وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 14443 391654 315950 2026-07-06T10:52:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 391654 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} rjf0l5rr8q5xyxsgp3s6d1d95ivbej8 391671 391654 2026-07-06T11:40:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 391671 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{مک|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> a8wzswnarzzxqpn80fm03uuv6z3npph 391672 391671 2026-07-06T11:42:59Z Intisar Ali 8681 391672 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{مک|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> tcod3mejvrc4awtbrjnd9c4929okwxu 391673 391672 2026-07-06T11:43:21Z Intisar Ali 8681 391673 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> gfdry4rbii7h6zgfluzjzpleb7l61fw 391674 391673 2026-07-06T11:45:20Z Intisar Ali 8681 391674 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> tp9mh80u1mk02ehgsbmjsicd93b3g8b 391675 391674 2026-07-06T11:50:52Z Intisar Ali 8681 391675 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> == اڀياس جي تاريخ == === ماديت === {{Main|ماديت}} زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي "عنصرن"]] يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=4 March 2005 |title=Empedocles |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |access-date=25 May 2012 |archive-date=13 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513201301/http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |url-status=live }}</ref> [[ڊيموڪريٽس]] (460 ق.م.) هڪ [[ايٽم پرست]] هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت [[روح]] (''سائيڪي'') جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.<ref name="Parry-2010">{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=25 August 2010 |title=Democritus |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |access-date=25 May 2012 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |url-status=live }}</ref> ان جي ابتڙ، [[افلاطون]] جو خيال هو ته دنيا کي دائمي [[صورتن جو نظريو|صورتن]] منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R.J. |publisher=Oxford University Press |date=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ جنم وٺندڙ [[ميڪانيڪيت (فلسفو)|ميڪانيڪي]] ماديت کي فرانسيسي فلسفي [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] جاندار مشينن جي [[درجا بند تنظيم|درجا بند]] تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب ''[[موناڊالاجي]]'' (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."<ref>{{cite book |chapter=The Monadology |date=2014-09-10 |title=Leibniz's Monadology |pages=14–33 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780748693238-006/html |access-date=2025-04-10 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.1515/9780748693238-006 |isbn=978-0-7486-9323-8|chapter-url-access=subscription }}</ref> هن خيال کي [[جوليان آفري ڊي لا ميٽري]] (1709–1750) پنهنجي ڪتاب ''L'Homme Machine'' ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=de la Mettrie |first=J.J.O. |date=1748 |title=L'Homme Machine |trans-title=Man a machine |publisher=Elie Luzac |place=Leyden }}</ref> 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. [[چارلس ڊارون]] جو [[ارتقا|ارتقائي]] نظريو (1859) [[قدرتي چونڊ]] وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.<ref>{{cite book |first1=Paul |last1=Thagard |title=The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change |publisher=MIT Press |date=2012 |isbn=978-0-262-01728-2 |pages=204–205 |url=https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194751/https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اسٽيفان ليڊڪ]] (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب ''La biologie synthétique'' ۾ پيش ڪيا ويا هئا،<ref>{{cite book |last=Leduc |first=Stéphane |author-link=Stéphane Leduc |date=1912 |title=La Biologie Synthétique |trans-title =Synthetic Biology |publisher=Poinat |place =Paris}}</ref> جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1089/ast.2013.1110 |title=The Drive to Life on Wet and Icy Worlds|year=2014|last1=Russell |first1=Michael J. |last2=Barge |first2=Laura M. |last3=Bhartia |first3=Rohit |last4=Bocanegra |first4=Dylan |last5=Bracher |first5=Paul J. |last6=Branscomb |first6=Elbert |last7=Kidd |first7=Richard |last8=McGlynn |first8=Shawn |last9=Meier |first9=David H. |last10=Nitschke |first10=Wolfgang |last11=Shibuya |first11=Takazo |last12=Vance |first12=Steve |last13=White |first13=Lauren |last14=Kanik |first14=Isik |display-authors=5 |journal=Astrobiology |volume=14 |issue=4 |pages=308–343 |pmid=24697642 |pmc=3995032 |bibcode=2014AsBio..14..308R}}</ref> === هائلو مورفزم === {{مک|هائلو مورفزم}} [[File:Aristotelian Soul.png|thumb|upright=1.5|[[ارسطو]] موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي [[روح#ارسطو|روحن جي بناوت]]]] هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي [[ارسطو]] (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ [[ارسطو جي حياتيات|حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي]]. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو [[روح]] (يوناني ''سائيڪي''، لاطيني ''اينيما'') آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو ''نباتياتي روح''، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ ''حيواني روح''، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ ''عقلي روح''، جيڪو [[شعور]] ۽ [[استدلال]] جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |title=On the Soul |last=Aristotle |pages=Book II |no-pp=y |title-link=On the Soul }}</ref> هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.<ref>{{cite book |first1=Don |last1=Marietta |page=104 |title=Introduction to ancient philosophy |publisher=M.E. Sharpe |date=1998 |isbn=978-0-7656-0216-9 |url=https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |access-date=25 August 2020 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194754/https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |url-status=live }}</ref> هي بيان [[حياتيات ۾ غائيت|زندگيءَ جي غائي وضاحتن]] سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي [[ارتقائي تاريخ]] کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.<ref name="Stewart-Williams-2010">{{Cite book |first1=Steve |last1=Stewart-Williams |date=2010 |title=Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76278-6 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194752/https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |url-status=live }}</ref> === خودبخود پيدائش === {{مک|خودبخود پيدائش}} خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Origines Sacrae |last=Stillingfleet |first=Edward |publisher=Cambridge University Press |year=1697 }}</ref> خودبخود پيدائش جو نظريو [[ارسطو]] پيش ڪيو،<ref>{{cite book |author=André Brack |editor=André Brack |title=The Molecular Origins of Life |access-date=7 January 2009 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56475-5 |page=[https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 1] |chapter=Introduction |chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805215/64755/excerpt/9780521564755_excerpt.pdf |url=https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 }}</ref> جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ [[لوئي پاسچر]] جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ [[فرانسيسڪو ريڊي]]، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.<ref>{{cite web |last1=Levine |first1=Russell |last2=Evers |first2=Chris |title=The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859) |url=http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |website=North Carolina State University |publisher=National Health Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009044415/http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |archive-date=9 October 2015 |access-date=6 February 2016 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Fragments of Science |last=Tyndall |first=John |publisher=P.F. Collier |year=1905 |volume=2 |location=New York |pages=Chapters IV, XII, and XIII |no-pp=y }}</ref> خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.<ref name="Bernal-1967">{{cite book |last=Bernal |first=J.D. |year=1967 |orig-date=Reprinted work by [[اليگزينڊر اوپارين|اي. آءِ. اوپارين]] originally published 1924; Moscow: [[سوويت يونين ۾ اشاعتي ادارا|دي ماسڪو ورڪر]] |title=The Origin of Life |url=https://archive.org/details/originoflife0000bern |url-access=registration |series=The Weidenfeld and Nicolson Natural History |others=Translation of Oparin by Ann Synge |location=London |publisher=[[ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن]] |lccn=67098482}}</ref><ref>{{Cite book |title=Origins of Life: On Earth and in the Cosmos |last=Zubay |first=Geoffrey |publisher=Academic Press |year=2000 |isbn=978-0-12-781910-5 |edition=2nd }}</ref><ref name="Smith-1997">{{cite book |last1=Smith |first1=John Maynard |last2=Szathmary |first2=Eors |title=The Major Transitions in Evolution |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1997 |isbn=978-0-19-850294-4}}</ref> kg4nvkac79f80lzxh6so6tg5xmw9pxm 391676 391675 2026-07-06T11:51:49Z Intisar Ali 8681 391676 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> == اڀياس جي تاريخ == === ماديت === {{Main|ماديت}} زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي "عنصرن"]] يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=4 March 2005 |title=Empedocles |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |access-date=25 May 2012 |archive-date=13 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513201301/http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |url-status=live }}</ref> [[ڊيموڪريٽس]] (460 ق.م.) هڪ [[ايٽم پرست]] هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت [[روح]] (''سائيڪي'') جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.<ref name="Parry-2010">{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=25 August 2010 |title=Democritus |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |access-date=25 May 2012 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |url-status=live }}</ref> ان جي ابتڙ، [[افلاطون]] جو خيال هو ته دنيا کي دائمي [[صورتن جو نظريو|صورتن]] منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R.J. |publisher=Oxford University Press |date=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ جنم وٺندڙ [[ميڪانيڪيت (فلسفو)|ميڪانيڪي]] ماديت کي فرانسيسي فلسفي [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] جاندار مشينن جي [[درجا بند تنظيم|درجا بند]] تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب ''[[موناڊالاجي]]'' (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."<ref>{{cite book |chapter=The Monadology |date=2014-09-10 |title=Leibniz's Monadology |pages=14–33 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780748693238-006/html |access-date=2025-04-10 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.1515/9780748693238-006 |isbn=978-0-7486-9323-8|chapter-url-access=subscription }}</ref> هن خيال کي [[جوليان آفري ڊي لا ميٽري]] (1709–1750) پنهنجي ڪتاب ''L'Homme Machine'' ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=de la Mettrie |first=J.J.O. |date=1748 |title=L'Homme Machine |trans-title=Man a machine |publisher=Elie Luzac |place=Leyden }}</ref> 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. [[چارلس ڊارون]] جو [[ارتقا|ارتقائي]] نظريو (1859) [[قدرتي چونڊ]] وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.<ref>{{cite book |first1=Paul |last1=Thagard |title=The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change |publisher=MIT Press |date=2012 |isbn=978-0-262-01728-2 |pages=204–205 |url=https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194751/https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اسٽيفان ليڊڪ]] (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب ''La biologie synthétique'' ۾ پيش ڪيا ويا هئا،<ref>{{cite book |last=Leduc |first=Stéphane |author-link=Stéphane Leduc |date=1912 |title=La Biologie Synthétique |trans-title =Synthetic Biology |publisher=Poinat |place =Paris}}</ref> جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1089/ast.2013.1110 |title=The Drive to Life on Wet and Icy Worlds|year=2014|last1=Russell |first1=Michael J. |last2=Barge |first2=Laura M. |last3=Bhartia |first3=Rohit |last4=Bocanegra |first4=Dylan |last5=Bracher |first5=Paul J. |last6=Branscomb |first6=Elbert |last7=Kidd |first7=Richard |last8=McGlynn |first8=Shawn |last9=Meier |first9=David H. |last10=Nitschke |first10=Wolfgang |last11=Shibuya |first11=Takazo |last12=Vance |first12=Steve |last13=White |first13=Lauren |last14=Kanik |first14=Isik |display-authors=5 |journal=Astrobiology |volume=14 |issue=4 |pages=308–343 |pmid=24697642 |pmc=3995032 |bibcode=2014AsBio..14..308R}}</ref> === هائلو مورفزم === {{مک|هائلو مورفزم}} [[File:Aristotelian Soul.png|thumb|upright=1.5|[[ارسطو]] موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي [[روح#ارسطو|روحن جي بناوت]]]] هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي [[ارسطو]] (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ [[ارسطو جي حياتيات|حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي]]. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو [[روح]] (يوناني ''سائيڪي''، لاطيني ''اينيما'') آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو ''نباتياتي روح''، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ ''حيواني روح''، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ ''عقلي روح''، جيڪو [[شعور]] ۽ [[استدلال]] جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |title=On the Soul |last=Aristotle |pages=Book II |no-pp=y |title-link=On the Soul }}</ref> هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.<ref>{{cite book |first1=Don |last1=Marietta |page=104 |title=Introduction to ancient philosophy |publisher=M.E. Sharpe |date=1998 |isbn=978-0-7656-0216-9 |url=https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |access-date=25 August 2020 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194754/https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |url-status=live }}</ref> هي بيان [[حياتيات ۾ غائيت|زندگيءَ جي غائي وضاحتن]] سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي [[ارتقائي تاريخ]] کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.<ref name="Stewart-Williams-2010">{{Cite book |first1=Steve |last1=Stewart-Williams |date=2010 |title=Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76278-6 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194752/https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |url-status=live }}</ref> === خودبخود پيدائش === {{Main|خودبخود پيدائش}} خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Origines Sacrae |last=Stillingfleet |first=Edward |publisher=Cambridge University Press |year=1697 }}</ref> خودبخود پيدائش جو نظريو [[ارسطو]] پيش ڪيو،<ref>{{cite book |author=André Brack |editor=André Brack |title=The Molecular Origins of Life |access-date=7 January 2009 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56475-5 |page=[https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 1] |chapter=Introduction |chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805215/64755/excerpt/9780521564755_excerpt.pdf |url=https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 }}</ref> جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ [[لوئي پاسچر]] جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ [[فرانسيسڪو ريڊي]]، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.<ref>{{cite web |last1=Levine |first1=Russell |last2=Evers |first2=Chris |title=The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859) |url=http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |website=North Carolina State University |publisher=National Health Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009044415/http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |archive-date=9 October 2015 |access-date=6 February 2016 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Fragments of Science |last=Tyndall |first=John |publisher=P.F. Collier |year=1905 |volume=2 |location=New York |pages=Chapters IV, XII, and XIII |no-pp=y }}</ref> خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.<ref name="Bernal-1967">{{cite book |last=Bernal |first=J.D. |year=1967 |orig-date=Reprinted work by [[اليگزينڊر اوپارين|اي. آءِ. اوپارين]] originally published 1924; Moscow: [[سوويت يونين ۾ اشاعتي ادارا|دي ماسڪو ورڪر]] |title=The Origin of Life |url=https://archive.org/details/originoflife0000bern |url-access=registration |series=The Weidenfeld and Nicolson Natural History |others=Translation of Oparin by Ann Synge |location=London |publisher=[[ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن]] |lccn=67098482}}</ref><ref>{{Cite book |title=Origins of Life: On Earth and in the Cosmos |last=Zubay |first=Geoffrey |publisher=Academic Press |year=2000 |isbn=978-0-12-781910-5 |edition=2nd }}</ref><ref name="Smith-1997">{{cite book |last1=Smith |first1=John Maynard |last2=Szathmary |first2=Eors |title=The Major Transitions in Evolution |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1997 |isbn=978-0-19-850294-4}}</ref> === حياتي قوت پسندي === {{Main|حياتي قوت پسندي}} حياتي قوت پسندي اهو عقيدو آهي ته هڪ غير مادي حياتي اصول موجود آهي. هي نظريو [[جارج ارنسٽ شٽال]] (17هين صدي) سان شروع ٿيو ۽ 19هين صديءَ جي وچ تائين مقبول رهيو. هن نظريي [[آنري برگسان]]، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ [[ولهيلم ڊلٿائي]] جهڙن فلسفين،<ref>{{cite book |first1=Sanford |last1=Schwartz |title=C.S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |publisher=Oxford University Press |date=2009 |isbn=978-0-19-988839-9 |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194800/https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |url-status=live }}</ref> [[زاويئر بيشا]] جهڙن ايناٽامي دانن ۽ [[يوستس فان ليبگ]] جهڙن ڪيميا دانن کي متاثر ڪيو.<ref name="Wilkinson-1998">{{cite journal |first1=Ian |last1=Wilkinson |title=History of Clinical Chemistry&nbsp;– Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry |journal=The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine |volume=13 |issue=4 |year=1998 |url=http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |access-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105031229/http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |archive-date=5 January 2016 }}</ref> حياتي قوت پسنديءَ ۾ اهو خيال شامل هو ته نامياتي ۽ غير نامياتي مادي جي وچ ۾ هڪ بنيادي فرق آهي ۽ [[نامياتي مادو]] رڳو جاندارن مان حاصل ٿي سگهي ٿو. اهو خيال 1828ع ۾ غلط ثابت ٿيو، جڏهن [[فريڊرڪ وولر]] غير نامياتي مادن مان [[يوريا]] تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs |author=Friedrich Wöhler |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=88 |issue=2 |pages=253–256 |year=1828 |doi=10.1002/andp.18280880206 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |bibcode=1828AnP....88..253W |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110094705/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |archive-date=10 January 2012 |author-link=Friedrich Wöhler }}</ref> هن [[وولر ترڪيب]] کي جديد [[نامياتي ڪيميا]] جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو. اها تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته پهريون ڀيرو ڪنهن [[نامياتي مرڪب]] کي [[غير نامياتي]] ردعملن وسيلي تيار ڪيو ويو هو.<ref name="Wilkinson-1998" /> 1850ع واري ڏهاڪي دوران [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جنهن کان اڳ [[يوليس رابرٽ فان ميئر]] ان ڳالهه جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ثابت ڪيو ته عضلن جي حرڪت دوران ڪا به توانائي ضايع نٿي ٿئي؛ ان مان اهو ظاهر ٿيو ته عضلي کي حرڪت ڏيڻ لاءِ ڪنهن "حياتي قوت" جي ضرورت نه آهي.<ref>{{cite book |first1=Anson |last1=Rabinbach |title=The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity |publisher=University of California Press |date=1992 |isbn=978-0-520-07827-7 |pages=124–125 |url=https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194755/https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |url-status=live }}</ref> انهن نتيجن سبب حياتي قوت پسنديءَ وارن نظرين ۾ سائنسي دلچسپي ختم ٿي وئي، خاص طور [[ايڊورڊ بوخنر]] جي ان مظاهري کان پوءِ ته الڪوحلي خميرڪاري خمير جي گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ به ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book | isbn= 978-8437-033280 | title= New Beer in an Old Bottle. Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge | editor=Cornish-Bowden Athel | year=1997 | publisher=Universitat de València | place=Valencia, Spain}}</ref> ان هوندي به، [[ڇدوسائنس|ڇدوسائنسي]] نظرين، جهڙوڪ [[هوميوپيٿي]]، ۾ اهو عقيدو اڃا موجود آهي، جيڪا بيمارين ۽ علالتن کي هڪ مفروضي حياتي قوت ۾ خلل جو نتيجو سمجهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html |title=NCAHF Position Paper on Homeopathy |date=February 1994 |publisher=National Council Against Health Fraud |access-date=12 June 2012 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225185228/https://www.ncahf.org/pp/homeop.html |url-status=live }}</ref> aoo6h8goywaspb9ouq14c9fcg4ffl2a 391677 391676 2026-07-06T11:52:49Z Intisar Ali 8681 391677 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> == اڀياس جي تاريخ == === ماديت === {{Main|ماديت}} زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي "عنصرن"]] يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=4 March 2005 |title=Empedocles |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |access-date=25 May 2012 |archive-date=13 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513201301/http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |url-status=live }}</ref> [[ڊيموڪريٽس]] (460 ق.