر منٽ مين ميزائل ئي اها قوت هو جنهن ان کي وڏي پيماني جي پيداوار ۾ آندو. منٽ مين ميزائل پروگرام ۽ [[گڏيل رياستن جي بحري فوج]] جي ٻين مختلف پروگرامن 1962ع ۾ ڪل 4 ملين ڊالرن واري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ جو وڏو حصو سنڀاليو، ۽ 1968ع تائين [[ناسا جي بجيٽ|خلائي]] ۽ [[گڏيل رياستن جي فوجي بجيٽ|دفاعي]] شعبن تي آمريڪي حڪومت جو خرچ اڃا به 312 ملين ڊالرن جي ڪل پيداوار جو 37 سيڪڙو هو. آمريڪي حڪومت جي طلب نئين اڀرندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ کي سهارو ڏنو، جيستائين خرچ ايترا گهٽجي ويا جو آءِ سي ڪمپنيون [[صنعت (پيداوار)|صنعتي]] مارڪيٽ ۽ آخرڪار [[صارف]] مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهيون. في انٽيگريٽيڊ سرڪٽ اوسط قيمت 1962ع ۾ 50 ڊالرن مان گهٽجي 1968ع ۾ 2.33 ڊالر ٿي وئي.<ref>{{cite book| last = Ginzberg| first = Eli| title = Economic impact of large public programs: the NASA Experience| year = 1976| publisher = Olympus | isbn = 978-0-913420-68-3| page = 57 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[صارف مصنوعات]] ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. هڪ عام استعمال ٽيليويزن رسيورن ۾ [[فريڪوئنسي موڊوليشن|ايف ايم]] اِنٽر-ڪيريئر آواز جي پروسيسنگ هو. پهرين استعمالي [[موس فيٽ|موس]] چپس ننڍي پيماني جي انضمام (SSI) چپس هيون.<ref name="forging"/> [[محمد ايم. عطالا]] طرفان 1960ع ۾ [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ جي تجويز کان پوءِ،<ref name="Moskowitz">{{cite book|last1=Moskowitz|first1=Sanford L.|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470508923|pages=165–167}}</ref> سڀ کان پهرين تجرباتي موس چپ، جيڪا تيار ڪئي وئي، 16-ٽرانزسٽر چپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هيمن ۽ اسٽيون هوفسٽين ٺاهي.<ref name="computerhistory-digital"/> موس SSI چپس جو پهريون عملي استعمال [[ناسا]] جي [[سيٽلائيٽ]]ن لاءِ هو.<ref name="forging" /> ===<span class="anchor" id="MSI"></span>وچولي پيماني جو انضمام (MSI) === انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ترقيءَ ۾ ايندڙ قدم اهڙا ڊوائيس متعارف ڪرايا، جن ۾ هر چپ تي سوين ٽرانزسٽر هوندا هئا؛ انهن کي "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI) چيو ويو. [[موس فيٽ اسڪيلنگ]] ٽيڪنالاجي اعليٰ کثافت وارا چپس ٺاهڻ کي ممڪن بڻايو.<ref name="computerhistory-transistor"/> 1964ع تائين، موس چپس [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چپس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[ٽرانزسٽر کثافت]] ۽ گهٽ تياريءَ جي لاڳت تائين پهچي چڪا هئا.<ref name="ieee"/> 1964ع ۾ [[فرينڪ وانلاس]] پنهنجي ڊزائين ڪيل هڪ سنگل-چپ 16-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] ڏيکاريو، جنهن ۾ ان وقت جي لحاظ کان حيران ڪندڙ 120 [[موس ٽرانزسٽر]] هڪ ئي چپ تي موجود هئا.<ref name="forging">{{cite book | title = We were burning: Japanese entrepreneurs and the forging of the electronic age | author = Johnstone, Bob | publisher = Basic Books | year = 1999 | isbn = 978-0-465-09118-8 | pages = 47–48 | url = https://books.google.com/books?id=PE1bQS9VpWoC&pg=PA47 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2007/Boysel.html| title = Making Your First Million (and other tips for aspiring entrepreneurs)| last = Boysel |first=Lee | date = 2007-10-12| work = University of Michigan EECS Presentation / ECE Recordings}}</ref> ساڳئي سال، [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] پهريون تجارتي [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ متعارف ڪرايو، جنهن ۾ 120 [[پي موس لاجڪ|پي-چينل موس]] ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref name="computerhistory1964"/> اهو 20-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] هو، جيڪو رابرٽ نارمن<ref name="computerhistory-digital"/> ۽ فرينڪ وانلاس تيار ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kilby |first1=J. S. |title=Miniaturized electronic circuits [US Patent No. 3,138, 743] |journal=IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter |date=2007 |volume=12 |issue=2 |pages=44–54 |doi=10.1109/N-SSC.2007.4785580 |url=https://www.researchgate.net/publication/245509003 }}</ref><ref>{{cite patent|country=US |status=Patent |number=3138743}}</ref> موس چپس [[مور جو قانون|مور جي قانون]] موجب اڳڪٿي ڪيل رفتار سان وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ چپ تي سوين [[موس فيٽ]] رکندڙ چپس تيار ٿيڻ لڳا.<ref name="ieee"/> ===<span class="anchor" id="LSI"></span>وڏي پيماني جو انضمام (LSI) === ساڳي موس فيٽ اسڪيلنگ ٽيڪنالاجي ۽ معاشي عنصرن جي اثر هيٺ وڌيڪ ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) تائين پهتي، جنهن ۾ هر چپ تي ڏهه هزارن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref name="Hittinger">{{cite magazine |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |magazine=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> SSI، MSI ۽ شروعاتي LSI ۽ VLSI ڊوائيسن، جهڙوڪ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي مائڪرو پروسيسرن، جي عمل ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ماسڪ اڪثر هٿ سان تيار ڪيا ويندا هئا، گهڻو ڪري [[روبي لٿ]] ٽيپ يا اهڙي ئي مواد سان.<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/intels-accidental-revolution/ |title=Intel's Accidental Revolution |website=CNET|last=Kanellos |first=Michael |date=January 16, 2002}}</ref> وڏن يا پيچيده آءِ سين، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموريون]] يا [[پروسيسر (ڪمپيوٽنگ)|پروسيسر]]، لاءِ اهو ڪم اڪثر سرڪٽ لي آئوٽ جا خاص طور ڀرتي ڪيل ماهر ڪندا هئا، جيڪي انجنيئرن جي هڪ ٽيم جي نگراني هيٺ ڪم ڪندا هئا؛ اهي انجنيئر، سرڪٽ ڊيزائنرن سان گڏ، هر ماسڪ جي [[فنڪشنل تصديق|درستي ۽ مڪمل هجڻ جي جاچ ۽ تصديق]] پڻ ڪندا هئا. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وچولي مقدار ۾ تيار ٿيڻ شروع ٿيندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، جهڙوڪ 1K-بِٽ RAM، ڪيلڪيوليٽر چپس ۽ پهريان مائڪرو پروسيسر، 4,000 کان گهٽ ٽرانزسٽرن تي مشتمل هئا. حقيقي LSI سرڪٽ، جيڪي 10,000 ٽرانزسٽرن جي ويجهو هئا، لڳ ڀڳ 1974ع ۾ ڪمپيوٽر جي مکيه ميمورين ۽ ٻئين نسل جي مائڪرو پروسيسرن لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. === تمام وڏي پيماني جو انضمام (VLSI) === {{Main|تمام وڏي پيماني جو انضمام}} [[File:80486DX2 200x.png|right|thumb|[[انٽيل 80486DX2]] مائڪرو پروسيسر ڊاءِ تي مٿيون انٽرڪنڪٽ تہون]] "تمام وڏي پيماني جو انضمام" ([[تمام وڏي پيماني جو انضمام|VLSI]]) هڪ اهڙي ترقي آهي جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لکين جي ڀيٽ ۾ سوين هزارن ٽرانزسٽرن سان شروع ٿي. 2023ع تائين وڌ ۾ وڌ [[ٽرانزسٽرن جو انگ]] في چپ 5.3 ٽريلين ٽرانزسٽرن کان به اڳتي وڌندو رهيو. هن وڌيل کثافت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترين ئي ترقيات جي ضرورت پئي. ٺاهيندڙ ننڍن [[موس فيٽ]] ڊيزائن قاعدن ۽ وڌيڪ صاف [[صاف ڪمرو|تياري سهولتن]] ڏانهن منتقل ٿيا. عمل جي بهتريءَ جو رستو [[انٽرنيشنل ٽيڪنالاجي روڊميپ فار سيمي ڪنڊڪٽرز]] (ITRS) ۾ بيان ڪيو ويو، جنهن جي جاءِ پوءِ [[انٽرنيشنل روڊميپ فار ڊوائيسز اينڊ سسٽمز]] (IRDS) ورتي. [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن|اليڪٽرانڪ ڊيزائن اوزار]] بهتر ٿيا، جنهن سان مناسب وقت ۾ ڊيزائن مڪمل ڪرڻ عملي طور ممڪن ٿيو. وڌيڪ توانائي-ڪارائتي [[سي موس]]، [[اين موس لاجڪ|اين موس]] ۽ [[پي موس لاجڪ|پي موس]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان [[توانائي واپرائڻ]] ۾ حد کان وڌيڪ واڌ کان بچاءُ ٿيو. جديد VLSI ڊوائيسن جي پيچيدگي ۽ کثافت اهڙي ٿي وئي جو ماسڪن جي هٿ سان جاچ يا اصل ڊيزائن هٿ سان ڪرڻ ممڪن نه رهيو. ان جي بدران انجنيئر {{Abbr|EDA|Electronic design automation}} اوزار استعمال ڪري گهڻو ڪري [[فنڪشنل تصديق]] جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |chapter=Engineering for Systems Using Large Scale Integration |title=International Workshop on Managing Requirements Knowledge |date=December 9–11, 1968 |location=San Francisco |page=867 |doi=10.1109/AFIPS.1968.93 |publisher=IEEE Computer Society }}</ref> 1986ع ۾ هڪ-ميگابِٽ [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) چپس متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هئا. مائڪرو پروسيسر چپس 1989ع ۾ ملين-ٽرانزسٽر جي حد پار ڪئي، ۽ 2005ع ۾ بلين-ٽرانزسٽر جي حد تائين پهتا.<ref>{{cite web |last1=Clarke |first1=Peter |title=Intel enters billion-transistor processor era |url=https://www.eetimes.com/intel-enters-billion-transistor-processor-era/ |website=EE Times |access-date=May 23, 2022 |date=14 October 2005}}</ref> اهو رجحان گهڻو ڪري بنا رڪاوٽ جاري آهي؛ 2007ع ۾ متعارف ٿيل چپس ۾ ڏهن بلينن جي انگ ۾ ميموري ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Samsung First to Mass Produce 16Gb NAND Flash Memory |url=https://phys.org/news/2007-04-samsung-mass-16gb-nand-memory.html |website=Phys.org |access-date=May 23, 2022 |date=April 30, 2007}}</ref> == ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC == {{Further|ويفر-پيماني جو انضمام|سسٽم آن اي چپ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ}} پيچيدگيءَ ۾ جاري واڌ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اصطلاح ''ULSI'' ("الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام") اهڙن چپس لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Meindl |first1=J.D. |title=Ultra-large scale integration |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |date=November 1984 |volume=31 |issue=11 |pages=1555–1561 |doi=10.1109/T-ED.1984.21752 |bibcode=1984ITED...31.1555M }}</ref> [[ويفر-پيماني جو انضمام]] (WSI) تمام وڏا انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهڻ جي هڪ ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ هڪ پوري سليڪان ويفر کي هڪ واحد "سپر-چپ" تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي جسامت کي گهٽ پيڪيجنگ سان ملائي، WSI ڪجهه استعمالن ۾ تمام گهٽ خرچن جو امڪان مهيا ڪيو، خاص طور تي انتهائي متوازي سپر ڪمپيوٽرن ۾. هي اصطلاح پاڻ ''تمام وڏي پيماني جو انضمام'' (VLSI) مان نڪتل هو، جيڪو ان وقت جديد ترين حالت جي نمائندگي ڪندو هو جڏهن WSI ترقي هيٺ هو.<ref>{{cite patent|pubdate=1985|inventor-last1=Shanefield|inventor-first1=Daniel|title=Wafer scale integration|status=patent|country=US|number=4866501}}</ref><ref name=wsi2022>{{cite web | last=Edwards | first=Benj | title=Hungry for AI? New supercomputer contains 16 dinner-plate-size chips | website=Ars Technica | date=2022-11-14 | url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/11/hungry-for-ai-new-supercomputer-contains-16-dinner-plate-size-chips/ }}</ref> [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC يا SOC) اهڙو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ آهي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر يا ڪنهن ٻئي سرشتي لاءِ گهربل سڀ جزا هڪ ئي چپ تي شامل هوندا آهن. اهڙي ڊوائيس جي ڊيزائن پيچيده ۽ مهانگي ٿي سگهي ٿي، ۽ جيتوڻيڪ سڀ گهربل جزا هڪ ئي ڊاءِ تي گڏ ڪرڻ سان ڪارڪردگيءَ جا فائدا ملي سگهن ٿا، پر هڪ-ڊاءِ مشين جي لائسنسنگ ۽ ترقيءَ جو خرچ اڃا به الڳ ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. مناسب لائسنسنگ سان اهي خاميون گهٽ تياري ۽ اسمبلي خرچن ۽ تمام گهٽ بجليءَ جي ضرورت سان متوازن ٿي وڃن ٿيون: ڇاڪاڻ⁠تہ جزن جي وچ وارا سگنل ڊاءِ تي ئي رهندا آهن، تنهن ڪري تمام گهٽ بجلي گهرجي ٿي (ڏسو {{section link|#Packaging}}).<ref>{{cite patent|inventor-last1=Klaas|inventor-first1=Jeff|title=System-on-a-chip|pubdate=2000|status=patent|country=US|number=6816750}}</ref> ان کان علاوه، سگنلن جا ذريعا ۽ منزلون ڊاءِ تي [[حوالو جي مقامي نوعيت|جسماني طور وڌيڪ ويجها]] هوندا آهن، جنهن سان وائرنگ جي ڊيگهه گهٽجي ٿي ۽ تنهن ڪري ساڳئي چپ تي ماڊيولن جي وچ ۾ رابطي مان پيدا ٿيندڙ [[ليٽنسي (انجنيئرنگ)|دير]]، [[ڊيٽا ٽرانسميشن|ٽرانسميشن]] جي بجليءَ جو خرچ ۽ [[فضول گرمي]] گهٽجي ٿي. ان سبب نام نهاد [[نيٽ ورڪ آن اي چپ]] (NoC) ڊوائيسن جي ڳولا شروع ٿي، جيڪي روايتي [[بس (ڪمپيوٽنگ)|بس آرڪيٽيڪچر]] جي بدران ڊجيٽل رابطي جي نيٽ ورڪن تي سسٽم-آن-چپ ڊيزائن جا طريقا لاڳو ڪن ٿا. [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D-IC) ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزن جون ٻه يا وڌيڪ تہون هونديون آهن، جيڪي عمودي ۽ افقي ٻنهي رخن ۾ هڪ واحد سرڪٽ ۾ ضم ڪيون وينديون آهن. تہن جي وچ ۾ رابطي لاءِ آن-ڊاءِ سگنلنگ استعمال ٿئي ٿي، تنهن ڪري بجليءَ جو استعمال برابر الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ هوندو آهي. ننڍين عمودي تارن جو مناسب استعمال مجموعي وائر ڊيگهه کي نمايان طور گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان تيز عمل ممڪن ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Topol |first1=A. W. |last2=Tulipe |first2=D. C. La |last3=Shi |first3=L. |last4=Frank |first4=D. J. |last5=Bernstein |first5=K. |last6=Steen |first6=S. E. |last7=Kumar |first7=A. |last8=Singco |first8=G. U. |last9=Young |first9=A. M. |last10=Guarini |first10=K. W. |last11=Ieong |first11=M. |title=Three-dimensional integrated circuits |journal=IBM Journal of Research and Development |date=July 2006 |volume=50 |issue=4.5 |pages=491–506 |doi=10.1147/rd.504.0491 }}</ref> == سليڪان ليبلنگ ۽ گرافيٽي == پيداوار دوران سڃاڻپ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ، گهڻن [[سليڪان چپ]]ن جي هڪ ڪنڊ ۾ سيريل نمبر هوندو آهي. ٺاهيندڙ جو لوگو شامل ڪرڻ به عام ڳالهه آهي. جڏهن کان آءِ سي تيار ٿيڻ شروع ٿيا آهن، ڪجهه چپ ڊيزائنرن سليڪان جي مٿاڇري واري ايراضيءَ کي ڳجهي، غير-فعلي تصويرن يا لفظن لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهي فني اضافا، جيڪي اڪثر وڏي تفصيل سان ٺاهيا ويندا آهن، ڊيزائنرن جي تخليقيت ظاهر ڪن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ خالص عملي جزن ۾ شخصيت جو رنگ شامل ڪن ٿا. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[چپ آرٽ]]، سليڪان آرٽ، سليڪان گرافيٽي يا سليڪان ڊوڊلنگ چيو ويندو آهي.<ref name="IEEE">{{cite magazine |url=https://spectrum.ieee.org/the-secret-art-of-chip-graffiti |title=The Secret Art of Chip Graffiti |magazine=[[IEEE Spectrum]] |first=H. |last=Goldstein |volume=39 |issue=3 |date=March 2002 |pages=50–55}}</ref> == آءِ سي ۽ آءِ سي خاندان == * [[555 ٽائمر آءِ سي]] * [[آپريشنل ايمپلي فائر]] * [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] * [[4000-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، جيڪا 7400 سيريز جو [[سي موس]] هم منصب آهي (پڻ ڏسو: [[74HC00 سيريز]]) * [[انٽيل 4004]]، جنهن کي عام طور پهريون تجارتي طور دستياب [[مائڪرو پروسيسر]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مان 8008، مشهور [[انٽيل 8080|8080]] سي پي يو، 8086، [[انٽيل 8088|8088]] (اصل [[آءِ بي ايم پي سي]] ۾ استعمال ٿيل)، ۽ مڪمل طور 8088/8086 سان هم آهنگ [[80286]]، 80386/i386، [[انٽيل i486|i486]] وغيره وجود ۾ آيا. * [[موس ٽيڪنالاجي 6502]] ۽ [[زائلاگ Z80]] مائڪرو پروسيسر، جيڪي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن ئي [[گهريلو ڪمپيوٽر]]ن ۾ استعمال ٿيا. * ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل چپس جي [[موٽرولا 6800]] سيريز، جنهن مان [[68000]] ۽ [[88000]] سيريز وجود ۾ آيون. 68000 سيريز تمام گهڻي ڪامياب رهي ۽ [[ايپل ليزا]]، پاور پي سي کان اڳ وارن [[ميڪنٽوش]] ڪمپيوٽرن، [[اميگا|ڪموڊور اميگا]]، [[اٽاري ST]]/TT/Falcon030، [[نيڪسٽ]] ڪمپيوٽرن جي خاندانن، ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن ئي ٺاهيندڙن جي ورڪ اسٽيشنن، سرورن ۽ ٻين ڪيترن ئي نظامن ۽ ڊوائيسن ۾ استعمال ٿي. * اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي [[ايل ايم-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي فهرست|LM سيريز]] == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس|طبعيات|ٽيڪنالاجي|ٽيليڪميونيڪيشن|انجنيئرنگ|سائنس جي تاريخ|ڪمپنيون|ڪمپيوٽر پروگرامنگ|ٽيليفون}} * [[مرڪزي عمل ڪندڙ ايڪو]] * [[چپ ڪيريئر]] * [[چپس ۽ سائنس ايڪٽ]] * [[چپ سيٽ]] * [[چوخرالسڪي طريقو]] * [[ڊارڪ سليڪان]] * [[آئن امپلانٽيشن]] * [[انٽيگريٽيڊ انجيڪشن لاجڪ]] * [[انٽيگريٽيڊ پيسو ڊوائيس]] * [[انٽرڪنڪٽ بوتل نيڪ]] * [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ گرمي جي پيداوار]] * [[تيز گرمي پد تي آپريٽنگ عمر]] * [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]] * [[مونوليٿڪ مائڪرو ويو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] * [[گهڻ-حد سي موس]] * [[سليڪان–جرمينيم]] * [[سائونڊ چپ]] * [[SPICE]] * [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ حرارتي نقليون]] * [[هائبراٽ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Veendrick |first=H. J. M. |year=2025 |title=Nanometer CMOS ICs, from Basics to ASICs |publisher=Springer |isbn=978-3-031-64248-7 |oclc=1463505655}} * {{cite book |last=Baker |first=R.bJ. |year=2010 |title=CMOS: Circuit Design, Layout, and Simulation |edition=3rd |publisher=Wiley-IEEE |isbn=978-0-470-88132-3 |oclc=699889340}} * {{cite book |last=Marsh |first=Stephen P. |year=2006 |title=Practical MMIC design |publisher=Artech House |isbn=978-1-59693-036-0 |oclc=1261968369}} * {{cite book |last1=Camenzind |first1=Hans |date=2005 |title=Designing Analog Chips |publisher=Virtual Bookworm |isbn=978-1-58939-718-7 |oclc=926613209 |url=http://www.designinganalogchips.com/_count/designinganalogchips.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612055924/http://www.designinganalogchips.com/_count/designinganalogchips.pdf |archive-date=12 June 2017 |quote=[[هانس ڪامينزينڊ]] invented the 555 timer}} * {{cite book |last1=Hodges |first1=David |last2=Jackson |first2=Horace |last3=Saleh |first3=Resve |year=2003 |title=Analysis and Design of Digital Integrated Circuits |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-228365-5 |oclc=840380650}} * {{cite book |last1=Rabaey |first1=J. M. |last2=Chandrakasan |first2=A. |last3=Nikolic |first3=B. |year=2003 |title=Digital Integrated Circuits |edition=2nd |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-090996-1 |oclc=893541089 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe }} * {{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Integrated circuits}} * [https://web.archive.org/web/20120319150151/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm The first monolithic integrated circuits] * [https://rtellason.com/ic-generic.html ICs جي عام نمبرن موجب وڏي فهرست]، جنهن ۾ گهڻن حصن جا ڊيٽا شيٽ پڻ موجود آهن. * [https://web.archive.org/web/20170702192457/http://www.nobelprize.org/educational/physics/integrated_circuit/history/ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي تاريخ] {{Processor technologies}} {{Digital electronics}} {{Electronic systems}} {{Electronic components}} {{Semiconductor packages}} {{Technology topics}} {{Computer science}} {{Wafer bonding}} {{MOS Interface}} {{MOS Video/Sound}} {{Authority control}} [[Category:انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] [[Category:1949ع ۾ ڪمپيوٽنگ]] [[Category:ويهين صديءَ جون ايجادون]] [[Category:آمريڪي ايجادون]] [[Category:1949ع ۾ ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل تعارف]] [[Category:ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] [[Category:دريافت ۽ ايجاد بابت تڪرار]] [[Category:جرمن ايجادون]] [[Category:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس]] 5waihuwic3u3l1qg5tnp6r9a3kl2fsa 0 99725 390723 390422 2026-07-04T04:46:27Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390723 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (مائڪرو فيڪٽري) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. == طريقا == === نينوفيبريڪيشن === {{main|نينوسرڪٽري|نينولٿوگرافي}} مثال طور، هڪ-اليڪٽران ٽرانزسٽر، جيڪي هڪ ئي اليڪٽران جي بنياد تي ٽرانزسٽر جي عملداري تي ٻڌل هوندا آهن. [[نينواليڪٽروميڪانيڪي نظام]] پڻ هن درجي ۾ شامل آهن. [[نينوفيبريڪيشن]] جي مدد سان انتهائي گهڻ-کثافت وارا متوازي [[نانووائر]]ن جا سلسلا تيار ڪري سگهجن ٿا، جيڪي انفرادي طور نانووائر ٺاهڻ جي متبادل طور ڪم اچن ٿا.<ref>{{cite journal |first=N. |last=Melosh |author2=Boukai, Abram |author3=Diana, Frederic |author4=Gerardot, Brian |author5=Badolato, Antonio |author6=Petroff, Pierre |author7=Heath, James R. |title=Ultrahigh density nanowire lattices and circuits |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=300 |issue=5616 |pages=112–5 |year=2003 |pmid=12637672 |doi=10.1126/science.1081940|bibcode = 2003Sci...300..112M |s2cid=6434777 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Das |author2=Gates, A.J. |author3=Abdu, H.A. |author4=Rose, G.S. |author5=Picconatto, C.A. |author6=Ellenbogen, J.C. |title= Designs for Ultra-Tiny, Special-Purpose Nanoelectronic Circuits |journal=IEEE Transactions on Circuits and Systems I |volume=54 |page=11 |year=2007 |doi=10.1109/TCSI.2007.907864 |issue=11|s2cid=13575385 }}</ref> هن شعبي ۾ خاص طور [[سليڪان نانووائر]] تي وڏي پيماني تي تحقيق ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا نانواليڪٽرانڪس، توانائي جي تبديلي ۽ توانائي جي ذخيرن ۾ ڪيترائي استعمال آهن. اهڙا [[SiNW]] وڏي مقدار ۾ [[حرارتي آڪسائيڊيشن]] ذريعي تيار ڪري سگهجن ٿا، جنهن سان گهربل ٿولهه وارا نانووائر حاصل ٿين ٿا. === نينوموادن جي اليڪٽرانڪس === ننڍڙي جسامت سبب هڪ ئي چپ تي وڌيڪ ٽرانزسٽر لڳائڻ کان علاوه، [[نانووائر]]ن ۽/يا [[نانوٽيوب]]ن جي هڪجهڙي ۽ هموار بناوت وڌيڪ [[اليڪٽران حرڪت]] (يعني مواد اندر اليڪٽرانن جي تيز حرڪت)، وڌيڪ [[ڊائليڪٽرڪ]] مستقل (يعني وڌيڪ تيز فريڪوئنسيءَ تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت)، ۽ [[اليڪٽران]]/[[اليڪٽران سوراخ|هول]] جي وڌيڪ متوازن خاصيتون مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |first=J. |last=Goicoechea |author2=Zamarreñoa, C.R. |author3=Matiasa, I.R. |author4=Arregui, F.J. |title= Minimizing the photobleaching of self-assembled multilayers for sensor applications |journal=Sensors and Actuators B: Chemical |volume=126 |issue=1 |pages=41–47 |year=2007 |doi=10.1016/j.snb.2006.10.037|bibcode=2007SeAcB.126...41G }}</ref> ان کان علاوه، [[نينوذرو]]ن کي [[ڪوانٽم ڊاٽ]] طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولي اليڪٽرانڪس === {{main|ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس}} واحد-ماليڪيول تي ٻڌل اليڪٽرانڪ ڊوائيسن تي وڏي پيماني تي تحقيق جاري آهي. انهن طريقن ۾ [[ماليڪيولي خود-اسمبلي]] جو وسيع استعمال شامل هوندو آهي، جنهن ۾ ڊوائيس جا جزا اهڙي نموني ترتيب ڏنا ويندا آهن جو اهي پاڻمرادو وڏي بناوت يا مڪمل سرشتو ٺاهي سگهن. اهو [[ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ ڪمپيوٽنگ]] لاءِ تمام ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ۽ مستقبل ۾ موجوده [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري|FPGA]] ٽيڪنالاجيءَ جي جاءِ به وٺي سگهي ٿو. [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]]<ref name="MEBook">{{cite book |last=Petty |first=M.C. |author2=Bryce, M.R. |author3=Bloor, D. |title=An Introduction to Molecular Electronics |publisher=Edward Arnold |location=London |year=1995 |isbn=978-0-19-521156-6}}</ref> هڪ ترقي هيٺ ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا مستقبل ۾ ايٽمي پيماني تي اليڪٽرانڪ سرشتن جي اميد پيدا ڪري ٿي. ماليڪيولي اليڪٽرانڪس جو هڪ اميدوار استعمال 1974ع ۽ 1988ع ۾ آءِ بي ايم جي محقق آري آويرام ۽ نظرياتي ڪيميا دان [[مارڪ ريٽنر]] پنهنجي مقالن ''ماليڪيولز فار ميموري, لاجڪ اينڊ ايمپليفڪيشن'' ۾ پيش ڪيو (ڏسو [[يوني ماليڪيولي ريڪٽيفائر]]).