م.) هڪ [[ايٽم پرست]] هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت [[روح]] (''سائيڪي'') جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.<ref name="Parry-2010">{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=25 August 2010 |title=Democritus |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |access-date=25 May 2012 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |url-status=live }}</ref> ان جي ابتڙ، [[افلاطون]] جو خيال هو ته دنيا کي دائمي [[صورتن جو نظريو|صورتن]] منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R.J. |publisher=Oxford University Press |date=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ جنم وٺندڙ [[ميڪانيڪيت (فلسفو)|ميڪانيڪي]] ماديت کي فرانسيسي فلسفي [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] جاندار مشينن جي [[درجا بند تنظيم|درجا بند]] تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب ''[[موناڊالاجي]]'' (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."<ref>{{cite book |chapter=The Monadology |date=2014-09-10 |title=Leibniz's Monadology |pages=14–33 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780748693238-006/html |access-date=2025-04-10 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.1515/9780748693238-006 |isbn=978-0-7486-9323-8|chapter-url-access=subscription }}</ref> هن خيال کي [[جوليان آفري ڊي لا ميٽري]] (1709–1750) پنهنجي ڪتاب ''L'Homme Machine'' ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=de la Mettrie |first=J.J.O. |date=1748 |title=L'Homme Machine |trans-title=Man a machine |publisher=Elie Luzac |place=Leyden }}</ref> 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. [[چارلس ڊارون]] جو [[ارتقا|ارتقائي]] نظريو (1859) [[قدرتي چونڊ]] وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.<ref>{{cite book |first1=Paul |last1=Thagard |title=The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change |publisher=MIT Press |date=2012 |isbn=978-0-262-01728-2 |pages=204–205 |url=https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194751/https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اسٽيفان ليڊڪ]] (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب ''La biologie synthétique'' ۾ پيش ڪيا ويا هئا،<ref>{{cite book |last=Leduc |first=Stéphane |author-link=Stéphane Leduc |date=1912 |title=La Biologie Synthétique |trans-title =Synthetic Biology |publisher=Poinat |place =Paris}}</ref> جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1089/ast.2013.1110 |title=The Drive to Life on Wet and Icy Worlds|year=2014|last1=Russell |first1=Michael J. |last2=Barge |first2=Laura M. |last3=Bhartia |first3=Rohit |last4=Bocanegra |first4=Dylan |last5=Bracher |first5=Paul J. |last6=Branscomb |first6=Elbert |last7=Kidd |first7=Richard |last8=McGlynn |first8=Shawn |last9=Meier |first9=David H. |last10=Nitschke |first10=Wolfgang |last11=Shibuya |first11=Takazo |last12=Vance |first12=Steve |last13=White |first13=Lauren |last14=Kanik |first14=Isik |display-authors=5 |journal=Astrobiology |volume=14 |issue=4 |pages=308–343 |pmid=24697642 |pmc=3995032 |bibcode=2014AsBio..14..308R}}</ref> === هائلو مورفزم === {{Main|هائلو مورفزم}} [[File:Aristotelian Soul.png|thumb|upright=1.5|[[ارسطو]] موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي [[روح#ارسطو|روحن جي بناوت]]]] هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي [[ارسطو]] (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ [[ارسطو جي حياتيات|حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي]]. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو [[روح]] (يوناني ''سائيڪي''، لاطيني ''اينيما'') آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو ''نباتياتي روح''، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ ''حيواني روح''، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ ''عقلي روح''، جيڪو [[شعور]] ۽ [[استدلال]] جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |title=On the Soul |last=Aristotle |pages=Book II |no-pp=y |title-link=On the Soul }}</ref> هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.<ref>{{cite book |first1=Don |last1=Marietta |page=104 |title=Introduction to ancient philosophy |publisher=M.E. Sharpe |date=1998 |isbn=978-0-7656-0216-9 |url=https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |access-date=25 August 2020 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194754/https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |url-status=live }}</ref> هي بيان [[حياتيات ۾ غائيت|زندگيءَ جي غائي وضاحتن]] سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي [[ارتقائي تاريخ]] کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.<ref name="Stewart-Williams-2010">{{Cite book |first1=Steve |last1=Stewart-Williams |date=2010 |title=Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76278-6 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194752/https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |url-status=live }}</ref> === خودبخود پيدائش === {{Main|خودبخود پيدائش}} خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Origines Sacrae |last=Stillingfleet |first=Edward |publisher=Cambridge University Press |year=1697 }}</ref> خودبخود پيدائش جو نظريو [[ارسطو]] پيش ڪيو،<ref>{{cite book |author=André Brack |editor=André Brack |title=The Molecular Origins of Life |access-date=7 January 2009 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56475-5 |page=[https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 1] |chapter=Introduction |chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805215/64755/excerpt/9780521564755_excerpt.pdf |url=https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 }}</ref> جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ [[لوئي پاسچر]] جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ [[فرانسيسڪو ريڊي]]، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.<ref>{{cite web |last1=Levine |first1=Russell |last2=Evers |first2=Chris |title=The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859) |url=http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |website=North Carolina State University |publisher=National Health Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009044415/http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |archive-date=9 October 2015 |access-date=6 February 2016 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Fragments of Science |last=Tyndall |first=John |publisher=P.F. Collier |year=1905 |volume=2 |location=New York |pages=Chapters IV, XII, and XIII |no-pp=y }}</ref> خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.<ref name="Bernal-1967">{{cite book |last=Bernal |first=J.D. |year=1967 |orig-date=Reprinted work by [[اليگزينڊر اوپارين|اي. آءِ. اوپارين]] originally published 1924; Moscow: [[سوويت يونين ۾ اشاعتي ادارا|دي ماسڪو ورڪر]] |title=The Origin of Life |url=https://archive.org/details/originoflife0000bern |url-access=registration |series=The Weidenfeld and Nicolson Natural History |others=Translation of Oparin by Ann Synge |location=London |publisher=[[ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن]] |lccn=67098482}}</ref><ref>{{Cite book |title=Origins of Life: On Earth and in the Cosmos |last=Zubay |first=Geoffrey |publisher=Academic Press |year=2000 |isbn=978-0-12-781910-5 |edition=2nd }}</ref><ref name="Smith-1997">{{cite book |last1=Smith |first1=John Maynard |last2=Szathmary |first2=Eors |title=The Major Transitions in Evolution |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1997 |isbn=978-0-19-850294-4}}</ref> === حياتي قوت پسندي === {{Main|حياتي قوت پسندي}} حياتي قوت پسندي اهو عقيدو آهي ته هڪ غير مادي حياتي اصول موجود آهي. هي نظريو [[جارج ارنسٽ شٽال]] (17هين صدي) سان شروع ٿيو ۽ 19هين صديءَ جي وچ تائين مقبول رهيو. هن نظريي [[آنري برگسان]]، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ [[ولهيلم ڊلٿائي]] جهڙن فلسفين،<ref>{{cite book |first1=Sanford |last1=Schwartz |title=C.S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |publisher=Oxford University Press |date=2009 |isbn=978-0-19-988839-9 |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194800/https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |url-status=live }}</ref> [[زاويئر بيشا]] جهڙن ايناٽامي دانن ۽ [[يوستس فان ليبگ]] جهڙن ڪيميا دانن کي متاثر ڪيو.<ref name="Wilkinson-1998">{{cite journal |first1=Ian |last1=Wilkinson |title=History of Clinical Chemistry&nbsp;– Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry |journal=The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine |volume=13 |issue=4 |year=1998 |url=http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |access-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105031229/http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |archive-date=5 January 2016 }}</ref> حياتي قوت پسنديءَ ۾ اهو خيال شامل هو ته نامياتي ۽ غير نامياتي مادي جي وچ ۾ هڪ بنيادي فرق آهي ۽ [[نامياتي مادو]] رڳو جاندارن مان حاصل ٿي سگهي ٿو. اهو خيال 1828ع ۾ غلط ثابت ٿيو، جڏهن [[فريڊرڪ وولر]] غير نامياتي مادن مان [[يوريا]] تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs |author=Friedrich Wöhler |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=88 |issue=2 |pages=253–256 |year=1828 |doi=10.1002/andp.18280880206 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |bibcode=1828AnP....88..253W |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110094705/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |archive-date=10 January 2012 |author-link=Friedrich Wöhler }}</ref> هن [[وولر ترڪيب]] کي جديد [[نامياتي ڪيميا]] جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو. اها تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته پهريون ڀيرو ڪنهن [[نامياتي مرڪب]] کي [[غير نامياتي]] ردعملن وسيلي تيار ڪيو ويو هو.<ref name="Wilkinson-1998" /> 1850ع واري ڏهاڪي دوران [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جنهن کان اڳ [[يوليس رابرٽ فان ميئر]] ان ڳالهه جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ثابت ڪيو ته عضلن جي حرڪت دوران ڪا به توانائي ضايع نٿي ٿئي؛ ان مان اهو ظاهر ٿيو ته عضلي کي حرڪت ڏيڻ لاءِ ڪنهن "حياتي قوت" جي ضرورت نه آهي.<ref>{{cite book |first1=Anson |last1=Rabinbach |title=The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity |publisher=University of California Press |date=1992 |isbn=978-0-520-07827-7 |pages=124–125 |url=https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194755/https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |url-status=live }}</ref> انهن نتيجن سبب حياتي قوت پسنديءَ وارن نظرين ۾ سائنسي دلچسپي ختم ٿي وئي، خاص طور [[ايڊورڊ بوخنر]] جي ان مظاهري کان پوءِ ته الڪوحلي خميرڪاري خمير جي گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ به ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book | isbn= 978-8437-033280 | title= New Beer in an Old Bottle. Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge | editor=Cornish-Bowden Athel | year=1997 | publisher=Universitat de València | place=Valencia, Spain}}</ref> ان هوندي به، [[ڇدوسائنس|ڇدوسائنسي]] نظرين، جهڙوڪ [[هوميوپيٿي]]، ۾ اهو عقيدو اڃا موجود آهي، جيڪا بيمارين ۽ علالتن کي هڪ مفروضي حياتي قوت ۾ خلل جو نتيجو سمجهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html |title=NCAHF Position Paper on Homeopathy |date=February 1994 |publisher=National Council Against Health Fraud |access-date=12 June 2012 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225185228/https://www.ncahf.org/pp/homeop.html |url-status=live }}</ref> nznguin0zwk7opileuh76mydaayy210 391679 391677 2026-07-06T11:55:45Z Intisar Ali 8681 391679 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> == اڀياس جي تاريخ == === ماديت === {{Main|ماديت}} زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي "عنصرن"]] يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=4 March 2005 |title=Empedocles |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |access-date=25 May 2012 |archive-date=13 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513201301/http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |url-status=live }}</ref> [[ڊيموڪريٽس]] (460 ق.م.) هڪ [[ايٽم پرست]] هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت [[روح]] (''سائيڪي'') جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.<ref name="Parry-2010">{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=25 August 2010 |title=Democritus |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |access-date=25 May 2012 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |url-status=live }}</ref> ان جي ابتڙ، [[افلاطون]] جو خيال هو ته دنيا کي دائمي [[صورتن جو نظريو|صورتن]] منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R.J. |publisher=Oxford University Press |date=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ جنم وٺندڙ [[ميڪانيڪيت (فلسفو)|ميڪانيڪي]] ماديت کي فرانسيسي فلسفي [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] جاندار مشينن جي [[درجا بند تنظيم|درجا بند]] تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب ''[[موناڊالاجي]]'' (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."<ref>{{cite book |chapter=The Monadology |date=2014-09-10 |title=Leibniz's Monadology |pages=14–33 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780748693238-006/html |access-date=2025-04-10 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.1515/9780748693238-006 |isbn=978-0-7486-9323-8|chapter-url-access=subscription }}</ref> هن خيال کي [[جوليان آفري ڊي لا ميٽري]] (1709–1750) پنهنجي ڪتاب ''L'Homme Machine'' ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=de la Mettrie |first=J.J.O. |date=1748 |title=L'Homme Machine |trans-title=Man a machine |publisher=Elie Luzac |place=Leyden }}</ref> 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. [[چارلس ڊارون]] جو [[ارتقا|ارتقائي]] نظريو (1859) [[قدرتي چونڊ]] وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.<ref>{{cite book |first1=Paul |last1=Thagard |title=The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change |publisher=MIT Press |date=2012 |isbn=978-0-262-01728-2 |pages=204–205 |url=https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194751/https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اسٽيفان ليڊڪ]] (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب ''La biologie synthétique'' ۾ پيش ڪيا ويا هئا،<ref>{{cite book |last=Leduc |first=Stéphane |author-link=Stéphane Leduc |date=1912 |title=La Biologie Synthétique |trans-title =Synthetic Biology |publisher=Poinat |place =Paris}}</ref> جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1089/ast.2013.1110 |title=The Drive to Life on Wet and Icy Worlds|year=2014|last1=Russell |first1=Michael J. |last2=Barge |first2=Laura M. |last3=Bhartia |first3=Rohit |last4=Bocanegra |first4=Dylan |last5=Bracher |first5=Paul J. |last6=Branscomb |first6=Elbert |last7=Kidd |first7=Richard |last8=McGlynn |first8=Shawn |last9=Meier |first9=David H. |last10=Nitschke |first10=Wolfgang |last11=Shibuya |first11=Takazo |last12=Vance |first12=Steve |last13=White |first13=Lauren |last14=Kanik |first14=Isik |display-authors=5 |journal=Astrobiology |volume=14 |issue=4 |pages=308–343 |pmid=24697642 |pmc=3995032 |bibcode=2014AsBio..14..308R}}</ref> === هائلو مورفزم === {{Main|هائلو مورفزم}} [[File:Aristotelian Soul.png|thumb|upright=1.5|[[ارسطو]] موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي [[روح#ارسطو|روحن جي بناوت]]]] هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي [[ارسطو]] (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ [[ارسطو جي حياتيات|حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي]]. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو [[روح]] (يوناني ''سائيڪي''، لاطيني ''اينيما'') آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو ''نباتياتي روح''، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ ''حيواني روح''، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ ''عقلي روح''، جيڪو [[شعور]] ۽ [[استدلال]] جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |title=On the Soul |last=Aristotle |pages=Book II |no-pp=y |title-link=On the Soul }}</ref> هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.<ref>{{cite book |first1=Don |last1=Marietta |page=104 |title=Introduction to ancient philosophy |publisher=M.E. Sharpe |date=1998 |isbn=978-0-7656-0216-9 |url=https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |access-date=25 August 2020 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194754/https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |url-status=live }}</ref> هي بيان [[حياتيات ۾ غائيت|زندگيءَ جي غائي وضاحتن]] سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي [[ارتقائي تاريخ]] کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.<ref name="Stewart-Williams-2010">{{Cite book |first1=Steve |last1=Stewart-Williams |date=2010 |title=Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76278-6 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194752/https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |url-status=live }}</ref> === خودبخود پيدائش === {{Main|خودبخود پيدائش}} خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Origines Sacrae |last=Stillingfleet |first=Edward |publisher=Cambridge University Press |year=1697 }}</ref> خودبخود پيدائش جو نظريو [[ارسطو]] پيش ڪيو،<ref>{{cite book |author=André Brack |editor=André Brack |title=The Molecular Origins of Life |access-date=7 January 2009 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56475-5 |page=[https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 1] |chapter=Introduction |chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805215/64755/excerpt/9780521564755_excerpt.pdf |url=https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 }}</ref> جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ [[لوئي پاسچر]] جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ [[فرانسيسڪو ريڊي]]، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.<ref>{{cite web |last1=Levine |first1=Russell |last2=Evers |first2=Chris |title=The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859) |url=http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |website=North Carolina State University |publisher=National Health Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009044415/http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |archive-date=9 October 2015 |access-date=6 February 2016 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Fragments of Science |last=Tyndall |first=John |publisher=P.F. Collier |year=1905 |volume=2 |location=New York |pages=Chapters IV, XII, and XIII |no-pp=y }}</ref> خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.<ref name="Bernal-1967">{{cite book |last=Bernal |first=J.D. |year=1967 |orig-date=Reprinted work by [[اليگزينڊر اوپارين|اي. آءِ. اوپارين]] originally published 1924; Moscow: [[سوويت يونين ۾ اشاعتي ادارا|دي ماسڪو ورڪر]] |title=The Origin of Life |url=https://archive.org/details/originoflife0000bern |url-access=registration |series=The Weidenfeld and Nicolson Natural History |others=Translation of Oparin by Ann Synge |location=London |publisher=[[ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن]] |lccn=67098482}}</ref><ref>{{Cite book |title=Origins of Life: On Earth and in the Cosmos |last=Zubay |first=Geoffrey |publisher=Academic Press |year=2000 |isbn=978-0-12-781910-5 |edition=2nd }}</ref><ref name="Smith-1997">{{cite book |last1=Smith |first1=John Maynard |last2=Szathmary |first2=Eors |title=The Major Transitions in Evolution |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1997 |isbn=978-0-19-850294-4}}</ref> === حياتي قوت پسندي === {{Main|حياتي قوت پسندي}} حياتي قوت پسندي اهو عقيدو آهي ته هڪ غير مادي حياتي اصول موجود آهي. هي نظريو [[جارج ارنسٽ شٽال]] (17هين صدي) سان شروع ٿيو ۽ 19هين صديءَ جي وچ تائين مقبول رهيو. هن نظريي [[آنري برگسان]]، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ [[ولهيلم ڊلٿائي]] جهڙن فلسفين،<ref>{{cite book |first1=Sanford |last1=Schwartz |title=C.S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |publisher=Oxford University Press |date=2009 |isbn=978-0-19-988839-9 |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194800/https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |url-status=live }}</ref> [[زاويئر بيشا]] جهڙن ايناٽامي دانن ۽ [[يوستس فان ليبگ]] جهڙن ڪيميا دانن کي متاثر ڪيو.<ref name="Wilkinson-1998">{{cite journal |first1=Ian |last1=Wilkinson |title=History of Clinical Chemistry&nbsp;– Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry |journal=The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine |volume=13 |issue=4 |year=1998 |url=http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |access-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105031229/http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |archive-date=5 January 2016 }}</ref> حياتي قوت پسنديءَ ۾ اهو خيال شامل هو ته نامياتي ۽ غير نامياتي مادي جي وچ ۾ هڪ بنيادي فرق آهي ۽ [[نامياتي مادو]] رڳو جاندارن مان حاصل ٿي سگهي ٿو. اهو خيال 1828ع ۾ غلط ثابت ٿيو، جڏهن [[فريڊرڪ وولر]] غير نامياتي مادن مان [[يوريا]] تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs |author=Friedrich Wöhler |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=88 |issue=2 |pages=253–256 |year=1828 |doi=10.1002/andp.18280880206 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |bibcode=1828AnP....88..253W |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110094705/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |archive-date=10 January 2012 |author-link=Friedrich Wöhler }}</ref> هن [[وولر ترڪيب]] کي جديد [[نامياتي ڪيميا]] جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو. اها تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته پهريون ڀيرو ڪنهن [[نامياتي مرڪب]] کي [[غير نامياتي]] ردعملن وسيلي تيار ڪيو ويو هو.<ref name="Wilkinson-1998" /> 1850ع واري ڏهاڪي دوران [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جنهن کان اڳ [[يوليس رابرٽ فان ميئر]] ان ڳالهه جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ثابت ڪيو ته عضلن جي حرڪت دوران ڪا به توانائي ضايع نٿي ٿئي؛ ان مان اهو ظاهر ٿيو ته عضلي کي حرڪت ڏيڻ لاءِ ڪنهن "حياتي قوت" جي ضرورت نه آهي.<ref>{{cite book |first1=Anson |last1=Rabinbach |title=The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity |publisher=University of California Press |date=1992 |isbn=978-0-520-07827-7 |pages=124–125 |url=https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194755/https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |url-status=live }}</ref> انهن نتيجن سبب حياتي قوت پسنديءَ وارن نظرين ۾ سائنسي دلچسپي ختم ٿي وئي، خاص طور [[ايڊورڊ بوخنر]] جي ان مظاهري کان پوءِ ته الڪوحلي خميرڪاري خمير جي گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ به ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book | isbn= 978-8437-033280 | title= New Beer in an Old Bottle. Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge | editor=Cornish-Bowden Athel | year=1997 | publisher=Universitat de València | place=Valencia, Spain}}</ref> ان هوندي به، [[ڇدوسائنس|ڇدوسائنسي]] نظرين، جهڙوڪ [[هوميوپيٿي]]، ۾ اهو عقيدو اڃا موجود آهي، جيڪا بيمارين ۽ علالتن کي هڪ مفروضي حياتي قوت ۾ خلل جو نتيجو سمجهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html |title=NCAHF Position Paper on Homeopathy |date=February 1994 |publisher=National Council Against Health Fraud |access-date=12 June 2012 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225185228/https://www.ncahf.org/pp/homeop.html |url-status=live }}</ref> == ترقي == {{align|right|{{Life timeline}}}} === زندگيءَ جي ابتدا === {{Main|غير حياتي پيدائش}} [[ڌرتيءَ جي عمر]] لڳ ڀڳ 4.54 [[ارب سال اڳ|ارب سال]] آهي.<ref>{{cite journal |last=Dalrymple |first=G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Special Publications, Geological Society of London |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D|s2cid=130092094 }}</ref> ڌرتيءَ تي زندگي گهٽ ۾ گهٽ 3.5 ارب سالن کان موجود آهي،<ref name="Bell-2015">{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=PNAS |doi=10.1073/pnas.1517557112 |pmid=26483481 |pmc=4664351 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–14521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106021508/http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |archive-date=6 November 2015 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |title=Fossil evidence of Archaean life |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. |volume=361 |issue=1470 |pmc=1578735|doi=10.1098/rstb.2006.1834 |pmid=16754604 |date=June 2006 |pages=869–885 | last1=Schopf | first1=J.W.}}</ref><ref name="Hamilton Raven-2002">{{cite book |first1=Peter |last1=Hamilton Raven |first2=George |last2=Brooks Johnson |title=Biology |url=https://archive.org/details/biologyrave00rave |url-access=registration |date=2002 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-112261-0 |page=[https://archive.org/details/biologyrave00rave/page/68 68] |access-date=7 July 2013 }}</ref><ref>{{cite book |first1=Clare |last1=Milsom |first2=Sue |last2=Rigby |author2-link=Sue Rigby |title=Fossils at a Glance |edition=2nd |publisher=John Wiley & Sons |date=2009 |isbn=978-1-4051-9336-8 |page=134 |url=https://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194758/https://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 |url-status=live }}</ref> جڏهن ته زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا جسماني [[نشان پنڊپهڻ|نشان]] 3.7&nbsp;ارب سال پراڻا آهن.<ref name="Ohtomo-2013">{{cite journal |first1=Yoko |last1=Ohtomo |first2=Takeshi |last2=Kakegawa |first3=Akizumi |last3=Ishida |first4=Toshiro |last4=Nagase |first5=Minik T. |last5=Rosing |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |doi=10.1038/ngeo2025 |date=8 December 2013 |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}</ref> ماليڪيولي گهڙين مان ڪيل اندازا، جيئن [[TimeTree]] عوامي ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن، زندگيءَ جي ابتدا کي لڳ ڀڳ 4 ارب سال اڳ رکن ٿا.<ref>{{cite book |last=Hedges |first=S. B. Hedges |chapter=Life |pages=89–98 |title=The Timetree of Life |editor1=S. B. Hedges |editor2=S. Kumar |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-1995-3503-3}}</ref> زندگيءَ جي ابتدا بابت مفروضا سادن [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان اڳ-خلوي زندگي، [[پروٽو سيل|پروٽو سيلن]] ۽ ميٽابولزم وسيلي هڪ آفاقي [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو|آخري گڏيل ابن ڏاڏي]] جي ٺهڻ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417155949/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php |archive-date=17 April 2014 }}</ref> 2016ع ۾ آخري آفاقي گڏيل ابن ڏاڏي جا 355 [[جين]] عارضي طور سڃاتا ويا.<ref name="Wade-2016">{{cite news |last=Wade |first=Nicholas |author-link=Nicholas Wade |title=Meet Luca, the Ancestor of All Living Things |url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |date=25 July 2016 |work=[[The New York Times]] |access-date=25 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728053822/http://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |archive-date=28 July 2016 }}</ref> [[حياتي گولو]] زندگيءَ جي ابتدا کان پوءِ، گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 3.5&nbsp;ارب سال اڳ، ترقي ڪري چڪو هو، اهڙو گمان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Campbell-2006">{{cite book |last=Campbell |first=Neil A. |author2=Brad Williamson |author3=Robin J. Heyden |title=Biology: Exploring Life |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |location=Boston, Massachusetts |url=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=978-0-13-250882-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html |archive-date=2 November 2014 |access-date=15 June 2016 }}</ref> ڌرتيءَ تي زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت [[اولهه گرين لينڊ]] جي 3.7&nbsp;ارب سال پراڻن [[ميٽا سڊيمينٽري پٿر|ميٽا سڊيمينٽري پٿرن]] مان مليل [[حياتيائي اصل وارو]] [[گريفائٽ]]<ref name="Ohtomo-2013"/> ۽ [[اولهه آسٽريليا]] جي 3.48&nbsp;ارب سال پراڻي [[ريتلو پٿر|ريتلي پٿر]] مان مليل [[جرثومي چٽائي|جرثومي چٽائين]] جا [[پنڊپهڻ]] شامل آهن.<ref name="Noffke-2013"/> وڌيڪ تازو، 2015ع ۾، اولهه آسٽريليا جي 4.1&nbsp;ارب سال پراڻن پٿرن ۾ "حياتيائي زندگيءَ جا آثار" مليا.<ref name="Bell-2015"/> 2017ع ۾، ڪئناڊا جي ڪيوبيڪ ۾ [[نوووآگيٽڪ پٽو|نوووآگيٽڪ پٽي]] جي [[گرم آبي چشمو|گرم آبي چشمن جي رسوبن]] ۾ مفروضاتي پنڊ ٿيل [[خرد جاندار]]ن يا [[خرد پنڊپهڻ]]ن جي دريافت جو اعلان ڪيو ويو، جيڪي 4.28&nbsp;ارب سال پراڻا هئا. اهو ڌرتيءَ تي زندگيءَ جو سڀ کان پراڻو رڪارڊ آهي، جيڪو 4.4&nbsp;ارب سال اڳ [[ڌرتيءَ تي پاڻيءَ جي ابتدا#ڌرتيءَ تي پاڻيءَ جي تاريخ|سمنڊن جي ٺهڻ]] کان پوءِ "زندگيءَ جي لڳ ڀڳ فوري ظهور" ۽ [[ڌرتيءَ جي عمر|ڌرتيءَ جي ٺهڻ]] 4.54&nbsp;ارب سال اڳ کان گهڻو دير نه پوءِ زندگيءَ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Dodd-2017">{{cite journal |last1=Dodd |first1=Matthew S. |last2=Papineau |first2=Dominic |last3=Grenne |first3=Tor |last4=Slack |first4=John F. |last5=Rittner |first5=Martin |last6=Pirajno |first6=Franco |last7=O'Neil |first7=Jonathan |last8=Little |first8=Crispin T.S. |title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/ |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=1 March 2017 |volume=543 |issue=7643 |pages=60–64 |doi=10.1038/nature21377 |pmid=28252057 |access-date=2 March 2017 |bibcode=2017Natur.543...60D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201821/http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/ |archive-date=8 September 2017 |doi-access=free }}</ref> lhdh2fsgnccina5jhklkratosvpahnn 391680 391679 2026-07-06T11:57:28Z Intisar Ali 8681 391680 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي عمل رکندڙ مادو}} {{CS1 config|display-authors=3}} {{Automatic taxobox | name = زندگي <!-- مهرباني ڪري واپس آڻڻ کان اڳ بحث صفحي تي "Biota" وارو ڀاڱو ڏسو --> | fossil_range = {{Long fossil range|3770|0|earliest=4280}} [[آرڪيئن]] – [[هولوسين|موجوده دور]] (ممڪن [[هيڊيئن]] ابتدا) | image = Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg | image_upright = 1.2 | image_caption = [[مرجاني پهاڙ]] تي زندگيءَ جون گوناگون صورتون | taxon = زندگي | subdivision_ranks = ڊومين، [[سپرگروپ (حياتيات)|سپرگروپ]] ۽ ٻيا | subdivision = ڌرتيءَ تي زندگي: * [[خلوي زندگي]] ** [[آرڪيا]] ** [[بيڪٽيريا]] ** [[يوڪيريوٽا]] *** [[امورفيا]] <small>([[حيوان|حيوانن]] ۽ [[فنگس|فنگسن]] سميت)</small> *** [[ڪرومز]] *** [[ڊسڪوبا]] *** [[ميٽاموناڊا]] *** [[ملاويموناڊيڊا]] *** [[اينسيروموناڊيڊا]] *** [[هيميماسٽيگوفورا]] *** [[پرووورا]] *** [[ڊائيفوريٽڪس]] **** [[آرڪيپلاسٽيڊا]] <small>([[ٻوٽو|ٻوٽن]] سميت)</small> **** [[ڪرپٽسٽا]] **** [[هيپٽسٽا]] **** [[سار سپرگروپ|ٽسار]]؟<ref>{{cite journal | vauthors=Strassert JF, Jamy M, Mylnikov AP, Tikhonenkov DV, Burki F | title=New Phylogenomic Analysis of the Enigmatic Phylum Telonemia Further Resolves the Eukaryote Tree of Life | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=36 | issue=4 | pages=757–765 | date=April 2019 | pmid=30668767 | pmc=6844682 | doi=10.1093/molbev/msz012 | veditors=Shapiro B }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yazaki|first1=Euki |last2=Yabuki|first2=Akinori |last3=Imaizumi |first3=Ayaka |last4=Kume |first4=Keitaro |last5=Hashimoto |first5=Tetsuo |last6=Inagaki |first6=Yuji |date=2022 |title=The closest lineage of Archaeplastida is revealed by phylogenomics analyses that include Microheliella maris |journal=Open Biology |volume=12 |issue=4 |article-number=210376 |doi=10.1098/rsob.210376 |doi-access=free|pmid=35414259 |pmc=9006020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Torruella |first1=Guifré |last2=Galindo |first2=Luis Javier |last3=Moreira |first3=David |last4=López-García |first4=Purificación |title=Phylogenomics of neglected flagellated protists supports a revised eukaryotic tree of life |journal=Current Biology |date=2025 |volume=35 |issue=1 |pages=198–207.e4 |doi=10.1016/j.cub.2024.10.075 |bibcode=2025CBio...35..198T |biorxiv=10.1101/2024.05.15.594285 |hdl=10481/102343 |hdl-access=free }}</ref> ***** [[ٽيلونيميا]] ***** [[سار سپرگروپ|سار]]<!-- اتفاق راءِ اهو آهي ته سار کي رڳو درجابندي واري سانچي ۾ ڏيکاريو وڃي، ذيلي ورهاستن ۾ نه --> ****** [[اسٽرامينوپائلز]] ****** [[الويولاٽا]] ****** [[رائزيريا]] ** ''[[پيراڪيريون]]'' (''[[غير يقيني مقام]]'') *** ''[[پيراڪيريون مايوجينينسس]]'' * [[غير خلوي زندگي]] ** [[وائرس]]{{efn|اهو پختو خيال آهي ته وائرس ڪنهن هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان پيدا نه ٿيا آهن، ۽ هر [[عالم (وائرس شناسي)|عالم]] وائرس جي الڳ نموني وجود ۾ اچڻ واري واقعي سان واسطو رکي ٿو.<ref name="TaxVirExecComm-2020" >{{cite journal |author=International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee |date=May 2020 |title=The New Scope of Virus Taxonomy: Partitioning the Virosphere Into 15 Hierarchical Ranks |journal=[[Nature Microbiology]] |volume=5 |issue=5 |pages=668–674 |doi=10.1038/s41564-020-0709-x |pmc=7186216 |pmid=32341570}}</ref>}} }} '''زندگي''' هڪ يا وڌيڪ [[خليو (حياتيات)|خلين]] نالي ايڪن مان ٺهيل [[مادو|مادي]] جي اها صلاحيت آهي، جنهن سان [[حياتيائي عمل|عمل]] جهڙوڪ [[خلوي اشارا|خلوي اشارا ڏيڻ]]، [[هم حالتي]]، [[ميٽابولزم]]، [[خلوي واڌ|خلوي واڌ]]، [[موافقت]]، [[محرڪ (فزيولاجي)|محرڪن]] جو ردعمل ۽ [[توليد]] ممڪن ٿين ٿا. سموري زندگي نيٺ [[موت]] جي حالت تائين پهچي ٿي. [[جاندار نظام|جاندار نظامن]] جون ڪيتريون ئي فلسفياڻيون وصفون پيش ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ [[خود تنظيم|خود منظم]] نظام. [[#وصفون|زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ]] کي [[وائرس]] وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا، جيڪي رڳو [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] خلين ۾ نقل ٺاهين ٿا، ان سان گڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] جو امڪان پڻ ان کي پيچيده بڻائي ٿو، ڇاڪاڻ ته اها [[ڌرتي]] تي موجود زندگيءَ کان بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿي. زندگي ڌرتيءَ تي هوا، پاڻي ۽ [[مٽي]] ۾ هر هنڌ موجود آهي، جتي ڪيترائي [[ماحولياتي نظام]] گڏجي [[حياتي گولو]] ٺاهين ٿا. انهن مان ڪجهه انتهائي سخت ماحول آهن، جن ۾ رڳو [[انتهائي ماحول پسند جاندار]] رهن ٿا. ڪنهن خاص ماحولياتي نظام ۾ موجود زندگيءَ کي ان جو '''حياتياتي مجموعو''' چيو ويندو آهي. زندگيءَ جو مطالعو قديم زماني کان ٿيندو آيو آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] جي [[ماديت]] جهڙن نظرين موجب اها [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي عنصرن]] مان ٺهيل هئي، جڏهن ته [[ارسطو]] جي [[هيليومارفزم]] موجب جاندارن ۾ [[روح]] هوندا آهن ۽ اهي [[صورت (افلاطون)|صورت]] ۽ مادي ٻنهي جو مجسم روپ هوندا آهن. [[زندگيءَ جي ابتدا|زندگيءَ جي ابتدا]] گهٽ ۾ گهٽ 3.5 [[ارب سال اڳ]] ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ [[آفاقي گڏيل ابن ڏاڏو]] وجود ۾ آيو. اهو ڪيترين ئي [[ناپيد]] نوعن وسيلي ارتقا ڪندو اڄ موجود سڀني [[نوع|نوعن]] ۾ تبديل ٿيو، جن مان ڪجهه پنهنجا نشان [[پنڊپهڻ|پنڊپهڻن]] جي صورت ۾ ڇڏي ويا آهن. جاندارن جي درجابنديءَ جون ڪوششون پڻ [[ارسطو جي حياتيات|ارسطو کان شروع ٿيون]]. جديد [[درجابندي]] جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪارل لنيئس]] جي [[ٻٽي نالي واري طريقي]] سان ٿي. جاندار [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي ماليڪيولن]] مان ٺهيل آهن، جيڪي بنيادي طور چند اهم [[ڪيميائي عنصر|ڪيميائي عنصرن]] مان ٺهن ٿا. سڀني جاندارن ۾ ٻن قسمن جا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليئڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن؛ پوئين قسم ۾ عام طور [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]] ٻئي شامل هوندا آهن. اهي هر نوع لاءِ ضروري معلومات کڻن ٿا، جنهن ۾ هر قسم جي پروٽين ٺاهڻ جون هدايتون پڻ شامل آهن. موٽ ۾ پروٽين مشينريءَ جو ڪم ڪن ٿا، جيڪا زندگيءَ جا ڪيترائي ڪيميائي عمل سرانجام ڏئي ٿي. [[خليو (حياتيات)|خليو]] زندگيءَ جو جوڙجڪياتي ۽ فعلي ايڪو آهي. ننڍا جاندار، جن ۾ [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽس]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) شامل آهن، ننڍن اڪيلي خلين تي مشتمل هوندا آهن. وڏا [[جاندار]]، خاص طور [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽس]]، هڪ خليي تي مشتمل ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده جوڙجڪ سان [[گهڻ خلوي]] ٿي سگهن ٿا. زندگي رڳو ڌرتيءَ تي موجود هجڻ جي ڄاڻ آهي، پر [[ڌرتيءَ کان ٻاهر زندگي]] کي [[فرمي تضاد|ممڪن سمجهيو وڃي ٿو]]. سائنسدان ۽ انجنيئر [[مصنوعي زندگي]] جي تخليق ۽ تحقيق ڪري رهيا آهن. {{Anchor|وصف}} == وصفون == === ڏکيائي === زندگيءَ جي وصف ڪرڻ سائنسدانن ۽ فلسفين لاءِ ڊگهي عرصي کان هڪ ڏکيو مسئلو رهيو آهي.<ref name="Tsokolov-2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche-1997">{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=[[نيلس بوهر انسٽيٽيوٽ]] |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name="McKay-2004">{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو آهي ته زندگي ڪو مادو نه، پر هڪ عمل آهي.<ref name="Mautner-1997">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=[[جرنل آف دي برٽش انٽرپلينيٽري سوسائٽي]] |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="Mautner-2000">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> ڌرتيءَ کان ٻاهر جيڪڏهن ڪي جاندار وجود رکن ٿا ته انهن جي خاصيتن بابت ڄاڻ جي کوٽ هن مسئلي کي اڃا وڌيڪ پيچيدو بڻائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[فلاسافيڪل ٽرانزيڪشنز آف دي رائل سوسائٽي آف لنڊن بي]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mautner-2009">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |author-link1= Michael N. Mautner |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> زندگيءَ جون فلسفياڻيون وصفون پڻ پيش ڪيون ويون آهن، پر انهن ۾ به جاندار شين کي بي جان شين کان ڌار ڪرڻ بابت ساڳيون ڏکيائيون موجود آهن.<ref name="Jeuken M-1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> زندگيءَ جي [[قانوني موت|قانوني وصفن]] تي پڻ بحث ٿيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي عام طور ڪنهن انسان کي مئل قرار ڏيڻ جي فيصلي ۽ ان فيصلي جي قانوني نتيجن تي ڌيان ڏين ٿيون.<ref name="Capron-1978">{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=[[اينلز آف دي نيو يارڪ اڪيڊمي آف سائنسز]] |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> زندگيءَ جون گهٽ ۾ گهٽ 123 وصفون گڏ ڪيون ويون آهن.<ref name="Trifonov-2011">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> '''حياتياتي مجموعو''' ڪنهن خاص هنڌ ۽ وقت ۾ رهندڙ جاندارن، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن، جو مجموعو آهي،<ref>{{cite web |title=Biota |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/biota |publisher=Cambridge Dictionary |access-date=31 October 2025}}</ref> جهڙوڪ ڪنهن [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] يا [[حياتي علائقو|حياتي علائقي]] ۾؛ تنهنڪري فطرت جي تحفظ جو مقصد ڪنهن ماحولياتي سرشتي جي حياتياتي مجموعي کي محفوظ رکڻ آهي.<ref name="Sinclair-2006">{{cite journal |last1=Sinclair |first1=A. R. E. |last2=Byrom |first2=Andrea E. |title=Understanding ecosystem dynamics for conservation of biota |journal=[[جرنل آف اينيمل ايڪالاجي]] |volume=75 |issue=1 |date=2006 |doi=10.1111/j.1365-2656.2006.01036.x |doi-access=free |pages=64–79 |pmid=16903044 |bibcode=2006JAnEc..75...64S }}</ref> === تشريحي === {{وڌيڪ|جاندار}} جيئن ته زندگيءَ جي وصف بابت ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي، تنهنڪري زندگيءَ جو سائنسي اڀياس ڪندڙ [[حياتيات]] ۾ گهڻيون موجوده وصفون تشريحي نوعيت جون آهن. زندگيءَ کي اهڙي شيءِ جي خاصيت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا ڏنل ماحول ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي، اڳتي وڌائي يا مضبوط ڪري. ان مان هيٺين سڀني يا گهڻين خاصيتن جو هجڻ مراد آهي:<ref name="McKay-2004"/><ref name="Koshland-2002">{{Cite journal |title=The Seven Pillars of Life |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |date=22 March 2002 | first=Daniel E. Jr. | last=Koshland |volume=295 |issue=5563 |pages=2215–2216 |doi=10.1126/science.1068489 |pmid=11910092 |bibcode=2002Sci...295.2215K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |year=2006 |isbn=978-0-618-70173-5 |edition=4th |chapter=life }}</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life |title=Life |publisher=Merriam-Webster Dictionary |access-date=25 July 2022 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213211541/https://www.merriam-webster.com/dictionary/life |archive-date=13 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php |archive-date=16 April 2014 }}</ref><ref name="Trifonov-2012">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=29 |issue=4 |pages=647–650 |doi=10.1080/073911012010525017 |pmid=22208269 |year=2012 |s2cid=8616562 |doi-access=free }}</ref> # [[هم حالتي]]: اندروني ماحول جي ضابطي وسيلي هڪ مستقل حالت برقرار رکڻ؛ مثال طور گرمي پد گهٽائڻ لاءِ [[پگهر]] اچڻ. # [[حياتيائي تنظيم|تنظيم]]: بناوٽي طور هڪ يا وڌيڪ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تي مشتمل هجڻ؛ گهرڙا زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن. # [[ميٽابولزم]]: توانائيءَ جي تبديلي، جيڪا ڪيميائي مادن کي گهرڙي جي جزن ۾ بدلائڻ ([[اينابولزم]]) ۽ نامياتي مادي کي ٽوڙڻ ([[ڪيٽابولزم]]) لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جاندارن کي هم حالتي ۽ ٻين سرگرمين لاءِ [[حياتيائي توانائيات|توانائيءَ جي ضرورت]] هوندي آهي. # واڌ: ڪيٽابولزم جي ڀيٽ ۾ اينابولزم جي وڌيڪ شرح برقرار رکڻ. وڌندڙ جاندار جي جسامت ۽ بناوت ۾ واڌ ٿئي ٿي. # [[موافقت]]: اهو ارتقائي عمل، جنهن وسيلي ڪو جاندار پنهنجي [[رهائشگاهه]] ۾ رهڻ لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي ٿو.<ref>{{cite book |last=Dobzhansky |first=Theodosius |author-link=Theodosius Dobzhansky |chapter=On Some Fundamental Concepts of Darwinian Biology |date=1968 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |title=Evolutionary Biology |pages=1–34 |place=Boston, MA |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |isbn=978-1-4684-8096-2 |access-date=23 July 2022 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730033922/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-8094-8_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Wang |first=Guanyu |title=Analysis of complex diseases: a mathematical perspective |date=2014 |publisher=[[سي آر سي پريس]] |isbn=978-1-4665-7223-2|oclc=868928102 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Climate change impact on livestock: adaptation and mitigation |date=2015 |publisher=Springer |editor-last1=Sejian |editor-first1=Veerasamy |editor-last2=Gaughan |editor-first2=John |editor-last3=Baumgard |editor-first3=Lance |editor-last4=Prasad |editor-first4=C. S. |isbn=978-81-322-2265-1 |oclc=906025831 }}</ref> # [[تحريڪ (فزيولاجي)|تحريڪن]] ڏانهن ردعمل: مثال طور ٻاهرين ڪيميائي مادن کان پري ٿيڻ لاءِ ڪنهن [[هڪ گهرڙي وارو جاندار|هڪ گهرڙي واري جاندار]] جو سڪڙجڻ، [[گهڻ گهرڙي وارا جاندار|گهڻ گهرڙي وارن جاندارن]] جي سڀني حواسن سان لاڳاپيل پيچيدا ردعمل، يا ٻوٽي جي پنن جو سج ڏانهن مُڙڻ ([[ضوئي رخيت]]) ۽ [[ڪيميائي رخيت]]. # [[توليد]]: نوان انفرادي جاندار پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، يا ته هڪ ئي والديني جاندار مان [[غير جنسي توليد|غير جنسي نموني]] يا ٻن والديني جاندارن مان [[جنسي توليد|جنسي نموني]]. === طبعيات === {{وڌيڪ|اينٽراپي ۽ زندگي}} [[طبعيات]] جي نقطه نظر کان، جاندار هڪ [[حرڪياتي حرارتي سرشتو]] آهي، جنهن جي ماليڪيولي بناوت منظم هوندي آهي ۽ جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ بقا جي تقاضائن موجب ارتقا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2008">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[ايسٽ ٽينيسي اسٽيٽ يونيورسٽي]] |access-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> حرڪياتي حرارت جي لحاظ کان، زندگيءَ کي هڪ اهڙي کليل سرشتي طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي چوڌاري موجود تدريجن کي استعمال ڪري پنهنجون نامڪمل ڪاپيون ٺاهي ٿو.<ref name="Lammer-2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016 |quote=Life as we know it has been described as a (thermodynamically) open system (Prigogine et al. 1972), which makes use of gradients in its surroundings to create imperfect copies of itself. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> ان کي بيان ڪرڻ جو ٻيو طريقو زندگيءَ کي "هڪ خود برقرار رهندڙ ڪيميائي سرشتو، جيڪو [[ڊاروني ارتقا]] مان گذرڻ جي صلاحيت رکي ٿو" طور وصفڻ آهي. اها وصف [[ناسا]] جي هڪ ڪميٽيءَ [[خلائي حياتيات]] جي مقصدن لاءِ زندگيءَ جي وصف مقرر ڪرڻ جي ڪوشش دوران [[ڪارل سيگن]] جي هڪ تجويز جي بنياد تي اختيار ڪئي هئي.<ref name="Benner 2010">{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي وڏي پيماني تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان موجب جنسي نموني توليد ڪندڙ ڪو اڪيلو فرد جاندار نه آهي، ڇو ته اهو پنهنجي سر ارتقا ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.<ref name="Benner 2010"/> === جاندار سرشتا === {{Main|جاندار سرشتا}} ٻيا محقق [[جاندار سرشتن جو نظريو|جاندار سرشتن جي نظريي]] وارو نقطه نظر اختيار ڪن ٿا، جيڪو لازمي طور ماليڪيولي ڪيميا تي دارومدار نٿو رکي. زندگيءَ جي هڪ سرشتياتي وصف موجب جاندار شيون [[خود تنظيم|خود منظم]] ۽ [[خود تخليقي]] (پاڻ کي پيدا ڪندڙ) هونديون آهن. ان جي مختلف صورتن ۾ [[اسٽورٽ ڪافمين]] جي اها وصف شامل آهي ته جاندار هڪ [[خودمختيار عامل]] يا اهڙو [[گهڻ-عاملي سرشتو]] آهي، جيڪو پنهنجو پاڻ کي ٻيهر پيدا ڪرڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[حرڪياتي حرارتي ڪم جو چڪر]] مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |first1=Stuart |last1=Kaufmann |title=Science and Ultimate Reality |date=2004 |chapter=Autonomous agents |editor1-first=John D. |editor1-last=Barrow |editor2-last=Davies |editor3-first=C.L. |editor3-last=Harper, Jr. |pages=654–666 |doi=10.1017/CBO9780511814990.032 |isbn=978-0-521-83113-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654 |editor2-first=P.C.W. |access-date=10 August 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190205/https://books.google.com/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> وقت سان گڏ نون افعالن جي ارتقا هن وصف کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |last2=Montévil |first2=Maël |last3=Kauffman |first3=Stuart |title=Proceedings of the 14th annual conference companion on Genetic and evolutionary computation |chapter=No entailing laws, but enablement in the evolution of the biosphere |date=1 January 2012 |url=https://www.academia.edu/11720588 |series=GECCO '12 |pages=1379–1392 |doi=10.1145/2330784.2330946 |isbn=978-1-4503-1178-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511103757/http://www.academia.edu/11720588/No_entailing_laws_but_enablement_in_the_evolution_of_the_biosphere |archive-date=11 May 2017 |arxiv=1201.2069 |citeseerx=10.1.1.701.3838 |bibcode=2012arXiv1201.2069L |s2cid=15609415 }}</ref> جاندار سرشتن جي خاصيت گهڻ-پيماني [[درجا بندي|درجا بنديءَ واري]] تنظيم آهي، جيڪا ماليڪيولي مشينن کان وٺي گهرڙن، عضون، اوتن، جاندارن، آبادين ۽ ماحولياتي سرشتن کان ٿيندي سڄي حياتياتي گولي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Tlusty |first1=Tsvi |last2=Libchaber |first2=Albert |date=2025-01-28 |title=Life sets off a cascade of machines |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=122 |issue=4 |article-number=e2418000122 |doi=10.1073/pnas.2418000122 |pmc=11789027 |pmid=39854238|bibcode=2025PNAS..12218000T }}</ref> === موت === {{Main|موت}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|حيوانن جا لاشا، جهڙوڪ هي [[آفريقي مينهن]]، [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتي]] ۾ ٻيهر چڪر ۾ ايندا آهن، جنهن سان جاندارن کي توانائي ۽ غذائي مادا ملندا آهن.]] '''موت''' ڪنهن جاندار يا گهرڙي ۾ سڀني حياتياتي ڪمن يا زندگيءَ جي عملن جو خاتمو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 }}</ref><ref name="Encyclopedia of Death and Dying">{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> موت جي وصف مقرر ڪرڻ ۾ هڪ ڏکيائي ان کي زندگيءَ کان ڌار ڪرڻ آهي. موت ظاهري طور يا ته ان لمحي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن زندگي ختم ٿئي ٿي، يا ان حالت ڏانهن، جيڪا زندگيءَ کان پوءِ شروع ٿئي ٿي.<ref name="Encyclopedia of Death and Dying"/> بهرحال، اهو طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته موت ڪڏهن واقع ٿيو، ڇاڪاڻ ته زندگيءَ جي ڪمن جو بند ٿيڻ عضون جي سڀني سرشتن ۾ اڪثر هڪ ئي وقت نه ٿيندو آهي.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> تنهنڪري اهڙي تعين لاءِ زندگي ۽ موت جي وچ ۾ تصوري حدون مقرر ڪرڻيون پونديون آهن. اهو مسئلو ان ڪري پيچيده آهي، جو زندگيءَ جي وصف بابت ٿورو ئي اتفاق راءِ موجود آهي. موت جي ماهيت هزارين سالن کان دنيا جي مذهبي روايتن ۽ فلسفياڻي تحقيق جو مرڪزي موضوع رهي آهي. ڪيترائي مذهب [[روح]] لاءِ ڪنهن قسم جي [[آخرت]] يا [[پنر جنم]]، يا پوءِ ڪنهن وقت جسم جي [[جيئرو ٿيڻ]] تي ايمان رکن ٿا.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === وائرس === {{Main|وائرس}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|اليڪٽران خوردبينيءَ هيٺ نظر ايندڙ [[ايڊينو وائرس]]]] وائرسن کي جاندار سمجهڻ گهرجي يا نه، اهو هڪ تڪراري سوال آهي.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> گهڻو ڪري انهن کي زندگيءَ جي صورتن بدران رڳو [[جين ڪوڊنگ|جين ڪوڊ ڪندڙ]] [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل ساز]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> انهن کي "زندگيءَ جي ڪناري تي موجود جاندار" به چيو ويو آهي،<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=E. P. |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[جين]] هوندا آهن، اهي قدرتي چونڊ وسيلي ارتقا ڪن ٿا،<ref name="Holmes-2007">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E. C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |article-number=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre-2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> ۽ خود اسيمبليءَ وسيلي پنهنجون گهڻيون ڪاپيون ٺاهي نقل سازي ڪن ٿا. تنهن هوندي به، وائرس [[ميٽابولزم]] نٿا ڪن ۽ نوان جزا ٺاهڻ لاءِ کين هڪ ميزبان گهرڙي جي ضرورت پوي ٿي. ميزبان گهرڙن جي اندر وائرسن جي خود اسيمبلي [[زندگيءَ جي ابتدا]] جي اڀياس لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان مفروضي جي حمايت ڪري سگهي ٿي ته زندگيءَ جي شروعات خود اسيمبل ٿيندڙ [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان ٿي هوندي.<ref name="Koonin-2006">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T. G. |last3=Dolja |first3=V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |access-date=12 April 2009}}</ref> == اڀياس جي تاريخ == === ماديت === {{Main|ماديت}} زندگيءَ بابت ڪجهه سڀ کان شروعاتي نظريا ماديتي هئا، جن موجب وجود رکندڙ هر شيءِ مادو آهي ۽ زندگي رڳو مادي جي هڪ پيچيده صورت يا ترتيب آهي. [[ايمپيڊوڪلس]] (430 ق.م.) جو خيال هو ته ڪائنات جي هر شيءِ [[ڪلاسيڪي عنصر|چئن ابدي "عنصرن"]] يا "سڀني شين جي پاڙن"، يعني زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. هر تبديليءَ جي وضاحت انهن چئن عنصرن جي ترتيب ۽ نئين سر ترتيب سان ڪئي وڃي ٿي. زندگيءَ جون مختلف صورتون عنصرن جي مناسب ميلاپ سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=4 March 2005 |title=Empedocles |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |access-date=25 May 2012 |archive-date=13 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513201301/http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ |url-status=live }}</ref> [[ڊيموڪريٽس]] (460 ق.م.) هڪ [[ايٽم پرست]] هو؛ سندس خيال هو ته زندگيءَ جي بنيادي خاصيت [[روح]] (''سائيڪي'') جو هجڻ آهي ۽ ٻين سڀني شين وانگر روح پڻ باهه جهڙن ايٽمن مان ٺهيل آهي. هن باهه جي تصور کي ان ڪري وڌيڪ واضح ڪيو، جو زندگي ۽ گرميءَ جي وچ ۾ ظاهري لاڳاپو آهي ۽ باهه حرڪت ڪري ٿي.<ref name="Parry-2010">{{cite web |first1=Richard |last1=Parry |date=25 August 2010 |title=Democritus |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |access-date=25 May 2012 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/#4 |url-status=live }}</ref> ان جي ابتڙ، [[افلاطون]] جو خيال هو ته دنيا کي دائمي [[صورتن جو نظريو|صورتن]] منظم ڪيو آهي، جيڪي مادي ۾ اڻپوري نموني ظاهر ٿين ٿيون؛ صورتون هدايت يا ذهانت مهيا ڪن ٿيون ۽ دنيا ۾ نظر ايندڙ باقاعدگين جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R.J. |publisher=Oxford University Press |date=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ جنم وٺندڙ [[ميڪانيڪيت (فلسفو)|ميڪانيڪي]] ماديت کي فرانسيسي فلسفي [[ريني ڊيڪارٽ]] (1596–1650) ٻيهر جياريو ۽ ان ۾ ترميم ڪئي؛ سندس خيال هو ته حيوان ۽ انسان اهڙن حصن جا مجموعا آهن، جيڪي گڏجي هڪ مشين وانگر ڪم ڪن ٿا. [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] جاندار مشينن جي [[درجا بند تنظيم|درجا بند]] تنظيم تي زور ڏنو ۽ پنهنجي ڪتاب ''[[موناڊالاجي]]'' (1714) ۾ لکيو ته "...فطرت جون مشينون، يعني جاندار جسم، پنهنجن ننڍن کان ننڍن حصن ۾، لامحدود حد تائين، اڃا به مشينون آهن."<ref>{{cite book |chapter=The Monadology |date=2014-09-10 |title=Leibniz's Monadology |pages=14–33 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780748693238-006/html |access-date=2025-04-10 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.1515/9780748693238-006 |isbn=978-0-7486-9323-8|chapter-url-access=subscription }}</ref> هن خيال کي [[جوليان آفري ڊي لا ميٽري]] (1709–1750) پنهنجي ڪتاب ''L'Homme Machine'' ۾ وڌيڪ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=de la Mettrie |first=J.J.O. |date=1748 |title=L'Homme Machine |trans-title=Man a machine |publisher=Elie Luzac |place=Leyden }}</ref> 19هين صديءَ ۾ حياتياتي سائنس اندر [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] ۾ ٿيل اڳڀرائين هن نقطه نظر کي هٿي ڏني. [[چارلس ڊارون]] جو [[ارتقا|ارتقائي]] نظريو (1859) [[قدرتي چونڊ]] وسيلي نوعن جي ابتدا جي هڪ ميڪانيڪي وضاحت آهي.<ref>{{cite book |first1=Paul |last1=Thagard |title=The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change |publisher=MIT Press |date=2012 |isbn=978-0-262-01728-2 |pages=204–205 |url=https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194751/https://books.google.com/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اسٽيفان ليڊڪ]] (1853–1939) ان خيال کي هٿي ڏني ته حياتياتي عملن کي طبعيات ۽ ڪيميا جي اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو ۽ انهن جي واڌ سوڊيم سليڪيٽ جي محلولن ۾ ٻڏل غير نامياتي قلمَن جي واڌ سان مشابهت رکي ٿي. سندس اهي خيال سندس ڪتاب ''La biologie synthétique'' ۾ پيش ڪيا ويا هئا،<ref>{{cite book |last=Leduc |first=Stéphane |author-link=Stéphane Leduc |date=1912 |title=La Biologie Synthétique |trans-title =Synthetic Biology |publisher=Poinat |place =Paris}}</ref> جن کي سندس حياتيءَ دوران وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، پر رسل، بارج ۽ سندن ساٿين جي ڪم سبب انهن ۾ دلچسپي ٻيهر وڌي آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1089/ast.2013.1110 |title=The Drive to Life on Wet and Icy Worlds|year=2014|last1=Russell |first1=Michael J. |last2=Barge |first2=Laura M. |last3=Bhartia |first3=Rohit |last4=Bocanegra |first4=Dylan |last5=Bracher |first5=Paul J. |last6=Branscomb |first6=Elbert |last7=Kidd |first7=Richard |last8=McGlynn |first8=Shawn |last9=Meier |first9=David H. |last10=Nitschke |first10=Wolfgang |last11=Shibuya |first11=Takazo |last12=Vance |first12=Steve |last13=White |first13=Lauren |last14=Kanik |first14=Isik |display-authors=5 |journal=Astrobiology |volume=14 |issue=4 |pages=308–343 |pmid=24697642 |pmc=3995032 |bibcode=2014AsBio..14..308R}}</ref> === هائلو مورفزم === {{Main|هائلو مورفزم}} [[File:Aristotelian Soul.png|thumb|upright=1.5|[[ارسطو]] موجب ٻوٽن، حيوانن ۽ انسانن جي [[روح#ارسطو|روحن جي بناوت]]]] هائلو مورفزم هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو يوناني فلسفي [[ارسطو]] (322 ق.م.) پيش ڪيو. حياتيات تي هائلو مورفزم جو اطلاق ارسطو لاءِ اهم هو ۽ [[ارسطو جي حياتيات|حياتيات جو سندس محفوظ لکڻين ۾ تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي]]. هن نقطه نظر موجب مادي ڪائنات جي هر شيءِ ۾ مادو ۽ صورت ٻئي موجود آهن ۽ ڪنهن جاندار شيءِ جي صورت ان جو [[روح]] (يوناني ''سائيڪي''، لاطيني ''اينيما'') آهي. روح جا ٽي قسم آهن: ٻوٽن جو ''نباتياتي روح''، جيڪو انهن جي واڌ، زوال ۽ غذا حاصل ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو، پر حرڪت ۽ احساس پيدا نٿو ڪري؛ ''حيواني روح''، جيڪو حيوانن کي حرڪت ۽ احساس جي صلاحيت ڏئي ٿو؛ ۽ ''عقلي روح''، جيڪو [[شعور]] ۽ [[استدلال]] جو سرچشمو آهي ۽ ارسطو جي خيال موجب رڳو انسان ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |title=On the Soul |last=Aristotle |pages=Book II |no-pp=y |title-link=On the Soul }}</ref> هر مٿانهين درجي واري روح ۾ هيٺين درجن وارن روحن جون سڀ خاصيتون موجود هونديون آهن. ارسطو جو خيال هو ته مادو صورت کان سواءِ وجود رکي سگهي ٿو، پر صورت مادي کان سواءِ وجود نٿي رکي سگهي؛ تنهنڪري روح به جسم کان سواءِ وجود نٿو رکي سگهي.<ref>{{cite book |first1=Don |last1=Marietta |page=104 |title=Introduction to ancient philosophy |publisher=M.E. Sharpe |date=1998 |isbn=978-0-7656-0216-9 |url=https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |access-date=25 August 2020 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194754/https://books.google.com/books?id=Gz-8PsrT32AC |url-status=live }}</ref> هي بيان [[حياتيات ۾ غائيت|زندگيءَ جي غائي وضاحتن]] سان مطابقت رکي ٿو، جيڪي مظاهرن جي وضاحت ڪنهن مقصد يا مقصد ڏانهن رخ رکڻ جي بنياد تي ڪن ٿيون. مثال طور، قطبي رڇ جي کل جي اڇاڻ جي وضاحت ان جي لڪاءَ واري مقصد سان ڪئي وڃي ٿي. سبب ۽ نتيجي جو اهو رخ، يعني مستقبل کان ماضي ڏانهن، قدرتي چونڊ بابت سائنسي ثبوتن جي ابتڙ آهي، جيڪو نتيجي جي وضاحت ڪنهن اڳوڻي سبب سان ڪري ٿو. حياتياتي خاصيتن جي وضاحت مستقبل جي بهترين نتيجن کي ڏسي نه، پر ڪنهن نوع جي ماضيءَ جي [[ارتقائي تاريخ]] کي ڏسي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ لاڳاپيل خاصيتن جي قدرتي چونڊ ٿي.<ref name="Stewart-Williams-2010">{{Cite book |first1=Steve |last1=Stewart-Williams |date=2010 |title=Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76278-6 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194752/https://books.google.com/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193 |url-status=live }}</ref> === خودبخود پيدائش === {{Main|خودبخود پيدائش}} خودبخود پيدائش اهو عقيدو هو ته جاندار ساڳين جاندارن مان نسل در نسل پيدا ٿيڻ کان سواءِ به وجود ۾ اچي سگهن ٿا. عام طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته ڪي جاندار، جهڙوڪ پسو، مٽيءَ جهڙي بي جان مادي مان پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪوئا ۽ جيت گپ يا ڪچري مان موسمي طور خودبخود پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Origines Sacrae |last=Stillingfleet |first=Edward |publisher=Cambridge University Press |year=1697 }}</ref> خودبخود پيدائش جو نظريو [[ارسطو]] پيش ڪيو،<ref>{{cite book |author=André Brack |editor=André Brack |title=The Molecular Origins of Life |access-date=7 January 2009 |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56475-5 |page=[https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 1] |chapter=Introduction |chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805215/64755/excerpt/9780521564755_excerpt.pdf |url=https://archive.org/details/molecularorigins0000brac/page/1 }}</ref> جنهن اڳوڻن فطري فلسفين جي ڪم ۽ جاندارن جي ظاهر ٿيڻ بابت مختلف قديم وضاحتن کي گڏ ڪري انهن ۾ واڌارو ڪيو؛ ٻن هزار سالن تائين ان کي بهترين وضاحت سمجهيو ويندو رهيو. 1859ع ۾ [[لوئي پاسچر]] جي تجربن ان نظريي کي فيصلائتي نموني رد ڪري ڇڏيو؛ پاسچر پنهنجي اڳوڻن محققن، جهڙوڪ [[فرانسيسڪو ريڊي]]، جي تحقيق کي اڳتي وڌايو هو.<ref>{{cite web |last1=Levine |first1=Russell |last2=Evers |first2=Chris |title=The Slow Death of Spontaneous Generation (1668–1859) |url=http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |website=North Carolina State University |publisher=National Health Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009044415/http://www.ncsu.edu/project/bio183de/Black/cellintro/cellintro_reading/Spontaneous_Generation.html |archive-date=9 October 2015 |access-date=6 February 2016 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Fragments of Science |last=Tyndall |first=John |publisher=P.F. Collier |year=1905 |volume=2 |location=New York |pages=Chapters IV, XII, and XIII |no-pp=y }}</ref> خودبخود پيدائش جي روايتي خيالن جو غلط ثابت ٿيڻ هاڻي حياتياتدانن ۾ تڪراري مسئلو نه رهيو آهي.<ref name="Bernal-1967">{{cite book |last=Bernal |first=J.D. |year=1967 |orig-date=Reprinted work by [[اليگزينڊر اوپارين|اي. آءِ. اوپارين]] originally published 1924; Moscow: [[سوويت يونين ۾ اشاعتي ادارا|دي ماسڪو ورڪر]] |title=The Origin of Life |url=https://archive.org/details/originoflife0000bern |url-access=registration |series=The Weidenfeld and Nicolson Natural History |others=Translation of Oparin by Ann Synge |location=London |publisher=[[ويڊن فيلڊ اينڊ نڪولسن]] |lccn=67098482}}</ref><ref>{{Cite book |title=Origins of Life: On Earth and in the Cosmos |last=Zubay |first=Geoffrey |publisher=Academic Press |year=2000 |isbn=978-0-12-781910-5 |edition=2nd }}</ref><ref name="Smith-1997">{{cite book |last1=Smith |first1=John Maynard |last2=Szathmary |first2=Eors |title=The Major Transitions in Evolution |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1997 |isbn=978-0-19-850294-4}}</ref> === حياتي قوت پسندي === {{Main|حياتي قوت پسندي}} حياتي قوت پسندي اهو عقيدو آهي ته هڪ غير مادي حياتي اصول موجود آهي. هي نظريو [[جارج ارنسٽ شٽال]] (17هين صدي) سان شروع ٿيو ۽ 19هين صديءَ جي وچ تائين مقبول رهيو. هن نظريي [[آنري برگسان]]، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ [[ولهيلم ڊلٿائي]] جهڙن فلسفين،<ref>{{cite book |first1=Sanford |last1=Schwartz |title=C.S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |publisher=Oxford University Press |date=2009 |isbn=978-0-19-988839-9 |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194800/https://books.google.com/books?id=4hQLdPtJe9EC&pg=PA56 |url-status=live }}</ref> [[زاويئر بيشا]] جهڙن ايناٽامي دانن ۽ [[يوستس فان ليبگ]] جهڙن ڪيميا دانن کي متاثر ڪيو.<ref name="Wilkinson-1998">{{cite journal |first1=Ian |last1=Wilkinson |title=History of Clinical Chemistry&nbsp;– Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry |journal=The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine |volume=13 |issue=4 |year=1998 |url=http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |access-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105031229/http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf |archive-date=5 January 2016 }}</ref> حياتي قوت پسنديءَ ۾ اهو خيال شامل هو ته نامياتي ۽ غير نامياتي مادي جي وچ ۾ هڪ بنيادي فرق آهي ۽ [[نامياتي مادو]] رڳو جاندارن مان حاصل ٿي سگهي ٿو. اهو خيال 1828ع ۾ غلط ثابت ٿيو، جڏهن [[فريڊرڪ وولر]] غير نامياتي مادن مان [[يوريا]] تيار ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs |author=Friedrich Wöhler |journal=[[Annalen der Physik und Chemie]] |volume=88 |issue=2 |pages=253–256 |year=1828 |doi=10.1002/andp.18280880206 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |bibcode=1828AnP....88..253W |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110094705/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer |archive-date=10 January 2012 |author-link=Friedrich Wöhler }}</ref> هن [[وولر ترڪيب]] کي جديد [[نامياتي ڪيميا]] جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو. اها تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته پهريون ڀيرو ڪنهن [[نامياتي مرڪب]] کي [[غير نامياتي]] ردعملن وسيلي تيار ڪيو ويو هو.<ref name="Wilkinson-1998" /> 1850ع واري ڏهاڪي دوران [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جنهن کان اڳ [[يوليس رابرٽ فان ميئر]] ان ڳالهه جي اڳڪٿي ڪئي هئي، ثابت ڪيو ته عضلن جي حرڪت دوران ڪا به توانائي ضايع نٿي ٿئي؛ ان مان اهو ظاهر ٿيو ته عضلي کي حرڪت ڏيڻ لاءِ ڪنهن "حياتي قوت" جي ضرورت نه آهي.<ref>{{cite book |first1=Anson |last1=Rabinbach |title=The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity |publisher=University of California Press |date=1992 |isbn=978-0-520-07827-7 |pages=124–125 |url=https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194755/https://books.google.com/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124 |url-status=live }}</ref> انهن نتيجن سبب حياتي قوت پسنديءَ وارن نظرين ۾ سائنسي دلچسپي ختم ٿي وئي، خاص طور [[ايڊورڊ بوخنر]] جي ان مظاهري کان پوءِ ته الڪوحلي خميرڪاري خمير جي گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ به ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book | isbn= 978-8437-033280 | title= New Beer in an Old Bottle. Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge | editor=Cornish-Bowden Athel | year=1997 | publisher=Universitat de València | place=Valencia, Spain}}</ref> ان هوندي به، [[ڇدوسائنس|ڇدوسائنسي]] نظرين، جهڙوڪ [[هوميوپيٿي]]، ۾ اهو عقيدو اڃا موجود آهي، جيڪا بيمارين ۽ علالتن کي هڪ مفروضي حياتي قوت ۾ خلل جو نتيجو سمجهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.ncahf.org/pp/homeop.html |title=NCAHF Position Paper on Homeopathy |date=February 1994 |publisher=National Council Against Health Fraud |access-date=12 June 2012 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225185228/https://www.ncahf.org/pp/homeop.html |url-status=live }}</ref> == ترقي == {{align|right|{{Life timeline}}}} === زندگيءَ جي ابتدا === {{Main|غير حياتي پيدائش}} [[ڌرتيءَ جي عمر]] لڳ ڀڳ 4.54 [[ارب سال اڳ|ارب سال]] آهي.<ref>{{cite journal |last=Dalrymple |first=G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Special Publications, Geological Society of London |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D|s2cid=130092094 }}</ref> ڌرتيءَ تي زندگي گهٽ ۾ گهٽ 3.5 ارب سالن کان موجود آهي،<ref name="Bell-2015">{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=PNAS |doi=10.1073/pnas.1517557112 |pmid=26483481 |pmc=4664351 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–14521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106021508/http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |archive-date=6 November 2015 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |title=Fossil evidence of Archaean life |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. |volume=361 |issue=1470 |pmc=1578735|doi=10.1098/rstb.2006.1834 |pmid=16754604 |date=June 2006 |pages=869–885 | last1=Schopf | first1=J.W.