<ref name="AviramRatner">{{cite journal |last=Aviram |first=A. |author2=Ratner, M. A. |title=Molecular Rectifier |journal=[[Chemical Physics Letters]] |volume=29 |pages=277–283 |year=1974 |doi=10.1016/0009-2614(74)85031-1|bibcode = 1974CPL....29..277A |issue=2 }}</ref><ref name="AviramJACS">{{cite journal |first=A. |last=Aviram |title=Molecules for memory, logic, and amplification |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=110 |issue=17 |pages=5687–5692 |year=1988 |doi=10.1021/ja00225a017|bibcode=1988JAChS.110.5687A }}</ref> ڪيترين ئي [[نانووائر]] بناوتن جو مطالعو نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي پاڻ ۾ رابطن لاءِ اميدوار طور ڪيو ويو آهي، جن ۾ ڪاربان ۽ ٻين موادن جا [[نانوٽيوب]]، [[ڌاتي ايٽمن جون ڊگهيون زنجيرون]]، [[ڪيوميولين]] يا [[پوليائين]] ڪاربان ايٽمن جون زنجيرون،<ref name="Bryce 2021">{{cite journal | last=Bryce | first=Martin R. | title=A review of functional linear carbon chains (oligoynes, polyynes, cumulenes) and their applications as molecular wires in molecular electronics and optoelectronics | journal=J. Mater. Chem. C | volume=9 | issue=33 | year=2021 | issn=2050-7526 | doi=10.1039/d1tc01406d | pages=10524–10546| s2cid=235456429 | doi-access=free }}</ref> ۽ ڪيترائي پوليمر، جهڙوڪ [[پوليٿائيوفين]]، شامل آهن. === ٻيا طريقا === [[نينوآئونڪس]] نينوپيماني وارن سرشتن ۾ اليڪٽرانن بدران آئنن جي منتقليءَ جو مطالعو ڪري ٿي. [[نينوفوٽونڪس]] نينوپيماني تي روشنيءَ جي رويي جو مطالعو ڪري ٿي، ۽ ان جو مقصد اهڙا ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي جيڪي انهن خاصيتن مان فائدو وٺي سگهن. == نينواليڪٽرانڪ ڊوائيس == موجوده اعليٰ ٽيڪنالاجيءَ وارا پيداواري عمل روايتي ''ٽاپ-ڊائون'' حڪمت عملين تي ٻڌل آهن، جن ۾ نينوٽيڪنالاجي اڳ ئي خاموشيءَ سان شامل ٿي چڪي آهي. [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]ن ۾ ٽرانزسٽرن جي گيٽ جي ڊيگهه، جيئن [[سي پي يو]] ۽ [[ڊائنامڪ رينڊم-ايڪسيس ميموري|DRAM]] ڊوائيسن ۾، اڳ ئي نينوپيماني (50&nbsp;[[نينو ميٽر|nm]] يا ان کان گهٽ) تائين پهچي چڪي آهي. === ڪمپيوٽر === [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|500px|نانووائر MOSFET ۾ انورشن چينل (اليڪٽران جي کثافت) جي ٺهڻ ۽ حدي وولٽيج (IV) حاصل ٿيڻ جي نقلي نتيجن جي تصوير. هن ڊوائيس لاءِ حدي وولٽيج لڳ ڀڳ 0.45&nbsp;V آهي.]] نينواليڪٽرانڪس مان اها اميد رکي وڃي ٿي ته اها روايتي [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري]] جي طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ طاقتور [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] تيار ڪرڻ ممڪن بڻائيندي. هن مقصد لاءِ ڪيترن ئي طريقن تي تحقيق جاري آهي، جن ۾ [[نينولٿوگرافي]] جون نيون صورتون ۽ روايتي [[سي موس]] جزن جي بدران [[نانووائر]] يا [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ|ننڍن ماليڪيولن]] جهڙن [[نينومواد]]ن جو استعمال شامل آهي. [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] نيم موصل [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن<ref>{{Cite journal |last=Postma |first=Henk W. Ch. |author2=Teepen, Tijs |author3=Yao, Zhen |author4=Grifoni, Milena |author5=Dekker, Cees |title=Carbon nanotube single-electron transistors at room temperature |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=293 |issue=5527 |year=2001 |pmid=11441175 |pages=76–79 |doi=10.1126/science.1061797|bibcode = 2001Sci...293...76P |s2cid=10977413 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/293/5527/76|url-access=subscription }}</ref> ۽ هيٽروساخت وارن نيم موصل [[سليڪان نانووائر]]ن (SiNWs)<ref>{{cite journal |last=Xiang |first=Jie |author2=Lu, Wei |author3=Hu, Yongjie |author4=Wu, Yue |author5=Yan Hao |author6=Lieber, Charles M. |title=Ge/Si nanowire heterostructures as highperformance field-effect transistors |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=441 |issue=7092 |pages=489–493 |year=2006 |pmid=16724062 |doi=10.1038/nature04796|bibcode = 2006Natur.441..489X |s2cid=4408636 }}</ref> ٻنهي سان تيار ڪيا ويا آهن. === ميموري ذخيرو === ماضي ۾ اليڪٽرانڪ ميموريءَ جون ڊيزائنون گهڻو ڪري ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون هيون. بهرحال، [[ڪراس بار سوئچ]] تي ٻڌل اليڪٽرانڪس تي تحقيق هڪ متبادل پيش ڪيو آهي، جنهن ۾ عمودي ۽ افقي وائرنگ جي قطارن جي وچ ۾ ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ رابطن ذريعي انتهائي اعليٰ کثافت واري ميموري ٺاهي وڃي ٿي. هن شعبي ۾ اڳواڻن مان هڪ [[نينٽيرو]] آهي، جنهن ڪاربان نانوٽيوب تي ٻڌل [[نينو-ريم]] (Nano-RAM) تيار ڪئي آهي، جڏهن ته [[هيولٽ-پيڪارڊ]] مستقبل ۾ فليش ميموريءَ جي متبادل طور [[ميمرسٽر]] مواد استعمال ڪرڻ جي تجويز ڏني آهي.{{citation needed|date=January 2013}} اهڙن نون ڊوائيسن جو هڪ مثال [[اسپنٽرونڪس]] تي ٻڌل آهي. ڪنهن مادّي جي مزاحمت جو ٻاهرين ميدان جي اثر هيٺ (اليڪٽرانن جي اسپن سبب) تبديل ٿيڻ [[مقناطيسي مزاحمت]] سڏجي ٿو. هي اثر نينو جسامت وارن جزن ۾ گهڻو وڌي سگهي ٿو (GMR ــ وڏي مقناطيسي مزاحمت)، مثال طور جڏهن ٻه فيرو مقناطيسي تہون، جن جي وچ ۾ چند نينو ميٽر ٿلهي غير مقناطيسي تہه (مثلاً Co-Cu-Co) هجي، هڪ ٻئي کان جدا هجن. GMR اثر هارڊ ڊسڪن جي ڊيٽا ذخيرو ڪرڻ جي کثافت ۾ وڏي واڌ آندي ۽ گيگا بائيٽ جي گنجائش کي ممڪن بڻايو. نام نهاد ٽنلنگ مقناطيسي مزاحمت (TMR) پڻ GMR سان ملندڙ جلندڙ آهي ۽ پاڙيسري فيرو مقناطيسي تہن مان اليڪٽرانن جي اسپن-انحصاري ٽنلنگ تي ٻڌل آهي. GMR ۽ TMR ٻنهي اثرن کي ڪمپيوٽرن لاءِ غير-فراري بنيادي ميموري ٺاهڻ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[مقناطيسي مزاحمتي رينڊم-ايڪسيس ميموري|MRAM]].{{citation needed|date=January 2013}} === نوان نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس === جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ روايتي اينالاگ برقي ڊوائيسن جي جاءِ تي وڌندڙ طور نظري يا [[نظري-اليڪٽرانڪس|نظري-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيس استعمال ڪيا پيا وڃن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وٽ تمام وڏي بينڊوڊٿ ۽ گنجائش هوندي آهي. هن جا ٻه اميدوار مثال [[فوٽو نڪ بلور]] ۽ [[ڪوانٽم ڊاٽ]] آهن.{{citation needed|date=January 2013}} فوٽو نڪ بلور اهڙا مادا آهن، جن ۾ انعطافي اشاري ۾ دوري تبديلي هوندي آهي ۽ انهن جي جاليءَ جو مستقل استعمال ٿيندڙ روشنيءَ جي موجي ڊيگهه جي اڌ جي برابر هوندو آهي. اهي مخصوص موجي ڊيگهه جي روشنيءَ جي واڌ لاءِ چونڊيل بند خال مهيا ڪن ٿا، تنهن ڪري اهي نيم موصلن سان مشابهت رکن ٿا، پر [[اليڪٽران]]ن بدران روشني يا [[فوٽون]]ن لاءِ. ڪوانٽم ڊاٽ نينو جسامت وارا جزا آهن، جيڪي ٻين ڪيترن ئي استعمالن سان گڏ ليزر ٺاهڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪوانٽم ڊاٽ ليزر جو فائدو اهو آهي ته ان مان نڪرندڙ موجي ڊيگهه ڊاٽ جي قطر تي منحصر هوندي آهي. اهي ليزر روايتي نيم موصل ليزرن جي ڀيٽ ۾ سستا هوندا آهن ۽ بهتر شعاع معيار فراهم ڪندا آهن. [[File:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|thumb|left]] === ڊسپلي === گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ ڊسپلين جي تياري [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن (CNT) ۽/يا [[سليڪان نانووائر]]ن جي مدد سان ممڪن ٿي سگهي ٿي. اهڙيون نينو بناوتون برقي طور موصل هونديون آهن ۽ صرف چند نينو ميٽر قطر هجڻ سبب [[فيلڊ-ايمشن ڊسپلي]] (FED) لاءِ انتهائي ڪارائتا فيلڊ ايميٽر طور استعمال ڪري سگهجن ٿيون. انهن جي ڪم ڪرڻ جو اصول [[ڪيٿوڊ-ري ٽيوب]] جهڙو آهي، پر تمام ننڍڙي پيماني تي.{{citation needed|date=January 2013}} === ڪوانٽم ڪمپيوٽر === {{main|ڪوانٽم ڪمپيوٽر}} ڪمپيوٽنگ لاءِ مڪمل طور نوان طريقا ڪوانٽمي ميڪانيات جي قانونن مان فائدو وٺندي ڪوانٽم ڪمپيوٽر تيار ڪن ٿا، جيڪي انتهائي تيز ڪوانٽمي الگورٿمن جي استعمال کي ممڪن بڻائين ٿا. ڪوانٽم ڪمپيوٽر وٽ ڪوانٽمي بِٽ (''Qubit'') نالي ياداشت هوندي آهي، جيڪا هڪ ئي وقت ڪيترين ئي حسابي عملن کي ممڪن بڻائي ٿي. نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن ۾ ڪيوبٽ کي هڪ يا وڌيڪ اليڪٽرانن جي اسپن جي ڪوانٽمي حالت ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهي اسپن يا ته نيم موصل ڪوانٽم ڊاٽ يا ڪنهن ڊوپنٽ ذريعي محدود ڪيا ويندا آهن.<ref name="achilli_position">{{cite journal |last1=Achilli |first1=Simona |last2=Le |first2=Nguyen H. |last3=Fratesi |first3=Guido |last4=Manini |first4=Nicola |last5=Onida |first5=Giovanni |last6=Turchetti |first6=Marco |last7=Ferrari |first7=Giorgio |last8=Shinada |first8=Takahiro |last9=Tanii |first9=Takashi |last10=Prati |first10=Enrico |title=Position-Controlled Functionalization of Vacancies in Silicon by Single-Ion Implanted Germanium Atoms |journal=Advanced Functional Materials|date=February 2021 |volume=31 |issue=21 |article-number=2011175 |doi=10.1002/adfm.202011175|arxiv=2102.01390v2|s2cid=231749540 }}</ref> === ريڊيو === [[نينوٽيوب]]ن تي ٻڌل [[نينوريڊيو]] تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |author=Jensen, K. |author2=Weldon, J. |author3=Garcia, H. |author4=Zettl A. |title=Nanotube Radio |journal=Nano Lett. |volume=7 |issue=11 |pages=3508–3511 |year=2007 |doi=10.1021/nl0721113 |pmid=17973438|bibcode = 2007NanoL...7.3508J }}</ref> === توانائي جي پيداوار === [[نينووائر]]ن ۽ ٻين نينو-بناوت وارن موادن جي استعمال بابت تحقيق جاري آهي، جنهن جو مقصد روايتي هموار سليڪان شمسي سيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا [[شمسي سيل]] تيار ڪرڻ آهي.<ref>{{cite journal |first=Bozhi |last=Tian |author2=Zheng, Xiaolin |author3=Kempa, Thomas J. |author4=Fang, Ying |author5=Yu, Nanfang |author6=Yu, Guihua |author7=Huang, Jinlin |author8=Lieber, Charles M. |title=Coaxial silicon nanowires as solar cells and nanoelectronic power sources |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=449 |issue=7164 |pages=885–889 |year=2007 |pmid=17943126 |doi=10.1038/nature06181|bibcode = 2007Natur.449..885T |s2cid=2688078 }}</ref> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته وڌيڪ ڪارائتي شمسي توانائي عالمي توانائيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. تحقيق اهڙن ڊوائيسن لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ بابت پڻ جاري آهي، جيڪي ''[[جاندار جسم اندر]]'' (''in vivo'') ڪم ڪن، جن کي حياتياتي نينو جنريٽر چيو وڃي ٿو. حياتياتي نينو جنريٽر هڪ [[نينوٽيڪنالاجي|نينوپيماني]] وارو [[برق-ڪيميا|برق-ڪيميائي]] ڊوائيس هوندو آهي، جيڪو [[فيول سيل]] يا [[گيلوانڪ سيل]] وانگر ڪم ڪندو آهي، پر توانائي جيئري جسم ۾ موجود [[رت جي گلوڪوز]] مان حاصل ڪندو آهي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن جسم [[کاڌي]] مان [[توانائي]] پيدا ڪري ٿو. ان مقصد لاءِ هڪ [[اينزائم]] استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو گلوڪوز مان [[اليڪٽران]] الڳ ڪري برقي ڊوائيسن لاءِ دستياب بڻائي ٿو. نظرياتي طور، هڪ سراسري انسان جو جسم حياتياتي نينو جنريٽر ذريعي لڳ ڀڳ 100 [[واٽ]] بجلي پيدا ڪري سگهي ٿو (يعني روزانو تقريباً 2000 خوراڪي ڪيلوريون).<ref>{{cite news | title=Power from blood could lead to 'human batteries' | date=August 4, 2003 | url =http://www.smh.com.au/articles/2003/08/03/1059849278131.html | work =Sydney Morning Herald | access-date = 2008-10-08 }}</ref> پر اهو اندازو صرف تڏهن درست هوندو جڏهن سمورو کاڌو بجليءَ ۾ تبديل ٿئي، جڏهن ته انساني جسم کي پنهنجي لاءِ به مسلسل توانائي گهربل هوندي آهي، تنهن ڪري عملي طور پيدا ٿيندڙ طاقت گهڻي گهٽ هوندي. اهڙي ڊوائيس مان پيدا ٿيندڙ بجلي جسم اندر لڳايل اوزارن (جهڙوڪ [[مصنوعي پيس ميڪر|پيس ميڪر]]) يا کنڊ تي هلندڙ [[نينوروبوٽڪس|نينوروبوٽن]] کي هلائي سگهي ٿي. حياتياتي نينو جنريٽرن بابت گهڻي تحقيق اڃا تجرباتي مرحلي ۾ آهي، جنهن ۾ [[پيناسونڪ]] جي نينوٽيڪنالاجي ريسرچ ليبارٽري اڳواڻ ادارن مان هڪ آهي. === طبي تشخيص === اهڙن نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياريءَ ۾ وڏي دلچسپي موجود آهي،<ref>{{cite journal |author1=LaVan, D.A. |author2=McGuire, Terry |author3=Langer, Robert |name-list-style=amp |title=Small-scale systems for in vivo drug delivery |journal= Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue=10 |pages=1184–1191 |year=2003 |pmid=14520404 |doi=10.1038/nbt876|s2cid=1490060 }}</ref><ref>{{cite journal|author=Grace, D.|title=Special Feature: Emerging Technologies|journal=Medical Product Manufacturing News.|volume=12|pages=22–23|year=2008|url=http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612173332/http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|archive-date=2008-06-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612173332/http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24 |date=2008-06-12 }}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Saito |title=Carbon Nanotubes for Next-Generation Electronics Devices |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=278 |pages=77–78 |year=1997 |doi=10.1126/science.278.5335.77 |issue=5335|s2cid=137586409 }}</ref> جيڪي حقيقي وقت ۾ [[حياتياتي ماليڪيول]]ن جي مقدار معلوم ڪري طبي تشخيص لاءِ استعمال ٿي سگهن،<ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Freitas Jr, Robert A. |author4=Hogg, Tad |name-list-style=amp |title=Nanorobot architecture for medical target identification |journal= Nanotechnology |volume=19|issue=1|pages=015103(15pp)|year=2008 |doi=10.1088/0957-4484/19/01/015103|bibcode = 2008Nanot..19a5103C |s2cid=15557853 }}</ref> ۽ اهڙي طرح [[نينوطب]] جي شعبي ۾ اچن.<ref>{{cite journal |last=Cheng |first=Mark Ming-Cheng |author2=Cuda, Giovanni |author3=Bunimovich, Yuri L |author4=Gaspari, Marco |author5=Heath, James R |author6=Hill, Haley D |author7=Mirkin,Chad A |author8=Nijdam, A Jasper |author9=Terracciano, Rosa |author10=Thundat, Thomas |author11=Ferrari, Mauro |title=Nanotechnologies for biomolecular detection and medical diagnostics |journal=[[Current Opinion in Chemical Biology]] |volume=10 |issue=1 |pages=11–19 |year=2006 |pmid=16418011 |doi=10.1016/j.cbpa.2006.01.006}}</ref> ان سان گڏ هڪ ٻيو تحقيقي رخ اهڙن نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياري آهي، جيڪي بنيادي حياتياتي تحقيق لاءِ انفرادي [[خليو|خلين]] سان رابطو ڪري سگهن.<ref>{{cite journal |first=F. |last=Patolsky |author2=Timko, B.P. |author3=Yu, G. |author4=Fang, Y. |author5=Greytak, A.B. |author6=Zheng, G. |author7=Lieber, C.M. |title=Detection, stimulation, and inhibition of neuronal signals with high-density nanowire transistor arrays |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=313 |issue=5790 |pages=1100–1104 |year=2006 |pmid=16931757 |doi=10.1126/science.1128640|bibcode = 2006Sci...313.1100P |s2cid=3178344 }}</ref> اهڙن ڊوائيسن کي [[نينوحساسو]] چيو ويندو آهي. نانواليڪٽرانڪس جي اهڙي ننڍڙي جسامت، جيڪا جسم اندر پروٽيومڪ سينسنگ لاءِ استعمال ٿئي، مستقبل ۾ صحت جي نگراني، بيمارين جي سروي ۽ دفاعي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ نوان طريقا مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Frist, W.H. |title=Health care in the 21st century |journal= N. Engl. J. Med. |volume=352 |issue=3 |pages=267–272 |year=2005 |doi=10.1056/NEJMsa045011 |pmid=15659726|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Zhang, M. |author4=Kretly, L.C. |name-list-style=amp |title=Nanorobot Hardware Architecture for Medical Defense |journal= Sensors |volume=8 |issue=5 |pages=2932–2958 |year=2008 |doi=10.3390/s8052932 |pmid=27879858 |pmc=3675524 |bibcode=2008Senso...8.2932C |url=http://www.mdpi.org/sensors/papers/s8052932.pdf|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Couvreur, P. |author2=Vauthier, C. |name-list-style=amp |title=Nanotechnology: intelligent design to treat complex disease |journal= Pharm. Res. |volume=23 |issue=7 |pages=1417–1450 |year=2006 |pmid=16779701 |doi=10.1007/s11095-006-0284-8|s2cid=1520698 |doi-access=free }}</ref> == حوالا == {{reflist|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite journal |last = Bennett |first = Herbert S. |author2 = Andres, Howard |author3 = Pellegrino, Joan |author4 = Kwok, Winnie |author5 = Fabricius, Norbert |author6 = Chapin, J. Thomas |title = Priorities for Standards and Measurements to Accelerate Innovations in Nano-Electrotechnologies: Analysis of the NIST-Energetics-IEC TC 113 Survey |journal = Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology |volume = 114 |issue = 2 |pages = 99–135 |date = March–April 2009 |url = http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/114/2/V114.N02.A03.pdf |doi = 10.6028/jres.114.008 |pmid = 27504216 |pmc = 4648624 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505095930/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/114/2/V114.N02.A03.pdf |archive-date = 2010-05-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505095930/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/114/2/V114.N02.A03.pdf |date=2010-05-05 }} * {{cite journal | last = Despotuli | first = Alexander |author2=Andreeva, Alexandra | title = A Short Review on Deep-Sub-Voltage Nanoelectronics and Related Technologies | journal = International Journal of Nanoscience | volume = 8 | issue = 4–5 | pages = 389–402 | date = August–October 2009 | doi = 10.1142/S0219581X09006328 |bibcode = }} * {{cite book |title=Nanometer CMOS ICs |year=2025 |author= Veendrick, H.J.M. |page= 700|publisher=Springer |isbn=978-3-031-64248-7 }} https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-64249-4/ * [https://nanohub.org/resources/6583 ''اليڪٽرانڪس جا بنياد'' بابت آن لائن ڪورس]، سپريو دتا (2008) * [https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/10440 ''Lessons from Nanoelectronics: A New Perspective on Transport''، ٻن حصن ۾، ٻيو ڇاپو]، سپريو دتا (2018) == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} *[https://snw2014.insight-outside.fr/minatec/ IEEE سليڪان نانواليڪٽرانڪس ورڪشاپ]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20120206014923/http://www.visel.net/goals/motivation-en اسپن اليڪٽرانڪس جو ورچوئل انسٽيٽيوٽ] *[https://web.archive.org/web/20070519185924/http://nanosatyadhar.webs.io/ نينوپيماني تي سنگل-والڊ ڪاربان نانوٽيوب جي اليڪٽرانڪس بابت ويب سائيٽ — نانواليڪٽرانڪس] *[https://engineering.purdue.edu/NRL/index.html نانواليڪٽرانڪس ۽ جديد VLSI تحقيق بابت ويب سائيٽ] *[https://cordis.europa.eu/fp7/ict/nanoelectronics/home_en.html يورپي ڪميشن، DG INFSO جي نانواليڪٽرانڪس يونٽ جي ويب سائيٽ] *[https://www.understandingnano.com/nanotechnology-electronics.html UnderstandingNano ويب سائيٽ تي نانواليڪٽرانڪس] *[http://www.physorg.com/search/nanoelectronics نانواليڪٽرانڪس — PhysOrg] {{Electronic systems}} {{Authority control}} [[Category:نانواليڪٽرانڪس]] h7fqh00yhksjueq8mqhiocwpe878vmz 0 99730 390730 390441 2026-07-04T05:23:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390730 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |date=22 March 2006 }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[پليڪس|PLECS]]، [[پي سم سافٽويئر|PSIM]]، [[اسپائس (اليڪٽرانڪس)|SPICE]]، [[ميٽ ليب]]/سميولنڪ ۽ [[اوپن ماڊليڪا]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> == استعمال == طاقتي اليڪٽرانڪس جا استعمال ننڍن [[سوئچڊ موڊ پاور سپلاءِ]]ن، [[AC اڊاپٽر]]ن، بيٽري چارجرن، آڊيو ايمپليفائرن، [[فلوريسنٽ ليمپ]] بيلسٽن، [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]ن ۽ ڊي سي موٽر ڊرائيوز (جيڪي پمپن، پنکڙين ۽ صنعتي مشينري کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) کان وٺي گيگاواٽ سطح جي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) برقي توانائي جي منتقلي وارن نظامن تائين پکڙيل آهن، جيڪي مختلف برقي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Reliance Electric 57C494 {{!}} Automation Industrial |url=https://57c494.com/blog |access-date=2024-01-10 |website=57c494.com |language=en}}</ref> طاقتي اليڪٽرانڪ نظام تقريباً هر اليڪٽرانڪ اوزار ۾ موجود هوندا آهن. مثال طور: * [[ڊي سي کان ڊي سي وارو ڪنورٽر]] اڪثر موبائل اوزارن (جهڙوڪ موبائل فون، PDA وغيره) ۾ استعمال ٿيندا آهن ته جيئن بيٽري جي وولٽيج ۾ تبديلي باوجود آئوٽ پُٽ وولٽيج مقرر قدر تي برقرار رهي. اهي ڪنورٽر برقي الڳائپ (اليڪٽريڪل آئسوليشن) ۽ [[پاور فيڪٽر]] جي درستگي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. [[پاور آپٽيمائزر]] به ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[شمسي فوٽووولٽائيڪ نظام]] يا [[هوائي ٽربائن]] مان توانائي جي حاصلات وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. * اي سي/ڊي سي ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) هر اُن اوزار ۾ استعمال ٿيندا آهن جيڪو مکيه بجليءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل هجي (جهڙوڪ ڪمپيوٽر، ٽيليويزن وغيره). اهي رڳو AC کي DC ۾ تبديل نٿا ڪن، پر ضرورت مطابق وولٽيج جي سطح پڻ تبديل ڪري سگهن ٿا. * [[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]] وولٽيج يا فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال طور بين الاقوامي پاور اڊاپٽر يا لائيٽ ڊمر). بجليءَ جي ورڇ وارن نيٽ ورڪن ۾ اهي [[يوٽيلٽي فريڪوئنسي]] 50 هرٽز ۽ 60 هرٽز وارن گرڊن جي وچ ۾ توانائي جي منتقلي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. * [[پاور انورٽر|ڊي سي/اي سي ڪنورٽر (انورٽر)]] بنيادي طور [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۽ [[هنگامي روشني]] جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. عام حالت ۾ مکيه بجلي ڊي سي بيٽري کي چارج ڪندي آهي، ۽ جيڪڏهن مکيه فراهمي بند ٿي وڃي ته انورٽر بيٽري جي ڊي سي توانائي کي مکيه وولٽيج واري اي سي بجلي ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. [[شمسي انورٽر]]، جن ۾ اسٽرنگ انورٽر، سينٽرل انورٽر ۽ [[شمسي مائڪرو انورٽر]] شامل آهن، [[فوٽووولٽائيڪ نظام]] جو اهم حصو آهن. موٽر ڊرائيو پمپن، بلورن، ۽ ڪپڙي، ڪاغذ، سيمينٽ سميت ٻين صنعتن جي ملن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي توانائي جي تبديلي سان گڏ حرڪت جي ڪنٽرول لاءِ به استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Bose_Motion_Control>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motion Control – Technology Status and Recent Trends|date=September–October 1993}}</ref> اي سي موٽرن لاءِ انهن ۾ [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]، [[موٽر سافٽ اسٽارٽر]] ۽ ايڪسائيٽيشن نظام شامل آهن.