}}</ref><ref name="Hamilton Raven-2002">{{cite book |first1=Peter |last1=Hamilton Raven |first2=George |last2=Brooks Johnson |title=Biology |url=https://archive.org/details/biologyrave00rave |url-access=registration |date=2002 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-112261-0 |page=[https://archive.org/details/biologyrave00rave/page/68 68] |access-date=7 July 2013 }}</ref><ref>{{cite book |first1=Clare |last1=Milsom |first2=Sue |last2=Rigby |author2-link=Sue Rigby |title=Fossils at a Glance |edition=2nd |publisher=John Wiley & Sons |date=2009 |isbn=978-1-4051-9336-8 |page=134 |url=https://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 |access-date=10 August 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194758/https://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134 |url-status=live }}</ref> جڏهن ته زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا جسماني [[نشان پنڊپهڻ|نشان]] 3.7&nbsp;ارب سال پراڻا آهن.<ref name="Ohtomo-2013">{{cite journal |first1=Yoko |last1=Ohtomo |first2=Takeshi |last2=Kakegawa |first3=Akizumi |last3=Ishida |first4=Toshiro |last4=Nagase |first5=Minik T. |last5=Rosing |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |doi=10.1038/ngeo2025 |date=8 December 2013 |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}</ref> ماليڪيولي گهڙين مان ڪيل اندازا، جيئن [[TimeTree]] عوامي ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن، زندگيءَ جي ابتدا کي لڳ ڀڳ 4 ارب سال اڳ رکن ٿا.<ref>{{cite book |last=Hedges |first=S. B. Hedges |chapter=Life |pages=89–98 |title=The Timetree of Life |editor1=S. B. Hedges |editor2=S. Kumar |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-1995-3503-3}}</ref> زندگيءَ جي ابتدا بابت مفروضا سادن [[نامياتي ماليڪيول|نامياتي ماليڪيولن]] مان اڳ-خلوي زندگي، [[پروٽو سيل|پروٽو سيلن]] ۽ ميٽابولزم وسيلي هڪ آفاقي [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو|آخري گڏيل ابن ڏاڏي]] جي ٺهڻ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php |title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life? |access-date=6 June 2013 |website=Phoenix Mars Mission |publisher=The University of Arizona |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417155949/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php |archive-date=17 April 2014 }}</ref> 2016ع ۾ آخري آفاقي گڏيل ابن ڏاڏي جا 355 [[جين]] عارضي طور سڃاتا ويا.<ref name="Wade-2016">{{cite news |last=Wade |first=Nicholas |author-link=Nicholas Wade |title=Meet Luca, the Ancestor of All Living Things |url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |date=25 July 2016 |work=[[The New York Times]] |access-date=25 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728053822/http://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |archive-date=28 July 2016 }}</ref> [[حياتي گولو]] زندگيءَ جي ابتدا کان پوءِ، گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 3.5&nbsp;ارب سال اڳ، ترقي ڪري چڪو هو، اهڙو گمان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Campbell-2006">{{cite book |last=Campbell |first=Neil A. |author2=Brad Williamson |author3=Robin J. Heyden |title=Biology: Exploring Life |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |location=Boston, Massachusetts |url=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=978-0-13-250882-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html |archive-date=2 November 2014 |access-date=15 June 2016 }}</ref> ڌرتيءَ تي زندگيءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت [[اولهه گرين لينڊ]] جي 3.7&nbsp;ارب سال پراڻن [[ميٽا سڊيمينٽري پٿر|ميٽا سڊيمينٽري پٿرن]] مان مليل [[حياتيائي اصل وارو]] [[گريفائٽ]]<ref name="Ohtomo-2013"/> ۽ [[اولهه آسٽريليا]] جي 3.48&nbsp;ارب سال پراڻي [[ريتلو پٿر|ريتلي پٿر]] مان مليل [[جرثومي چٽائي|جرثومي چٽائين]] جا [[پنڊپهڻ]] شامل آهن.<ref name="Noffke-2013"/> وڌيڪ تازو، 2015ع ۾، اولهه آسٽريليا جي 4.1&nbsp;ارب سال پراڻن پٿرن ۾ "حياتيائي زندگيءَ جا آثار" مليا.<ref name="Bell-2015"/> 2017ع ۾، ڪئناڊا جي ڪيوبيڪ ۾ [[نوووآگيٽڪ پٽو|نوووآگيٽڪ پٽي]] جي [[گرم آبي چشمو|گرم آبي چشمن جي رسوبن]] ۾ مفروضاتي پنڊ ٿيل [[خرد جاندار]]ن يا [[خرد پنڊپهڻ]]ن جي دريافت جو اعلان ڪيو ويو، جيڪي 4.28&nbsp;ارب سال پراڻا هئا. اهو ڌرتيءَ تي زندگيءَ جو سڀ کان پراڻو رڪارڊ آهي، جيڪو 4.4&nbsp;ارب سال اڳ [[ڌرتيءَ تي پاڻيءَ جي ابتدا#ڌرتيءَ تي پاڻيءَ جي تاريخ|سمنڊن جي ٺهڻ]] کان پوءِ "زندگيءَ جي لڳ ڀڳ فوري ظهور" ۽ [[ڌرتيءَ جي عمر|ڌرتيءَ جي ٺهڻ]] 4.54&nbsp;ارب سال اڳ کان گهڻو دير نه پوءِ زندگيءَ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Dodd-2017">{{cite journal |last1=Dodd |first1=Matthew S. |last2=Papineau |first2=Dominic |last3=Grenne |first3=Tor |last4=Slack |first4=John F. |last5=Rittner |first5=Martin |last6=Pirajno |first6=Franco |last7=O'Neil |first7=Jonathan |last8=Little |first8=Crispin T.S. |title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/ |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=1 March 2017 |volume=543 |issue=7643 |pages=60–64 |doi=10.1038/nature21377 |pmid=28252057 |access-date=2 March 2017 |bibcode=2017Natur.543...60D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201821/http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/ |archive-date=8 September 2017 |doi-access=free }}</ref> a92dv9zsb3fz7zy3uwnza0bnfld2w0v 0 23064 391545 363353 2026-07-05T21:16:24Z Intisar Ali 8681 /* فزيالاجي يا جسمانيات */ 391545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==ڪمپوزيشن== ===انساني جسم جي ورھاست=== '''انساني جسم''' کي ٽن حصن ۾ ورهائجي ٿو: #'''منڍي''': جنھن ۾ [[مٿو]]، [[ميڄالو]]، [[مُنھن]]، [[اک|اکيون]]، [[نڪ]]، [[ڪن]]، [[چپ]] ۽ [[وات]] اچي وڃن ٿا. #'''ڌَڙُ''': هن حصي ۾ [[هٿ]]، [[ٻانھن|ٻانھون]]، [[سينو]]، [[پيٽ]] ۽ [[چيلهہ]] اچن ٿا. #'''پولُهہ''': هي چيلهہ کان هيٺ وارو حصو آهي، جنھن ۾ [[ٽنگ|ٽنگون]]، [[پير]] ۽ اخراج جا عضوا اچي وڃن ٿا. ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندھ رهڻ لاءِ انسان جي مدد ڪن ٿا. انھن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيہ سرشتا آهن. ===انساني جسم جي جوڙجڪ=== انساني جسم جي هڪ خاص شڪل ۽ بناوت آهي. ان جو سبب هيءُ آهي تہ انساني جسم ۾ [[هڏو|هڏين]] جو هڪ فريم آهي، جنھن کي ”بوتو“ يا ”هڏائون پڃرو“ چئجي ٿو. انساني بوتي يا هڏائين پڃري ۾ 206 هڏيون ٿين ٿيون، جن کي چئن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. ====ھڏا==== انساني جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا هٿن ۽ پيرن ۾ هوندا آهن: * هٿ: انساني هٿ، جنھن ۾ ٻانھن سميت، 27 هڏا آهن. هر هڪ آڱر ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ آڱوٺي جي، جن ۾ ٻه ھڏا آهن. * پير: انساني پيرن ۾ 26 هڏا آهن. * ڪل هڏا: بالغ انسان جي شرير ۾ 206 هڏا آهن. توهان جي جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا توهان جي هٿن ۽ پيرن ۾ ھوندا آهن. ٻنھي ھٿن مان هر ھڪ هٿ ۾ 27 ۽ ٻنھي پيرن مان هر پير ۾ 26 ھڏا آهن ۽ انهن جي ترتيب جو طريقو ساڳيو آهي. جيڪڏهن توهان پنهنجي آڱرين کي موڙيندا تہ، توهان ڏسي سگهو ٿا ته انهن مان هر هڪ ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ توهان جي آڱوٺن جي، جن ۾ صرف ٻه ھڏا آهن. هتي هڏن بابت ڪجهه ٻيون به وڌيڪ حقيقتون آهن: * ٻار 300 کان وڌيڪ هڏن سان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪجهه جوڙ جيئن اهي وڌندا آھن اھي گڏ ھجن ٿا. * سٿر، يا ران جا هڏا، انساني جسم ۾ سڀ کان ڊگها ۽ مضبوط هڏا آهن. * اسٽيپس، يا وچين ڪن ۾، انساني جسم ۾ سڀ کان ننڍڙو ۽ هلڪو هڏو آهي. * ھڏائون ڍانچو (Skelton System) ٻن قسمن جي هڏن مان ٺهيل آهي: ڪارٽيڪل هڏا، جيڪو ڳرو ۽ سخت هوندو آهي، ۽ ٽربيڪيولر هڏن، جيڪو نرم ۽ نرم، پلپل، يا ڪڪر جهڙو هوندو آهي. * ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، ٻانهن ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انھن ۾ سوراخن جھڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، جن ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنھن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو. * تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انھن ۾ خالي جايون نہ هونديون آهن. * ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. * مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنھن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، [[تنتون|دماغي تنتون]] وغيره ان مان گذرن ٿيون. ان مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%85 انساني جسم : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==ترقي== ==سماج ۽ ثقافت== ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] ckf12gd5r8k6fx4acnbovjti86pitjn 391546 391545 2026-07-05T21:26:51Z Intisar Ali 8681 391546 wikitext text/x-wiki {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==ڪمپوزيشن== ===انساني جسم جي ورھاست=== '''انساني جسم''' کي ٽن حصن ۾ ورهائجي ٿو: #'''منڍي''': جنھن ۾ [[مٿو]]، [[ميڄالو]]، [[مُنھن]]، [[اک|اکيون]]، [[نڪ]]، [[ڪن]]، [[چپ]] ۽ [[وات]] اچي وڃن ٿا. #'''ڌَڙُ''': هن حصي ۾ [[هٿ]]، [[ٻانھن|ٻانھون]]، [[سينو]]، [[پيٽ]] ۽ [[چيلهہ]] اچن ٿا. #'''پولُهہ''': هي چيلهہ کان هيٺ وارو حصو آهي، جنھن ۾ [[ٽنگ|ٽنگون]]، [[پير]] ۽ اخراج جا عضوا اچي وڃن ٿا. ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندھ رهڻ لاءِ انسان جي مدد ڪن ٿا. انھن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيہ سرشتا آهن. ===انساني جسم جي جوڙجڪ=== انساني جسم جي هڪ خاص شڪل ۽ بناوت آهي. ان جو سبب هيءُ آهي تہ انساني جسم ۾ [[هڏو|هڏين]] جو هڪ فريم آهي، جنھن کي ”بوتو“ يا ”هڏائون پڃرو“ چئجي ٿو. انساني بوتي يا هڏائين پڃري ۾ 206 هڏيون ٿين ٿيون، جن کي چئن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. ====ھڏا==== انساني جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا هٿن ۽ پيرن ۾ هوندا آهن: * هٿ: انساني هٿ، جنھن ۾ ٻانھن سميت، 27 هڏا آهن. هر هڪ آڱر ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ آڱوٺي جي، جن ۾ ٻه ھڏا آهن. * پير: انساني پيرن ۾ 26 هڏا آهن. * ڪل هڏا: بالغ انسان جي شرير ۾ 206 هڏا آهن. توهان جي جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا توهان جي هٿن ۽ پيرن ۾ ھوندا آهن. ٻنھي ھٿن مان هر ھڪ هٿ ۾ 27 ۽ ٻنھي پيرن مان هر پير ۾ 26 ھڏا آهن ۽ انهن جي ترتيب جو طريقو ساڳيو آهي. جيڪڏهن توهان پنهنجي آڱرين کي موڙيندا تہ، توهان ڏسي سگهو ٿا ته انهن مان هر هڪ ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ توهان جي آڱوٺن جي، جن ۾ صرف ٻه ھڏا آهن. هتي هڏن بابت ڪجهه ٻيون به وڌيڪ حقيقتون آهن: * ٻار 300 کان وڌيڪ هڏن سان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪجهه جوڙ جيئن اهي وڌندا آھن اھي گڏ ھجن ٿا. * سٿر، يا ران جا هڏا، انساني جسم ۾ سڀ کان ڊگها ۽ مضبوط هڏا آهن. * اسٽيپس، يا وچين ڪن ۾، انساني جسم ۾ سڀ کان ننڍڙو ۽ هلڪو هڏو آهي. * ھڏائون ڍانچو (Skelton System) ٻن قسمن جي هڏن مان ٺهيل آهي: ڪارٽيڪل هڏا، جيڪو ڳرو ۽ سخت هوندو آهي، ۽ ٽربيڪيولر هڏن، جيڪو نرم ۽ نرم، پلپل، يا ڪڪر جهڙو هوندو آهي. * ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، ٻانهن ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انھن ۾ سوراخن جھڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، جن ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنھن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو. * تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انھن ۾ خالي جايون نہ هونديون آهن. * ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. * مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنھن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، [[تنتون|دماغي تنتون]] وغيره ان مان گذرن ٿيون. ان مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%85 انساني جسم : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] ha460ekegne2uuxndfcw8l176tb4srm 391547 391546 2026-07-05T21:29:34Z Intisar Ali 8681 391547 wikitext text/x-wiki {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==ڪمپوزيشن== ===انساني جسم جي ورھاست=== '''انساني جسم''' کي ٽن حصن ۾ ورهائجي ٿو: #'''منڍي''': جنھن ۾ [[مٿو]]، [[ميڄالو]]، [[مُنھن]]، [[اک|اکيون]]، [[نڪ]]، [[ڪن]]، [[چپ]] ۽ [[وات]] اچي وڃن ٿا. #'''ڌَڙُ''': هن حصي ۾ [[هٿ]]، [[ٻانھن|ٻانھون]]، [[سينو]]، [[پيٽ]] ۽ [[چيلهہ]] اچن ٿا. #'''پولُهہ''': هي چيلهہ کان هيٺ وارو حصو آهي، جنھن ۾ [[ٽنگ|ٽنگون]]، [[پير]] ۽ اخراج جا عضوا اچي وڃن ٿا. ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندھ رهڻ لاءِ انسان جي مدد ڪن ٿا. انھن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيہ سرشتا آهن. ===انساني جسم جي جوڙجڪ=== انساني جسم جي هڪ خاص شڪل ۽ بناوت آهي. ان جو سبب هيءُ آهي تہ انساني جسم ۾ [[هڏو|هڏين]] جو هڪ فريم آهي، جنھن کي ”بوتو“ يا ”هڏائون پڃرو“ چئجي ٿو. انساني بوتي يا هڏائين پڃري ۾ 206 هڏيون ٿين ٿيون، جن کي چئن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. ====ھڏا==== انساني جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا هٿن ۽ پيرن ۾ هوندا آهن: * هٿ: انساني هٿ، جنھن ۾ ٻانھن سميت، 27 هڏا آهن. هر هڪ آڱر ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ آڱوٺي جي، جن ۾ ٻه ھڏا آهن. * پير: انساني پيرن ۾ 26 هڏا آهن. * ڪل هڏا: بالغ انسان جي شرير ۾ 206 هڏا آهن. توهان جي جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا توهان جي هٿن ۽ پيرن ۾ ھوندا آهن. ٻنھي ھٿن مان هر ھڪ هٿ ۾ 27 ۽ ٻنھي پيرن مان هر پير ۾ 26 ھڏا آهن ۽ انهن جي ترتيب جو طريقو ساڳيو آهي. جيڪڏهن توهان پنهنجي آڱرين کي موڙيندا تہ، توهان ڏسي سگهو ٿا ته انهن مان هر هڪ ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ توهان جي آڱوٺن جي، جن ۾ صرف ٻه ھڏا آهن. هتي هڏن بابت ڪجهه ٻيون به وڌيڪ حقيقتون آهن: * ٻار 300 کان وڌيڪ هڏن سان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪجهه جوڙ جيئن اهي وڌندا آھن اھي گڏ ھجن ٿا. * سٿر، يا ران جا هڏا، انساني جسم ۾ سڀ کان ڊگها ۽ مضبوط هڏا آهن. * اسٽيپس، يا وچين ڪن ۾، انساني جسم ۾ سڀ کان ننڍڙو ۽ هلڪو هڏو آهي. * ھڏائون ڍانچو (Skelton System) ٻن قسمن جي هڏن مان ٺهيل آهي: ڪارٽيڪل هڏا، جيڪو ڳرو ۽ سخت هوندو آهي، ۽ ٽربيڪيولر هڏن، جيڪو نرم ۽ نرم، پلپل، يا ڪڪر جهڙو هوندو آهي. * ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، ٻانهن ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انھن ۾ سوراخن جھڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، جن ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنھن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو. * تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انھن ۾ خالي جايون نہ هونديون آهن. * ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. * مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنھن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، [[تنتون|دماغي تنتون]] وغيره ان مان گذرن ٿيون. ان مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%85 انساني جسم : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] rsmctpxbsavg6tmhv11fp3mq125iamo 391548 391547 2026-07-05T21:45:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 391548 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==ڪمپوزيشن== ===انساني جسم جي ورھاست=== '''انساني جسم''' کي ٽن حصن ۾ ورهائجي ٿو: #'''منڍي''': جنھن ۾ [[مٿو]]، [[ميڄالو]]، [[مُنھن]]، [[اک|اکيون]]، [[نڪ]]، [[ڪن]]، [[چپ]] ۽ [[وات]] اچي وڃن ٿا. #'''ڌَڙُ''': هن حصي ۾ [[هٿ]]، [[ٻانھن|ٻانھون]]، [[سينو]]، [[پيٽ]] ۽ [[چيلهہ]] اچن ٿا. #'''پولُهہ''': هي چيلهہ کان هيٺ وارو حصو آهي، جنھن ۾ [[ٽنگ|ٽنگون]]، [[پير]] ۽ اخراج جا عضوا اچي وڃن ٿا. ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندھ رهڻ لاءِ انسان جي مدد ڪن ٿا. انھن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيہ سرشتا آهن. ===انساني جسم جي جوڙجڪ=== انساني جسم جي هڪ خاص شڪل ۽ بناوت آهي. ان جو سبب هيءُ آهي تہ انساني جسم ۾ [[هڏو|هڏين]] جو هڪ فريم آهي، جنھن کي ”بوتو“ يا ”هڏائون پڃرو“ چئجي ٿو. انساني بوتي يا هڏائين پڃري ۾ 206 هڏيون ٿين ٿيون، جن کي چئن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. ====ھڏا==== انساني جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا هٿن ۽ پيرن ۾ هوندا آهن: * هٿ: انساني هٿ، جنھن ۾ ٻانھن سميت، 27 هڏا آهن. هر هڪ آڱر ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ آڱوٺي جي، جن ۾ ٻه ھڏا آهن. * پير: انساني پيرن ۾ 26 هڏا آهن. * ڪل هڏا: بالغ انسان جي شرير ۾ 206 هڏا آهن. توهان جي جسم ۾ اڌ کان وڌيڪ هڏا توهان جي هٿن ۽ پيرن ۾ ھوندا آهن. ٻنھي ھٿن مان هر ھڪ هٿ ۾ 27 ۽ ٻنھي پيرن مان هر پير ۾ 26 ھڏا آهن ۽ انهن جي ترتيب جو طريقو ساڳيو آهي. جيڪڏهن توهان پنهنجي آڱرين کي موڙيندا تہ، توهان ڏسي سگهو ٿا ته انهن مان هر هڪ ۾ ٽي هڏا آهن، سواءِ توهان جي آڱوٺن جي، جن ۾ صرف ٻه ھڏا آهن. هتي هڏن بابت ڪجهه ٻيون به وڌيڪ حقيقتون آهن: * ٻار 300 کان وڌيڪ هڏن سان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪجهه جوڙ جيئن اهي وڌندا آھن اھي گڏ ھجن ٿا. * سٿر، يا ران جا هڏا، انساني جسم ۾ سڀ کان ڊگها ۽ مضبوط هڏا آهن. * اسٽيپس، يا وچين ڪن ۾، انساني جسم ۾ سڀ کان ننڍڙو ۽ هلڪو هڏو آهي. * ھڏائون ڍانچو (Skelton System) ٻن قسمن جي هڏن مان ٺهيل آهي: ڪارٽيڪل هڏا، جيڪو ڳرو ۽ سخت هوندو آهي، ۽ ٽربيڪيولر هڏن، جيڪو نرم ۽ نرم، پلپل، يا ڪڪر جهڙو هوندو آهي. * ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، ٻانهن ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انھن ۾ سوراخن جھڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، جن ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنھن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو. * تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انھن ۾ خالي جايون نہ هونديون آهن. * ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. * مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنھن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، [[تنتون|دماغي تنتون]] وغيره ان مان گذرن ٿيون. ان مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%AC%D8%B3%D9%85 انساني جسم : (Sindhianaسنڌيانا)]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 1tocriz10pofndypqc6zlxla2bqtfe0 391549 391548 2026-07-05T21:50:39Z Intisar Ali 8681 391549 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 54qt2z2l7ckidz25sp3fb95dhbhnr7q 391550 391549 2026-07-05T21:57:02Z Intisar Ali 8681 391550 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] t7wuf89zjtvb5qk9d9g17un4ffcino6 391551 391550 2026-07-05T21:57:45Z Intisar Ali 8681 391551 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جي گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي نظام==== {{Main|هاضمي نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 2eaww4oks8fm9lzfq2kplavhryths7u 391552 391551 2026-07-05T22:01:17Z Intisar Ali 8681 391552 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} {{Short description|Collective structure of a human being}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] '''انساني جسم''' (Human body) [[انسان]] جي سڄي جوڙجڪ آهي. اها ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[مشڪون|مشڪن]] (Muscles) تاندورن (Tissues) پوء [[عضوو|عضوا]] (Organs) ۽ پوء اها عضوا انساني جسم جا عضون جا نظام ٺاهيندا آهن. ظاهري انساني جسم ۾ [[مٿي ۽ ڳچيءَ جو ڪينسر|مٿو]] (جن ۾ دماغ، نڪ، ڪن، وات، ڏند ۽ جڀ شامل آهن)، [[وار]]، ڳچي، ڌڙ (جن ۾ سينو ۽ پيٽ شامل آهن)، توليدي عضوا، بازو، هٿ، ٽنگون ۽ پير شامل آهن. اندرين انساني جسم، انساني چمڙي سان ڍڪيل آهي، ۾ [[عضوو|عضوا]]، [[ڏند]]، [[ھڏائون سرشتو|هڏا]]، مشڪون، ٽينڊن، لئگامينٽس، رت جون ناليون، [[رت]]، لمف جي ناليون ۽ لمف شامل آهن. انساني جسم جي مطالعي ۾ اناٽومي، [[فزيالوجي|فزيالاجي]]، هسٽولوجي ۽ [[ايمبريولاجي|ايمبريولوجي]] شامل آهن. انساني جسم ڄاتل سڃاتل حسابن سان طبعي طور تي هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن، عضون ۽ انهن جي ڪمن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم هوموسٽاسس (مادن، [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ رت ۾ [[آڪسيجن]] کي برقرار رکڻ) لاءِ رابطو ڪن ٿا. انساني جسم جو مطالعو، انهن جي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لاءِ [[طب|ماهر طب]]، فزيالاجي ۽ اناٽومي پاران ڪيو ويندو آهي. ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جي گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي نظام==== {{Main|هاضمي نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 4bf3fqp5lk85npe95gapcc5f0prdilc 391553 391552 2026-07-05T22:02:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 391553 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جي گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي نظام==== {{Main|هاضمي نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 78fnxksl2xy3dteda70ealwo3owjq1g 391554 391553 2026-07-05T22:03:11Z Intisar Ali 8681 391554 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جي گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي جو نظام==== {{Main|هاضمي جو نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] gjaar6a09aa7zahfp4ob54veqwcwm35 391555 391554 2026-07-05T22:03:40Z Intisar Ali 8681 391555 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جو گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي جو نظام==== {{Main|هاضمي جو نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] guh4rv7uvo3ib56oh38nu1upcsoi5u8 391556 391555 2026-07-05T22:05:26Z Intisar Ali 8681 391556 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جو گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي جو نظام==== {{Main|هاضمي جو نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي(ڏورن وارو)-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] (ڏورن) تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] aixfrx5ekdipiecd7j2o6kv3e76il77 391557 391556 2026-07-05T22:06:10Z Intisar Ali 8681 391557 wikitext text/x-wiki {{Short description|انساني جاندار جو طبعي مادو}} {{no image carousel}} {{Anatomical lists}} [[File:Human Body 02.png|thumb|بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود [[شرمگاهه جا وار]]، [[جسم جا وار]] ۽ [[چهري جا وار]] [[وار هٽائڻ|ڄاڻي واڻي هٽايا ويا]] آهن.]] '''انساني جسم'''، [[انسان]] جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي [[بافت (حياتيات)|بافتون]]، پوءِ [[عضوو (حياتيات)|عضوا]] ۽ ان کان پوءِ [[عضوي نظام|عضوي نظام]] ٺاهين ٿا. انساني جسم جو ٻاهريون حصو [[انساني مٿو|مٿي]]، [[وار]]، [[ڳچي]]، [[ڌڙ]] (جنهن ۾ [[ڇاتي]] ۽ [[پيٽ]] شامل آهن)، [[جنسي عضوو|جنسي عضون]]، [[ٻانهن|ٻانهُن]]، [[هٿ|هٿن]]، [[انساني ٽنگ|ٽنگن]] ۽ [[پير|پيرن]] تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، [[انساني ڏند|ڏند]]، [[هڏي|هڏا]]، [[عضلو|عضلا]]، [[ڪنڊرا]]، [[ليگامينٽ|ليگامينٽس]]، [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ۽ [[رت]]، [[لمفي نلي|لمفي نليون]] ۽ [[لمف]] شامل آهن. انساني جسم جي اڀياس ۾ [[اناٽومي]]، [[فزيالاجي]]، [[بافت شناسي]] ۽ [[جنينيات]] شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان [[اناٽوميائي تبديلي|اناٽوميائي فرق]] ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ [[کنڊ]]، [[لوهه]] ۽ [[آڪسيجن]] جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون. [[صحت جا پيشور]]، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا. {{TOC level|3}} [[File:Internal organs.png|thumb|اندرين انساني جسم]] ==جوڙجڪ== {{Main|انساني جسم جي جوڙجڪ}} {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" | وزن موجب انساني جسم جا عنصر. [[نشان عنصر|نشان عنصر]] گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي. | rowspan="13"|[[File:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;"| '''عنصر''' | style="width: 10pt; text-align:center;"|'''نشان''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''وزني سيڪڙو''' | style="width: 20pt; text-align:center;"| '''ايٽمي سيڪڙو''' |- | آڪسيجن | style="text-align:center;"|O | style="text-align:right;"|65.0 | style="text-align:right;"|24.0 |- | ڪاربن | style="text-align:center;"|C | style="text-align:right;"|18.5 | style="text-align:right;"|12.0 |- | هائڊروجن | style="text-align:center;"|H | style="text-align:right;"|9.5 | style="text-align:right;"|62.0 |- | نائٽروجن | style="text-align:center;"|N | style="text-align:right;"|3.2 | style="text-align:right;"|1.1 |- | ڪيلشيم | style="text-align:center;"|Ca | style="text-align:right;"|1.5 | style="text-align:right;"|0.22 |- | فاسفورس | style="text-align:center;"|P | style="text-align:right;"|1.0 | style="text-align:right;"|0.22 |- | پوٽاشيم | style="text-align:center;"|K | style="text-align:right;"|0.4 | style="text-align:right;"|0.03 |- | سلفر | style="text-align:center;"|S | style="text-align:right;"|0.3 | style="text-align:right;"|0.038 |- | سوڊيم | style="text-align:center;"|Na | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.037 |- | ڪلورين | style="text-align:center;"|Cl | style="text-align:right;"|0.2 | style="text-align:right;"|0.024 |- | ميگنيشيم | style="text-align:center;"|Mg | style="text-align:right;"|0.1 | style="text-align:right;"|0.015 |- | نشان عنصر | | style="text-align:right;"|< 0.1 | style="text-align:right;"|< 0.3 |} [[انساني جسم جي جوڙجڪ|انساني جسم]] [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]]، جهڙوڪ [[هائڊروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪاربن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن. بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل [[جسماني پاڻي]] لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل {{convert|42|litre}}، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ {{convert|19|litres}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل {{convert|3.2|litre}} [[رت جو پلازما]] ۽ اٽڪل {{convert|8.4|litre}} [[ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ|وچ-بافتي پاڻياٺ]] شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ {{convert|23|litre}} پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fluid Physiology|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|website=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|access-date=2 September 2016}}</ref> گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، [[پي ايڇ|تيزابيت]] ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه [[اليڪٽرولائيٽ]] [[سوڊيم]] ۽ [[ڪلورائيڊ]] آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر [[پوٽاشيم]] ۽ ٻيا [[فاسفيٽ]] آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=5}} ===گهرڙا=== {{See also|بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست}} جسم ۾ کربين [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،<ref name="sender-et-al">{{Cite journal |last1=Sender |first1=Ron |last2=Fuchs |first2=Shai |last3=Milo |first3=Ron |year=2016 |title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body |journal=PLOS Biology |volume=14 |issue=8 |article-number=e1002533 |biorxiv=10.1101/036103 |doi=10.1371/journal.pbio.1002533 |pmc=4991899 |pmid=27541692 |doi-access=free |issn = 1544-9173}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hatton |first1=Ian A. |last2=Galbraith |first2=Eric D. |last3=Merleau |first3=Nono S. C. |last4=Miettinen |first4=Teemu P. |last5=Smith |first5=Benjamin McDonald |last6=Shander |first6=Jeffery A. |date=2023-09-26 |title=The human cell count and size distribution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=39 |article-number=e2303077120 |doi=10.1073/pnas.2303077120 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=10523466 |pmid=37722043|bibcode=2023PNAS..12003077H }}</ref> هي اندازو جسم جي سڀني [[عضوو (حياتيات)|عضون]] ۽ [[انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جي قسمن]] جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.<ref name="Sfriso">{{cite journal |last1=Sfriso |first1=R |last2=Egert |first2=M |last3=Gempeler |first3=M |last4=Voegeli |first4=R |last5=Campiche |first5=R |title=Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone. |journal=International Journal of Cosmetic Science |date=April 2020 |volume=42 |issue=2 |pages=116–126 |doi=10.1111/ics.12594 |pmid=31743445|pmc=7155096 }}</ref> جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا [[ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس]] ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو [[ڪولاجن]] جهڙن [[پروٽين]]ن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي. انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ [[ڊي اين اي نقصان (قدرتي طور ٿيندڙ)|ڊي اين اي نقصان]] پهچن ٿا.<ref name = Jackson2009>{{cite journal |vauthors=Jackson SP, Bartek J |title=The DNA-damage response in human biology and disease |journal=Nature |volume=461 |issue=7267 |pages=1071–8 |date=October 2009 |pmid=19847258 |pmc=2906700 |doi=10.1038/nature08467 |bibcode=2009Natur.461.1071J |url=}}</ref> اهي نقصان [[انساني جينوم|جينوم]] جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي [[ڊي اين اي مرمت|مرمت]] نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي [[ميوٽيشن]]ن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.<ref name = Jackson2009/> ====جينوم==== {{Main|جينوم}} {{See also|جينيات}} [[File:Genome-fr.svg|thumb|[[جينوم]]]] جسم جا گهرڙا [[ڊي اين اي]] سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل]] ڪيا ويندا آهن ۽ [[آر اين اي]] وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.{{sfn|Ganong's|2016|p=16}} پوءِ آر اين اي [[ترجمو (حياتيات)|ترجمو]] ٿي [[پروٽين]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|website=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|access-date=29 July 2017}}</ref> بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا [[ڳاڙهو رت گهرڙو|ڳاڙها رت گهرڙا]]، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا. ===بافتون يا تاندورا=== [[File:DIagram of the different types of soft tissue in the body CRUK 037.svg|thumb|جسم ۾ [[نرم بافتو|نرم بافتن]] جي مختلف قسمن جو خاڪو]] جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue |archive-date=5 October 2016 |title=tissue – definition of tissue in English |work=[[Oxford Dictionaries (website)|Oxford Dictionaries]]{{!}} English |access-date=17 September 2016}}</ref> بافتن جي اڀياس کي [[بافت شناسي]] چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر [[خوردبيني]] سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]])، [[ڳنڍيندڙ بافتو]]، [[عصبي بافتو]] ۽ [[عضلو|عضلاتي بافتو]].{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ====گهرڙا==== اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي ([[اپيٿيليئم|اپيٿيليا]]) يا اندروني گهيرن ([[اينڊوٿيليئم]]) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ [[اپيٿيليئم|چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه]] کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن [[سيليم|سيليا]] وارن گهرڙن تائين، ۽ [[معدو|معدي]] کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=27}} ===عضوا=== {{See also|انساني جسم جي عضون جي فهرست}} [[File:Internal Organs of the Human Body from The Household Physician, 1905 (6404030777).jpg|thumb|انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو]] [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جا منظم مجموعا آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ |title=organ {{!}} Definition, meaning & more |publisher=[[Collins Dictionary]] |website=www.collinsdictionary.com |access-date=17 September 2016}}</ref> گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ [[انساني چمڙي|چمڙي]] جي. مثالن ۾ [[دل]]، [[ڦڦڙ]] ۽ [[جيرو]] شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر [[جسماني گهيرو|گهيرن]] ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ [[پيٽ-حوضي گهيرو|پيٽ]]، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ [[پلورل گهيرو|پلورا]]، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن. ====دل==== {{Main|دل}} دل هڪ عضوو آهي، جيڪو [[ڇاتي واري گهيري]] ۾ [[ڦڦڙ]]ن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري [[پيريڪارڊيم]] هوندو آهي، جيڪو ان کي [[ميڊيا اسٽائنم]] ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، [[انفيڪشن]] کان بچائي ٿو ۽ [[پيريڪارڊيل پاڻياٺ]] وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Jaworska-Wilczynska|first1=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochemica et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013|doi-access=free}}</ref> دل [[رت جي گردشي نظام|جسم ۾ رت پمپ ڪري]] ڪم ڪري ٿي، جنهن سان [[آڪسيجن]]، [[غذائي جزا]]، [[استحالي فضلو|فضلو]]، [[هارمون]] ۽ [[اڇا رت گهرڙا]] منتقل ٿي سگهن ٿا. [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|left|thumb|207x207px|انساني دل جو خاڪو]] دل [[اٽريم (دل)|ٻن اٽريا]] ۽ [[وينٽريڪل (دل)|ٻن وينٽريڪلن]] مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد [[سسٽولي|وينٽريڪيولر سسٽولي]] دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان [[سسٽولي|اٽريل سسٽولي]] دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا [[دل جو نڪرندڙ رت]] ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC|title=The Gross Physiology of the Cardiovascular System|date=1999|first=Robert M. |last=Anderson|edition=2nd |chapter=Chapter 1: Normal Physiology |page=11}}</ref> وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي [[ڦڦڙي گردش|رت کي ڦڦڙن ڏانهن]] ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي [[رت جي گردشي نظام|جسم جي باقي حصن ڏانهن]] پمپ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Ventricle {{!}} heart|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|access-date=2021-08-07|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ [[دل جو برقي ترسيل نظام]] هوندو آهي. اهو [[سائينو اٽريل نوڊ]] ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي [[دل جو چڪر|رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ]] تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو [[اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.<ref>{{Cite web|title=How the Heart Works |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|access-date=2021-08-07|website=NHLBI, NIH |at="Your Heart's Electrical System" |archive-url= https://web.archive.org/web/20210813001819/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works |archive-date= Aug 13, 2021 }}</ref> [[ڪورونري شريان جي بيماري]] دنيا ۾ [[شرح موجب موت جا سبب|موت جو سڀ کان وڏو سبب]] آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web|title=The top 10 causes of death|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |date=9 December 2020 |access-date=2021-08-07|website=WHO |language=en}}</ref> اها دل کي رت فراهم ڪندڙ [[ڪورونري شريان]]ن ۾ [[ايٿيروسڪليروسس|پليڪ]] جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو [[ايسڪيميا|ڪافي رت]] [[دل جو عضلو|مايوڪارڊيم]] تائين نٿو پهچي سگهي،<ref>{{Cite web|date=2021-07-19|title=Coronary Artery Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> جنهن حالت کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو]] چيو وڃي ٿو. اهو [[دل جي ناڪامي]] يا [[دل جو بند ٿيڻ]] ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2021-01-11|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ [[ٿولهه سان لاڳاپيل بيماريون|ٿولهه]]، [[تمباکو جا صحت تي اثر|تماڪ ڇڪڻ]]، [[هاءِ ڪوليسٽرول|وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[هاءِ بلڊ پريشر|وڌيڪ رت جو دٻاءُ]]، [[سست طرز زندگي|ورزش جي کوٽ]] ۽ [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2019-12-09|title=Know Your Risk for Heart Disease |url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|access-date=2021-08-07|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> [[دل جو ڪينسر|ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو]]، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر|ڦڦڙن]] يا [[ڇاتي جو ڪينسر|ڇاتين]]، مان [[ميٽاسٽاسس|ڦهليل]] هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته [[دل جو عضلو|دل جا گهرڙا]] جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ [[هائپرٽروفي|ماپ ۾ واڌ]] وسيلي ٿئي ٿي، نه ته [[مائٽوسس|گهرڙائي ورهاست]] وسيلي.<ref>{{Cite web|date=2009-02-10|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|access-date=2021-08-07|website= National Cancer Institute|language=en}}</ref> ====پتو==== {{Main|پتو}} [[File:2425 Gallbladder.jpg|thumb|[[پتاشو]]]] پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|پوئين]] پاسي ۽ [[جاءِ جا اناٽوميائي اصطلاح|هيٺئين]] وچئين حصي ۾ [[جيري جا لوب|جيري جي ساڄي لوب]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو [[عام صفراوي نالي]] وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ [[صفرا]] کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن [[چرٻيءَ جو استحالو|چرٻين جي هاضمي]] ۾ مدد ملي. اهو [[جيرو|جيري]] مان [[سسٽڪ نالي]] وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا [[عام جيري نالي]] سان ملي [[عام صفراوي نالي]] ٺاهيندي آهي.<ref name="Nagral2005">{{cite journal|last1=Nagral|first1=Sanjay|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|date=2005|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmid=21206646|pmc=3004105 |doi-access=free }}</ref> پتي کي رت جي فراهمي [[سسٽڪ شريان]] مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ [[جيري جي ساڄي شريان]] مان نڪري ٿي.<ref name="Nagral2005" /> [[پت پٿري]] هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا [[صفراوي نالي]] ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته [[صفراوي قولنج|پتاشي جو دورو]] پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج [[ڪوليسسٽيڪٽومي]] نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.<ref>{{Cite web|title=Gallstones – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gallstones – Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|access-date=2021-08-07|website=www.mayoclinic.org}}</ref> پت پٿري هجڻ [[پتي جو ڪينسر|پتي جي ڪينسر]] لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Gallbladder cancer – Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|access-date=2021-08-07|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> ===نظام=== {{See also|انساني جسم جي نظامن جي فهرست}} <!-- <gallery mode=packed heights=350px> File:Organ Systems I.jpg File:Organ Systems II.jpg </gallery>--> ====رت جو گردشي نظام==== {{Main|رت جو گردشي نظام}} [[File:Diagram showing the circulatory system of the body CRUK 299.svg|thumb|جسم جي [[رت جي گردشي نظام]] کي ڏيکاريندڙ خاڪو]] [[رت جي گردشي نظام]] ۾ [[دل]] ۽ [[رت جي نلي|رت جون نليون]] ([[شريان]]ون، [[نس]]ون ۽ [[ڪيپلري]]ون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[آڪسيجن]]، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني [[هارمون]]، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: [[ڦڦڙي گردش|ڦڦڙي چڪر]]، جيڪو رت کي [[آڪسيجن]] حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ [[تلي]] ۽ [[هڏي جو گودو]] به شامل آهن.<ref>{{Cite news|title=Cardiovascular System|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=1993 |isbn=0-13-981176-1 |location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html |title=The Cardiovascular System |date=8 March 2008 |publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center |access-date=16 September 2008 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611213345/http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html }}</ref> ====هاضمي جو نظام==== {{Main|هاضمي جو نظام}} [[File:Digestive system diagram en.svg|left|thumb|هاضمي نظام]] [[انساني هاضمي نظام]] وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[زبان]] ۽ [[انساني ڏند|ڏند]] شامل آهن، [[غذائي نالي]]، [[معدو]]، ([[معدي-آنڊي وارو نالو]]، [[ننڍو آنڊو|ننڍا]] ۽ [[وڏو آنڊو|وڏا آنڊا]]، ۽ [[مستقيم آنڊو]])، ان سان گڏ [[جيرو]]، [[لبلبو]]، [[پتاشو]] ۽ [[لعاب وارو غدود|لعاب وارا غدود]] پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول [[پروٽين]]ن، جيڪي [[امينو تيزاب]]ن ۾ ٽٽندا آهن، [[چرٻي]]ن، [[وٽامن]]ن ۽ [[معدني مادو (غذائيت)|معدنيات]] جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. [[ڳهڻ]] کان پوءِ خوراڪ [[پرستالسس]] وسيلي [[معدي-آنڊي واري نالي]] مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works?dkrd=hispt0609 |title=Your Digestive System and How It Works |publisher=[[National Institute of Health]] |access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works |title=Your Digestive System & How it Works |publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] |access-date=29 June 2019}}</ref> هاضمو [[انساني وات|وات]] ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي [[چٻاڙڻ|چٻاڙي]] ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي [[ڳهڻ|ڳهيو]] وڃي ٿو ۽ اها [[غذائي نالي]] مان گذري [[معدو|معدي]] تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ [[معدي جو تيزاب|معدي جي تيزابن]] سان ملي ٿي ته جيئن [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي [[ڪائم]] چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]] ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي [[انساني فضلو|فضلو]] بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو [[مستقيم آنڊو|مستقيم آنڊي]] ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين [[انساني مقعد|مقعد]] وسيلي خارج نه ٿئي.<ref name="niddk.nih.gov" /> ====اينڊوڪرائن نظام==== {{Main|اينڊوڪرائن نظام}} [[File:Endocrine English.svg|thumb|[[اينڊوڪرائن نظام]]]] [[اينڊوڪرائن نظام]] مکيه [[اينڊوڪرائن غدود]]ن تي مشتمل آهي: [[پيچوٽري غدود|پيچوٽري]]، [[ٿائرائيڊ]]، [[ايڊرينل غدود|ايڊرينل]]، [[لبلبو]]، [[پيراٿائرائيڊ غدود|پيراٿائرائيڊ]] ۽ [[گوناڊ]]، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن [[هارمون]] پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Hormonal (endocrine) system|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system |publisher=[[Victoria State Government]]|access-date=4 September 2016}}</ref> ====مدافعتي نظام==== {{Main|مدافعتي نظام}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|بنيادي مدافعتي ردعمل]] [[مدافعتي نظام]] [[اڇا رت گهرڙا|اڇن رت گهرڙن]]، [[ٿائيمس]]، [[لمف نوڊ]]ن ۽ [[لمف]] نالن تي مشتمل آهي، جيڪي [[لمفي نظام]] جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي [[اينٽي باڊي]]ن، [[سائيٽوڪائين]]ن ۽ [[ٽول جهڙو ريسيپٽر|ٽول جهڙن ريسيپٽرن]] جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Ann|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|publisher=[[LiveScience]]|access-date=4 September 2016}}</ref> [[File:Skin layers.svg|thumb|236x236px|چمڙي]] ====غلافتي نظام==== {{Main|غلافتي نظام}} [[غلافتي نظام]] جسم جي ڍڪ ([[انساني چمڙي|چمڙي]]) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ [[نهن (ايناٽامي)|نهن]] پڻ شامل آهن، ان سان گڏ [[پگهر وارو غدود|پگهر وارا غدود]] ۽ [[چرٻي وارو غدود|چرٻي وارا غدود]] جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{MeSH name|Integumentary+System}}</ref><ref>{{cite book | last1=Marieb | first1=Elaine |author-link=Elaine Nicpon Marieb |last2=Hoehn |first2=Katja | title=Human Anatomy & Physiology | url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4 | url-access=registration | publisher=Pearson Benjamin Cummings | year=2007 | edition=7th | page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]| isbn=978-0-8053-5910-7 }}</ref> ====لمفي نظام==== {{Main|لمفي نظام}} [[File:Blausen 0623 LymphaticSystem Female.png|thumb|مادي جو [[لمفي نظام]]]] [[لمفي نظام]] لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web|last1=Zimmermann|first1=Kim Anne|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|publisher=LiveScience|access-date=4 September 2016}}</ref> ====عضلاتي(ڏورن وارو)-ڍانچائي نظام==== {{Main|عضلاتي-ڍانچائي نظام}} [[انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام]] [[انساني ڍانچو|انساني ڍانچي]]، جنهن ۾ [[هڏي|هڏا]]، [[ليگامينٽ]]، [[ڪنڊرو|ڪنڊرا]]، [[جوڙ]] ۽ [[ڪارٽليج]] شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل [[عضلو|عضلن]] (ڏورن) تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون [[هڏي جو گودو]] رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون [[حياتيات ۾ ڪيلشيم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفيٽ]] جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي [[عضلاتي نظام]] ۽ [[انساني ڍانچو|ڍانچائي نظام]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | title=Moore's Clinically Oriented Anatomy | publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] | last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. | year=2010 | location=Phildadelphia | pages=2–3 | isbn=978-1-60547-652-0}}</ref> ====عصبي (نيورو) نظام==== {{Main|عصبي نظام}} [[File:Nervous system diagram.png|thumb|303x303px|عصبي نظام]] [[عصبي نظام]] جسم جي [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙن]] ۽ [[گليا|گليائي]] گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي [[عصب]]، [[گينگليون]] ۽ [[سرمائي مادو]] ٺاهين ٿا، جيڪي وري [[انساني دماغ|دماغ]] ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ [[سوچ]]، جذبن، [[يادگيري]] ۽ [[حسي عملڪاري]] جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. [[خاص حواس]] ۾ [[بصري ادراڪ|نظر]]، [[ٻڌڻ]]، [[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]] شامل آهن. [[انساني اک|اکيون]]، [[ڪن]]، [[زبان]] ۽ [[انساني نڪ|نڪ]] جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lagassé |first1=Paul |location=New York Detroit | title=Nervous System | encyclopedia=Columbia Encyclopedia | publisher=[[Columbia University Press]] Sold and distributed by [[Gale Group]] | edition=6th | date=2001 | isbn=978-0-7876-5015-5 | url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga }}</ref> بناوتي لحاظ کان، [[عصبي نظام]] کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[مرڪزي عصبي نظام]] (CNS)، جيڪو دماغ ۽ [[ڪرنگهي جي رَسِي]] تي مشتمل آهي؛ ۽ [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ [[گينگليون]] تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري [[حرڪت]] کي منظم ڪرڻ، [[حس|حسي معلومات]] جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، [[ادراڪ]] ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com">{{Cite news|first1=James |last1=Horton |first2=Alina |last2=Bradford |first3=Kim Ann |last3=Zimmermann|date=2022-03-25|title=Nervous System: Facts, Function & Diseases|url=https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html|access-date=2023-02-08|website=livescience.com|language=en}}</ref> اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا [[مرڪزي عصبي نظام|CNS]] سڌي طرح [[شعور]] پيدا ڪري ٿو يا نه.{{cn|date=May 2023}} [[پردي وارو عصبي نظام]] (PNS) گهڻو ڪري [[حسي عصبي گهرڙو|حسي عصبي گهرڙن]] وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.<ref name="livescience.com"/> فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[جسمي عصبي نظام]] (SNS) ۽ [[خودڪار عصبي نظام]] (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ [[ڳالهائڻ]] ۽ [[حس|حسي عملن]] ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ [[هاضمو]] ۽ [[رت جو دٻاءُ]] ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web|title=Visual Guide to Your Nervous System|url=https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. [[مرگي]] ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي [[دورو (طب)|دورن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. [[گھڻائي اسڪليروسس]] ۾ [[مدافعتي نظام]] [[مائيلن|عصبي استرن]] تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. [[اي ايل ايس|ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس]] (ALS)، جنهن کي [[لو گهريگ جي بيماري]] پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙي]] جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.<ref name="livescience.com"/><!--and Female?--> ====پيدائشي نظام==== {{Main|انساني پيدائشي نظام}} [[File:Male and female gonads 1.png|thumb|نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ ([[بيضه دانيون]]، ساڄي پاسي)]] [[انساني پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.<ref name="SEER">{{cite web |title=Introduction to the Reproductive System {{!}} SEER Training |url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/ |website=training.seer.cancer.gov |access-date=5 March 2024}}</ref> [[نر پيدائشي نظام]] ۽ [[مادي پيدائشي نظام]] جا [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] [[بلوغت]] وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]] شامل آهن. [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|[[مادي پيدائشي نظام]] جي اندروني [[مجموعي اناٽومي]]]] مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ [[اووليشن]] ۽ [[حيض]] سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ [[شرمگاهه جا وار|شرمگاهه]] ۽ [[بغل جا وار]]، [[ڇاتي]]، [[ڳڀيرڻ|ڳڀيرڻي]] ۽ [[ويجائنا|ويجائنل]] واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Technical Issues In Reproductive Health|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|access-date=2021-08-07|website=www.columbia.edu}}</ref> نر بلوغت ۾ [[انساني عضو تناسل]] ۽ [[خصيو|خصين]] جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون [[فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ]] ۽ [[سروڪس]] آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 [[اووسائيٽ|اڻ پختا آنا گهرڙا]] هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري [[حيضي چڪر]]ن کي تحريڪ ڏين ٿا.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Ovaries {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref> مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا [[ولوا]] ([[لبيا]]، [[ڪلٽورس]] ۽ [[ولوا جو دهليز|دهليز]]) آهن.<ref>{{Cite web|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|access-date=2021-08-07|website=www.training.seer.cancer.gov}}</ref><ref name=":0" /> نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ [[اسڪروٽم]] تي مشتمل آهن، جنهن ۾ [[خصيو|خصيا]] هوندا آهن. خصيا [[گوناڊ]] آهن، جيڪي [[اسپرم|اسپرم گهرڙا]] پيدا ڪن ٿا؛ اهي [[مني]] ۾ عضو تناسل وسيلي [[انزال]] ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا [[ايپيڊيڊيمس]]، [[واس ڊي فرينس|واسا ڊي فرينٽيا]] ۽ ڪجهه [[نر مددگار غدود|مددگار غدود]] آهن. پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]،<ref>{{Cite journal|last1=Ndefo|first1=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref> [[خصيو#بيماريون ۽ حالتون|خصين جون ڪيترين بيماريون]]، جن ۾ [[خصي جو مڙي وڃڻ]] شامل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Hyun |first=Grace S. |date=2018 |title=Testicular Torsion |journal=Reviews in Urology |volume=20 |issue=2 |pages=104–106 |doi=10.3909/riu0800 |doi-broken-date=12 July 2025 |issn=1523-6161 |pmc=6168322 |pmid=30288149}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ringdahl|first1=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> ۽ ڪيترين [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]ن، جن ۾ [[سفلس]]، [[ايڇ آءِ وي]]، [[ڪلاميڊيا]]، [[انساني پيپيلوما وائرس انفيڪشن|ايڇ پي وي]] ۽ [[جنسي مسوڙا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|date=2021-08-02|title=Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-23|title=CDC – STDs – HPV|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|access-date=2021-08-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> [[ڪينسر]] پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ [[عضو تناسل جو ڪينسر|عضو تناسل]]، [[خصي جو ڪينسر|خصيا]]، [[پروسٽيٽ ڪينسر|پروسٽيٽ]]، [[بيضه داني جو ڪينسر|بيضه دانيون]]، [[سروڪس جو ڪينسر|سروڪس]]، [[ويجائنا جو ڪينسر|ويجائنا]]، [[فيليپين نلي جو ڪينسر|فيليپين نليون]]، [[ڳڀيرڻ جو ڪينسر|ڳڀيرڻ]] ۽ [[ولوا جو ڪينسر|ولوا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Reproductive Cancers|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304171540/https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|archive-date=4 March 2021|access-date=2021-08-07|website=opa.hhs.gov|language=en}}</ref> ====ساھ کڻڻ وارو نظام==== {{Main|ساھ کڻڻ وارو نظام}} [[ساھ کڻڻ وارو نظام]] نڪ، [[حلق|نڪ-حلق]]، [[ساھ جي نلي]] ۽ [[ڦڦڙ]]ن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|هوا]] [[ڇاتي وارو پردو|ڊائفرام]] جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان [[خلا]] پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي [[ڦڦڙي الويولس|الويولائي]] (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري [[ڪيپلري]]ون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري [[رت جي گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾ داخل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Maton |first1=Anthea|first2=Jean |last2= Hopkins |first3=Susan |last3=Johnson|first4=Charles William |last4= McLaughlin |first5=Maryanna Quon |last5=Warner |first6=David |last6= LaHart |first7=Jill D. |last7=Wright |title=Human Biology and Health |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2010 |pages=108–118 |isbn=978-0-13-423435-9}}</ref><ref name="webmd.com">{{Cite web|title=Respiratory System|url=https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي [[سوزش]] ۽ وڌيڪ [[بلغم]] ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.<ref name="webmd.com"/> [[دمو]] ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب [[سيٽي جهڙو ساھ]] يا [[ساھ جي تنگي]] پيدا ٿئي ٿي. [[نمونيا]] الويولائي جي [[انفيڪشن]] سبب ٿيندي آهي، ۽ اها [[تپ دق]] سبب به ٿي سگهي ٿي. [[دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري|ايمفيسيما]]، جيڪا عام طور [[تماڪ نوشي]] جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Matthew|title=Lung Diseases Overview|url=https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview|access-date=2023-02-08|website=WebMD|language=en}}</ref> ====پيشابي نظام==== {{Main|پيشابي نظام}} [[File:Urinary System (Female).png|left|thumb|مادي جو [[پيشابي نظام]]]] [[پيشابي نظام]] ٻن [[بڪيون|بڪين]]، ٻن [[يورٽر]]ن، [[مثانو|مثاني]] ۽ [[پيشاب جي نلي]] تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي [[آئن]] ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو. پهريان [[بڪيون]] رت کي پنهنجي پنهنجي [[نيفرون]]ن وسيلي ڇاڻين ٿيون، [[استحالي فضلو|فاضل مادا]]، جهڙوڪ [[يوريا]] ۽ [[ڪريئٽينين]]، ڪڍن ٿيون، [[اليڪٽرولائيٽ عدم توازن|اليڪٽرولائيٽ]]ن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي [[پيشاب]] ۾ تبديل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=The Kidneys – a Basic Guide|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|access-date=August 7, 2021|website=[[National Health Service]]}}</ref> بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،<ref>{{Cite web|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> جيڪو بڪين مان [[يورٽر]]ن وسيلي [[مثانو|مثاني]] ۾ وڃي ٿو. يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ [[هموار عضلا]] [[پرستالسس]] نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو. مثانو [[حوض]] ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ [[پيشابي اسفنڪٽر]] کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان [[پيشاب ڪرڻ]] شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|access-date=2021-08-07|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US}}</ref> عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو. [[يورولوجيڪل بيماري|ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون]]، جن ۾ [[بڪين جي پٿري واري بيماري|بڪين جون پٿريون]] شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ [[پيشابي نالي جي انفيڪشن]]ون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. [[بڪين جي ناڪامي]] تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج [[بڪين جي ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]] سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Zimmermann |first1=Kim Ann |title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases |url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html |publisher=LiveScience |access-date=4 September 2016}}</ref> [[ڪينسر]] [[مثاني جو ڪينسر|مثاني]]، [[بڪي جو ڪينسر|بڪين]]، [[پيشاب جي نلي جو ڪينسر|پيشاب جي نلي]] ۽ [[يورٽر جو ڪينسر|يورٽرن]] کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.<ref>{{Cite journal|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578 |doi-access=free }}</ref> ==اناٽومي== {{Main|اناٽومي|انساني اناٽومي جو خاڪو}} [[File:Body cavities.jpg|thumb|left|upright=1.35|<--------->انساني جسم جون گفائون ]] [[File:Human-brain-mri-gif-brain-mri-gif.gif|thumb|صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ]] انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب [[Limb (anatomy)|limbs]] (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي ([[neck]]) آهي، جيڪي ڌڙ ([[torso]]) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ [[تنتي سرشتو|اعصابي تنتن]] جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي. [[رت]] جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو [[دل]] جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان [[آڪسيجن]] جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ [[هارمون|هارمونن]] کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي [[بڪي|بڪين]] ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي. جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. [[دماغ]] ۽ [[مرڪزي تنتي سرشتو]]، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن. اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.<ref name="bartleby19182">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last1=Gray|first1=Henry|author-link1=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|access-date=4 September 2016}}</ref> ==فزيالاجي يا جسمانيات== {{broader|جسمانيات}} {{see also|جسمانيات جو خاڪو}} انساني [[فزيالاجي]]، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، [[حياتيائي برقي مقناطيسيت|حياتيائي برقي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] افعال شامل آهن، جيڪي [[عضوو (حياتيات)|عضون]] کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي [[هم حالتگي]] برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.<ref name=UL>{{cite web |title=What is Physiology? |url=http://www.understanding-life.org/what-physiology |publisher=Understanding Life |access-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology |archive-date=19 August 2017 }}</ref> هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي [[نيورو اينڊوڪرائنولوجي|نيورو اينڊوڪرائن نظام]] طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي [[عمل جو امڪان|تنتي تحريڪن]] ۽ [[نيورو ٽرانسميٽر|نيورو ٽرانسميٽرن]] وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، [[اندوڪرائين نظام]] هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور [[رت جو دٻاءُ]] ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن ([[پي ايڇ]]) کي برقرار رکن ٿا.<ref name=UL/> ==نشونما== {{Main|انساني جسم جي نشونما}} [[File:Little baby from Puno.jpg|thumb|کڻي ويندڙ ٻار]] انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل [[ڀاڻجڻ]] سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي [[بيضو داني]] مان خارج ٿيل بيضي ۾ [[مني جو جيوڙو]] داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو [[ڳڀيرڻ]] ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي [[ڳڀ]] ۽ پوءِ [[جنين]]، [[ٻار جي پيدائش|پيدائش]] تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، [[ٻار|ننڍپڻ]]، [[نوجواني]] ۽ [[بالغ|بالغپڻي]] کان ٿيندي [[پوڙهائپ]] تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي [[عمر رسڻ|عمر رسڻ جو عمل]] چيو وڃي ٿو. ==سماج ۽ ثقافت== ===پيشورانه اڀياس=== {{Further|اناٽومي جي تاريخ|طب جي تاريخ|فزيالاجي جي تاريخ}} [[File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg|thumb|left|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو اناٽوميائي اڀياس]] [[صحت جا پيشور]] انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي [[تشريح (اناٽومي)|تشريح]] وسيلي. انساني اناٽومي، [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.<ref name=introHGray>{{cite web | url=http://www.bartleby.com/107/1.html| title= Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray|year=1918| access-date =27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{cite book |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse |title=Publisher's page for Gray's Anatomy|edition= 39th |year=2004 |isbn=0-443-07168-3 |access-date=27 March 2007 |url-access=registration |last1=Drake |first1=Richard Lee |last2=Gray |first2=Henry |last3=Vogl |first3=Wayne |last4=Mitchell |first4=Adam W. M. |publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref><ref>{{cite book |url= http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 | title=Publisher's page for Gray's Anatomy |edition=39th (US) |year=2004 |isbn=0-443-07168-3| access-date=27 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683 |archive-date=9 February 2007| last1=Drake | first1=Richard Lee | last2=Gray | first2=Henry | last3=Vogl | first3=Wayne | last4=Mitchell | first4=Adam W. M. | publisher=Elsevier Churchill Livingstone }}</ref> ===عڪاسي=== {{Main|اگهاڙپ جون عڪاسيون}} [[File:Corinth stehender Mädchenakt.jpg|thumb|upright=0.6|[[لووس ڪورينٿ]] جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)]] اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا [[معلومات]]، [[فن]] ۽ [[فحش نگاري]] تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="framing">{{cite journal|title=Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity|first=Beth A.|last=Eck|journal=Sociological Forum|volume=16|issue=4|date=Dec 2001| pages=603–632| publisher=Springer| jstor=684826| doi=10.1023/A:1012862311849| s2cid=143370129}}</ref> سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن. ===اناٽومي جي تاريخ=== {{Main|اناٽومي جي تاريخ}} [[File:Externarvm hvmani corporis sedivm partivmve, 1543..JPG|thumb|[[آندرياس ويساليوس]] جي 1543ع واري ''ايپيٽومي'' ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن]] [[قديم يونان]] ۾ ''[[بقراطي مجموعو]]'' ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gillispie |first=Charles Coulston | author-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography | volume=VI | pages=419–427 |year=1972 | publisher=[[چارلس اسڪرائبنرز سنز]] | location=New York}}</ref> ٻي صديءَ جي طبيب [[گيلن|پرگامم جي گيلن]] اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name=BritBrit-Galen>{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum |title=Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD |chapter=Galen of Pergamum |first=Vivian | last=Nutton |date=12 December 2023 |author-link=Vivian Nutton}}</ref> [[نشاة ثانيه]] جي دور ۾ [[آندرياس ويساليوس]] (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا ليبري سيپٽم|ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو.<ref>{{cite web |url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011220907/http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm |archive-date=11 October 2014 |title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica'' |publisher=Archive.nlm.nih.gov |access-date=29 August 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|access-date=29 August 2010}}</ref> [[خوردبيني]] جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref name=BritMicro>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/22980/anatomy/283/Microscopic-anatomy |title=Microscopic anatomy |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=14 October 2013}}</ref> جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري]]، [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]]، [[فلورواسڪوپي]] ۽ [[طبي الٽراسائونڊ|الٽراسائونڊ تصويرڪاري]] جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | title=Anatomical Imaging | publisher=[[ميڪگرا هِل ايجوڪيشن|ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن]] | year=1998 | access-date=25 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html | archive-date=3 March 2016 }}</ref> ===فزيالاجي جي تاريخ=== {{Main|فزيالاجي جي تاريخ}} انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس [[قديم يونان]] ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري [[بقراط]] سان، ۽ [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. [[گيلن]] ({{Circa|129|216}}) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal | first1=C. | last1=Fell | first2=F. | last2=Griffith Pearson| title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal=Thorac Surg Clin |date=November 2007 | volume=17 | issue=4 | pages=443–448, v | doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid=18271159 }}</ref> فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب [[ژان فرنيال]] (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ [[وليم هاروي]] (1578–1657ع) [[رت جي گردشي نظام]] کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.<ref>{{Cite journal | first=Carl | last=Zimmer | author-link=ڪارل زمر| title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World | journal=J Clin Invest | year=2004 | volume=114 | issue=5 | page=604 | doi=10.1172/JCI22882| pmc=514597 }}</ref> 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري [[گهرڙي جو نظريو|گهرڙي جي نظريي]] سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ [[مٿياس جيڪب شلائيڊن|مٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيودور شوان]] جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. [[ڪلائوڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) ''[[اندروني ماحول|مليو انتيريوئر]]'' (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت [[والٽر بريڊفورڊ ڪينن|والٽر ڪينن]] (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو [[هم حالتگي]] وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن [[ڪنٽ شمٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج اي. بارٿولوميو|جارج بارٿولوميو]] پنهنجي اڀياس کي [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ماحولياتي فزيالاجي]] تائين وڌايو.<ref>{{Cite book| last=Feder | first=Martin E. | title=New directions in ecological physiology | year=1987 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | location=New York | isbn=978-0-521-34938-3 }}</ref> هاڻوڪي دور ۾ [[ارتقائي فزيالاجي]] هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.<ref>{{Cite journal | first1=Theodore Jr. | last1=Garland | author1-link=ٿيئڊور گارلينڊ جونيئر | last2=Carter | first2=P. A. | title=Evolutionary physiology | journal=[[اينيوئل ريويو آف فزيالاجي]] | year=1994 | issue=1 | pages=579–621 | url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume=56 | pmid=8010752 | access-date=20 November 2013 | archive-date=12 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf }}</ref> ==پڻ ڏسو== * {{Portal|حياتيات}} * {{Portal|طب}} * اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي. * جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور. * سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو. * تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو. * تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو. * انساني جسم جي ترقي * طب جي لغت * انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ. * طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام. * آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو * ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم ===انساني جسم جون فهرستون=== * انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست * انساني جسم جي عضون جي فهرست * بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست * انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريون ڳنڍڻا== {{Wikisource portal|Human Anatomy}} {{Commons category}} {{Wiktionary|body}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) (archived 26 January 2014) * [https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] (archived 10 December 1997) * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [https://humanbodypartsanatomy.com/Human Body Parts]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} with its detailed anatomy. {{Human regional anatomy}} {{Human system and organs}} {{Physiology types}} {{Medicine}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Body}} [[Category:Human body| ]] [[Category:Human physiology| ]] [[Category:Human anatomy| ]] [[زمرو:انساني اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:انساني فزيالوجي]] 2uperii5gnlhdku4azdtlkjagpnrq7v 0 31212 391421 322950 2026-07-05T12:56:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 391421 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') ({{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|ὁρμῶν}}'' ({{grc-transl|ὁρμῶν}})|حرڪت ۾ آڻڻ}}) [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر سرطان مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px| مختلف قسمن جا ھارمون جسم اندر مختلف حياتياتي ڪم ڪندا آهن]] اسان جي جسم جي جوڙجڪ، واڌ ويجهه ۽ ان جا مختلف سرشتا، جهڙوڪ: هاضمي جو سرشتو، ساهه کڻڻ جو سرشتو، رت جو سرشتو، نسن جو سرشتو، ڄم جو سرشتو وغيره کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ قدرت جسم ۾ ٻه ڪنٽرول سسٽم رکيا آهن: # تنتي سرشتو يا اعصابي ڪنٽرول # هارمون جو سرشتو يا ڪيميائي ڪنٽرول هارمون اهي ڪيميائي رطوبتون آهن، جن کي جسم ۾ موجود مخصوص غدود (Glands) پيدا ڪن ٿا. انهن غدودن کي اينڊوڪرائن غدود (Endocrine Glands) چئبو آهي، انهن غدودن جي خاصيت اها آهي ته، انهن ۾ ڪا به نالي ناهي ٿيندي، پر انهن جو پيدا ڪيل مادو سڌو سنئون رت ۾ شامل ٿي ويندو آهي، تنهن ڪري انهن کي بنا ناليءَ غدود (Ductless Glands) چئبو آهي.