<ref name=Bose_Motor_Drives>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motor Drives Recent Progress and Perspective|date=February 2009}}</ref> [[هائبرڊ برقي گاڏي]]ن (HEVs) ۾ طاقتي اليڪٽرانڪس ٻن قسمن سان استعمال ٿيندي آهي: سيريز هائبرڊ ۽ پيرالل هائبرڊ. ٻنهي جي وچ ۾ فرق برقي موٽر ۽ [[اندروني احتراقي انجڻ]] (ICE) جي لاڳاپي ۾ هوندو آهي. برقي گاڏين ۾ گهڻو ڪري بيٽري چارج ڪرڻ لاءِ ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر ۽ گاڏي هلائڻ واري موٽر لاءِ ڊي سي/اي سي ڪنورٽر استعمال ٿيندا آهن. [[برقي گهڻ-يونٽ ريل گاڏي]]ون (EMU) توانائي حاصل ڪرڻ ۽ [[پلس-ويڊٿ ماڊيوليشن]] (PWM) ريڪٽيفائرن ذريعي ویکٽر ڪنٽرول لاءِ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار استعمال ڪن ٿيون. اهي ريل گاڏيون بجلي پاور لائينن مان حاصل ڪن ٿيون. لفٽ نظامن ۾ پڻ طاقتي اليڪٽرانڪس جو استعمال وڌي رهيو آهي، جتي [[ٿائرسٽر]]، انورٽر، [[مستقل مقناطيسي موٽر]] يا PWM ۽ روايتي موٽرن تي ٻڌل گڏيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Yano_Power_Electronics_Japan>{{cite journal|last=Yano|first=Masao|author2=Shigery Abe |author3=Eiichi Ohno |title=History of Power Electronics for Motor Drives in Japan|year=2004}}</ref> === انورٽر === عام طور تي انورٽر انهن استعمالن لاءِ ڪم ايندا آهن جتي برقي توانائي کي سڌي طرح ڊي سي مان اي سي يا اڻ سڌي طرح اي سي مان اي سي ۾ تبديل ڪرڻ ضروري هجي. ڊي سي کان اي سي ۾ تبديلي پاور ڪنڊيشننگ، هارمونڪ معاوضي، موٽر ڊرائيو، قابل تجديد توانائي کي گرڊ سان ڳنڍڻ ۽ [[خلائي جهازن تي شمسي پينل]]ن جي نظامن ۾ اهم آهي. برقي توانائي جي نظامن ۾ لائين ڪرنٽن ۾ موجود هارمونڪن کي ختم ڪرڻ گهڻو ڪري گهربل هوندو آهي. ان مقصد لاءِ VSI کي فعال پاور فلٽر طور استعمال ڪري هارمونڪ معاوضو مهيا ڪيو ويندو آهي. ماپيل لائين ڪرنٽن ۽ وولٽيجن جي بنياد تي ڪنٽرول نظام هر فيز لاءِ حوالياتي ڪرنٽ سگنل تيار ڪندو آهي، جيڪي فيڊ بيڪ ذريعي حقيقي ڪرنٽ سان ڀيٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ انورٽر اهڙا آئوٽ پُٽ ڪرنٽ پيدا ڪندو آهي، جيڪي هارمونڪن جو ازالو ڪن. هن ترتيب ۾ حقيقي توانائي خرچ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي سي لنڪ صرف هڪ ڪيپيسيٽر هوندو آهي، جنهن جو وولٽيج ڪنٽرول نظام مقرر سطح تي برقرار رکندو آهي.<ref name=Rashid3 /> ساڳئي ترتيب ۾ VAR معاوضو به ممڪن آهي، جنهن ۾ آئوٽ پُٽ ڪرنٽ لائين وولٽيج کان اڳ هوندو آهي، جنهن سان مجموعي [[پاور فيڪٽر]] بهتر ٿيندو آهي.<ref name=Trzynadlowski /> اسپتالن، هوائي اڏن ۽ ٻين اهڙين جڳهن تي، جتي بجليءَ جي فراهمي هر وقت ضروري هجي، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS) استعمال ڪئي ويندي آهي. اسٽينڊ بائي UPS ۾، مکيه گرڊ بند ٿيندي ئي انورٽر فوري طور ڪم شروع ڪندو آهي، بيٽرين مان توانائي وٺي ان کي استعمال لائق AC ۾ تبديل ڪندو آهي، جيستائين گرڊ بحال نه ٿئي يا بيڪ اپ جنريٽر آن نه ٿين. آن لائين UPS ۾ ريڪٽيفائر–ڊي سي لنڪ–انورٽر ترتيب استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا لوڊ کي ٽرانزينٽن ۽ هارمونڪن کان بچائيندي آهي. ڊي سي لنڪ سان متوازي بيٽري هميشه چارج ٿيل رهندي آهي، ۽ انورٽر جو آئوٽ پُٽ لو-پاس فلٽر ذريعي لوڊ تائين پهچندو آهي، جنهن سان اعليٰ معيار جي بجلي ۽ خللن کان آزادي حاصل ٿيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> اي سي موٽرن جي رفتار، ٽارڪ ۽ پوزيشن تي ڪنٽرول لاءِ مختلف قسم جا اي سي موٽر ڊرائيو تيار ڪيا ويا آهن. اهي يا ته [[اسڪيلر ڪنٽرول]] يا [[ويڪٽر ڪنٽرول]] تي ٻڌل هوندا آهن. اسڪيلر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ صرف اسٽيٽر ڪرنٽ يا وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيُوڊ تي ڪنٽرول هوندو آهي، تنهنڪري اهي پنکڙين ۽ ڪمپريسرن جهڙن استعمالن لاءِ مناسب آهن. ان جي ابتڙ، ويڪٽر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ ڪرنٽ ۽ وولٽيج جي تڪڙي قدرن تي مسلسل ڪنٽرول ممڪن هوندو آهي، جيڪو لفٽن ۽ برقي گاڏين جهڙن اعليٰ ڪارڪردگي وارن استعمالن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Rashid3 /> انورٽر ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿا. فوٽووولٽائيڪ نظامن ۾ PWM بنياد وارو VSI، فوٽووولٽائيڪ ماڊيول يا ايري مان پيدا ٿيندڙ ڊي سي توانائي حاصل ڪري ان کي اي سي وولٽيج ۾ تبديل ڪندو آهي، جيڪا لوڊ يا گرڊ سان ڳنڍي سگهجي ٿي. هوائي ٽربائنن ۾ به انورٽر استعمال ٿيندا آهن، جتي ٽربائن جي رفتار بدلجڻ سبب وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ڪڏهن ان جي مقدار به تبديل ٿيندي آهي. اهڙي حالت ۾ پيدا ٿيل وولٽيج کي پهرين ريڪٽيفاءِ ۽ پوءِ ٻيهر انورٽ ڪري مستحڪم فريڪوئنسي ۽ وولٽيج حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name=Rashid3 /> === سمارٽ گرڊ === [[سمارٽ گرڊ]] جديد [[برقي گرڊ]] آهي، جيڪو [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي مدد سان فراهم ڪندڙن ۽ استعمال ڪندڙن بابت معلومات پاڻمرادو گڏ ڪري ۽ ان تي عمل ڪري بجليءَ جي پيداوار ۽ ورڇ جي ڪارڪردگي، اعتبار، معاشي افاديت ۽ پائيداري کي بهتر بڻائيندو آهي.<ref>{{cite web | url =http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-17167.pdf | title = Pacific Northwest GridWise™ Testbed Demonstration Projects, Part I. Olympic Peninsula Project | access-date = 2014-01-15 | author = D. J. Hammerstrom|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://energy.gov/oe/technology-development/smart-grid | title = Smart Grid / Department of Energy | access-date = 2012-06-18 | author = U.S. Department of Energy}}</ref> [[هوائي ٽربائن]]ن ۽ آبي ٽربائنن ۾ [[انڊڪشن جنريٽر]]ن ذريعي پيدا ٿيندڙ بجليءَ جي فريڪوئنسي ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار پيدا ٿيل AC کي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) ۾ تبديل ڪندا آهن، جنهن کي پوءِ آساني سان ٽن-مرحلي واري اهڙي بجليءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا موجوده گرڊ سان هم آهنگ هجي. اهڙي طريقي سان گرڊ کي صاف بجلي ۽ وڌيڪ بهتر پاور فيڪٽر حاصل ٿيندو آهي. هوائي توانائي جي نظامن ۾ بهترين ٽارڪ گيئر باڪس يا سڌي ڊرائيو ٽيڪنالاجي سان حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪا طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي سائيز به گهٽائي سگهي ٿي.<ref name=Carrasco_Smart_Grid>{{cite journal|last=Carrasco|first=Juan Manuel|author2=Leopoldo Garcia Franquelo |author3=Jan T. Bialasiewecz |author4=Eduardo Galvan |author5=Ramon C. Portillo Guisado |author6=Ma. Angeles Martin Prats |author7=Jose Ignacio Leon |author8=Narciso Moreno-Alfonso |title=Power-Electronic Systems for the Grid Integration of Renewable Sources: A Survey |journal=IEEE Transactions on Industrial Electronics|date=August 2006|volume=53|issue=4|page=1002|doi=10.1109/tie.2006.878356|citeseerx=10.1.1.116.5024|s2cid=12083425}}</ref> [[فوٽووولٽائيڪ سيل]]ن مان پيدا ٿيندڙ برقي توانائي به طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي مدد سان استعمال لائق بڻائي ويندي آهي. اها توانائي عام طور [[شمسي انورٽر]] ذريعي تبديل ڪئي ويندي آهي. شمسي انورٽر ٽن قسمن جا هوندا آهن: مرڪزي، ماڊيول-ضم ٿيل (ماڊيول-انٽيگريٽيڊ) ۽ اسٽرنگ انورٽر. مرڪزي انورٽر سڄي فوٽووولٽائيڪ فارم لاءِ هڪ ئي هنڌ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ماڊيول-ضم ٿيل ۽ اسٽرنگ انورٽر مختلف ترتيبن ۾ استعمال ٿيندا آهن، خاص طور جڏهن شمسي پينل مختلف رخن ڏانهن لڳل هجن.<ref name=Carrasco_Smart_Grid /> طاقتي اليڪٽرانڪس بجلي فراهم ڪندڙ ادارن کي رهائشي ۽ تجارتي [[شمسي توانائي]] جي تيزي سان وڌندڙ پيداوار سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ به مدد ڏيندي آهي. جرمني، هوائي، ڪيليفورنيا ۽ نيو جرسي جهڙن علائقن ۾ نون شمسي نظامن جي منظوري کان اڳ تفصيلي مطالعي جي ضرورت پوي ٿي. ننڍي پيماني تي لڳايل ذهين ڪنٽرول وارا اوزار بجليءَ جي وهڪري جي نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ ورهايل ڍانچو مهيا ڪن ٿا. روايتي برقي-ميخانياتي اوزار، جهڙوڪ [[ڪيپيسيٽر بئنڪ]] يا [[وولٽيج ريگيوليٽر]]، سب اسٽيشنن تي وولٽيج کي ترتيب ڏيڻ لاءِ گهڻو وقت وٺندا آهن، جڏهن ته سمارٽ گرڊ تي ٻڌل ريگيوليٽر وڌيڪ تيز ۽ اثرائتا هوندا آهن.<ref name=tr1401>{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=https://www.technologyreview.com/2014/01/21/174504/power-electronics-smooth-solar-transition/ |title=Power Electronics Could Help Grid and Solar Power Get Along &#124; MIT Technology Review |publisher=Technologyreview.com |date= 2014-01-21|access-date=2014-01-22}}</ref> هڪ ٻي طريقي ۾، اولهه آمريڪا جي 16 بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي گروهه ''ويسٽرن اليڪٽرڪ انڊسٽري ليڊرز'' گهرن ۾ "سمارٽ انورٽر" جي لازمي استعمال جي سفارش ڪئي. اهي اوزار ڊي سي کي گهريلو اي سي ۾ تبديل ڪرڻ سان گڏ بجليءَ جي معيار کي به بهتر بڻائين ٿا، ۽ گهڻي قيمت وارن يوٽيلٽي اپگريڊن جي ضرورت کي گهٽ خرچ تي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name=tr1401 /> == پڻ ڏسو == * [[گهڻ-پورٽ طاقتي اليڪٽرانڪ انٽرفيس]] * [[FET ايمپليفائر]] * [[طاقت انتظام گڏيل سرڪٽ]] * [[آر ايف طاقتي ايمپليفائر]] == نوٽس == {{reflist|33em}} == حوالا == * {{Cite book |last=Batarseh |first=Issa |url={{google books|plainurl=y|id=TZZ9QgAACAAJ}}|title=Power Electronic Circuits |date=2004 |publisher=John Wiley |isbn=978-0-471-45228-7 |language=en|authorlink=Issa Batarseh}} * {{cite book|url= https://mazumder.lab.uic.edu/wp-content/uploads/sites/504/2021/03/Ch29.pdf|access-date=2024-09-09 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-99216-9|first=S.K. |last=Mazumder|title=High-Frequency Inverters: From Photovoltaic, Wind, and Fuel-Cell based Renewable- and Alternative-Energy DER/DG Systems to Battery based Energy-Storage Applications|date=21 December 2023 }} * {{Cite book |last=Gurevich |first=Vladimir |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315218809 |title=Electronic Devices on Discrete Components for Industrial and Power Engineering |date=2018-10-08 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315218809 |isbn=978-1-315-21880-9}} * {{Cite book |date=2009-09-27 |title=Application Manual IGBT- and MOSFET-power modules|url=http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |access-date=2024-09-09 |editor= Semikron|first1= Ulrich |last1=Nicolai |first2=Tobias |last2=Reimann |first3=Jürgen |last3=Petzoldt |first4=Josef |last4=Lutz |edition=1 |publisher=ISLE Verlag|isbn=978-3-932633-24-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927060227/http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |archive-date=2009-09-27 }} * {{cite book |first1=R. W. |last1=Erickson |first2=D. |last2=Maksimovic |title=Fundamentals of Power Electronics |edition=2 |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-7923-7270-0 |url=http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html |access-date=2026-07-01 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218085956/http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html |url-status=dead }} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2= Ulrich Nicolai|surname3= Werner Tursky|surname4= Tobias Reimann|title=Applikationshandbuch 2010 |edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2010|isbn=978-3-938843-56-7|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_Applikationshandbuch_Leistungshalbleiter.pdf|format= PDF-Version}} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2=Ulrich Nicolai|surname3=Werner Tursky|surname4=Tobias Reimann|title=Application Manual 2011|edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2011|isbn=978-3-938843-66-6|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|format=PDF-Version|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903030232/http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|archive-date=2013-09-03}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{portal bar|اليڪٽرانڪس|ٽيڪنالاجي}} {{Commons category|طاقتي اليڪٽرانڪس}} {{Authority control}} {{Electronic systems}} [[زمرو:طاقتي اليڪٽرانڪس| ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس صنعت]] 5qdqcna2ojxkueht996ggtpucvc54ct 0 99732 390713 390637 2026-07-04T00:37:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390713 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== === قديم پٿر جو دور === ايران ۾ سڀ کان قديم آثار قديمه جا نمونا ڪشف رود ۽ گنج پار جي جڳهن مان مليا آهن جيڪي <small>1,00,000</small> سال اڳ وچين پٿر جي دور جا آهن.{{r|Brit_AncientIran}} نيندرٿلز پاران ٺاهيل پٿر جا اوزار پڻ مليا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> وچين پيليوليٿڪ دور سان تعلق رکندڙ نيندرٿلز جا وڌيڪ ثقافتي آثار آهن، جيڪي خاص طور تي زگروس علائقي ۾ (مرڪزي ايران ۾ گهٽ) ڪوبه، ڪنجي، بسيتون غار، تمتما، واروسي ۽ يفته غار جهڙن هنڌن تي مليا آهن.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> 1949 ۾، ڪارلٽن ايس ڪون پاران بسيتون غار ۾ نيندرٿل جا باقيات دريافت ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> اپر پيليوليٿڪ ۽ ايپي پيليوليٿڪ دورن جا ثبوت خاص طور تي ڪرمانشاهه ۽ خرم آباد جي غارن ۾ زگروس جبلن ۽ پيرانشهر، البرز ۽ وچ ايران ۾ ڪجهه هنڌن تان معلوم ٿين ٿا. هن عرصي دوران، ماڻهن ايران ۾ پٿر جي فن ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref> === نئين پٿر جي دور کان ٽامي جي دور === {{See also|ايراني شڪاري گڏ ڪندڙ|هند-ايراني}} 11هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا گولان جهڙيون ابتدائي زرعي<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref> برادريون ۽ 9هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا بونت <ref name=":0">{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref>(ايلام جو سڀ کان قديم ڳوٺ) جهڙيون آباديون زگروس جبلن ۾ ۽ ان جي چوڌاري وڌڻ لڳيون.<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref> تقريبن ساڳئي وقت، گنج دره ۾ قديم ترين ڄاتل سڃاتل مٽيءَ جا برتن ۽ ماڊل ٿيل انساني ۽ جانورن جا ٽيراڪوٽا مجسما پيدا ڪيا ويا. {{r|MMA_IranTLine_1}} ڪرمانشاه صوبي ۾ ٽيپي سراب مان <small>10,000</small> سال پراڻا انساني ۽ جانورن جا مجسما ٻين ڪيترن ئي قديم نوادرات جي وچ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> ايران جو ڏکڻ-اولهه حصو زرخيز چنڊ جو حصو هو جتي انسانيت جي پهرين وڏين فصلن مان گھڻا پوکيا ويندا هئا، سوسا جهڙن ڳوٺن ۾ (جتي هڪ آبادڪاري پهريون ڀيرو ممڪن طور تي <small>4395</small> قبل مسيح جي شروعات ۾ قائم ڪئي وئي هئي) ۽ چوغا مش جهڙيون آباديون،{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} <ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> جيڪي <small>6800</small> قبل مسيح جون آهن؛ زگروس جبلن ۾ کوٽيل <small>7,000</small> سال پراڻي شراب جا ٿانوَ مليا آهن (هاڻي پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ آهن)<ref name=":0" /> ۽ <small>7,000</small> سال پراڻين آبادين جا کنڊر جهڙوڪ ٽيپي سيالڪ ان جو وڌيڪ ثبوت آهن. ٻه مکيه نيوليٿڪ ايراني آباديون گنج دره ۽ فرضي زائنده درياءَ جي ثقافت هيون.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> === برونز ايج: === {{further|منان|4=ڪورا-اراڪس ڪلچر|5=اڪادي سلطنت|6=ڪاسائٽس}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|ايران جي گوا ٽيپي مان 2 ملينيم قبل مسيح جو منظر رکندڙ سلنڈر]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|چوغا زنبيل ميسوپوٽيميا کان ٻاهر موجود ڪجهه زگورات مان هڪ آهي ۽ دنيا ۾ بهترين محفوظ مثال سمجهيو ويندو آهي.]] ڪورا-اراڪسس ڪلچر (تقريبن 3400 ق.م- 2000 ق.م) اتر اولهه ايران کان وٺي قفقاز ۽ اناطوليا جي پاڙيسري علائقن تائين پکڙيل هو. سوسا ايران ۽ دنيا جي قديم ترين ڄاتل سڃاتل آبادين مان هڪ آهي. آثار قديمه جي ماهرن ۾ عام خيال اهو آهي ته. سوسا سومري شهر رياست اروڪ جو هڪ واڌارو هو. تنهن ڪري ميسوپوٽيميا جي ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي شامل ڪيو ويو. ان جي بعد جي تاريخ ۾. سوسا ايلام جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. جيڪو 4000 ق.م ۾ قائم ٿيل هڪ رياست جي طور تي ابھريو. ايراني پليٽ فارم تي درجنين پراگاڻيڪ سائيٽون پڻ آهن جيڪي چوٿين ملينيم قبل مسيح ۾ قديم ثقافتن ۽ شهري آبادين جي وجود جي نشاندهي ڪن ٿيون. ايراني پليٽ فارم تي ابتدائي تهذيبن مان هڪ ڪرمان صوبي ۾ ڏکڻ اوڀر ايران ۾ جيروفٽ ڪلچر هو. ايران اولهه ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوادرات سان مالا مال آثار قديمه وارن هنڌن مان هڪ آهي. جيروفٽ ۾ آثار قديمه جي کوٽائي جي نتيجي ۾ چوٿين صدي قبل مسيح سان تعلق رکندڙ ڪيتريون ئي شيون دريافت ٿيون. اتي جانورن، افسانوي شخصيتن ۽ تعميراتي نقشن جي انتهائي مخصوص نقاشي سان سينگاريل شيون وڏي مقدار ۾ آهن. شيون ۽ انهن جي علامت نگاري کي منفرد سمجهيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪلورائيٽ، هڪ گرين-سائي نرم پٿر مان ٺهيل آهن؛ ٻيا ٽامي، ڪانسي، ٽيراڪوٽا، ۽ حتي لاپيس لازولي ۾ آهن. سائيٽن تي تازين کوٽائي دنيا جي قديم ترين لکت پيدا ڪئي آهي جيڪا ميسوپوٽيميا جي لکت کان اڳ جي تاريخ آهي.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref> ابتدائي لوهه جي دور ۾ ايراني ماڻهن جي ظهور کان اڳ ايراني پليٽ فارم تي ڪيتريون ئي ٻيون قديم تهذيبون جا رڪارڊ موجود آهن. ابتدائي ڪانسي جي دور ۾ منظم شهري رياستن ۾ شهري آباديءَ جو عروج ۽ ويجهو اوڀر ۾ لکڻ جي ايجاد (يوروڪ دور) ڏٺي وئي. جڏهن ته ڪانسي جي دور ۾ ايلام شروعاتي وقت کان لکڻ جو استعمال ڪيو، پروٽو-ايلامائيٽ رسم الخط اڻ پڙهيل رهي ٿو، ۽ سمير کان ايلام بابت رڪارڊ گهٽ آهن. روسي تاريخدان ايگور ايم. ڊياڪونوف جو چوڻ آهي ته ايران جا جديد رهواسي بنيادي طور تي غير هند-يورپي گروهن جي اولاد آهن، خاص طور تي ايراني پليٽو جي ايران کان اڳ جي رهاڪن جي. [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913184019/http://www.wdl.org/en/item/2399 |date=2017-09-13 }} from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] ej0yuvin3c43mrft9d6x15n6b0i0u47 0 99736 390737 390553 2026-07-04T05:52:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390737 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> == مرمت == ٺاهيندڙ ڪمپنيون عام طور ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي جزوي سطح (Component-level) تي مرمت جي سهولت فراهم نه ڪنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن هڪ جز جي خرابي ڳولڻ ۽ ان کي درست ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ سڄو بورڊ مٽائڻ وڌيڪ سستو ۽ تيز هوندو آهي. بورڊ-سطح جي مرمت دوران ٽيڪنيشن اهو معلوم ڪندو آهي ته ڪهڙي [[ڇپيل سرڪٽ اسيمبلي]] (PCA) ۾ خرابي موجود آهي، پوءِ ان سڄي بورڊ کي تبديل ڪيو ويندو آهي. هي طريقو ٺاهيندڙن لاءِ معاشي لحاظ کان فائديمند آهي، پر ان سان مادي وسيلن جو وڏو زيان ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سوين صحيح ڪم ڪندڙ جزن تي مشتمل هڪ سرڪٽ بورڊ رڳو ڪنهن هڪ ننڍڙي ۽ سستي جز، جهڙوڪ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]] يا [[ڪيپيسيٽر]]، جي خراب ٿيڻ سبب رد ڪري نئون لڳايو ويندو آهي. اهڙو عمل [[برقي فضلو]] (E-waste) وڌائڻ جي اهم سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=Mark |last2=Rawtani |first2=Jawahar |last3=Patil |first3=Dinesh |title=Practical Troubleshooting of Electrical Equipment and Control Circuits |chapter=Appendix B - Troubleshooting |date=2004 |doi=10.1016/b978-075066278-9/50009-3 |pages=196–212 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7506-6278-9 }}</ref> == قانون سازي == {{Main|خطرناڪ مادّن جي پابندي بابت هدايتنامو|چين رو ايڇ ايس}} ڪيترن ئي ملڪن (جن ۾ [[يورپي واحد منڊي]] جا سڀئي رڪن،<ref>{{cite web |title=EURLex – 02011L0065-20140129 – EN – EUR-Lex |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107005501/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |archive-date=January 7, 2016 |website=Eur-lex.europa.eu |access-date=July 3, 2015 }}</ref> [[برطانيا]]،<ref>{{Cite web |date=December 4, 2012 |title=The Restriction of the Use of Certain Hazardous Substances in Electrical and Electronic Equipment Regulations 2012 |url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3032/contents |website=legislation.gov.uk |access-date=March 31, 2022 }}</ref> [[ترڪي]] ۽ [[چين]] شامل آهن)، قانون سازي تحت برقي سامان ۾ [[سيهو]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو]] جي استعمال تي پابندي لڳايل آهي. تنهنڪري انهن ملڪن ۾ وڪرو ٿيندڙ PCBن جي تياري لاءِ سيهي کان پاڪ (Lead-free) پيداوار جا طريقا ۽ سيهي کان پاڪ سولڊر استعمال ڪرڻ لازمي آهي، ۽ انهن تي لڳايل برقي جزن کي پڻ انهن قانوني گهرجن مطابق هجڻ ضروري آهي.<ref>{{cite web |title=How Does Lead Affect Our Environment? |date=2019 |work=Pollutants and Toxicants: Environmental Lead (Pb) |publisher=Department of Environmental Quality, State of Michigan |url=https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419043337/https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-date=April 19, 2019 }}</ref><ref>{{cite web |work=RoHS Compliance Guide |title=FAQ on RoHS Compliance |url=https://www.rohsguide.com/rohs-faq.htm }}</ref> حفاظتي معيار '''UL 796''' انهن ڇپيل وائرنگ بورڊن لاءِ جزوي حفاظتي گهرجون بيان ڪري ٿو، جيڪي مختلف اوزارن يا برقي آلات ۾ جز طور استعمال ٿيندا آهن. هن معيار تحت جاچ دوران باهه پڪڙڻ جي صلاحيت، وڌ ۾ وڌ [[هلائڻ جو گرمي پد]]، برقي رستن تي ڪرنٽ جي وهڪري (Electrical Tracking)، گرمي سبب شڪل ۾ تبديلي، ۽ زنده برقي حصن کي سڌي ريت سهارو ڏيڻ جهڙين خاصيتن جو جائزو ورتو ويندو آهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[بريڊ بورڊ]] * [[بي ٽي-ايپوڪسي]] — PCB ۾ استعمال ٿيندڙ رال * [[تصديق ٿيل رابطي جو ڊزائنر]] — PCB ڊزائنرن لاءِ پيشاور اهليت * [[اوڪيم عمل]] — سولڊر کان سواءِ سرڪٽ بورڊ تيار ڪرڻ جو طريقو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{anchor|Guide}}{{cite web |title=PCB Fabrication Data - Design to Fabrication Data Transfer |author-first=Karel |author-last=Tavernier |version=V6 |date=September 2015 |url=http://www.ucamco.com/files/downloads/file/130/pcb_fabrication_a_guide_20150107.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308070109/https://www.ucamco.com/files/downloads/file_en/130/pcb-fabrication-data-a-guide_en.pdf?6f1ad339fbbb654d75d8b25bc426d2c3 |archive-date=March 8, 2022 |access-date=May 9, 2022 }} * {{cite web |last=Colotti |first=James |date=2022 |title=Analog, RF and EMC Considerations in Printed Wiring Board (PWB) Design |version=Revision 5 |publisher=[[آئي اي اي اي]]، لانگ آئيلينڊ سيڪشن |url=https://ieee.li/pdf/viewgraphs/analog-rf-emc-considerations-pwb-design.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220508092311/https://ieee.li/pdf/viewgraphs/analog-rf-emc-considerations-pwb-design.pdf |archive-date=May 8, 2022 |access-date=May 9, 2022 }} {{Wikibooks|Practical Electronics|PCB Layout}} {{Wikibooks|Practical Electronics|PCB Layout#Holes|ٿرو-هول جزن لاءِ سوراخن جا ماپ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Printed circuit boards}} {{Digital electronics}} {{Computer science}} {{Authority control}} [[زمرو:برقي انجنيئرنگ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس جا بنيادي مادا]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس جي صنعتڪاري]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ]] [[زمرو:ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي صنعتڪاري]] pd7xlai6bjokaah2q7npfe8dv4wyt1x 0 99737 390719 390572 2026-07-04T02:57:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 390719 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[گہري-سطحي عارضي اسپيڪٽروسڪوپي]] (DLTS) * [[متڪامل سرڪٽ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اعتماديت]] * [[شون اسڪينڊل]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] * [[برقي ڊزائن خودڪاري]] (EDA) * [[تمام وڏي پيماني واري متڪامل سازي|VLSI]] == حوالا == {{Reflist}} {{Refbegin}} * {{cite book |author1=Muller, Richard S. |author2=Theodore I. Kamins |name-list-style=amp |title=Device Electronics for Integrated Circuits |year=1986 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-88758-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/deviceelectronic00mull}} {{Refend}} {{Electronic components}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] 6ma80xjj09acka5jlvtjjp9lj7b6xro 390770 390719 2026-07-04T09:40:27Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390770 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[گہري-سطحي عارضي اسپيڪٽروسڪوپي]] (DLTS) * [[متڪامل سرڪٽ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اعتماديت]] * [[شون اسڪينڊل]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] * [[برقي ڊزائن خودڪاري]] (EDA) * [[تمام وڏي پيماني واري متڪامل سازي|VLSI]] == حوالا == {{Reflist}} {{Refbegin}} * {{cite book |author1=Muller, Richard S. |author2=Theodore I. Kamins |name-list-style=amp |title=Device Electronics for Integrated Circuits |year=1986 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-88758-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/deviceelectronic00mull}} {{Refend}} {{Electronic components}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] d0xrfs58fo9ypa8hlp2qkxqb4gjkdaz 390773 390770 2026-07-04T09:41:32Z Memon2025 21315 /* */ 390773 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[گہري-سطحي عارضي اسپيڪٽروسڪوپي]] (DLTS) * [[متڪامل سرڪٽ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اعتماديت]] * [[شون اسڪينڊل]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] * [[برقي ڊزائن خودڪاري]] (EDA) * [[تمام وڏي پيماني واري متڪامل سازي|VLSI]] == حوالا == {{Reflist}} {{Refbegin}} * {{cite book |author1=Muller, Richard S. |author2=Theodore I. Kamins |name-list-style=amp |title=Device Electronics for Integrated Circuits |year=1986 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-88758-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/deviceelectronic00mull}} {{Refend}} {{Electronic components}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] pykudjdhn3t6ht9we5lb5imp7cep6dj 390775 390773 2026-07-04T09:43:54Z Memon2025 21315 /* */ 390775 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمئنيئم|جرمينيم]]، [[گئليئم|گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[گہري-سطحي عارضي اسپيڪٽروسڪوپي]] (DLTS) * [[متڪامل سرڪٽ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اعتماديت]] * [[شون اسڪينڊل]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] * [[برقي ڊزائن خودڪاري]] (EDA) * [[تمام وڏي پيماني واري متڪامل سازي|VLSI]] == حوالا == {{Reflist}} {{Refbegin}} * {{cite book |author1=Muller, Richard S. |author2=Theodore I. Kamins |name-list-style=amp |title=Device Electronics for Integrated Circuits |year=1986 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-88758-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/deviceelectronic00mull}} {{Refend}} {{Electronic components}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيسز]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] t614u1mwocdagrx9ssxi0fm419j2vlw 0 99740 390653 390648 2026-07-03T13:09:29Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390653 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] mu9hd1d3zcxzovjvmx70vdn7elliyjd 390654 390653 2026-07-03T13:12:38Z Ibne maryam 17680 390654 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] gdguy9hg33bm4ia5mpbh35hhzxu44sf 390656 390654 2026-07-03T13:15:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 390656 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] mp8qa6tt3gyjvo1ktxnftsvn34gtgl9 390657 390656 2026-07-03T13:18:22Z Ibne maryam 17680 390657 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== {{Main|Geological history of North America|History of Native Americans in the United States|Pre-Columbian era}} {{See also|Native Americans in the United States}} [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|Approximate location of the ice-free corridor and specific Paleoindian sites, according to the [[Clovis theory]]]] It is not definitively known how or when Native Americans first [[Settlement of the Americas|settled the Americas]]. The prevailing theory proposes that people from [[Eurasia]] followed [[Game (hunting)|game]] across [[Beringia]], a [[land bridge]] that connected [[Siberia]] to present-day [[Alaska]] during the [[Last Glacial Period|Ice Age]], and then spread southward, perhaps as early as 30,000 years ago.<ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> These early inhabitants, called [[Paleo-Indians]], soon diversified into hundreds of culturally distinct groups. ===Paleo-Indians=== {{Main|Pre-Columbian North America}} [[File: North American cultural areas.png|thumb|The [[cultural area]]s of [[pre-Columbian North America]], according to [[Alfred Kroeber]]]] By 10,000 BCE, humans had already been well-established throughout North America. Originally, Paleo-Indians hunted Ice Age [[megafauna]] like [[mammoth]]s, but as they began to go extinct, people turned instead to [[bison]] as a food source, and later foraging for berries and seeds. Paleo-Indians in central Mexico were the first in the Americas to farm, around 8,000 BCE. Eventually, the knowledge began to spread northward. By 3,000 BCE, corn was being grown in the valleys of [[Arizona]] and [[New Mexico]], followed by primitive [[irrigation]] systems and, by 300 BCE, early villages of the [[Hohokam]].{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} One of the earlier cultures in the present-day United States was the [[Clovis culture]] (9,100 to 8,850 BCE), who are primarily identified by the use of fluted [[spear]] points called the [[Clovis point]]. The [[Folsom culture]] was similar, but is marked by the use of the [[Folsom point]]. A later migration around 8,000 BCE included [[Na-Dene]]-speaking peoples, who reached the [[Pacific Northwest]] by 5,000 BCE.<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> From there, they migrated along the [[West Coast of the United States|Pacific Coast]] and into the interior.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> Another group, the [[Oshara tradition]] people, who lived from 5,500 BCE to 600 CE, were part of the [[Archaic Southwest]]. ===Mound builders and pueblos=== {{Main|Mound Builders|Ancestral Puebloans}} [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===Northwest and northeast=== {{Main|Indigenous peoples of the Eastern Woodlands|Indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast}} [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|The ''K'alyaan'' [[Totem pole]] of the [[Tlingit]] Kiks.ádi Clan, erected at [[Sitka National Historical Park]] to commemorate the lives lost in the [[Battle of Sitka]] in 1804]] The [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> ===Native Hawaiians=== {{Main|Ancient Hawaii|Hawaiian Kingdom}} The exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===Puerto Rico=== {{Main|History of Puerto Rico|Taino}} The island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] lw3yoz3ib3hto8jrxgtyyq94w51aiys 390658 390657 2026-07-03T13:27:49Z Ibne maryam 17680 /* اصلوڪي آمريڪن جو دور */ 390658 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|The [[cultural area]]s of [[pre-Columbian North America]], according to [[Alfred Kroeber]]]] By 10,000 BCE, humans had already been well-established throughout North America. Originally, Paleo-Indians hunted Ice Age [[megafauna]] like [[mammoth]]s, but as they began to go extinct, people turned instead to [[bison]] as a food source, and later foraging for berries and seeds. Paleo-Indians in central Mexico were the first in the Americas to farm, around 8,000 BCE. Eventually, the knowledge began to spread northward. By 3,000 BCE, corn was being grown in the valleys of [[Arizona]] and [[New Mexico]], followed by primitive [[irrigation]] systems and, by 300 BCE, early villages of the [[Hohokam]].{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} One of the earlier cultures in the present-day United States was the [[Clovis culture]] (9,100 to 8,850 BCE), who are primarily identified by the use of fluted [[spear]] points called the [[Clovis point]]. The [[Folsom culture]] was similar, but is marked by the use of the [[Folsom point]]. A later migration around 8,000 BCE included [[Na-Dene]]-speaking peoples, who reached the [[Pacific Northwest]] by 5,000 BCE.<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> From there, they migrated along the [[West Coast of the United States|Pacific Coast]] and into the interior.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> Another group, the [[Oshara tradition]] people, who lived from 5,500 BCE to 600 CE, were part of the [[Archaic Southwest]]. ===Mound builders and pueblos=== {{Main|Mound Builders|Ancestral Puebloans}} [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===Northwest and northeast=== {{Main|Indigenous peoples of the Eastern Woodlands|Indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast}} [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|The ''K'alyaan'' [[Totem pole]] of the [[Tlingit]] Kiks.ádi Clan, erected at [[Sitka National Historical Park]] to commemorate the lives lost in the [[Battle of Sitka]] in 1804]] The [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> ===Native Hawaiians=== {{Main|Ancient Hawaii|Hawaiian Kingdom}} The exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===Puerto Rico=== {{Main|History of Puerto Rico|Taino}} The island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] dgnjzpd8z096meaqz6mp0vqmygecdud 390659 390658 2026-07-03T13:50:19Z Ibne maryam 17680 /* اصلوڪي آمريڪن جو دور */ 390659 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===Northwest and northeast=== {{Main|Indigenous peoples of the Eastern Woodlands|Indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast}} [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|The ''K'alyaan'' [[Totem pole]] of the [[Tlingit]] Kiks.ádi Clan, erected at [[Sitka National Historical Park]] to commemorate the lives lost in the [[Battle of Sitka]] in 1804]] The [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> ===Native Hawaiians=== {{Main|Ancient Hawaii|Hawaiian Kingdom}} The exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===Puerto Rico=== {{Main|History of Puerto Rico|Taino}} The island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 8emg7389zm8y3h3j51waxoq6ik00ta2 390726 390659 2026-07-04T05:02:16Z Ibne maryam 17680 /* Northwest and northeast */ 390726 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا. هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا. [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> ===Native Hawaiians=== {{Main|Ancient Hawaii|Hawaiian Kingdom}} The exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===Puerto Rico=== {{Main|History of Puerto Rico|Taino}} The island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] prpdg5e2hyn49s6ed6zzlfi5em20beq 390727 390726 2026-07-04T05:06:05Z Ibne maryam 17680 /* Native Hawaiians */ 390727 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا. هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا. [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري <small>940</small> ۽ <small>1130</small> عيسوي جي وچ ۾ ٿي هئي. <small>1200</small> عيسوي جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو 600 سال کان پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ ٿي ويندو. برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي 1778 ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا، ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ جي گروپ جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪندي، ۽ آخرڪار پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪندي. exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===Puerto Rico=== {{Main|History of Puerto Rico|Taino}} The island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] ag1zwncrsggnkziu1fj8iqifvcbsp4p 390728 390727 2026-07-04T05:07:08Z Ibne maryam 17680 /* Puerto Rico */ 390728 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا. هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا. [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري <small>940</small> ۽ <small>1130</small> عيسوي جي وچ ۾ ٿي هئي. <small>1200</small> عيسوي جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو 600 سال کان پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ ٿي ويندو. برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي 1778 ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا، ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ جي گروپ جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪندي، ۽ آخرڪار پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪندي. exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> === پورٽو ريڪو === پورٽو ريڪو جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سالن کان آباد آهي. اورٽوائرائيڊ ڪلچر سان شروع ڪندي، مقامي آبادي جي جاءِ وٺڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ مقامي لڏپلاڻ جون لڳاتار نسلون آيون. سال تائين 1000 اراواڪ ماڻهو ڏکڻ آمريڪا کان island of Puerto Rico has been settled for at least 4,000 years. Starting with the [[Ortoiroid culture]], successive generations of native migrations arrived replacing or absorbing local populations. By the year 1000 [[Arawak]] people had arrived from South America via the [[Lesser Antilles]]; these settlers would become the [[Taíno]] encountered by the Spanish in 1493. Upon European contact a native population between 30,000 and 60,000 was likely, led by a single chief called a [[Cacique]].<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> Colonization resulted in the decimation of the local inhabitants due to the harsh [[Encomienda]] system and epidemics caused by Old World diseases. Puerto Rico would remain a part of Spain until American annexation in 1898.<ref name="Rouse 1992" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] lm1veebt3wse0o17rlw86a4veviocaf 390729 390728 2026-07-04T05:18:05Z Ibne maryam 17680 /* پورٽو ريڪو */ 390729 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا. هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا. [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري <small>940</small> ۽ <small>1130</small> عيسوي جي وچ ۾ ٿي هئي. <small>1200</small> عيسوي جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو 600 سال کان پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ ٿي ويندو. برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي 1778 ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا، ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ جي گروپ جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪندي، ۽ آخرڪار پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪندي. exact date for the settling of Hawaii is disputed but the first settlement most likely took place between 940 and 1130 CE.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Around 1200 CE, [[Tahitians|Tahitian]] explorers found and began settling the area. This marked the rise of the Hawaiian civilization, which would be largely separated from the rest of the world until the arrival of the British 600 years later.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> Europeans under the British explorer [[James Cook]] arrived in the Hawaiian Islands in 1778, and within five years of contact, European military technology would help [[Kamehameha I]] conquer most of the island group, and eventually unify the islands for the first time, establishing the [[Hawaiian Kingdom]].<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> === پورٽو ريڪو === پورٽو ريڪو جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ <small>4,000</small> سالن کان آباد آهي. اورٽورائيڊ ڪلچر سان شروع ڪندي، مقامي آبادي جي جاءِ وٺڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ مقامي لڏپلاڻ جون لڳاتار نسلون آيون. <small>1000ع</small> تائين اراواڪ ماڻهو ڏکڻ آمريڪا کان اينٽيلس ذريعي هتان پهتا؛ هي آبادگار <small>1493</small>ع ۾ اسپيني ماڻهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٽائنو بڻجي ويا. يورپي رابطي وقت <small>30,000</small> ۽ <small>60,000</small> جي وچ ۾ مقامي آبادي جو امڪان آهي، جنهن جي اڳواڻي هڪ واحد سردار، ڪسيڪ ڪندو هو. نوآبادياتي عمل جي نتيجي ۾ سخت اينڪومينڊا سسٽم ۽ پراڻي دنيا جي بيمارين ۽ وبائي مرضن جي ڪري مقامي رهواسين جو خاتمو ٿيو. پورٽو ريڪو <small>1898</small>ع ۾ آمريڪي الحاق تائين اسپين جو حصو رهيو.<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] f81q1zrkuz0iwdak5n75lq045mt04n6 390731 390729 2026-07-04T05:29:03Z Ibne maryam 17680 390731 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا. هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا. [[Indigenous peoples of the Pacific Northwest]] were likely the most affluent Native Americans. Many distinct cultural groups and political entities developed there, but they all shared certain beliefs, traditions, and practices, such as the centrality of [[salmon]] as a resource and spiritual symbol. Permanent villages began to develop in this region as early as 1,000&nbsp;BCE, and these communities celebrated by the gift-giving feast of the [[potlatch]]. In present-day [[upstate New York]], the [[Iroquois]] formed a [[confederacy]] of tribal peoples in the mid-15th century, consisting of the [[Oneida Indian Nation|Oneida]], [[Mohawk people|Mohawk]], [[Onondaga people|Onondaga]], [[Cayuga people|Cayuga]], and [[Seneca people|Seneca]].<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref>{{Sfn|Tooker|pp=107–128}} Each tribe was represented in a group of 50 [[Sachem|sachem chiefs]]. It has been suggested that their culture contributed to political thinking during the development of the United States government.{{citation needed|date=November 2024}} The Iroquois were powerful, waging war with many neighboring tribes, and later, Europeans. As their territory expanded, smaller tribes were forced further west, including the [[Osage Nation|Osage]], [[Kaw people|Kaw]], [[Ponca]], and [[Omaha people|Omaha]] peoples.{{Sfn|Tooker|pp=107–128}}<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري سال <small>940</small> ۽ <small>1130ع</small> جي وچ ۾ ٿي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> <small>1200</small>ع جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو <small>600</small> سال پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ رهندو.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي سال <small>1778</small>ع ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ تي موجود گروهن جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===پورٽو ريڪو=== پورٽو ريڪو جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ <small>4,000</small> سالن کان آباد آهي. اورٽورائيڊ ڪلچر سان شروع ڪندي، مقامي آبادي جي جاءِ وٺڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ مقامي لڏپلاڻ جون لڳاتار نسلون آيون. <small>1000ع</small> تائين اراواڪ ماڻهو ڏکڻ آمريڪا کان اينٽيلس ذريعي هتان پهتا؛ هي آبادگار <small>1493</small>ع ۾ اسپيني ماڻهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٽائنو بڻجي ويا. يورپي رابطي وقت <small>30,000</small> ۽ <small>60,000</small> جي وچ ۾ مقامي آبادي جو امڪان آهي، جنهن جي اڳواڻي هڪ واحد سردار، ڪسيڪ ڪندو هو. نوآبادياتي عمل جي نتيجي ۾ سخت اينڪومينڊا سسٽم ۽ پراڻي دنيا جي بيمارين ۽ وبائي مرضن جي ڪري مقامي رهواسين جو خاتمو ٿيو. پورٽو ريڪو <small>1898</small>ع ۾ آمريڪي الحاق تائين اسپين جو حصو رهيو.<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 0f0vs5c5ehqk0o59rv38fhfyxcxq0xf 390732 390731 2026-07-04T05:32:13Z Ibne maryam 17680 /* اتر اولهه ۽ اتر اوڀر */ 390732 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|[[Monks Mound]] of [[Cahokia]], a [[UNESCO World Heritage Site]], in summer]] The [[Adena culture|Adena]] began constructing large [[Earthworks (archaeology)|earthwork]] mounds around 600 BCE. They are the earliest known people to have been [[Mound Builders]], although there are [[mound]]s in the United States that predate this culture. The Adenans were absorbed into the [[Hopewell tradition]], a powerful people who traded tools and goods across a wide territory. They continued the Adena tradition of mound-building and pioneered a trading system called the Hopewell Exchange System, which at its greatest extent ran from the present-day Southeast up to the Canadian side of [[Lake Ontario]].<ref name="OHC-2011">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> By 500 CE, the Hopewellians had been absorbed into the larger [[Mississippian culture]]. The Mississippians were a broad group of tribes. Their most important city was [[Cahokia]], near modern-day [[St. Louis, Missouri]]. At its peak in the 12th century, the city had an estimated population of 20,000, larger than the population of London at the time. The entire city was centered around the [[Monks Mound]] that stood {{Convert|100|ft|m |abbr=}} tall. Cahokia, like many other cities and villages of the time, depended on hunting, foraging, trading, and agriculture, and developed a class system with slaves and human sacrifice that was influenced by societies to the south, like the [[Maya peoples|Mayans]].{{Sfn|Outline of American History}} In the [[Southwestern United States|Southwest]], the [[Anasazi]] began constructing stone and adobe pueblos around 900 BCE.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> These apartment-like structures were often built into cliff faces, as seen in the [[Cliff Palace]] at [[Mesa Verde]]. Some grew to be the size of cities, with [[Pueblo Bonito]] along the [[Chaco River]] in New Mexico once consisting of 800 rooms.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر جا اصلوڪا=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref> هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا.<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري سال <small>940</small> ۽ <small>1130ع</small> جي وچ ۾ ٿي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> <small>1200</small>ع جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو <small>600</small> سال پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ رهندو.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي سال <small>1778</small>ع ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ تي موجود گروهن جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===پورٽو ريڪو=== پورٽو ريڪو جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ <small>4,000</small> سالن کان آباد آهي. اورٽورائيڊ ڪلچر سان شروع ڪندي، مقامي آبادي جي جاءِ وٺڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ مقامي لڏپلاڻ جون لڳاتار نسلون آيون. <small>1000ع</small> تائين اراواڪ ماڻهو ڏکڻ آمريڪا کان اينٽيلس ذريعي هتان پهتا؛ هي آبادگار <small>1493</small>ع ۾ اسپيني ماڻهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٽائنو بڻجي ويا. يورپي رابطي وقت <small>30,000</small> ۽ <small>60,000</small> جي وچ ۾ مقامي آبادي جو امڪان آهي، جنهن جي اڳواڻي هڪ واحد سردار، ڪسيڪ ڪندو هو. نوآبادياتي عمل جي نتيجي ۾ سخت اينڪومينڊا سسٽم ۽ پراڻي دنيا جي بيمارين ۽ وبائي مرضن جي ڪري مقامي رهواسين جو خاتمو ٿيو. پورٽو ريڪو <small>1898</small>ع ۾ آمريڪي الحاق تائين اسپين جو حصو رهيو.<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] humvq3trpq31sihpf66v16982ice5j9 390736 390732 2026-07-04T05:48:53Z Ibne maryam 17680 /* ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو */ 390736 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==اصلوڪي آمريڪن جو دور== [[File:Peopling of America through Beringia.png|thumb|"ڪلووِس جي نظريي" جي مطابق، برف کان پاڪ ڪوريڊور ۽ مخصوص پيليو انڊين ماڳن جو لڳ ڀڳ مقام]] اهو قطعي طور تي معلوم ناهي ته اصلوڪا آمريڪي ڪيئن ۽ ڪڏهن پهريون ڀيرو آمريڪا ۾ آباد ٿيا. موجوده نظريو پيش ڪري ٿو ته، شايد 30,000 سال اڳ جي شروعات ۾ [[يوروشيا|يوريشيا]] جا ماڻهو برفاني دور دوران بيرنگيا، هڪ زميني پل جيڪو [[سائبيريا]] کي موجوده [[الاسڪا]] سان ڳنڍيندو هو، شڪار جي پيروي ڪندي پار ڪيا ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. <ref>{{Cite news |date=October 29, 2007 |title=New Ideas About Human Migration From Asia To Americas |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |url-status=live |access-date=March 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225103124/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071025160653.htm |archive-date=February 25, 2011}}</ref> اها ابتدائي رهواسي، جن کي پيليو انڊين سڏيو ويندو آهي، جلد ئي سوين ثقافتي طور تي مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويا. === پيليو انڊين === [[File: North American cultural areas.png|thumb|الفريڊ ڪروبر جي مطابق، آمريڪا جي دريافت کان اڳ واري اتر آمريڪا جا ثقافتي علائقا]] 10,000 ق.م تائين، انسان اڳ ۾ ئي سڄي اتر آمريڪا ۾ چڱي طرح قائم ٿي چڪا هئا. اصل ۾، پيليو-انڊين برفاني دور جي عظيم جانورن، جهڙوڪ ميمٿ هاٿين، جو شڪار ڪندا هئا. پر جيئن اهي ختم ٿيڻ لڳا، ماڻهو کاڌي جي ذريعن جي طور تي بائسن ڳئون ڏانهن رخ ڪيو ۽ بعد ۾ ٻير ۽ ٻج لاءِ چارا ڳولڻ لڳا. مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پيليو-انڊين آمريڪا ۾ پهيان پوک ڪرڻ وارا هئا. لڳ ڀڳ 8,000 ق.م. ۾ آخرڪار، پوک جو طريقو اتر طرف پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ 3,000 ق.م تائين [[ايريزونا]] ۽ [[نيو ميڪسيڪو]] جي وادين ۾ ۽ ان کان پوءِ قديم آبپاشي جا نظام ٺاهيا ويا ۽ 300 ق.م تائين، هوهوڪام جا شروعاتي ڳوٺن ۾ [[مڪئي]] پوکي وئي.{{Sfn|Outline of American History}}{{Sfn|Chenault}} موجوده آمريڪا ۾ اڳوڻين ثقافتن مان هڪ، "ڪلووِس ڪلچر" (9,100 ق.م. کان 8,850 ق.م) هو. جن کي بنيادي طور تي ڌار واري نيزن، جن کي "ڪلووِس پوائنٽ" سڏيو ويندو آهي، جي استعمال سان سڃاتو وڃي ٿو. "فولسم ڪلچر" ساڳيو هو، پر "فولسم پوائنٽ" جي استعمال سان نشان لڳل آهي. 8,000 ق.م جي لڳ ڀڳ هڪ پوء واري لڏپلاڻ، جنهن ۾ نا-ڊيني ڳالهائيندڙ ماڻهو شامل هئا، جيڪا 5,000 ق.م. تائين پئسفڪ اتر اولهه تائين پهتا<ref>{{Cite journal |last=Dumond |first=D. E. |year=1969 |title=Toward a Prehistory of the Na-Dene, with a General Comment on Population Movements among Nomadic Hunters |journal=American Anthropologist |volume=71 |issue=5 |pages=857–863 |doi=10.1525/aa.1969.71.5.02a00050 |jstor=670070 |doi-access=free |issn=0002-7294}}</ref> ۽ اتان کان پئسفڪ ساحل سان گڏ علائقن ۽ اندروني علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪيا.<ref>{{Cite book |last1=Leer |first1=Jeff |title=Interior Tlingit Noun Dictionary: The Dialects Spoken by Tlingit Elders of Carcross and Teslin, Yukon, and Atlin, British Columbia |last2=Hitch |first2=Doug |last3=Ritter |first3=John |year=2001 |publisher=Yukon Native Language Centre |isbn=1-55242-227-5 |location=[[Whitehorse, Yukon Territory]]}}</ref> هڪ ٻيو گروهه، اوشارا جا ماڻهو، جيڪا 5,500 ق.م کان 600 ق.م تائين رهندا هئا، قديم ڏکڻ اولهه جو حصو هئا. === ڀٽ ٺاهڻ وارا ۽ پابلو ماڻهو === [[File:Monks Mound in July.JPG|thumb|ڪاهوڪيا جي راهب جو ڀٽ، اونهاري ۾. [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] اڊينا ماڻهو سال 600 ق.م. جي آس پاس وڏا زميني دڙا ٺاهڻ شروع ڪيا. اهي سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل ماڻهو آهن، جيڪا دڙا ٺاهيا، جيتوڻيڪ آمريڪا ۾ اهڙا دڙا آهن جيڪي هن ثقافت کان اڳ هئا. اڊينا ماڻهو، هوپ ويل، هڪ طاقتور ماڻهن جو گروهه، جيڪو هڪ وسيع علائقي ۾ اوزارن ۽ سامان جو واپار ڪندو هو، ۾ شامل ٿي ويا. انهن دڙن جي تعمير جي اڊينا روايت کي جاري رکيو ۽ هوپ ويل ايڪسچينج سسٽم نالي هڪ واپاري نظام جي اڳواڻي ڪئي، جيڪو پنهنجي وڏي حد تائين موجوده ڏکڻ اوڀر کان ڍنڍ اونٽاريو جي ڪينيڊين پاسي تائين هليو.<ref name="OHC-20112">{{Cite web |title=Hopewell |url=http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015341/http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1283 |archive-date=June 4, 2011 |access-date=December 31, 2015 |publisher=Ohio History Central}}</ref> 500ع تائين، هوپ ويلين وڏي مسيسپي ثقافت ۾ شامل ٿي چڪا هئا. مسيسيپي قبيلن جو هڪ وسيع گروهه هو. انهن جو سڀ کان اهم شهر ڪاهوڪيا هو، جيڪو جديد ڏينهن جي سينٽ لوئس، مسوري جي ويجهو هو. 12 صدي ۾ پنهنجي عروج تي، شهر جي آبادي اندازاً 20,000 هئي، جيڪا ان وقت لنڊن جي آبادي کان وڏي هئي. سڄو شهر مونڪس مائونڊ جي چوڌاري مرڪز هو جيڪو 100 فوٽ (30 ميٽر) ڊگهو هو. ڪيهوڪيا، ان وقت جي ڪيترن ئي ٻين شهرن ۽ ڳوٺن وانگر، شڪار، چارا ڳولڻ، واپار ۽ زراعت تي منحصر هو، ۽ غلامن ۽ انساني قرباني سان هڪ طبقاتي نظام تيار ڪيو جيڪو ڏکڻ جي سماجن، جهڙوڪ مايا تهذيب کان متاثر هو.{{Sfn|Outline of American History}} ڏکڻ اولهه ۾، اناسازي ماڻهو 900 قبل مسيح جي آس پاس پٿر ۽ اڊوب پيوبلوس ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Ancestral Pueblo culture |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223628/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22804/Ancestral-Pueblo-culture |archive-date=April 29, 2015 |access-date=June 4, 2012 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> اهي اپارٽمينٽ جهڙيون اڏاوتون اڪثر ڪري ٽڪرين جي منهن ۾ ٺهيل هيون، جيئن ميسا ورڊي ۾ ڪلف محل ۾ ڏٺو ويو آهي. ڪجهه شهرن جي سائيز ۾ وڌيا، جئين نيو ميڪسيڪو ۾ چاڪو نديءَ جي ڪناري پوئبلو بونيٽو سان گڏ، جنهن ۾ هڪ ڀيرو 800 ڪمرا هئا.{{Sfn|Outline of American History}} ===اتر اولهه ۽ اتر اوڀر جا اصلوڪا=== [[File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|upright=0.9|thumb|سٽڪا نيشنل هسٽاريڪل پارڪ ۾ قائم ڪيل ٽلنگٽ ڪڪس.اڊي قبيلي جو ڪيليان ٽوٽم ٿنبو، سال 1804ع ۾ سٽڪا جي جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي ياد ۾.]] پئسفڪ اتر اولهه جا مقامي ماڻهو ممڪن طور تي سڀ کان وڌيڪ خالص اصلي آمريڪي هئا، جنهن ڪيترائي مختلف ثقافتي گروهه ۽ سياسي ادارا اتي ترقي ڪئي، پر انهن سڀني ڪجهه عقيدن، روايتن ۽ طريقن، جهڙوڪ سامن جي مرڪزيت هڪ وسيلن ۽ روحاني علامت جي طور تي، کي شيئر ڪيو. هن علائقي ۾ مستقل ڳوٺ 1,000 ق.م. جي شروعات ۾ ترقي ڪرڻ شروع ٿيا ۽ اهي برادريون پوٽلچ جي تحفي ڏيڻ واري دعوت سان ملهايون ويون. اڄوڪي اپ اسٽيٽ نيو يارڪ ۾، ايروئيڪين 15هين صدي جي وچ ۾ قبائلي ماڻهن جي هڪ ڪنفيڊريسي ٺاهي، جنهن ۾ اونيدا، موهاڪ، اونونڊاگا، ڪييوگا ۽ سينيڪا شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |title=33 questions about American history you're not supposed to ask |year=2007 |publisher=Crown Forum |isbn=978-0-307-34668-1 |page=62 |access-date=December 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101083603/https://books.google.com/books?id=dCMcnBRKR-0C&pg=PA62 |archive-date=January 1, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Wright |first=R. |title=Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas |year=2005 |publisher=Mariner Books |isbn=978-0-618-49240-4}}</ref> هر قبيلي جي 50 ساچيم سردارن جي هڪ گروپ ۾ نمائندگي ڪئي وئي هئي. اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته انهن جي ثقافت آمريڪي حڪومت جي ترقي دوران سياسي سوچ ۾ حصو ورتو. ايروئڪي طاقتور هئا، ڪيترن ئي پاڙيسري قبيلن سان ۽ پوء يورپين سان جنگ ڪندا رهيا. جيئن جيئن انهن جو علائقو وڌندو ويو، ننڍڙن قبيلن کي وڌيڪ اولهه ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو ويو، جن ۾ اوسيج، ڪاو، پونڪا ۽ اوماها ماڻهو شامل هئا.<ref name="Burns">{{Cite encyclopedia |last=Burns |first=L. F. |title=Osage |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102050914/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OS001.html |archive-date=January 2, 2011 |access-date=November 29, 2010 |encyclopedia=Oklahoma Encyclopedia of History and Culture}}</ref> === هوائي ٻيٽ جا مقامي === هوائي ٻيٽ جي آبادڪاري جي صحيح تاريخ تي تڪرار آهي پر پهرين آبادڪاري گهڻو ڪري سال <small>940</small> ۽ <small>1130ع</small> جي وچ ۾ ٿي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Dye |first=Thomas S. |year=2011 |title=A model-based age estimate for Polynesian colonization of Hawai'i |url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |journal=Archaeology in Oceania |volume=46 |issue=3 |pages=130–138 |doi=10.1002/j.1834-4453.2011.tb00107.x |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> <small>1200</small>ع جي آس پاس، تاهيتي ڳولا ڪندڙن علائقي کي ڳولي لڌو ۽ آباد ڪرڻ شروع ڪيو. اهو هوائي تهذيب جي عروج کي نشانو بڻايو، جيڪو <small>600</small> سال پوء انگريزن جي آمد تائين باقي دنيا کان گهڻو ڪري الڳ رهندو.<ref>{{Cite web |last=Kirch |first=Patrick |title=When Did the Polynesians Settle Hawai'i? |url=https://www.academia.edu/1034367}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Conte |first1=Eric |last2=Anderson |first2=Atholl |year=2003 |title=Radiocarbon Ages for Two Sites on Ua Huka, Marquesas |url=http://dx.doi.org/10.1353/asi.2003.0018 |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=1 |pages=155–160 |doi=10.1353/asi.2003.0018 |hdl=10125/17184 |s2cid=162470429 |issn=1535-8283 |hdl-access=free|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Atholl |last2=Leach |first2=Helen |last3=Smith |first3=Ian |last4=Walter |first4=Richard |year=1994 |title=Reconsideration of the Marquesan sequence in East Polynesian prehistory, with particular reference to Hane (MUH1) |url=http://dx.doi.org/10.1002/arco.1994.29.1.29 |journal=Archaeology in Oceania |volume=29 |issue=1 |pages=29–52 |doi=10.1002/arco.1994.29.1.29 |issn=0728-4896|url-access=subscription }}</ref> برطانوي ڳولا ڪندڙ جيمس ڪڪ جي اڳواڻي ۾ يورپي سال <small>1778</small>ع ۾ هوائي ٻيٽن ۾ پهتا ۽ رابطي جي پنجن سالن اندر، يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ڪاميهما اول کي ٻيٽ تي موجود گروهن جي اڪثريت کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ٻيٽن کي متحد ڪندي، هوائي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |title=Early mapping of Hawaii |date=March 9, 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-72652-4 |oclc=1151955837}}</ref> ===پورٽو ريڪو=== پورٽو ريڪو جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ <small>4,000</small> سالن کان آباد آهي. اورٽورائيڊ ڪلچر سان شروع ڪندي، مقامي آبادي جي جاءِ وٺڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ مقامي لڏپلاڻ جون لڳاتار نسلون آيون. <small>1000ع</small> تائين اراواڪ ماڻهو ڏکڻ آمريڪا کان اينٽيلس ذريعي هتان پهتا؛ هي آبادگار <small>1493</small>ع ۾ اسپيني ماڻهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٽائنو بڻجي ويا. يورپي رابطي وقت <small>30,000</small> ۽ <small>60,000</small> جي وچ ۾ مقامي آبادي جو امڪان آهي، جنهن جي اڳواڻي هڪ واحد سردار، ڪسيڪ ڪندو هو. نوآبادياتي عمل جي نتيجي ۾ سخت اينڪومينڊا سسٽم ۽ پراڻي دنيا جي بيمارين ۽ وبائي مرضن جي ڪري مقامي رهواسين جو خاتمو ٿيو. پورٽو ريڪو <small>1898</small>ع ۾ آمريڪي الحاق تائين اسپين جو حصو رهيو.<ref name="Rouse 1992">{{Cite book |last=Rouse |first=Irving |title=The Tainos : Rise & Decline of the People Who Greeted Columbus |year=1992 |isbn=0-300-05181-6 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |oclc=24469325}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * {{Cite web |title=''Encyclopedia of American Studies'' |url=http://eas-ref.press.jhu.edu}} * {{Cite web |title=US History map animation |url=http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |publisher=Houston Institute for Culture |access-date=July 24, 2011 |archive-date=January 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117042507/http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Edsitement, History & Social Studies |url=http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies |archive-date=August 26, 2013 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}} * {{Cite web |title=The Gilder Lehrman Institute of American History |url=http://www.gilderlehrman.org}} * {{Cite web |title=BackStory |url=http://backstoryradio.org}}, American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 8nh50ugkx1u133hxgazv46pitocublu 0 99742 390649 2026-07-03T13:01:39Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1359783796|History of North America]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 390649 wikitext text/x-wiki [[File:North_America_satellite_orthographic.jpg|thumb|323x323 عڪسلون|آرٿوگرافڪ پروجئشن ۾ ٺهيل اتر آمريڪا جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير.]] [[File:North_America.png|thumb|386x386 عڪسلون|اتر آمريڪا جو همعصر سياسي/طبيعي نقشو]] '''اتر آمريڪا جي تاريخ''' اتر آمريڪا کنڊ کي آباد ڪندڙ ماڻهن جي ماضي جي ترقي کي شامل ڪري ٿي. جڏهن ته اهو عام طور تي قبول ڪيو ويندو هو ته کنڊ پهريون ڀيرو انسانن طرفان آباد ٿيو جڏهن ماڻهو 40,000 کان 17,000 سال اڳ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] پار ڪئي هتان لڏپلاڻ ڪيا، <ref name="national">{{حوالو ويب|date=1996–2008|quote=October 6, 2009|archivedate=May 1, 2011}}</ref> وڌيڪ تازين دريافتون شايد انهن اندازن کي گهٽ ۾ گهٽ 90,000 سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهن.<ref>{{Cite journal|date=April 2017|title=A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA}}</ref> ماڻهو سڄي کنڊ ۾ آباد ٿيا ۽ وقت سان گڏ، مختلف برادرين ۾، ڏور اتر ۾ [[انوئٽ]] کان وٺي ڏکڻ ۾ مايا ۽ [[ايزٽيڪ|ازٽيڪ]] تائين، ترقي ڪيا. انهن برادرين مان هر هڪ پنهنجي منفرد ثقافت ۽ زندگي گذارڻ جا طريقا پيدا ڪيا. اتر آمريڪا ڏانهن يورپي سفر جا رڪارڊ 10هين صدي عيسوي ۾ نورس ماڻهن (ناروي) جي نوآباديات سان شروع ٿين ٿا. سال 985ع ۾، انهن گرين لينڊ تي هڪ آبادي قائم ڪئي جيڪا سال 1400ع جي شروعات تائين قائم رهي. انهن ڪينيڊا جي اوڀرين ساحل کي به ڳولهيو، پر اتي سندن آباديون تمام ننڍيون ۽ گهٽ عرصي واريون هيون. ڳولا جي دور ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي سفرن (سال <small>1492</small>ع ۾ شروع ٿيندڙ) سان، يورپين وڏي تعداد ۾ آمريڪا ۾ پهچڻ شروع ڪيا ۽ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ٻنهي ۾ نوآباديات ٺاهڻ جي خواهشون پيدا ٿيون.جلد ئي ڪولمبس جي پٺيان يورپين جو هڪ وڏو وهڪرو آيو ۽ مقامي آبادي کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اتر آمريڪا جاري يورپي مقابلي لاءِ هڪ اسٽيجنگ گرائونڊ بڻجي ويو. کنڊ ٽي مشهور يورپي طاقتن؛ [[سلطنت برطانيا|انگلينڊ]]، فرانس ۽ اسپين پاران ورهايو ويو. اتر آمريڪي ثقافتن تي انهن رياستن جا نوآبادياتي اثر اڄ به واضح آهن. اتر آمريڪا ۾ وسيلن تي تڪرار تي انهن طاقتن جي وچ ۾ مختلف جنگين ۾ پيدا ٿيو، پر نئين يورپي نوآبادين ۾ آهستي آهستي آزادي جي خواهش پيدا ٿي. انقلابن، جهڙوڪ [[آمريڪي انقلاب]] ۽ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ، نئين آزاد رياستون پيدا ڪيون جيڪيون اتر آمريڪا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ هيون. ڪينيڊين ڪنفيڊريشن سال 1867ع ۾ ٺهي، جيڪا اتر آمريڪا جي جديد سياسي منظرنامي جي شروعات هئي. اتر آمريڪي رياستون، 19هين صدي کان وٺي، هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرا لاڳاپا پيدا ڪيا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه تڪرار پيدا ٿيا آهن، پر کنڊ کي عام امن ۽ تعاون، گڏوگڏ رياستن جي وچ ۾ کليل واپار مليو آهي. جديد ترقيات ۾ سال 1994ع ۾ "آزاد واپاري معاهدي" جو افتتاح <ref>{{حوالو ويب|date=June 28, 2023|quote=April 4, 2024}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۽ [[لاطيني آمريڪا]] ۾ هجرت جي شرح ۽ منشيات جي اسمگلنگ جي خدشات ۾ اضافو شامل آهي. p9ywsn7zxzuslqxbljvfqupat1urdhp 390650 390649 2026-07-03T13:02:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اتر آمريڪا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390650 wikitext text/x-wiki [[File:North_America_satellite_orthographic.jpg|thumb|323x323 عڪسلون|آرٿوگرافڪ پروجئشن ۾ ٺهيل اتر آمريڪا جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير.]] [[File:North_America.png|thumb|386x386 عڪسلون|اتر آمريڪا جو همعصر سياسي/طبيعي نقشو]] '''اتر آمريڪا جي تاريخ''' اتر آمريڪا کنڊ کي آباد ڪندڙ ماڻهن جي ماضي جي ترقي کي شامل ڪري ٿي. جڏهن ته اهو عام طور تي قبول ڪيو ويندو هو ته کنڊ پهريون ڀيرو انسانن طرفان آباد ٿيو جڏهن ماڻهو 40,000 کان 17,000 سال اڳ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] پار ڪئي هتان لڏپلاڻ ڪيا، <ref name="national">{{حوالو ويب|date=1996–2008|quote=October 6, 2009|archivedate=May 1, 2011}}</ref> وڌيڪ تازين دريافتون شايد انهن اندازن کي گهٽ ۾ گهٽ 90,000 سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهن.<ref>{{Cite journal|date=April 2017|title=A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA}}</ref> ماڻهو سڄي کنڊ ۾ آباد ٿيا ۽ وقت سان گڏ، مختلف برادرين ۾، ڏور اتر ۾ [[انوئٽ]] کان وٺي ڏکڻ ۾ مايا ۽ [[ايزٽيڪ|ازٽيڪ]] تائين، ترقي ڪيا. انهن برادرين مان هر هڪ پنهنجي منفرد ثقافت ۽ زندگي گذارڻ جا طريقا پيدا ڪيا. اتر آمريڪا ڏانهن يورپي سفر جا رڪارڊ 10هين صدي عيسوي ۾ نورس ماڻهن (ناروي) جي نوآباديات سان شروع ٿين ٿا. سال 985ع ۾، انهن گرين لينڊ تي هڪ آبادي قائم ڪئي جيڪا سال 1400ع جي شروعات تائين قائم رهي. انهن ڪينيڊا جي اوڀرين ساحل کي به ڳولهيو، پر اتي سندن آباديون تمام ننڍيون ۽ گهٽ عرصي واريون هيون. ڳولا جي دور ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي سفرن (سال <small>1492</small>ع ۾ شروع ٿيندڙ) سان، يورپين وڏي تعداد ۾ آمريڪا ۾ پهچڻ شروع ڪيا ۽ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ٻنهي ۾ نوآباديات ٺاهڻ جي خواهشون پيدا ٿيون.جلد ئي ڪولمبس جي پٺيان يورپين جو هڪ وڏو وهڪرو آيو ۽ مقامي آبادي کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اتر آمريڪا جاري يورپي مقابلي لاءِ هڪ اسٽيجنگ گرائونڊ بڻجي ويو. کنڊ ٽي مشهور يورپي طاقتن؛ [[سلطنت برطانيا|انگلينڊ]]، فرانس ۽ اسپين پاران ورهايو ويو. اتر آمريڪي ثقافتن تي انهن رياستن جا نوآبادياتي اثر اڄ به واضح آهن. اتر آمريڪا ۾ وسيلن تي تڪرار تي انهن طاقتن جي وچ ۾ مختلف جنگين ۾ پيدا ٿيو، پر نئين يورپي نوآبادين ۾ آهستي آهستي آزادي جي خواهش پيدا ٿي. انقلابن، جهڙوڪ [[آمريڪي انقلاب]] ۽ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ، نئين آزاد رياستون پيدا ڪيون جيڪيون اتر آمريڪا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ هيون. ڪينيڊين ڪنفيڊريشن سال 1867ع ۾ ٺهي، جيڪا اتر آمريڪا جي جديد سياسي منظرنامي جي شروعات هئي. اتر آمريڪي رياستون، 19هين صدي کان وٺي، هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرا لاڳاپا پيدا ڪيا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه تڪرار پيدا ٿيا آهن، پر کنڊ کي عام امن ۽ تعاون، گڏوگڏ رياستن جي وچ ۾ کليل واپار مليو آهي. جديد ترقيات ۾ سال 1994ع ۾ "آزاد واپاري معاهدي" جو افتتاح <ref>{{حوالو ويب|date=June 28, 2023|quote=April 4, 2024}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۽ [[لاطيني آمريڪا]] ۾ هجرت جي شرح ۽ منشيات جي اسمگلنگ جي خدشات ۾ اضافو شامل آهي. [[زمرو:اتر آمريڪا]] aos0kaf603b9yl2347fx6wo11nknysn 390651 390650 2026-07-03T13:02:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390651 wikitext text/x-wiki [[File:North_America_satellite_orthographic.jpg|thumb|323x323 عڪسلون|آرٿوگرافڪ پروجئشن ۾ ٺهيل اتر آمريڪا جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير.]] [[File:North_America.png|thumb|386x386 عڪسلون|اتر آمريڪا جو همعصر سياسي/طبيعي نقشو]] '''اتر آمريڪا جي تاريخ''' اتر آمريڪا کنڊ کي آباد ڪندڙ ماڻهن جي ماضي جي ترقي کي شامل ڪري ٿي. جڏهن ته اهو عام طور تي قبول ڪيو ويندو هو ته کنڊ پهريون ڀيرو انسانن طرفان آباد ٿيو جڏهن ماڻهو 40,000 کان 17,000 سال اڳ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] پار ڪئي هتان لڏپلاڻ ڪيا، <ref name="national">{{حوالو ويب|date=1996–2008|quote=October 6, 2009|archivedate=May 1, 2011}}</ref> وڌيڪ تازين دريافتون شايد انهن اندازن کي گهٽ ۾ گهٽ 90,000 سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهن.<ref>{{Cite journal|date=April 2017|title=A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA}}</ref> ماڻهو سڄي کنڊ ۾ آباد ٿيا ۽ وقت سان گڏ، مختلف برادرين ۾، ڏور اتر ۾ [[انوئٽ]] کان وٺي ڏکڻ ۾ مايا ۽ [[ايزٽيڪ|ازٽيڪ]] تائين، ترقي ڪيا. انهن برادرين مان هر هڪ پنهنجي منفرد ثقافت ۽ زندگي گذارڻ جا طريقا پيدا ڪيا. اتر آمريڪا ڏانهن يورپي سفر جا رڪارڊ 10هين صدي عيسوي ۾ نورس ماڻهن (ناروي) جي نوآباديات سان شروع ٿين ٿا. سال 985ع ۾، انهن گرين لينڊ تي هڪ آبادي قائم ڪئي جيڪا سال 1400ع جي شروعات تائين قائم رهي. انهن ڪينيڊا جي اوڀرين ساحل کي به ڳولهيو، پر اتي سندن آباديون تمام ننڍيون ۽ گهٽ عرصي واريون هيون. ڳولا جي دور ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي سفرن (سال <small>1492</small>ع ۾ شروع ٿيندڙ) سان، يورپين وڏي تعداد ۾ آمريڪا ۾ پهچڻ شروع ڪيا ۽ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ٻنهي ۾ نوآباديات ٺاهڻ جي خواهشون پيدا ٿيون.جلد ئي ڪولمبس جي پٺيان يورپين جو هڪ وڏو وهڪرو آيو ۽ مقامي آبادي کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اتر آمريڪا جاري يورپي مقابلي لاءِ هڪ اسٽيجنگ گرائونڊ بڻجي ويو. کنڊ ٽي مشهور يورپي طاقتن؛ [[سلطنت برطانيا|انگلينڊ]]، فرانس ۽ اسپين پاران ورهايو ويو. اتر آمريڪي ثقافتن تي انهن رياستن جا نوآبادياتي اثر اڄ به واضح آهن. اتر آمريڪا ۾ وسيلن تي تڪرار تي انهن طاقتن جي وچ ۾ مختلف جنگين ۾ پيدا ٿيو، پر نئين يورپي نوآبادين ۾ آهستي آهستي آزادي جي خواهش پيدا ٿي. انقلابن، جهڙوڪ [[آمريڪي انقلاب]] ۽ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ، نئين آزاد رياستون پيدا ڪيون جيڪيون اتر آمريڪا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ هيون. ڪينيڊين ڪنفيڊريشن سال 1867ع ۾ ٺهي، جيڪا اتر آمريڪا جي جديد سياسي منظرنامي جي شروعات هئي. اتر آمريڪي رياستون، 19هين صدي کان وٺي، هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرا لاڳاپا پيدا ڪيا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه تڪرار پيدا ٿيا آهن، پر کنڊ کي عام امن ۽ تعاون، گڏوگڏ رياستن جي وچ ۾ کليل واپار مليو آهي. جديد ترقيات ۾ سال 1994ع ۾ "آزاد واپاري معاهدي" جو افتتاح <ref>{{حوالو ويب|date=June 28, 2023|quote=April 4, 2024}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۽ [[لاطيني آمريڪا]] ۾ هجرت جي شرح ۽ منشيات جي اسمگلنگ جي خدشات ۾ اضافو شامل آهي. [[زمرو:اتر آمريڪا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] lslrivdvz44a19gn9g77963zt4l5ev0 390652 390651 2026-07-03T13:08:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 390652 wikitext text/x-wiki [[File:North_America_satellite_orthographic.jpg|thumb|323x323 عڪسلون|آرٿوگرافڪ پروجئڪشن ۾ ٺهيل اتر آمريڪا جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير.]] [[File:North_America.png|thumb|386x386 عڪسلون|[[اتر آمريڪا]] جو همعصر سياسي/طبيعي نقشو]] '''اتر آمريڪا جي تاريخ''' اتر آمريڪا کنڊ کي آباد ڪندڙ ماڻهن جي ماضي جي ترقي کي شامل ڪري ٿي. جڏهن ته اهو عام طور تي قبول ڪيو ويندو هو ته کنڊ پهريون ڀيرو انسانن طرفان آباد ٿيو جڏهن ماڻهو 40,000 کان 17,000 سال اڳ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] پار ڪئي هتان لڏپلاڻ ڪيا، <ref name="national">{{حوالو ويب|date=1996–2008|quote=October 6, 2009|archivedate=May 1, 2011}}</ref> وڌيڪ تازين دريافتون شايد انهن اندازن کي گهٽ ۾ گهٽ 90,000 سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهن.<ref>{{Cite journal|date=April 2017|title=A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA}}</ref> ماڻهو سڄي کنڊ ۾ آباد ٿيا ۽ وقت سان گڏ، مختلف برادرين ۾، ڏور اتر ۾ [[انوئٽ]] کان وٺي ڏکڻ ۾ مايا ۽ [[ايزٽيڪ|ازٽيڪ]] تائين، ترقي ڪيا. انهن برادرين مان هر هڪ پنهنجي منفرد ثقافت ۽ زندگي گذارڻ جا طريقا پيدا ڪيا. اتر آمريڪا ڏانهن يورپي سفر جا رڪارڊ 10هين صدي عيسوي ۾ نورس ماڻهن (ناروي) جي نوآباديات سان شروع ٿين ٿا. سال <small>985ع</small> ۾، انهن گرين لينڊ تي هڪ آبادي قائم ڪئي جيڪا سال <small>1400ع</small> جي شروعات تائين قائم رهي. انهن ڪينيڊا جي اوڀرين ساحل کي به ڳولهيو، پر اتي سندن آباديون تمام ننڍيون ۽ گهٽ عرصي واريون هيون. ڳولا جي دور ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي سفرن (سال <small>1492</small>ع ۾ شروع ٿيندڙ) سان، يورپين وڏي تعداد ۾ آمريڪا ۾ پهچڻ شروع ڪيا ۽ اتر ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ نوآباديات ٺاهڻ جي خواهشون پيدا ٿيون. جلد ئي ڪولمبس جي پٺيان يورپين جو هڪ وڏو وهڪرو آيو ۽ اصلوڪن جي مقامي آبادي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اتر آمريڪا يورپي مقابلي جو هڪ ميدان بڻجي ويو. کنڊ ٽي مشهور يورپي طاقتن؛ [[سلطنت برطانيا|انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اسپين]] پاران ورهايو ويو. اتر آمريڪي ثقافتن تي انهن رياستن جا نوآبادياتي اثر اڄ به واضح آهن. اتر آمريڪا ۾ وسيلن تي تڪرار انهن طاقتن جي وچ ۾ مختلف جنگين ۾ پيدا ٿيو، پر نئين يورپي نوآبادين ۾ آهستي آهستي آزادي جي خواهش پيدا ٿي. انقلابن، جهڙوڪ [[آمريڪي انقلاب]] ۽ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ، نئين آزاد رياستون پيدا ڪيون جيڪيون اتر آمريڪا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ هيون. ڪينيڊين ڪنفيڊريشن سال 1867ع ۾ ٺهي، جيڪا اتر آمريڪا جي جديد سياسي منظرنامي جي شروعات هئي. اتر آمريڪي رياستون، 19هين صدي کان وٺي، هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرا لاڳاپا پيدا ڪيا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه تڪرار پيدا ٿيا آهن، پر کنڊ کي عام امن ۽ تعاون، گڏوگڏ رياستن جي وچ ۾ کليل واپار مليو آهي. جديد ترقيات ۾ 1994ع ۾ "آزاد واپاري معاهدي" جو افتتاح <ref>{{حوالو ويب|date=June 28, 2023|quote=April 4, 2024}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۽ [[لاطيني آمريڪا]] ۾ هجرت جي شرح ۽ منشيات جي اسمگلنگ جي خدشات ۾ اضافو شامل آهي. == حوالا == [[زمرو:اتر آمريڪا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] bpwgqrgkos2vobzo165zqillftk154d 390668 390652 2026-07-03T16:03:08Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 390668 wikitext text/x-wiki [[File:North_America_satellite_orthographic.jpg|thumb|323x323 عڪسلون|آرٿوگرافڪ پروجئڪشن ۾ ٺهيل اتر آمريڪا جي هڪ سيٽلائيٽ تصوير.]] [[File:North_America.png|thumb|386x386 عڪسلون|[[اتر آمريڪا]] جو همعصر سياسي/طبيعي نقشو]] '''اتر آمريڪا جي تاريخ''' اتر آمريڪا کنڊ کي آباد ڪندڙ ماڻهن جي ماضي جي ترقي کي شامل ڪري ٿي. جڏهن ته اهو عام طور تي قبول ڪيو ويندو هو ته کنڊ پهريون ڀيرو انسانن طرفان آباد ٿيو جڏهن ماڻهو 40,000 کان 17,000 سال اڳ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] پار ڪئي هتان لڏپلاڻ ڪيا، <ref name="national">{{حوالو ويب|date=1996–2008|quote=October 6, 2009|archivedate=May 1, 2011}}</ref> وڌيڪ تازين دريافتون شايد انهن اندازن کي گهٽ ۾ گهٽ 90,000 سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهن.<ref>{{Cite journal|date=April 2017|title=A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA}}</ref> ماڻهو سڄي کنڊ ۾ آباد ٿيا ۽ وقت سان گڏ، مختلف برادرين ۾، ڏور اتر ۾ [[انوئٽ]] کان وٺي ڏکڻ ۾ مايا ۽ [[ايزٽيڪ|ازٽيڪ]] تائين، ترقي ڪيا. انهن برادرين مان هر هڪ پنهنجي منفرد ثقافت ۽ زندگي گذارڻ جا طريقا پيدا ڪيا. اتر آمريڪا ڏانهن يورپي سفر جا رڪارڊ 10هين صدي عيسوي ۾ نورس ماڻهن (ناروي) جي نوآباديات سان شروع ٿين ٿا. سال <small>985ع</small> ۾، انهن گرين لينڊ تي هڪ آبادي قائم ڪئي جيڪا سال <small>1400ع</small> جي شروعات تائين قائم رهي. انهن ڪينيڊا جي اوڀرين ساحل کي به ڳولهيو، پر اتي سندن آباديون تمام ننڍيون ۽ گهٽ عرصي واريون هيون. ڳولا جي دور ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي سفرن (سال <small>1492</small>ع ۾ شروع ٿيندڙ) سان، يورپين وڏي تعداد ۾ آمريڪا ۾ پهچڻ شروع ڪيا ۽ اتر ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ نوآباديات ٺاهڻ جي خواهشون پيدا ٿيون. جلد ئي ڪولمبس جي پٺيان يورپين جو هڪ وڏو وهڪرو آيو ۽ اصلوڪن جي مقامي آبادي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اتر آمريڪا يورپي مقابلي جو هڪ ميدان بڻجي ويو. کنڊ ٽي مشهور يورپي طاقتن؛ [[سلطنت برطانيا|انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اسپين]] پاران ورهايو ويو. اتر آمريڪي ثقافتن تي انهن رياستن جا نوآبادياتي اثر اڄ به واضح آهن. اتر آمريڪا ۾ وسيلن تي تڪرار انهن طاقتن جي وچ ۾ مختلف جنگين ۾ پيدا ٿيو، پر نئين يورپي نوآبادين ۾ آهستي آهستي آزادي جي خواهش پيدا ٿي. انقلابن، جهڙوڪ [[آمريڪي انقلاب]] ۽ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ، نئين آزاد رياستون پيدا ڪيون جيڪيون اتر آمريڪا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ هيون. ڪينيڊين ڪنفيڊريشن سال 1867ع ۾ ٺهي، جيڪا اتر آمريڪا جي جديد سياسي منظرنامي جي شروعات هئي. اتر آمريڪي رياستون، 19هين صدي کان وٺي، هڪ ٻئي سان وڌيڪ گهرا لاڳاپا پيدا ڪيا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه تڪرار پيدا ٿيا آهن، پر کنڊ کي عام امن ۽ تعاون، گڏوگڏ رياستن جي وچ ۾ کليل واپار مليو آهي. جديد ترقيات ۾ 1994ع ۾ "آزاد واپاري معاهدي" جو افتتاح <ref>{{حوالو ويب|date=June 28, 2023|quote=April 4, 2024}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۽ [[لاطيني آمريڪا]] ۾ هجرت جي شرح ۽ منشيات جي اسمگلنگ جي خدشات ۾ اضافو شامل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر آمريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 3lr17123aldrk6wbvump41fvgwc816y 14 99743 390655 2026-07-03T13:13:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 390655 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 06xn8kb2ijm0xz0z37cbwdxsvhb3idd 0 99744 390669 2026-07-03T16:21:49Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1360402536|History of South America]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 390669 wikitext text/x-wiki [[File:Karta_sydamerika_1892.jpg|thumb|1892ع ۾ ڏکڻ آمريڪا جو نقشو]] [[File:Non-Native_American_Nations_Control_over_South_America_1700_and_on.gif|thumb|[[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ يورپي ڪالونين ۽ الڳ ٿيل رياستن جي جاگرافيائي ارتقا کي ڏيکاريندڙ اينيميشن، 1700 کان اڄ تائين]] [[File:Map_of_South_America.png|thumb|ڏکڻ آمريڪا جو جديد سياسي نقشو]] '''ڏکڻ آمريڪا جي تاريخ''' ماضي جو مطالعو آهي، خاص طور تي لکيل رڪارڊ، زباني تاريخون ۽ روايتون، جيڪي [[ڏکڻ آمريڪا]] جي براعظم تي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون آهن. هي براعظم اڃا تائين مقامي ماڻهن جو گهر آهي، جن مان ڪجهه 1400ع جي آخر ۽ 1500ع جي شروعات ۾ يورپين جي اچڻ کان اڳ اعليٰ تهذيبون تعمير ڪيون. ڏکڻ آمريڪا جي هڪ تاريخ آهي جنهن ۾ انساني ثقافتن ۽ تهذيب جي شڪلن جو هڪ وسيع سلسلو آهي. [[پيرو]] ۾ نارٽ چيڪو تهذيب جيڪا تقريباً 3500 ق.م ۾ قائم ٿي هئي، [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] جي سڀ کان پراڻي تهذيب آهي ۽ دنيا جي پهرين ڇهن آزاد تهذيبن مان هڪ آهي؛ اها مصري اهرامن جي همعصر هئي. اهو [[ميسوآمريڪا|ميسو آمريڪن]] اولميڪ کان تقريبن ٻه هزار سال اڳ هئي. <ref>{{Cite book |last=Diehl |first=Richard A. |url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 |title=The Olmecs : America's First Civilization |publisher=Thames and Hudson |year=2004 |isbn=0-500-28503-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9–25] |author-link=Richard Diehl}}</ref> <ref name="Dating">{{Cite journal|date=23 December 2004}}</ref> اسپين ۽ پرتگال جي يورپي نوآبادياتي نظام ۽ آبادي جي تباهي جي ڪري مقامي ماڻهن جي هزارين سالن جي آزاد زندگي متاثر ٿي. تنهن هوندي به، نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ تهذيبون, ٻنهي ميسٽيزو ۽ براعظم جي مقامي ثقافتن ۾ پنهنجن نوآبادين کان تمام مختلف هيون. ٽرانس ايٽلانٽڪ غلام واپار ذريعي، ڏکڻ آمريڪا, خاص طور تي برازيل, لکين آفريقي ڊاسپورا ماڻهن جو گهر بڻجي ويو. نسلي گروهن جو ميلاپ نئين سماجي جوڙجڪ کي جنم ڏنو. يورپين، مقامي ماڻهن ۽ آفريقي غلامن ۽ انهن جي اولاد جي وچ ۾ تڪرار سورهين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ سڄي ڏکڻ آمريڪا کي شڪل ڏني. اسپيني آمريڪا جي اڪثريت اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ سخت جنگين ذريعي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي، جڏهن ته پرتگالي برازيل پهرين پرتگالي سلطنت جو مرڪز بڻيو ۽ پوءِ پرتگال کان آزاد هڪ سلطنت بڻجي ويو. 19هين صدي دوران اسپيني تاج کان آزادي لاءِ انقلاب سان، ڏکڻ آمريڪا ۾ اڃا به وڌيڪ سماجي ۽ سياسي تبديليون آيون. انهن ۾ قوم جي تعمير جا منصوبا، 19هين ۽ 20هين صدي جي آخر ۾ يورپ کان لڏپلاڻ جي لهرن کي جذب ڪرڻ، وڌندڙ بين الاقوامي واپار سان معاملو ڪرڻ، اندروني علائقن جي نوآباديات ۽ علائقائي ملڪيت ۽ طاقت جي توازن بابت جنگيون شامل آهن. هن عرصي دوران مقامي حقن ۽ فرضن جي ٻيهر تنظيم، رياستن جي حدن ۾ رهندڙ مقامي ماڻهن جي تابعداري، جيڪا 1900ع جي شروعات تائين جاري رهي؛ حڪمران طبقن جي وچ ۾ لبرل-قدامت پسند تڪرار ۽ حساس رهائش جي ترقي سان گڏ وڏيون آبادي ۽ ماحولياتي تبديليون پڻ ٿيون. 3gn1m1eswfph25rrgepns6pvsl4n3w2 390670 390669 2026-07-03T17:16:13Z Memon2025 21315 /* */ 390670 wikitext text/x-wiki [[File:Karta_sydamerika_1892.jpg|thumb|1892ع ۾ ڏکڻ آمريڪا جو نقشو]] [[File:Non-Native_American_Nations_Control_over_South_America_1700_and_on.gif|thumb|[[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ يورپي ڪالونين ۽ الڳ ٿيل رياستن جي جاگرافيائي ارتقا کي ڏيکاريندڙ اينيميشن، 1700 کان اڄ تائين]] [[File:Map_of_South_America.png|thumb|ڏکڻ آمريڪا جو جديد سياسي نقشو]] '''ڏکڻ آمريڪا جي تاريخ''' ماضي جو مطالعو آهي، خاص طور تي لکيل رڪارڊ، زباني تاريخون ۽ روايتون، جيڪي [[ڏکڻ آمريڪا]] جي براعظم تي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون آهن. هي براعظم اڃا تائين مقامي ماڻهن جو گهر آهي، جن مان ڪجهه 1400ع جي آخر ۽ 1500ع جي شروعات ۾ يورپين جي اچڻ کان اڳ اعليٰ تهذيبون تعمير ڪيون. ڏکڻ آمريڪا جي هڪ تاريخ آهي جنهن ۾ انساني ثقافتن ۽ تهذيب جي شڪلن جو هڪ وسيع سلسلو آهي. [[پيرو]] ۾ نارٽ چيڪو تهذيب جيڪا تقريباً 3500 ق.م. ۾ قائم ٿي هئي، [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] جي سڀ کان پراڻي تهذيب آهي ۽ دنيا جي پهرين ڇهن آزاد تهذيبن مان هڪ آهي؛ اها مصري اهرامن جي همعصر هئي. اهو [[ميسوآمريڪا|ميسو آمريڪن]] اولميڪ کان تقريبن ٻه هزار سال اڳ هئي.<ref>{{Cite book |last=Diehl |first=Richard A. |url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 |title=The Olmecs : America's First Civilization |publisher=Thames and Hudson |year=2004 |isbn=0-500-28503-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9–25] |author-link=Richard Diehl}}</ref> <ref name="Dating">{{Cite journal|date=23 December 2004}}</ref> [[اسپين]] ۽ [[پرتگال]] جي يورپي نوآبادياتي نظام ۽ آبادي جي تباهي جي ڪري مقامي ماڻهن جي هزارين سالن جي آزاد زندگي متاثر ٿي. تنهن هوندي به، نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ تهذيبون, ٻنهي ميسٽيزو ۽ براعظم جي مقامي ثقافتن ۾ پنهنجن نوآبادين کان تمام مختلف هيون. ٽرانس ايٽلانٽڪ غلام واپار ذريعي، ڏکڻ آمريڪا, خاص طور تي [[برازيل]] لکين آفريقي ڊاسپورا ماڻهن جو گهر بڻجي ويو. نسلي گروهن جو ميلاپ نئين سماجي جوڙجڪ کي جنم ڏنو. يورپين، مقامي ماڻهن ۽ آفريقي غلامن ۽ انهن جي اولاد جي وچ ۾ تڪرار سورهين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ سڄي ڏکڻ آمريڪا کي شڪل ڏني. اسپيني آمريڪا جي اڪثريت اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ سخت جنگين ذريعي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي، جڏهن ته پرتگالي برازيل پهرين پرتگالي سلطنت جو مرڪز بڻيو ۽ پوءِ پرتگال کان آزاد هڪ سلطنت بڻجي ويو. 19هين صدي دوران اسپيني تاج کان آزادي لاءِ انقلاب سان، ڏکڻ آمريڪا ۾ اڃا به وڌيڪ سماجي ۽ سياسي تبديليون آيون. انهن ۾ قوم جي تعمير جا منصوبا، 19هين ۽ 20هين صدي جي آخر ۾ يورپ کان لڏپلاڻ جي لهرن کي جذب ڪرڻ، وڌندڙ بين الاقوامي واپار سان معاملو ڪرڻ، اندروني علائقن جي نوآباديات ۽ علائقائي ملڪيت ۽ طاقت جي توازن بابت جنگيون شامل آهن. هن عرصي دوران مقامي حقن ۽ فرضن جي ٻيهر تنظيم، رياستن جي حدن ۾ رهندڙ مقامي ماڻهن جي تابعداري، جيڪا 1900ع جي شروعات تائين جاري رهي؛ حڪمران طبقن جي وچ ۾ لبرل-قدامت پسند تڪرار ۽ رهائش جي ترقي سان گڏ وڏيون آبادي ۽ ماحولياتي تبديليون پڻ ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جي تاريخ]] io2uqvb6ioj7qj4i4gky0pf5m2aclr3 0 99745 390678 2026-07-03T18:19:39Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1361937558|History of Africa]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 390678 wikitext text/x-wiki قديم انسان [[آفريڪا]] مان 0.5 ۽ 1.8 ملين سال اڳ جي وچ ۾ نڪرندا. ان کان پوءِ [[اوڀر آفريڪا]] ۾ 300,000-250,000 سال اڳ جديد انسانن (''[[انسان|هومو سيپيئنز]]'') جو ظهور ٿيو جيڪا سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا. زباني لفظ کي اڪثر آفريقي ثقافتن ۾ عزت ڏني ويندي هئي ۽ تاريخ گهڻو ڪري زباني روايت ذريعي منتقل ڪئي وئي. چوٿين ۽ ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ [[قديم مصر]] ۽ ڪرما اتر اوڀر ۾ اڀريا، جڏهن ته ٽچٽ روايت اولهه آفريڪا ۾ ترقي ڪئي. تقريباً 3000 قبل مسيح ۽ 500 عيسوي جي وچ ۾، بانتو جي توسيع اتر-اولهه [[وچ آفريڪا]] (جديد [[ڪيمرون]] ) کان مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي گھڻي حصي تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ خويسان ۽ پگمي جهڙن گروهن کي بي گھر ڪيو ويو يا جذب ڪيو ويو. ڪجھ سماج متعدي ۽ مساوات وارا هئا، جڏهن ته ٻيا سرداري ۾ منظم هئا.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-23|jstor=free}}</ref> At its peak it is estimated that Africa had around 10,000 polities, with most following traditional religions.<ref>{{Cite book |last=Meredith |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jNZ6srograIC&dq=10%2C000+states+in+africa&pg=PT15 |title=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence |date=2011-09-01 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-85720-389-2 |language=en}}</ref> its peak it is estimated that Africa had around 10,000 polities, with most following براعظم ڪيترن ئي رياستن جو عروج ۽ زوال ڏٺو آهي ۽ ان جي علائقن جي وچ ۾ ڊگهي عرصي کان وسيع واپاري نيٽ ورڪ موجود آهن. ڪجھ آفريقي سلطنتن ۽ بادشاهتن شامل آهن: * اتر آفريڪا ۾ ڪُش، [[ڪارٿيج]]، نوميڊيا، مسونا، ماڪوريا، [[خلافت فاطميہ|فاطمي]]، [[مرابطون]]، [[المواحد خلافت|الموحد]]، [[ايوبي سلطنت|ايوبي]]، [[مملوڪ سلطنت|مملوڪ]]، ماريندي، زيني ۽ حفسي؛ * اولهه آفريڪا ۾ Wagadu, Mali ، Songhai ، Jolof ، Ife ، [[سلطنت اويو|Oyo]] ، [[سلطنت بينن|Benin]] ، Bonoman ، Nri ، Ségou ، [[سلطنت اشانتي|Asante]] ، Fante ، Massina ، [[سوڪوٽو خلافت|Sokoto]] ، Tukulor ۽ Wassoulou اولهه آفريڪا ۾. * {{smallcaps|[[dʿmt]]}}<span class="smallcaps" data-ve-ignore="">[[dʿmt]]</span>, [[Kingdom of Aksum|Aksum]], [[Ethiopian Empire|Ethiopia]], [[Kingdom of Damot|Damot]], [[Sultanate of Ifat|Ifat]], [[Adal Sultanate|Adal]], [[Ajuran Sultanate|Ajuran]], [[Funj Sultanate|Funj]], [[Kitara Empire|Kitara]], [[Kilwa Sultanate|Kilwa]], [[Sakalava empire|Sakalava]], [[Imerina]], [[Orombo|Rombo]],<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|publisher=Oxford University Press|title=History of the Mount Kilimanjaro Area|last=Bender|first=Matthew|year=2023|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1470}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFBender2023" data-ve-ignore="">Bender, Matthew (2023). </cite></ref> [[Bunyoro]], [[Buganda]], and [[Kingdom of Rwanda|Rwanda]] in East Africa; * وچ آفريڪا ۾ ؛ [[ڪانيم-بورنو سلطنت|Kanem-Bornu]], Kongo, Anziku, Loango, Ndongo, Mwene Muji, Kotoko, Wadai, Mbunda, Luba, Lunda, Kuba, Utetera ۽ * ڏاکڻي آفريڪا ۾ Mapungubwe, Great Zimbabwe, Mutapa, Butua, Rozvi, Maravi, Oukwanyama, Lozi, Lobedu, Mthwakazi, and amaZulu . ستين صدي عيسوي کان، [[آفريڪا ۾ اسلام|اسلام]] [[شروعاتي اسلامي فتحون|اتر آفريڪا تي عرب فتح جي]] وچ ۾ اولهه ۾ پکڙجي ويو ۽ [[آفريڪي سڱ]] تائين تبليغ ذريعي، پاڻ سان گڏ هڪ نئون سماجي نظام آندو. اهو بعد ۾ ڏکڻ طرف سواحلي ساحل تائين پکڙجي ويو، جنهن ۾ هندي سمنڊ جي واپار ۽ [[صحارا ريگستان|صحارا]] پار ڪري اولهه [[ساحيل حياتياتي جاگرافيائي علائقو|ساحل]] ۽ سوڊان تائين، جيڪو 18 هين ۽ 19 صدي جي فولا جهادن پاران متحرڪ ٿيو, تي مسلمان غلبو حاصل ٿيو. جڏهن ٽرانس سهارا، ڳاڙهي سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ جي ڊگهي فاصلي تي غلامن جو واپار شروع ٿيو، ته مقامي غلام نظام آفريڪا کان ٻاهر جي مارڪيٽن لاءِ غلامن کي پهچائڻ شروع ڪيو. هن ڪيترين ئي آفريقي معيشتن کي ٻيهر ترتيب ڏني ۽ مختلف ڊائاسپورا, خاص طور تي آمريڪا ۾, پيدا ڪيا. <ref>{{Cite book |last=Lovejoy |first=Paul E. |title=Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |location=London}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Sparks |first=Randy J. |title=Where the Negroes are Masters: An African Port in the Era of the Slave Trade |date=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72487-7 |pages=122–161 |chapter=4. The Process of Enslavement at Annamaboe}}</ref> 1870 ۽ 1914 جي وچ ۾، ٻئي صنعتي انقلاب جي ڪري، آفريڪا جي يورپي نوآباديات ۾ " آفريڪا لاءِ جدوجهد " تيزي سان وڌي ۽ 1884 جي برلن ڪانفرنس ۾ وڏين يورپي طاقتن براعظم کي ورهايو، جنهن جي نتيجي ۾ يورپي سامراجي ڪنٽرول هيٺ علائقو براعظم جي ڏهين حصي کان نو ڏهين حصي کان وڌيڪ ٿي ويو. <ref>{{Cite book |last=Chukwu |first=Lawson |title=Political Economy of Colonial Relations and Crisis of Contemporary African Diplomacy |last2=Akpowoghaha |first2=G. N. |year=2023 |isbn=978-981-99-0244-6 |pages=1–11 |chapter=Colonialism in Africa: An Introductory Review |doi=10.1007/978-981-99-0245-3_1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-99-0245-3_1}}</ref> يورپي نوآبادياتي نظام جا آفريڪا جي سماجن تي اهم اثر پيا ۽ نوآباديون انساني ۽ قدرتي وسيلن جي معاشي استحصال جي مقصد لاءِ برقرار رکيون ويون. جيتوڻيڪ عيسائيت جي آفريڪا ۾ هڪ ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر ڪامياب مشنن ۽ مقامي عقيدن سان عيسائيت جي هم آهنگي جي ڪري ڏکڻ اولهه آفريڪا، [[وچ آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ يورپي حڪمراني هيٺ وڏي پيماني تي تبديليون ٿيون. <ref>{{Cite journal|last=Walls|first=A|title=African Christianity in the History of Religions|journal=Studies in World Christianity|volume=2|issue=2|pages=183–203|publisher=Edinburgh University Press|year=2011|doi=10.3366/swc.1996.2.2.183|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/swc.1996.2.2.183}}</ref> قوم پرستي جي عروج براعظم جي ڪيترن ئي حصن ۾ آزادي جي تحريڪن کي جنم ڏنو ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ڪمزور يورپ سان، نوآبادياتي نظام جي خاتمي جي هڪ لهر آئي، جيڪا 1960 جي آفريڪا جي سال ۽ 1963 ۾ آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي ( [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو اڳوڻو) جي قيام ۾ ختم ٿي، جنهن ۾ ملڪن پنهنجون نوآبادياتي حدون برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو. <ref>{{Cite book |last=Hargreaves |first=John D. |title=Decolonization in Africa |date=1996 |publisher=Longman |isbn=0-582-24917-1 |edition=2nd |location=London |oclc=33131573}}</ref> روايتي طاقت جون جوڙجڪ، جيڪي نوآبادياتي انتظاميه ۾ شامل ڪيون ويون هيون، آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جزوي طور تي قائم رهيون ۽ انهن جا ڪردار، طاقتون ۽ اثر تمام گهڻو مختلف آهن. ڪيترائي ملڪ قومپرستي جي عروج ۽ زوال جو تجربو ڪيو آهي ۽ اندروني تڪرار، [[نيو ڪالونيلزم|نوآبادياتي نظام]] ۽ موسمياتي تبديلي جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن. mufb7xlovz8mcohhm44layspy91i2nb 390679 390678 2026-07-03T18:40:08Z Memon2025 21315 /* */ 390679 wikitext text/x-wiki قديم انسان [[آفريڪا]] مان 0.5 ۽ 1.8 ملين سال اڳ جي وچ ۾ نڪرندا. ان کان پوءِ [[اوڀر آفريڪا]] ۾ 300,000-250,000 سال اڳ جديد انسانن (''[[انسان|هومو سيپيئنز]]'') جو ظهور ٿيو جيڪا سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا. زباني لفظ کي اڪثر آفريقي ثقافتن ۾ عزت ڏني ويندي هئي ۽ تاريخ گهڻو ڪري زباني روايت ذريعي منتقل ڪئي وئي. چوٿين ۽ ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ [[قديم مصر]] ۽ ڪرما اتر اوڀر ۾ اڀريا، جڏهن ته ٽچٽ روايت اولهه آفريڪا ۾ ترقي ڪئي. تقريباً 3000 قبل مسيح ۽ 500 عيسوي جي وچ ۾، بانتو جي توسيع اتر-اولهه [[وچ آفريڪا]] (جديد [[ڪيمرون]] ) کان مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي گھڻي حصي تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ خويسان ۽ پگمي جهڙن گروهن کي بي گھر ڪيو ويو يا جذب ڪيو ويو. ڪجھ سماج متعدي ۽ مساوات وارا هئا، جڏهن ته ٻيا سرداري ۾ منظم هئا.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-23|jstor=free}}</ref> ان جي چوٽي تي، اندازو لڳايو ويو آهي ته آفريڪا ۾, تقريبا سڀ روايتي مذهبن پيروي ڪندڙ سان 10,000 کان وڌيڪ ننڍي رياستون (polities) هئون.<ref>{{Cite book |last=Meredith |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jNZ6srograIC&dq=10%2C000+states+in+africa&pg=PT15 |title=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence |date=2011-09-01 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-85720-389-2 |language=en}}</ref> براعظم ڪيترن ئي رياستن جو عروج ۽ زوال ڏٺو آهي ۽ ان جي علائقن جي وچ ۾ ڊگهي عرصي کان وسيع واپاري نيٽ ورڪ موجود آهن. ڪجھ آفريقي سلطنتن ۽ بادشاهتن شامل آهن: * اتر آفريڪا ۾ ڪُش، [[ڪارٿيج]]، نوميڊيا، مسونا، ماڪوريا، [[خلافت فاطميہ|فاطمي]]، [[مرابطون]]، [[المواحد خلافت|الموحد]]، [[ايوبي سلطنت|ايوبي]]، [[مملوڪ سلطنت|مملوڪ]]، ماريندي، زيني ۽ حفسي؛ * اولهه آفريڪا ۾, واگادو، مالي، سونگائي، جولوف، ايفي * Mali ، Songhai ، Jolof ، Ife ، * [[سلطنت اويو|Oyo]] ، [[سلطنت بينن|Benin]] ، Bonoman ، Nri ، Ségou ، [[سلطنت اشانتي|Asante]] ، Fante ، Massina ، [[سوڪوٽو خلافت|Sokoto]] ، Tukulor ۽ Wassoulou اولهه آفريڪا ۾. * {{smallcaps|[[dʿmt]]}}, [[Kingdom of Aksum|Aksum]], [[Ethiopian Empire|Ethiopia]], [[Kingdom of Damot|Damot]], [[Sultanate of Ifat|Ifat]], [[Adal Sultanate|Adal]], [[Ajuran Sultanate|Ajuran]], [[Funj Sultanate|Funj]], [[Kitara Empire|Kitara]], [[Kilwa Sultanate|Kilwa]], [[Sakalava empire|Sakalava]], [[Imerina]], [[Orombo|Rombo]],<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|publisher=Oxford University Press|title=History of the Mount Kilimanjaro Area|last=Bender|first=Matthew|year=2023|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1470}}</ref> [[Bunyoro]], [[Buganda]], and [[Kingdom of Rwanda|Rwanda]] in East Africa; * وچ آفريڪا ۾ ؛ اويو، بينن، بونومان، نيري، سيگو، اسانتي، فانٽ، مسينا، سوڪوٽو، ٽوڪولور ۽ واسوولو. * [[ڪانيم-بورنو سلطنت|Kanem-Bornu]], Kongo, Anziku, Loango, Ndongo, Mwene Muji, Kotoko, Wadai, Mbunda, Luba, Lunda, Kuba, Utetera ۽ * ڏاکڻي آفريڪا ۾ Mapungubwe, Great Zimbabwe, Mutapa, Butua, Rozvi, Maravi, Oukwanyama, Lozi, Lobedu, Mthwakazi, and amaZulu . ستين صدي عيسوي کان، [[آفريڪا ۾ اسلام|اسلام]] [[شروعاتي اسلامي فتحون|اتر آفريڪا تي عرب فتح جي]] وچ ۾ اولهه ۾ پکڙجي ويو ۽ [[آفريڪي سڱ]] تائين تبليغ ذريعي، پاڻ سان گڏ هڪ نئون سماجي نظام آندو. اهو بعد ۾ ڏکڻ طرف سواحلي ساحل تائين پکڙجي ويو، جنهن ۾ هندي سمنڊ جي واپار ۽ [[صحارا ريگستان|صحارا]] پار ڪري اولهه [[ساحيل حياتياتي جاگرافيائي علائقو|ساحل]] ۽ سوڊان تائين، جيڪو 18 هين ۽ 19 صدي جي فولا جهادن پاران متحرڪ ٿيو, تي مسلمان غلبو حاصل ٿيو. جڏهن ٽرانس سهارا، ڳاڙهي سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ جي ڊگهي فاصلي تي غلامن جو واپار شروع ٿيو، ته مقامي غلام نظام آفريڪا کان ٻاهر جي مارڪيٽن لاءِ غلامن کي پهچائڻ شروع ڪيو. هن ڪيترين ئي آفريقي معيشتن کي ٻيهر ترتيب ڏني ۽ مختلف ڊائاسپورا, خاص طور تي آمريڪا ۾, پيدا ڪيا. <ref>{{Cite book |last=Lovejoy |first=Paul E. |title=Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |location=London}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Sparks |first=Randy J. |title=Where the Negroes are Masters: An African Port in the Era of the Slave Trade |date=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72487-7 |pages=122–161 |chapter=4. The Process of Enslavement at Annamaboe}}</ref> 1870 ۽ 1914 جي وچ ۾، ٻئي صنعتي انقلاب جي ڪري، آفريڪا جي يورپي نوآباديات ۾ " آفريڪا لاءِ جدوجهد " تيزي سان وڌي ۽ 1884 جي برلن ڪانفرنس ۾ وڏين يورپي طاقتن براعظم کي ورهايو، جنهن جي نتيجي ۾ يورپي سامراجي ڪنٽرول هيٺ علائقو براعظم جي ڏهين حصي کان نو ڏهين حصي کان وڌيڪ ٿي ويو. <ref>{{Cite book |last=Chukwu |first=Lawson |title=Political Economy of Colonial Relations and Crisis of Contemporary African Diplomacy |last2=Akpowoghaha |first2=G. N. |year=2023 |isbn=978-981-99-0244-6 |pages=1–11 |chapter=Colonialism in Africa: An Introductory Review |doi=10.1007/978-981-99-0245-3_1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-99-0245-3_1}}</ref> يورپي نوآبادياتي نظام جا آفريڪا جي سماجن تي اهم اثر پيا ۽ نوآباديون انساني ۽ قدرتي وسيلن جي معاشي استحصال جي مقصد لاءِ برقرار رکيون ويون. جيتوڻيڪ عيسائيت جي آفريڪا ۾ هڪ ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر ڪامياب مشنن ۽ مقامي عقيدن سان عيسائيت جي هم آهنگي جي ڪري ڏکڻ اولهه آفريڪا، [[وچ آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ يورپي حڪمراني هيٺ وڏي پيماني تي تبديليون ٿيون. <ref>{{Cite journal|last=Walls|first=A|title=African Christianity in the History of Religions|journal=Studies in World Christianity|volume=2|issue=2|pages=183–203|publisher=Edinburgh University Press|year=2011|doi=10.3366/swc.1996.2.2.183|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/swc.1996.2.2.183}}</ref> قوم پرستي جي عروج براعظم جي ڪيترن ئي حصن ۾ آزادي جي تحريڪن کي جنم ڏنو ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ڪمزور يورپ سان، نوآبادياتي نظام جي خاتمي جي هڪ لهر آئي، جيڪا 1960 جي آفريڪا جي سال ۽ 1963 ۾ آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي ( [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو اڳوڻو) جي قيام ۾ ختم ٿي، جنهن ۾ ملڪن پنهنجون نوآبادياتي حدون برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو. <ref>{{Cite book |last=Hargreaves |first=John D. |title=Decolonization in Africa |date=1996 |publisher=Longman |isbn=0-582-24917-1 |edition=2nd |location=London |oclc=33131573}}</ref> روايتي طاقت جون جوڙجڪ، جيڪي نوآبادياتي انتظاميه ۾ شامل ڪيون ويون هيون، آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جزوي طور تي قائم رهيون ۽ انهن جا ڪردار، طاقتون ۽ اثر تمام گهڻو مختلف آهن. ڪيترائي ملڪ قومپرستي جي عروج ۽ زوال جو تجربو ڪيو آهي ۽ اندروني تڪرار، [[نيو ڪالونيلزم|نوآبادياتي نظام]] ۽ موسمياتي تبديلي جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن. q5vzz57c7dst9he359i8qyrjeuy83hp 390680 390679 2026-07-03T19:33:04Z Memon2025 21315 /* */ 390680 wikitext text/x-wiki قديم انسان [[آفريڪا]] مان 0.5 ۽ 1.8 ملين سال اڳ جي وچ ۾ نڪرندا. ان کان پوءِ [[اوڀر آفريڪا]] ۾ 300,000-250,000 سال اڳ جديد انسانن (''[[انسان|هومو سيپيئنز]]'') جو ظهور ٿيو جيڪا سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا. زباني لفظ کي اڪثر آفريقي ثقافتن ۾ عزت ڏني ويندي هئي ۽ تاريخ گهڻو ڪري زباني روايت ذريعي منتقل ڪئي وئي. چوٿين ۽ ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ [[قديم مصر]] ۽ ڪرما اتر اوڀر ۾ اڀريا، جڏهن ته ٽچٽ روايت اولهه آفريڪا ۾ ترقي ڪئي. تقريباً 3000 قبل مسيح ۽ 500 عيسوي جي وچ ۾، بانتو جي توسيع اتر-اولهه [[وچ آفريڪا]] (جديد [[ڪيمرون]] ) کان مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي گھڻي حصي تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ خويسان ۽ پگمي جهڙن گروهن کي بي گھر ڪيو ويو يا جذب ڪيو ويو. ڪجھ سماج متعدي ۽ مساوات وارا هئا، جڏهن ته ٻيا سرداري ۾ منظم هئا.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-23|jstor=free}}</ref> ان جي چوٽي تي، اندازو لڳايو ويو آهي ته آفريڪا ۾, تقريبا سڀ روايتي مذهبن پيروي ڪندڙ سان 10,000 کان وڌيڪ ننڍي رياستون (polities) هئون.<ref>{{Cite book |last=Meredith |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jNZ6srograIC&dq=10%2C000+states+in+africa&pg=PT15 |title=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence |date=2011-09-01 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-85720-389-2 |language=en}}</ref> براعظم ڪيترن ئي رياستن جو عروج ۽ زوال ڏٺو آهي ۽ ان جي علائقن جي وچ ۾ ڊگهي عرصي کان وسيع واپاري نيٽ ورڪ موجود آهن. ڪجھ آفريقي سلطنتن ۽ بادشاهتن شامل آهن: * '''[[اتر آفريڪا]]''' ۾ ڪُش، [[ڪارٿيج]]، نوميڊيا، مسونا، ماڪوريا، [[خلافت فاطميہ|فاطمي]]، [[مرابطون]]، [[المواحد خلافت|الموحد]]، [[ايوبي سلطنت|ايوبي]]، [[مملوڪ سلطنت|مملوڪ]]، ماريندي، زيني ۽ حفصي بادشاهت؛ * '''[[اولهه آفريڪا]]''' ۾؛ واگادو، [[مالي]]، سونگھائي، جولوف، ايفي، [[اويو رياست|اويو]]، [[بينن]]، بونومان، نيري، سيگو، اسانتي، فانٽ، مسينا، [[سوڪوٽو خلافت|سوڪوٽو]]، ٽوڪولور ۽ واسولو بادشاهت؛ * '''[[اوڀر آفريڪا]]''' ۾؛ دمت, اڪسم, [[ايٿوپيا]], داموٽ, افت, ادل، اجوران، فنج، ڪيتارا، ڪلوا، ساڪالاوا، ايمرينا، رومبو،<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|publisher=Oxford University Press|title=History of the Mount Kilimanjaro Area|last=Bender|first=Matthew|year=2023|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1470}}</ref> بونيورو، بوگنڊا * '''[[وچ آفريڪا]]''' ۾؛ [[ڪانيم-بورنو سلطنت]], ڪانگو، انزيڪو، لوانگو، نڊونگو، ميوين موجي، ڪوٽوڪو، وادي، مبندا، لوبا، لنڊا، ڪوبا ۽ يوٽيرا ۽ * '''[[ڏاکڻي آفريڪا]]''' ۾؛ ماپونگو. بيوا عظيم زمبابوي، موتاپا، بوتوا، روزوي، ماراوي، اوکوانياما، لوزي، لوبيدو، ميٿواڪيزي، ۽ اما زولو ستين صدي عيسوي کان، [[آفريڪا ۾ اسلام|اسلام]] [[شروعاتي اسلامي فتحون|اتر آفريڪا تي عرب فتح جي]] وچ ۾ اولهه ۾ پکڙجي ويو ۽ [[آفريڪي سڱ]] تائين تبليغ ذريعي، پاڻ سان گڏ هڪ نئون سماجي نظام آندو. اهو بعد ۾ ڏکڻ طرف سواحلي ساحل تائين پکڙجي ويو، جنهن ۾ هندي سمنڊ جي واپار ۽ [[صحارا ريگستان|صحارا]] پار ڪري اولهه [[ساحيل حياتياتي جاگرافيائي علائقو|ساحل]] ۽ سوڊان تائين، جيڪو 18 هين ۽ 19 صدي جي فولا جهادن پاران متحرڪ ٿيو, تي مسلمان غلبو حاصل ٿيو. جڏهن ٽرانس سهارا، ڳاڙهي سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ جي ڊگهي فاصلي تي غلامن جو واپار شروع ٿيو، ته مقامي غلام نظام آفريڪا کان ٻاهر جي مارڪيٽن لاءِ غلامن کي پهچائڻ شروع ڪيو. هن ڪيترين ئي آفريقي معيشتن کي ٻيهر ترتيب ڏني ۽ مختلف ڊائاسپورا, خاص طور تي آمريڪا ۾, پيدا ڪيا. <ref>{{Cite book |last=Lovejoy |first=Paul E. |title=Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |location=London}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Sparks |first=Randy J. |title=Where the Negroes are Masters: An African Port in the Era of the Slave Trade |date=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72487-7 |pages=122–161 |chapter=4. The Process of Enslavement at Annamaboe}}</ref> 1870 ۽ 1914 جي وچ ۾، ٻئي صنعتي انقلاب جي ڪري، آفريڪا جي يورپي نوآباديات ۾ " آفريڪا لاءِ جدوجهد " تيزي سان وڌي ۽ 1884 جي برلن ڪانفرنس ۾ وڏين يورپي طاقتن براعظم کي ورهايو، جنهن جي نتيجي ۾ يورپي سامراجي ڪنٽرول هيٺ علائقو براعظم جي ڏهين حصي کان نو ڏهين حصي کان وڌيڪ ٿي ويو. <ref>{{Cite book |last=Chukwu |first=Lawson |title=Political Economy of Colonial Relations and Crisis of Contemporary African Diplomacy |last2=Akpowoghaha |first2=G. N. |year=2023 |isbn=978-981-99-0244-6 |pages=1–11 |chapter=Colonialism in Africa: An Introductory Review |doi=10.1007/978-981-99-0245-3_1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-99-0245-3_1}}</ref> يورپي نوآبادياتي نظام جا آفريڪا جي سماجن تي اهم اثر پيا ۽ نوآباديون انساني ۽ قدرتي وسيلن جي معاشي استحصال جي مقصد لاءِ برقرار رکيون ويون. جيتوڻيڪ عيسائيت جي آفريڪا ۾ هڪ ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر ڪامياب مشنن ۽ مقامي عقيدن سان عيسائيت جي هم آهنگي جي ڪري ڏکڻ اولهه آفريڪا، [[وچ آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ يورپي حڪمراني هيٺ وڏي پيماني تي تبديليون ٿيون. <ref>{{Cite journal|last=Walls|first=A|title=African Christianity in the History of Religions|journal=Studies in World Christianity|volume=2|issue=2|pages=183–203|publisher=Edinburgh University Press|year=2011|doi=10.3366/swc.1996.2.2.183|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/swc.1996.2.2.183}}</ref> قوم پرستي جي عروج براعظم جي ڪيترن ئي حصن ۾ آزادي جي تحريڪن کي جنم ڏنو ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ڪمزور يورپ سان، نوآبادياتي نظام جي خاتمي جي هڪ لهر آئي، جيڪا 1960 جي آفريڪا جي سال ۽ 1963 ۾ آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي ( [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو اڳوڻو) جي قيام ۾ ختم ٿي، جنهن ۾ ملڪن پنهنجون نوآبادياتي حدون برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو. <ref>{{Cite book |last=Hargreaves |first=John D. |title=Decolonization in Africa |date=1996 |publisher=Longman |isbn=0-582-24917-1 |edition=2nd |location=London |oclc=33131573}}</ref> روايتي طاقت جون جوڙجڪ، جيڪي نوآبادياتي انتظاميه ۾ شامل ڪيون ويون هيون، آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جزوي طور تي قائم رهيون ۽ انهن جا ڪردار، طاقتون ۽ اثر تمام گهڻو مختلف آهن. ڪيترائي ملڪ قومپرستي جي عروج ۽ زوال جو تجربو ڪيو آهي ۽ اندروني تڪرار، [[نيو ڪالونيلزم|نوآبادياتي نظام]] ۽ موسمياتي تبديلي جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن. 54qcksdq4ii4at1j6xj4gn590xczygw 390681 390680 2026-07-03T19:35:38Z Memon2025 21315 /* */ 390681 wikitext text/x-wiki قديم انسان [[آفريڪا]] مان 0.5 ۽ 1.8 ملين سال اڳ جي وچ ۾ نڪرندا. ان کان پوءِ [[اوڀر آفريڪا]] ۾ 300,000-250,000 سال اڳ جديد انسانن (''[[انسان|هومو سيپيئنز]]'') جو ظهور ٿيو جيڪا سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا. زباني لفظ کي اڪثر آفريقي ثقافتن ۾ عزت ڏني ويندي هئي ۽ تاريخ گهڻو ڪري زباني روايت ذريعي منتقل ڪئي وئي. چوٿين ۽ ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ [[قديم مصر]] ۽ ڪرما اتر اوڀر ۾ اڀريا، جڏهن ته ٽچٽ روايت اولهه آفريڪا ۾ ترقي ڪئي. تقريباً 3000 قبل مسيح ۽ 500 عيسوي جي وچ ۾، بانتو جي توسيع اتر-اولهه [[وچ آفريڪا]] (جديد [[ڪيمرون]] ) کان مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي گھڻي حصي تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ خويسان ۽ پگمي جهڙن گروهن کي بي گھر ڪيو ويو يا جذب ڪيو ويو. ڪجھ سماج متعدي ۽ مساوات وارا هئا، جڏهن ته ٻيا سرداري ۾ منظم هئا.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-23|jstor=free}}</ref> ان جي چوٽي تي، اندازو لڳايو ويو آهي ته آفريڪا ۾, تقريبا سڀ روايتي مذهبن پيروي ڪندڙ سان 10,000 کان وڌيڪ ننڍي رياستون (polities) هئون.<ref>{{Cite book |last=Meredith |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jNZ6srograIC&dq=10%2C000+states+in+africa&pg=PT15 |title=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence |date=2011-09-01 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-85720-389-2 |language=en}}</ref> براعظم ڪيترن ئي رياستن جو عروج ۽ زوال ڏٺو آهي ۽ ان جي علائقن جي وچ ۾ ڊگهي عرصي کان وسيع واپاري نيٽ ورڪ موجود آهن. ڪجھ آفريقي سلطنتن ۽ بادشاهتن شامل آهن: * '''[[اتر آفريڪا]]''' ۾ ڪُش، [[ڪارٿيج]]، نوميڊيا، مسونا، ماڪوريا، [[خلافت فاطميہ|فاطمي]]، [[مرابطون]]، [[المواحد خلافت|الموحد]]، [[ايوبي سلطنت|ايوبي]]، [[مملوڪ سلطنت|مملوڪ]]، ماريندي، زيني ۽ حفصي بادشاهت؛ * '''[[اولهه آفريڪا]]''' ۾؛ واگادو، [[مالي]]، سونگھائي، جولوف، ايفي، [[اويو رياست|اويو]]، [[بينن]]، بونومان، نيري، سيگو، اسانتي، فانٽ، مسينا، [[سوڪوٽو خلافت|سوڪوٽو]]، ٽوڪولور ۽ واسولو بادشاهت؛ * '''[[اوڀر آفريڪا]]''' ۾؛ دمت, اڪسم, [[ايٿوپيا]], داموٽ, افت, ادل، اجوران، فنج، ڪيتارا، ڪلوا، ساڪالاوا، ايمرينا، رومبو،<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|publisher=Oxford University Press|title=History of the Mount Kilimanjaro Area|last=Bender|first=Matthew|year=2023|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1470}}</ref> بونيورو، بوگنڊا * '''[[وچ آفريڪا]]''' ۾؛ [[ڪانيم-بورنو سلطنت]], ڪانگو، انزيڪو، لوانگو، نڊونگو، ميوين موجي، ڪوٽوڪو، وادي، مبندا، لوبا، لنڊا، ڪوبا ۽ يوٽيرا ۽ * '''[[ڏاکڻي آفريڪا]]''' ۾؛ ماپونگو. بيوا عظيم زمبابوي، موتاپا، بوتوا، روزوي، ماراوي، اوکوانياما، لوزي، لوبيدو، ميٿواڪيزي، ۽ اما زولو ستين صدي عيسوي کان، [[آفريڪا ۾ اسلام|اسلام]] [[شروعاتي اسلامي فتحون|اتر آفريڪا تي عرب فتح جي]] وچ ۾ اولهه ۾ پکڙجي ويو ۽ [[آفريڪي سڱ]] تائين تبليغ ذريعي، پاڻ سان گڏ هڪ نئون سماجي نظام آندو. اهو بعد ۾ ڏکڻ طرف سواحلي ساحل تائين پکڙجي ويو، جنهن ۾ هندي سمنڊ جي واپار ۽ [[صحارا ريگستان|صحارا]] پار ڪري اولهه [[ساحيل حياتياتي جاگرافيائي علائقو|ساحل]] ۽ سوڊان تائين، جيڪو 18 هين ۽ 19 صدي جي فولا جهادن پاران متحرڪ ٿيو, تي مسلمان غلبو حاصل ٿيو. جڏهن ٽرانس سهارا، ڳاڙهي سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ جي ڊگهي فاصلي تي غلامن جو واپار شروع ٿيو، ته مقامي غلام نظام آفريڪا کان ٻاهر جي مارڪيٽن لاءِ غلامن کي پهچائڻ شروع ڪيو. هن ڪيترين ئي آفريقي معيشتن کي ٻيهر ترتيب ڏني ۽ مختلف ڊائاسپورا, خاص طور تي آمريڪا ۾, پيدا ڪيا. <ref>{{Cite book |last=Lovejoy |first=Paul E. |title=Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |location=London}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Sparks |first=Randy J. |title=Where the Negroes are Masters: An African Port in the Era of the Slave Trade |date=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72487-7 |pages=122–161 |chapter=4. The Process of Enslavement at Annamaboe}}</ref> 1870 ۽ 1914 جي وچ ۾، ٻئي صنعتي انقلاب جي ڪري، آفريڪا جي يورپي نوآباديات ۾ " آفريڪا لاءِ جدوجهد " تيزي سان وڌي ۽ 1884 جي برلن ڪانفرنس ۾ وڏين يورپي طاقتن براعظم کي ورهايو، جنهن جي نتيجي ۾ يورپي سامراجي ڪنٽرول هيٺ علائقو براعظم جي ڏهين حصي کان نو ڏهين حصي کان وڌيڪ ٿي ويو. <ref>{{Cite book |last=Chukwu |first=Lawson |title=Political Economy of Colonial Relations and Crisis of Contemporary African Diplomacy |last2=Akpowoghaha |first2=G. N. |year=2023 |isbn=978-981-99-0244-6 |pages=1–11 |chapter=Colonialism in Africa: An Introductory Review |doi=10.1007/978-981-99-0245-3_1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-99-0245-3_1}}</ref> يورپي نوآبادياتي نظام جا آفريڪا جي سماجن تي اهم اثر پيا ۽ نوآباديون انساني ۽ قدرتي وسيلن جي معاشي استحصال جي مقصد لاءِ برقرار رکيون ويون. جيتوڻيڪ عيسائيت جي آفريڪا ۾ هڪ ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر ڪامياب مشنن ۽ مقامي عقيدن سان عيسائيت جي هم آهنگي جي ڪري ڏکڻ اولهه آفريڪا، [[وچ آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ يورپي حڪمراني هيٺ وڏي پيماني تي تبديليون ٿيون. <ref>{{Cite journal|last=Walls|first=A|title=African Christianity in the History of Religions|journal=Studies in World Christianity|volume=2|issue=2|pages=183–203|publisher=Edinburgh University Press|year=2011|doi=10.3366/swc.1996.2.2.183|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/swc.1996.2.2.183}}</ref> قوم پرستي جي عروج براعظم جي ڪيترن ئي حصن ۾ آزادي جي تحريڪن کي جنم ڏنو ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ڪمزور يورپ سان، نوآبادياتي نظام جي خاتمي جي هڪ لهر آئي، جيڪا 1960 جي آفريڪا جي سال ۽ 1963 ۾ آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي ( [[آفريڪي اتحاد|آفريقي يونين]] جو اڳوڻو) جي قيام ۾ ختم ٿي، جنهن ۾ ملڪن پنهنجون نوآبادياتي حدون برقرار رکڻ جو فيصلو ڪيو. <ref>{{Cite book |last=Hargreaves |first=John D. |title=Decolonization in Africa |date=1996 |publisher=Longman |isbn=0-582-24917-1 |edition=2nd |location=London |oclc=33131573}}</ref> روايتي طاقت جون جوڙجڪ، جيڪي نوآبادياتي انتظاميه ۾ شامل ڪيون ويون هيون، آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جزوي طور تي قائم رهيون ۽ انهن جا ڪردار، طاقتون ۽ اثر تمام گهڻو مختلف آهن. ڪيترائي ملڪ قومپرستي جي عروج ۽ زوال جو تجربو ڪيو آهي ۽ اندروني تڪرار، [[نيو ڪالونيلزم|نوآبادياتي نظام]] ۽ موسمياتي تبديلي جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] sfmigk79hm6x37erkvghcnzvdbtqjax 0 99746 390689 2026-07-03T21:08:43Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[اواران ضلعو]] کي [[آواران ضلعو]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو 390689 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آواران ضلعو]] 1fv6yw28j7ku2tl3yt8wep5yezckbp4 0 99747 390741 2026-07-04T08:41:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[برکان ضلعو]] کي [[بارکان ضلعو]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 390741 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بارکان ضلعو]] 56wg65ijla7jcp8akq6kau9au10zgl8 14 99748 390765 2026-07-04T09:36:19Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:آمريڪي ايجادون]] 390765 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:آمريڪي ايجادون]] 3u70ytmqmjpf3cbgntyxqrx0dxggxm9 14 99749 390768 2026-07-04T09:38:26Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] 390768 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] sfmyaz973pesluteyksvo26xz5qv1ed 14 99750 390777 2026-07-04T09:50:25Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] 390777 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اليڪٽرانڪ جزا]] [[زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] eppkywd24xg49ols4cqdipgn4dkuy1n 14 99751 390783 2026-07-04T09:54:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] 390783 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽرز]] h6eqtrqr38bghokleckwvdw1japp7si 0 99752 390790 2026-07-04T10:07:26Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[هرنائي شهر]] کي [[هرنائي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 390790 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هرنائي]] tw74ufq8d22kq7xeswefbr60p723b69 0 99753 390797 2026-07-04T10:20:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|مهاراشٽر جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = هرنائي | native_name = | native_name_lang = mr | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = Entrance to Suvarnadurg.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[سورنا درگ]] جو داخلي دروازو | etymology = | nickname = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | population_total... 390797 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مهاراشٽر جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = هرنائي | native_name = | native_name_lang = mr | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = Entrance to Suvarnadurg.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[سورنا درگ]] جو داخلي دروازو | etymology = | nickname = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | population_total = 7274 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''هرنائي'''، اولهه [[ڀارت]] جي [[مهاراشٽر]] رياست جي [[رتناگري ضلعو|رتناگري ضلعي]] ۾ [[داپولي]] سي. ڊي. بلاڪ جو هڪ ننڍو [[شهر]] آهي. [[2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب، ڳوٺ جي ڪُل آبادي 7,274 هئي. هرنائي جي جاگرافيائي ايراضي {{convert|591|hectare|acre}} آهي.<ref name="COI-1"/> هرنائي وٽ هڪ ڊگهو سامونڊي ڪنارو ۽ قسمين قسمين [[ٻوٽا|ٻوٽا ۽ جانور]] آهن. هرنائي پنهنجن سامونڊي ڪنارن لاءِ مشهور آهي، جيڪي مراقبي لاءِ مقبول هنڌ آهن. هرنائي جو [[روشني گهر]] هڪ اهم [[سياحتي ڪشش]] آهي، جتان هرنائي جو 360 درجن وارو نظارو ڏسي سگهجي ٿو.{{Citation needed|date=February 2024}} 5c0jnw3sehigwev7db03odfdjqh04me 390798 390797 2026-07-04T10:21:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 390798 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مهاراشٽر جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = هرنائي | native_name = | native_name_lang = mr | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = Entrance to Suvarnadurg.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[سورنا درگ]] جو داخلي دروازو | etymology = | nickname = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | population_total = 7274 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''هرنائي'''، اولهه [[ڀارت]] جي [[مهاراشٽر]] رياست جي [[رتناگري ضلعو|رتناگري ضلعي]] ۾ [[داپولي]] سي. ڊي. بلاڪ جو هڪ ننڍو [[شهر]] آهي. [[2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب، ڳوٺ جي ڪُل آبادي 7,274 هئي. هرنائي جي جاگرافيائي ايراضي {{convert|591|hectare|acre}} آهي.<ref name="COI-1"/> هرنائي وٽ هڪ ڊگهو سامونڊي ڪنارو ۽ قسمين قسمين [[ٻوٽا|ٻوٽا ۽ جانور]] آهن. هرنائي پنهنجن سامونڊي ڪنارن لاءِ مشهور آهي، جيڪي مراقبي لاءِ مقبول هنڌ آهن. هرنائي جو [[روشني گهر]] هڪ اهم [[سياحتي ڪشش]] آهي، جتان هرنائي جو 360 درجن وارو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندريون حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت '''هرنام داس''' ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي، بلوچستان|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جابلو سلسلن کي '''خليفت''' ۽ '''زرغون''' سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جو هڪ منفرد لهجو آهي، پر ڪجهه [[لسانيات|لسانيات جا ماهر]] ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ [[شهرڳ تعلقو|شهرڳ]] کي تعلقن ۽ [[خوست تعلقو|خوست]] کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan هرنائي بلوچستان جو نئون ضلعو آهي]، ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]''، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> 2gplbbngqsow1q2tjiudcfjxtdyy9qb 390799 390798 2026-07-04T10:25:01Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 390799 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مهاراشٽر جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = هرنائي | native_name = | native_name_lang = mr | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = Entrance to Suvarnadurg.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[سورنا درگ]] جو داخلي دروازو | etymology = | nickname = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | population_total = 7274 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''هرنائي'''، اولهه [[ڀارت]] جي [[مهاراشٽر]] رياست جي [[رتناگري ضلعو|رتناگري ضلعي]] ۾ [[داپولي]] سي. ڊي. بلاڪ جو هڪ ننڍو [[شهر]] آهي. [[2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب، ڳوٺ جي ڪُل آبادي 7,274 هئي. هرنائي جي جاگرافيائي ايراضي {{convert|591|hectare|acre}} آهي.<ref name="COI-1"/> هرنائي وٽ هڪ ڊگهو سامونڊي ڪنارو ۽ قسمين قسمين [[ٻوٽا|ٻوٽا ۽ جانور]] آهن. هرنائي پنهنجن سامونڊي ڪنارن لاءِ مشهور آهي، جيڪي مراقبي لاءِ مقبول هنڌ آهن. هرنائي جو [[روشني گهر]] هڪ اهم [[سياحتي ڪشش]] آهي، جتان هرنائي جو 360 درجن وارو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. == تاريخ == هرنائي جو پراڻو نالو '''زاوره''' هو، جنهن جي مقامي [[ترينو ٻولي|ترينو ٻوليءَ]] ۾ معنيٰ ”ڌرتيءَ جو اندريون حصو“ آهي. ڪي ماڻهو اڄ به هرنائي کي زاوره چون ٿا. هرنائي جو نالو هڪ بااثر هندو شخصيت '''هرنام داس''' ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[هرنائي، بلوچستان|هرنائي شهر]] جو امڪاني باني سمجهيو وڃي ٿو. هرنائي شهر [[هرنائي ضلعو|هرنائي ضلعي]] جو صدر مقام آهي. هي شهر [[لورالائي]]، [[زيارت]]، [[سبي]]، [[مستونگ]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي ويجهو واقع آهي. هرنائي جي چوڌاري هر پاسي اوچا ۽ شاندار جبل آهن. ڀرپاسي جي جابلو سلسلن کي '''خليفت''' ۽ '''زرغون''' سڏيو وڃي ٿو. '''لوئي سر نيکان''' (زرغون غر)، جنهن جي اوچائي 3,578 ميٽر آهي، ڏکڻ اولهه [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] صوبي جي سڀ کان اوچي جابلو چوٽي آهي ۽ اها پڻ هرنائي ضلعي ۾ واقع آهي. هرنائي شهر جي آبادي اٽڪل 100,000 آهي. هرنائي جي آباديءَ جي اڪثريت [[ترين قبيلو|ترينن]] تي مشتمل آهي ۽ اهي گهڻو ڪري [[ترينو ٻولي|ترينو]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[پشتو ٻولي|پشتو]] جو هڪ منفرد لهجو آهي، پر ڪجهه [[لسانيات|لسانيات جا ماهر]] ان کي ايترو منفرد سمجهن ٿا جو ان کي هڪ الڳ ٻوليءَ طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. لسانيات جي ماهر [[پروڊس اوڪٽر شيئروو]] موجب: ”پشتو ٻوليءَ جو علائقو ادب کان اڳ واري دور ۾ ٻن لهجاتي گروهن ۾ ورهائجي ويو هو؛ جن مان هڪ جي نمائندگي اڄ جديد پشتو جا سمورا لهجا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻئي جي نمائندگي [[ترينو ٻولي|ترينو]] ۽ ٻين ڏکڻ اوڀر وارن لهجن ۾ موجود قديم آثار ڪن ٿا.“ 2007ع تائين هرنائي، [[سبي ضلعو|سبي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] هو. آگسٽ 2007ع ۾ [[بلوچستان حڪومت]] اعلان ڪيو ته سبي ضلعي کي ورهائي نئون [[هرنائي ضلعو]] قائم ڪيو ويندو، جنهن ۾ هرنائي ۽ [[شهرڳ تعلقو|شهرڳ]] کي تعلقن ۽ [[خوست تعلقو|خوست]] کي ذيلي تعلقي طور شامل ڪيو ويندو.<ref name=BG/><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/263890/harnai-is-new-district-of-balochistan هرنائي بلوچستان جو نئون ضلعو آهي]، ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]''، 31 آگسٽ 2007ع تي شايع ٿيل، 18 اپريل 2023ع تي حاصل ڪيل</ref> == سورنا درگ == {{main |سورنا درگ}} '''سورنا درگ''' هڪ [[قلعو]] آهي، جيڪو اولهه [[ڀارت]] جي جابلو ۽ اڻانگي سامونڊي ڪناري واري علائقي [[ڪونڪن]] ۾، هرنائي جي ويجهو [[عربي سمنڊ]] جي هڪ ننڍڙي ٻيٽ تي واقع آهي. سورنا درگ قلعو 16هين صديءَ ۾ شهنشاهه [[محمد عادل شاهه (وفات 1557ع)|عادل شاهه]] جي حڪومت دوران تعمير ڪيو ويو. 1660ع ۾ ڇترپتي شواجي مهاراج ٻئي عادل شاهه کي شڪست ڏئي هن قلعي کي مراٺا سلطنت ۾ شامل ڪيو. 1688ع ۾ شواجيءَ جي وفات کان پوءِ، راجارام [[ڪانهو جي آنگري|سرکيل ڪانهو جي آنگري]] کي هن قلعي جو حاڪم مقرر ڪيو. هي قلعو عظيم سپاهي [[ڪانهو جي آنگري]] جو صدر مقام هو، جيڪو ”سمنڊ جو شواجي“ جي نالي سان مشهور هو. ڪانهو جي کان تُلاجي تائين هي قلعو آنگري خاندان جي حڪم ۽ قبضي هيٺ رهيو. 1755ع ۾ قلعو پيشوائن جي حڪومت هيٺ آيو ۽ پوءِ 1818ع ۾ انگريزن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي قلعو آزاديءَ تائين انگريزن جي قبضي هيٺ رهيو. هرنائي جو سورنا درگ قلعو، داپوليءَ جي قديم ترين قلعن مان هڪ آهي. == گوا قلعو == {{مڪمل مضمون|گوا قلعو}} [[داپولي تعلقو|داپولي تعلقي]] جي هرنائي بندرگاهه وٽ ٽن قلعن جو هڪ مجموعو آهي، جن جا نالا ڪنڪ درگ، فتح ڳڙهه ۽ گوا قلعو آهن.<ref>{{Cite web|url=http://www.talukadapoli.com|title=Taluka Dapoli- Research Website}}</ref> انهن قلعن جي تعمير ڪندڙن بابت ڪا پڪي ڄاڻ موجود ناهي، پر ايترو معلوم آهي ته اهي قلعا مکيه سورنا درگ قلعي کي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مدد ۽ تحفظ ڏيڻ لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا. انهن ٽنهي قلعن مان گوا قلعو سوا ٽن هيڪٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. قلعي جي اولهه ۽ اتر وارن پاسن کان سمنڊ آهي، جڏهن ته ڏاکڻي حصي ۾ قدرتي اوچائي موجود آهي. هن اوچائيءَ تي اڏاوتن جا آثار موجود آهن. == ڪنڪ درگ قلعو == {{مڪمل مضمون|گوا قلعو}} ڪنڪ درگ قلعي سان گڏ فتح ڳڙهه ۽ گوا قلعو، داپوليءَ جي هرنائي وٽ واقع وڏي سامونڊي قلعي [[سورنا درگ]] جا مددگار قلعا آهن. انهن ننڍن قلعن مان ڪنڪ درگ قلعو هرنائي بندرگاهه جي سڀ کان ويجهو آهي. ڪنڪ درگ قلعي جي ٽنهي پاسن کان سمنڊ آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ چوٿائي هيڪٽر آهي. هي قلعو بيضوي شڪل جو آهي ۽ ڏاڪڻين ذريعي قلعي تائين پهچي سگهجي ٿو. ڏاڪڻين جي پڇاڙيءَ وٽ ساڄي پاسي هيٺين سطح تي پاڻيءَ جي هڪ ٽانڪي موجود آهي. [https://www.talukadapoli.com/en/places/kanakdurg-harnai/] == آبهوا == {{Weather box | location = هرنائي (1991ع–2020ع، انتهائي انگ 1943ع–2020ع) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.9 | Feb record high C = 37.3 | Mar record high C = 40.4 | Apr record high C = 36.9 | May record high C = 39.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 35.1 | Aug record high C = 32.3 | Sep record high C = 35.0 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 35.9 | year record high C = 40.4 | Jan high C = 28.7 | Feb high C = 28.7 | Mar high C = 29.7 | Apr high C = 30.8 | May high C = 31.6 | Jun high C = 30.9 | Jul high C = 29.4 | Aug high C = 29.0 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 31.5 | Nov high C = 32.4 | Dec high C = 30.9 | year high C = 30.3 | Jan low C = 21.3 | Feb low C = 21.7 | Mar low C = 23.2 | Apr low C = 25.1 | May low C = 26.6 | Jun low C = 25.6 | Jul low C = 24.7 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 24.3 | Oct low C = 24.6 | Nov low C = 24.2 | Dec low C = 22.7 | year low C = 24.1 | Jan record low C = 12.8 | Feb record low C = 13.2 | Mar record low C = 16.1 | Apr record low C = 17.8 | May record low C = 20.0 | Jun record low C = 13.3 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 12.5 | Sep record low C = 20.2 | Oct record low C = 18.5 | Nov record low C = 17.6 | Dec record low C = 14.6 | year record low C = 12.5 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.1 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.3 | Apr rain mm = 1.1 | May rain mm = 23.2 | Jun rain mm = 756.4 | Jul rain mm = 992.3 | Aug rain mm = 591.5 | Sep rain mm = 429.9 | Oct rain mm = 108.4 | Nov rain mm = 9.4 | Dec rain mm = 2.8 | year rain mm = 2915.4 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 1.3 | Jun rain days = 16.8 | Jul rain days = 25.3 | Aug rain days = 22.7 | Sep rain days = 14.3 | Oct rain days = 4.6 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 86.0 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 67 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 73 | May humidity = 75 | Jun humidity = 82 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 85 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 67 | Dec humidity = 66 | year humidity = 75 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archivedate = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Harnai Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 317–318 | accessdate = 5 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archivedate = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M143 | accessdate = 5 April 2020}}</ref> }} == حوالا == <references> <ref name="COI-1">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2732_PART_B_DCHB_RATNAGIRI.pdf |title=District Census Handbook |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |accessdate=16 April 2016}}</ref> </references> [[زمرو:رتناگري ضلعي جا ڳوٺ]] sgs0pbiwnz9bfxkgicldu8wj9h2f1ki 390800 390799 2026-07-04T10:25:25Z Intisar Ali 8681 390800 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مهاراشٽر جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = هرنائي | native_name = | native_name_lang = mr | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = Entrance to Suvarnadurg.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[سورنا درگ]] جو داخلي دروازو | etymology = | nickname = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | population_total = 7274 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''هرنائي'''، اولهه [[ڀارت]] جي [[مهاراشٽر]] رياست جي [[رتناگري ضلعو|رتناگري ضلعي]] ۾ [[داپولي]] سي. ڊي. بلاڪ جو هڪ ننڍو [[شهر]] آهي. [[2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب، ڳوٺ جي ڪُل آبادي 7,274 هئي. هرنائي جي جاگرافيائي ايراضي {{convert|591|hectare|acre}} آهي.<ref name="COI-1"/> هرنائي وٽ هڪ ڊگهو سامونڊي ڪنارو ۽ قسمين قسمين [[ٻوٽا|ٻوٽا ۽ جانور]] آهن. هرنائي پنهنجن سامونڊي ڪنارن لاءِ مشهور آهي، جيڪي مراقبي لاءِ مقبول هنڌ آهن. هرنائي جو [[روشني گهر]] هڪ اهم [[سياحتي ڪشش]] آهي، جتان هرنائي جو 360 درجن وارو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. == سورنا درگ == {{main |سورنا درگ}} '''سورنا درگ''' هڪ [[قلعو]] آهي، جيڪو اولهه [[ڀارت]] جي جابلو ۽ اڻانگي سامونڊي ڪناري واري علائقي [[ڪونڪن]] ۾، هرنائي جي ويجهو [[عربي سمنڊ]] جي هڪ ننڍڙي ٻيٽ تي واقع آهي. سورنا درگ قلعو 16هين صديءَ ۾ شهنشاهه [[محمد عادل شاهه (وفات 1557ع)|عادل شاهه]] جي حڪومت دوران تعمير ڪيو ويو. 1660ع ۾ ڇترپتي شواجي مهاراج ٻئي عادل شاهه کي شڪست ڏئي هن قلعي کي مراٺا سلطنت ۾ شامل ڪيو. 1688ع ۾ شواجيءَ جي وفات کان پوءِ، راجارام [[ڪانهو جي آنگري|سرکيل ڪانهو جي آنگري]] کي هن قلعي جو حاڪم مقرر ڪيو. هي قلعو عظيم سپاهي [[ڪانهو جي آنگري]] جو صدر مقام هو، جيڪو ”سمنڊ جو شواجي“ جي نالي سان مشهور هو. ڪانهو جي کان تُلاجي تائين هي قلعو آنگري خاندان جي حڪم ۽ قبضي هيٺ رهيو. 1755ع ۾ قلعو پيشوائن جي حڪومت هيٺ آيو ۽ پوءِ 1818ع ۾ انگريزن جي قبضي ۾ هليو ويو. هي قلعو آزاديءَ تائين انگريزن جي قبضي هيٺ رهيو. هرنائي جو سورنا درگ قلعو، داپوليءَ جي قديم ترين قلعن مان هڪ آهي. == گوا قلعو == {{مڪمل مضمون|گوا قلعو}} [[داپولي تعلقو|داپولي تعلقي]] جي هرنائي بندرگاهه وٽ ٽن قلعن جو هڪ مجموعو آهي، جن جا نالا ڪنڪ درگ، فتح ڳڙهه ۽ گوا قلعو آهن.<ref>{{Cite web|url=http://www.talukadapoli.com|title=Taluka Dapoli- Research Website}}</ref> انهن قلعن جي تعمير ڪندڙن بابت ڪا پڪي ڄاڻ موجود ناهي، پر ايترو معلوم آهي ته اهي قلعا مکيه سورنا درگ قلعي کي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مدد ۽ تحفظ ڏيڻ لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا. انهن ٽنهي قلعن مان گوا قلعو سوا ٽن هيڪٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. قلعي جي اولهه ۽ اتر وارن پاسن کان سمنڊ آهي، جڏهن ته ڏاکڻي حصي ۾ قدرتي اوچائي موجود آهي. هن اوچائيءَ تي اڏاوتن جا آثار موجود آهن. == ڪنڪ درگ قلعو == {{مڪمل مضمون|گوا قلعو}} ڪنڪ درگ قلعي سان گڏ فتح ڳڙهه ۽ گوا قلعو، داپوليءَ جي هرنائي وٽ واقع وڏي سامونڊي قلعي [[سورنا درگ]] جا مددگار قلعا آهن. انهن ننڍن قلعن مان ڪنڪ درگ قلعو هرنائي بندرگاهه جي سڀ کان ويجهو آهي. ڪنڪ درگ قلعي جي ٽنهي پاسن کان سمنڊ آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ چوٿائي هيڪٽر آهي. هي قلعو بيضوي شڪل جو آهي ۽ ڏاڪڻين ذريعي قلعي تائين پهچي سگهجي ٿو. ڏاڪڻين جي پڇاڙيءَ وٽ ساڄي پاسي هيٺين سطح تي پاڻيءَ جي هڪ ٽانڪي موجود آهي. [https://www.talukadapoli.com/en/places/kanakdurg-harnai/] == آبهوا == {{Weather box | location = هرنائي (1991ع–2020ع، انتهائي انگ 1943ع–2020ع) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.9 | Feb record high C = 37.3 | Mar record high C = 40.4 | Apr record high C = 36.9 | May record high C = 39.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 35.1 | Aug record high C = 32.3 | Sep record high C = 35.0 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 35.9 | year record high C = 40.4 | Jan high C = 28.7 | Feb high C = 28.7 | Mar high C = 29.7 | Apr high C = 30.8 | May high C = 31.6 | Jun high C = 30.9 | Jul high C = 29.4 | Aug high C = 29.0 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 31.5 | Nov high C = 32.4 | Dec high C = 30.9 | year high C = 30.3 | Jan low C = 21.3 | Feb low C = 21.7 | Mar low C = 23.2 | Apr low C = 25.1 | May low C = 26.6 | Jun low C = 25.6 | Jul low C = 24.7 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 24.3 | Oct low C = 24.6 | Nov low C = 24.2 | Dec low C = 22.7 | year low C = 24.1 | Jan record low C = 12.8 | Feb record low C = 13.2 | Mar record low C = 16.1 | Apr record low C = 17.8 | May record low C = 20.0 | Jun record low C = 13.3 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 12.5 | Sep record low C = 20.2 | Oct record low C = 18.5 | Nov record low C = 17.6 | Dec record low C = 14.6 | year record low C = 12.5 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.1 | Feb rain mm = 0.0 | Mar rain mm = 0.3 | Apr rain mm = 1.1 | May rain mm = 23.2 | Jun rain mm = 756.4 | Jul rain mm = 992.3 | Aug rain mm = 591.5 | Sep rain mm = 429.9 | Oct rain mm = 108.4 | Nov rain mm = 9.4 | Dec rain mm = 2.8 | year rain mm = 2915.4 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.1 | May rain days = 1.3 | Jun rain days = 16.8 | Jul rain days = 25.3 | Aug rain days = 22.7 | Sep rain days = 14.3 | Oct rain days = 4.6 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 86.0 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 67 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 73 | May humidity = 75 | Jun humidity = 82 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 85 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 67 | Dec humidity = 66 | year humidity = 75 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archivedate = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Harnai Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 317–318 | accessdate = 5 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archivedate = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M143 | accessdate = 5 April 2020}}</ref> }} == حوالا == <references> <ref name="COI-1">{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2732_PART_B_DCHB_RATNAGIRI.pdf |title=District Census Handbook |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |accessdate=16 April 2016}}</ref> </references> [[زمرو:رتناگري ضلعي جا ڳوٺ]] s93kqx8bp3208jm2gcewjw32orj2u0v 14 99754 390817 2026-07-04T10:53:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جاگير]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] 390817 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاگير]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] lyv26fnosoh2qr9lct6012bv1ucbo53 14 99755 390818 2026-07-04T10:54:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بادشاهت]] [[زمرو:ذاتي ملڪيت]] 390818 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهت]] [[زمرو:ذاتي ملڪيت]] f4og6qekpd2ajruw08eq2vnkclb0z2v 14 99756 390819 2026-07-04T10:55:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماڻهو]] [[زمرو:سماجي خطاب]] 390819 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماڻهو]] [[زمرو:سماجي خطاب]] jaijss0o23gq1sblzfjtpqzcmhbj851 14 99757 390820 2026-07-04T10:56:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماج]] [[زمرو:اعزاز]] 390820 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماج]] [[زمرو:اعزاز]] jo870jjt8mwuvpwx6aohsvnmtkm4qr5 14 99758 390822 2026-07-04T10:58:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اشرافيه]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جو سماج]] 390822 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اشرافيه]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جو سماج]] m3g32mi0pgeeurhjp1q6as2e53yiuu2 390824 390822 2026-07-04T10:58:36Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:گڏيل بادشاھت جو سماج]]; added [[Category:گڏيل بادشاھت ۾ مذھب ۽ سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390824 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اشرافيه]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مذھب ۽ سماج]] 77vs956ntdib3pjbnpx9i3xnzbym81d 14 99759 390825 2026-07-04T10:59:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماجي درجابندي]] 390825 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماجي درجابندي]] 5dstxit6si7j8arz4z75txl83unwykb 390828 390825 2026-07-04T11:01:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 390828 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماجي درجابندي]] 71tzthj3n7ol3pwg61v3iip40vfkcfx 14 99760 390827 2026-07-04T11:00:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماج]] [[زمرو:درجابندي]] 390827 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماج]] [[زمرو:درجابندي]] ge0ej6s5e8p5nzlf2q5enneus9n8dr9 14 99761 390839 2026-07-04T11:10:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] 390839 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] bl0payi8aejol17bbj3o69ur9f12yku 14 99762 390840 2026-07-04T11:10:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انتظامي ورهاست]] 390840 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظامي ورهاست]] s1tzdbz5f8y9wjatjin51uozy7bvmlg 390841 390840 2026-07-04T11:10:47Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انتظامي ورهاست]]; added [[Category:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390841 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] 7svqrkg7bectqkq0jvoca8m10idab06 390842 390841 2026-07-04T11:11:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انتظامي ورھاست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390842 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] [[زمرو:انتظامي ورھاست]] g85dgtxhcjijimessbjcpmhuzdrfsq0 0 99763 390858 2026-07-04T11:22:45Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڍاڊر شھر]] کي [[ڍاڊر]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 390858 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڍاڊر]] kzyctbjdzq5q9e5v2au5g5hcvbc5egz 14 99764 390859 2026-07-04T11:22:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] 390859 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪائونٽي]] [[زمرو:مردن لاء سماجي خطاب]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ اشرافيه]] bl0payi8aejol17bbj3o69ur9f12yku 0 99765 390867 2026-07-04T11:30:39Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[منگوڇر تعلقو]] کي [[منگوڇر تحصيل]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 390867 wikitext text/x-wiki #چوريو [[منگوڇر تحصيل]] f914aeuuqy7ib2uhszfopwngemikosg 0 99766 390880 2026-07-04T11:50:37Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گازگ تعلقو]] کي [[گازگ تحصيل]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 390880 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گازگ تحصيل]] cr15ggkxidoxup8tytl1mkjqj58m2e0