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس ڏهون ڇپائيندڙ سنڌ بڪ بورڊ ڄامشورو </ref> مختلف خاصيتن وارا هارمون يا ڪيميائي رطوبتون پيدا ڪرڻ وارا اهي غدود جسم ۾ ڪيترن هنڌن تي ملن ٿا. غدودن کان سواءِ جسم جي ڪجهه ٻين عضون، مثال طور: جيرو ۽ بڪيون به ڪجهه مخصوص رطوبتون پيدا ڪندا آهن. مختلف قسمن جا هارمون جسم ۾ پنهنجو الڳ اثر پيدا ڪندا آهن. عام طور تي انهن جو ڪم جسم جي اندروني سرگرمين ۽ فعلن کي ڪنٽرول ڪرڻ آهي. ڪجهه اهم غدود ۽ انهن مان پيدا ٿيڻ وارن هارمون ۽ انهن جي ڪمن جي ڄاڻ هيٺ ڏجي ٿي: ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] n2o4ctg701mgyov8mzkxdk93mrhxgd1 391426 391421 2026-07-05T13:20:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 391426 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') ({{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|ὁρμῶν}}'' ({{grc-transl|ὁρμῶν}})|حرڪت ۾ آڻڻ}}) [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] ape9je5xceol5g9010zi3xsmutsiii4 391429 391426 2026-07-05T13:26:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 391429 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ}}) [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] taprj6ubfz3hagptmfjaefb0dgffxu0 391430 391429 2026-07-05T13:27:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 391430 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] 9mgqg7mawluh1zmomxk8hfppnpnb1i4 391431 391430 2026-07-05T13:29:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 391431 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙي اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] bu654q82xsbj5vk1fag6x3foxs8o3h7 391432 391431 2026-07-05T13:35:15Z Intisar Ali 8681 391432 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] ra4se9teg4cei28y6zzyz71eia3utxd 391433 391432 2026-07-05T13:37:06Z Intisar Ali 8681 391433 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] ft45rvzuub7sp18uls8hwyxien1t9mw 391434 391433 2026-07-05T13:38:07Z Intisar Ali 8681 391434 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] tc4aj50h319yr743teedq6psqq8cpev 391436 391434 2026-07-05T13:40:04Z Intisar Ali 8681 391436 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] 40h6gnor7gg300044dcs9d1wv2qb4fq 391437 391436 2026-07-05T13:41:33Z Intisar Ali 8681 391437 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] ===اڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==بلغمي غدود (Pitutary Glands)== هي غدود دماغ ۾ انسان جي کوپڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. ان جا ٻه حصا ٿيندا آهن ۽ انهن ٻنهي حصن مان ڪيترائي هارمون خارج ٿي رت ۾ شامل ٿينداآهن، جيڪي جسم جي واڌ، جسم ۾ پاڻي جي سرشتي ۽ ٻين غدودن جي رطوبتن جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندا آهن. ==ورقي غدود (Thyroid Glands)== هي غدود نڙيءَ ۾ ٿيندو آهي ۽ اهڙا هارمون پيدا ڪندو آهي، جيڪي اسان جي جسم جي واڌ ويجهه ۽ نشونما لاءِ نهايت ضروري آهن، ۽ جسم جي سڀني گهرڙن تي اثرانداز ٿيندا آهن. ==بڪيائي غدود (Adrenal Glands)== هي غدود بڪين جي مٿان ٿئي ٿو. ان مان پيدا ٿيندڙ هارمون بلڊ پريشر ۽ جذبن جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ جسم ۾ لوڻ کي به ڪنٽرول ڪري ٿو. ==لبلبو== لبلبي جو هارمون رت ۾ گلوڪوز جي مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ طرح جسم جا ٻيا غدود به مختلف هارمون پيدا ڪن ٿا، جيڪي جسم جي سرگرمين کي باقاعدگيءَ سان جاري رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. <ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طب]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غدود]] [[زمرو:غدودن جو نظام]] agjamuh6ifl7hempfj5fu20kdb74z22 391438 391437 2026-07-05T13:43:38Z Intisar Ali 8681 391438 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] ===ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> h82jgqfkrvwbh0rik08ofu7aeb1kiqw 391439 391438 2026-07-05T13:44:04Z Intisar Ali 8681 391439 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] ===ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> 9c4zqxmdjjo8rapp3l4i5wpaa3j353e 391441 391439 2026-07-05T13:45:10Z Intisar Ali 8681 391441 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] i0fusrlqr5qz1wgf77drtuxhd1uf8o7 391442 391441 2026-07-05T13:45:49Z Intisar Ali 8681 391442 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} pt9nac8m7it5vlak5phhzv4pcudga7x 391443 391442 2026-07-05T13:48:24Z Intisar Ali 8681 391443 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> tq1cuwzprep9rhdiuu6x6vjcbbmrym4 391444 391443 2026-07-05T13:51:15Z Intisar Ali 8681 391444 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> 30vdgw8xlklhhb1qiqq3gfv8miblgi9 391445 391444 2026-07-05T14:01:23Z Intisar Ali 8681 391445 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. 9y181iehog4mffb380o1yg5p7urr7wz 391446 391445 2026-07-05T14:03:46Z Intisar Ali 8681 391446 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> 7uwgj8y522249bftas6ftw7y78trt3x 391447 391446 2026-07-05T14:06:16Z Intisar Ali 8681 391447 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{مک مضمون|هارمون علاج}} ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. 3yu6zvvhyoma7ipgjqvsihedshghj7w 391448 391447 2026-07-05T14:07:32Z Intisar Ali 8681 391448 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{مک مضمون|هارمون علاج}} ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. ==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا== اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}</ref> مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.<ref>{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:<ref>Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.</ref> * هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي. * جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي. * گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي. pdp7gf1fhofaztsnc2ureynsublg631 391449 391448 2026-07-05T14:08:51Z Intisar Ali 8681 391449 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{مک مضمون|هارمون علاج}} ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. ==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا== اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}</ref> مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.<ref>{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:<ref>Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.</ref> * هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي. * جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي. * گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي. ==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ== جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:<ref>{{Cite book|title=Campbell biology | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}</ref><ref name="Silverthorn_2016"/> * هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.<ref name="Purves_2001">{{Cite book|title=Neuroscience|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}</ref> * هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.<ref name="Purves_2001"/> * جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Molecular biology of the cell| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}</ref> * اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي. [[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.<ref name="Purves_2001_2" /> اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.<ref name="Purves_2001_2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}</ref> روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.<ref name="Silverthorn_2016"/> هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.<ref name="Silverthorn_2016"/> آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> 0kvqhf16fz162rm3ckrso86xn313ph5 391450 391449 2026-07-05T14:10:09Z Intisar Ali 8681 391450 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{مک مضمون|هارمون علاج}} ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. ==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا== اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}</ref> مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.<ref>{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:<ref>Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.</ref> * هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي. * جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي. * گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي. ==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ== جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:<ref>{{Cite book|title=Campbell biology | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}</ref><ref name="Silverthorn_2016"/> * هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.<ref name="Purves_2001">{{Cite book|title=Neuroscience|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}</ref> * هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.<ref name="Purves_2001"/> * جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Molecular biology of the cell| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}</ref> * اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي. [[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.<ref name="Purves_2001_2" /> اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.<ref name="Purves_2001_2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}</ref> روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.<ref name="Silverthorn_2016"/> هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.<ref name="Silverthorn_2016"/> آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> ==ڳنڍيندڙ پروٽين== [[File:Hormones.svg|thumb|upright=1.5|هارمونن ۽ رت جي وهڪري ۾ انهن جي سرگرميءَ کي بيان ڪندڙ خاڪو. هارمون رت جي وهڪري ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ان مان نڪرن ٿا ۽ هارمون جي ڪم کي فعال ڪرڻ لاءِ حدف گهرڙن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. ان عمل ۾ رت جي وهڪري ۽ اخراج ڪندڙ گهرڙي جي مدد شامل هوندي آهي. هارمون استقلاب، واڌ ۽ نشونما، بافتن جي ڪم، ننڊ، توليد وغيره کي ضابطي ۾ رکن ٿا. خاڪي ۾ انسانن جا اهم هارمون پڻ ڏنل آهن.]] هارمونن جي ڪم تي غور ڪرڻ وقت هارمونن جي منتقلي ۽ ڳنڍيندڙ پروٽينن جي شموليت هڪ اهم پهلو آهي.<ref>{{Cite journal | journal = OpenStaxCollege |date=2013-03-06 |title=Hormones |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/ |language=en}}</ref> ڳنڍيندڙ پروٽين سان مرڪب ٺهڻ جا ڪيترائي فائدا آهن: ڳنڍيل هارمون جي اثرائتي اڌ حياتي وڌي وڃي ٿي ۽ ڳنڍيل هارمونن جو هڪ ذخيرو ٺهي ٿو، جيڪو اڻ ڳنڍيل هارمونن جي ارتڪاز ۾ ٿيندڙ ڦيرڦار کي هموار ڪري ٿو (جڏهن اڻ ڳنڍيل هارمون ختم ٿي وڃن ٿا ته ڳنڍيل هارمون انهن جي جاءِ وٺن ٿا).<ref>Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.</ref> هارمون ڳنڍيندڙ پروٽين جي استعمال جو هڪ مثال ٿائروڪسين ڳنڍيندڙ پروٽين آهي، جيڪو جسم ۾ موجود سموري ٿائروڪسين جو 80 سيڪڙو تائين کڻي ٿو ۽ استقلابي شرح کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal| vauthors = Oppenheimer JH |date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793|url-access=subscription}}</ref> av7jgf55o4gn4vww9sy5050je5kney5 391451 391450 2026-07-05T14:11:11Z Intisar Ali 8681 391451 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. [[براسينواسٽيرائڊ]]، جيڪي پولي هائيڊروڪسي اسٽيرائڊن جو هڪ قسم آهن، ٻوٽن جي هارمونن جو ڇهون طبقو آهن ۽ اينڊوڪرائن-جواب ڏيندڙ ڳوڙهن لاءِ [[اپوپٽوسس]] پيدا ڪرڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ کي محدود ڪرڻ خاطر [[سرطان]] مخالف دوا طور ڪارائتا ٿي سگهن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هجڻ باوجود، اهي پنهنجي ريسيپٽر سان گهرڙي جي سطح تي ئي ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang ZY, Seto H, Fujioka S, Yoshida S, Chory J | title = BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids | journal = [[نيچر (رسالو)|نيچر]] | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 380–3 | date = March 2001 | pmid = 11268216 | doi = 10.1038/35066597 | bibcode = 2001Natur.410..380W | s2cid = 4412000 }}</ref> ڪرنگهيدار جانورن ۾ [[اينڊوڪرائن غدود]] خاص عضوا آهن، جيڪي هارمون [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن اشارتي نظام]] ۾ [[رطوبت خارج ڪرڻ|خارج]] ڪن ٿا. هارمونن جو اخراج مخصوص حياتياتي ڪيميائي اشارن جي جواب ۾ ٿئي ٿو ۽ اڪثر [[منفي موٽ|منفي موٽ واري ضابطي]] هيٺ هوندو آهي. مثال طور، [[رت جي شگر]] (سيرم ۾ گلوڪوز جو ارتڪاز) وڌڻ سان [[انسولين]] جي جوڙجڪ وڌي ٿي. پوءِ انسولين گلوڪوز جي سطح گهٽائڻ ۽ [[داخلي توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسولين جي سطح پڻ گهٽجي ٿي. خارج ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون آسانيءَ سان گردشي نظام وسيلي منتقل ٿين ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمونن کي [[بردار پلازما گلائڪوپروٽين|بردار پلازما گلائڪوپروٽينن]] (مثال طور [[ٿائروڪسين-بائنڊنگ گلوبولين]] (TBG)) سان ڳنڍجي [[ليگنڊ (حياتياتي ڪيميا)|ليگنڊ]]-پروٽين مرڪب ٺاهڻا پون ٿا. ڪجهه هارمون، جهڙوڪ انسولين ۽ واڌ وارا هارمون، مڪمل طور فعال حالت ۾ ئي رت جي وهڪري ۾ خارج ٿي سگهن ٿا. ٻيا هارمون، جن کي [[پروهارمون]] چيو وڃي ٿو، مخصوص گهرڙن ۾ ڪيترن مرحلن واري عمل وسيلي فعال ٿيڻ گهرجن، جيڪو عام طور سخت ضابطي هيٺ هوندو آهي.<ref>{{cite book |vauthors=Miller BF, Keane CB |title=[[ملر-ڪين انسائيڪلوپيڊيا اينڊ ڊڪشنري آف ميڊيسن، نرسنگ، اينڊ الائيڊ هيلٿ]] |year=1997 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]] |isbn=0-7216-6278-1|edition=6th |location=Philadelphia |oclc=36465055}}</ref> [[اينڊوڪرائن نظام]] هارمون سڌو [[گردشي نظام|رت جي وهڪري]] ۾، عام طور [[ڪيپلري#قسم|سوراخدار ڪيپلرين]] وسيلي خارج ڪري ٿو، جڏهن ته [[ايگزوڪرائن نظام]] پنهنجون رطوبتون اڻ سڌي طرح [[نالي (تشريح)|نالين]] وسيلي خارج ڪري ٿو. [[پيراڪرائن]] ڪم وارا هارمون [[بافتن وچ وارو سيال|بافتن وچ وارن خالن]] مان ڦهلجي ويجهي حدف بافت تائين پهچن ٿا. ٻوٽن ۾ هارمونن جي اخراج لاءِ مخصوص عضوا نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ هارمونن جي پيداوار جي مڪاني ورڇ موجود هوندي آهي. مثال طور، آڪسن هارمون بنيادي طور جوان [[پن|پنن]] جي چوٽين ۽ ٽاريءَ جي چوٽيءَ واري [[ميريسٽيم]] ۾ پيدا ٿئي ٿو. مخصوص غدودن جي غير موجودگيءَ سبب هارمون جي پيداوار جو مکيه هنڌ ٻوٽي جي سڄي حياتيءَ دوران بدلجي سگهي ٿو، ۽ پيداوار جو هنڌ ٻوٽي جي عمر ۽ ماحول تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Plant Hormones/Nutrition |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |website=estrellamountain.edu |access-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant. |archive-date=2021-01-09 |url-status=dead}}</ref> ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=190 |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology|publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J |date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology | edition = 4th }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{مک مضمون|هارمون علاج}} ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. ==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا== اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}</ref> مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.<ref>{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:<ref>Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.</ref> * هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي. * جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي. * گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي. ==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ== جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:<ref>{{Cite book|title=Campbell biology | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}</ref><ref name="Silverthorn_2016"/> * هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.<ref name="Purves_2001">{{Cite book|title=Neuroscience|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}</ref> * هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.<ref name="Purves_2001"/> * جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Molecular biology of the cell| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}</ref> * اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي. [[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.<ref name="Purves_2001_2" /> اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.<ref name="Purves_2001_2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}</ref> روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.<ref name="Silverthorn_2016"/> هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.<ref name="Silverthorn_2016"/> آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> ==ڳنڍيندڙ پروٽين== [[File:Hormones.svg|thumb|upright=1.5|هارمونن ۽ رت جي وهڪري ۾ انهن جي سرگرميءَ کي بيان ڪندڙ خاڪو. هارمون رت جي وهڪري ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ان مان نڪرن ٿا ۽ هارمون جي ڪم کي فعال ڪرڻ لاءِ حدف گهرڙن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. ان عمل ۾ رت جي وهڪري ۽ اخراج ڪندڙ گهرڙي جي مدد شامل هوندي آهي. هارمون استقلاب، واڌ ۽ نشونما، بافتن جي ڪم، ننڊ، توليد وغيره کي ضابطي ۾ رکن ٿا. خاڪي ۾ انسانن جا اهم هارمون پڻ ڏنل آهن.]] هارمونن جي ڪم تي غور ڪرڻ وقت هارمونن جي منتقلي ۽ ڳنڍيندڙ پروٽينن جي شموليت هڪ اهم پهلو آهي.<ref>{{Cite journal | journal = OpenStaxCollege |date=2013-03-06 |title=Hormones |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/ |language=en}}</ref> ڳنڍيندڙ پروٽين سان مرڪب ٺهڻ جا ڪيترائي فائدا آهن: ڳنڍيل هارمون جي اثرائتي اڌ حياتي وڌي وڃي ٿي ۽ ڳنڍيل هارمونن جو هڪ ذخيرو ٺهي ٿو، جيڪو اڻ ڳنڍيل هارمونن جي ارتڪاز ۾ ٿيندڙ ڦيرڦار کي هموار ڪري ٿو (جڏهن اڻ ڳنڍيل هارمون ختم ٿي وڃن ٿا ته ڳنڍيل هارمون انهن جي جاءِ وٺن ٿا).<ref>Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.</ref> هارمون ڳنڍيندڙ پروٽين جي استعمال جو هڪ مثال ٿائروڪسين ڳنڍيندڙ پروٽين آهي، جيڪو جسم ۾ موجود سموري ٿائروڪسين جو 80 سيڪڙو تائين کڻي ٿو ۽ استقلابي شرح کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal| vauthors = Oppenheimer JH |date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793|url-access=subscription}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Div col|colwidth=10em}} <!-- ڪالم جي ويڪر 10em --> * [[ايڊيپوڪائن]] * [[آٽوڪرائن اشارڪاري]] * [[سائٽوڪائن]] * [[اينڊوڪرائن بيماري]] * [[اينڊوڪرائن نظام]] * [[اينڊوڪرائنالاجي]] * [[ماحولياتي هارمون]] * [[واڌ وارو عنصر]] * [[هيپاٽوڪائن]] * [[انٽراڪرائن]] * [[انساني هارمونن جي فهرست]] * [[تحقيق هيٺ جنسي هارموني عاملن جي فهرست]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[مايوڪائن]] * [[نيوهارمون]] * [[عصبي اينڊوڪرائنالاجي]] * [[پيراڪرائن اشارڪاري]] * [[ٻوٽن جو هارمون|ٻوٽن جا هارمون]]، جن کي ٻوٽن جي واڌ جا ضابطا پڻ چيو وڃي ٿو * [[سيميئوڪيميڪل]] * [[جنسي هارموني عامل]] * [[جنسي ترغيب ۽ هارمون]] * [[زينوهارمون]] {{Div col end}} ==حوالا== {{حوالا|30em}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://crdd.osdd.net/raghava/hmrbase/ HMRbase: هارمونن ۽ انهن جي ريسيپٽرن جو ڊيٽابيس] * {{MeSH name|Hormones}} * {{Merriam-Webster|Hormone}} {{هارمون}} {{اشارو منتقلي}} {{اختياري ضابطو}} [[زمرو:هارمون|*]] [[زمرو:جسمانيات]] [[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]] [[زمرو:اشارو منتقلي]] [[زمرو:انساني ماديءَ جو اينڊوڪرائن نظام]] j18u0zypkzq1sio7o4h86bbynpsel0k 10 44123 391661 124349 2026-07-06T11:10:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 391661 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |phanerozoic=rgb(154,217,221) |cenozoic=rgb(242,249,29) |quaternary=rgb(249,249,127) |holocene=rgb(253,230,202) |meghalayan|upper holocene|late holocene=rgb(253,237,236) |northgrippian|middle holocene=rgb(253,236,228) |greenlandian|lower holocene|early holocene=rgb(254,236,219) |pleistocene=rgb(255,239,175) |upper pleistocene|tarantian=rgb(255,242,211) |chibanian|middle pleistocene|ionian=rgb(255,242,199) |lower pleistocene|early pleistocene=rgb(255,240,185)<!--SEMI-OFFICIAL--> |calabrian=rgb(255,242,186) |gelasian=rgb(255,237,179) |neogene=rgb(255,230,25) |pliocene=rgb(255,255,153) |piacenzian=rgb(255,255,191) |zanclean=rgb(255,255,179) |miocene=rgb(255,255,0) |messinian=rgb(255,255,115) |tortonian=rgb(255,255,102) |serravallian=rgb(255,255,89) |langhian=rgb(255,255,77) |burdigalian=rgb(255,255,65) |aquitanian=rgb(255,255,51) |paleogene|palæogene|palaeogene=rgb(253,154,82) |oligocene=rgb(254,192,122) |chattian=rgb(254,230,170) |rupelian=rgb(254,217,154) |eocene=rgb(253,180,108) |priabonian=rgb(253,205,161) |bartonian=rgb(253,192,145) |lutetian=rgb(253,180,130) |ypresian=rgb(252,167,115) |paleocene|palæocene|palaeocene=rgb(253,167,95) |thanetian=rgb(253,191,111) |selandian=rgb(254,191,101) |danian=rgb(253,180,98) |mesozoic=rgb(103,197,202) |cretaceous=rgb(127,198,78) |late cretaceous|upper cretaceous=rgb(166,216,74) |maastrichtian=rgb(242,250,140) |campanian=rgb(230,244,127) |santonian=rgb(217,239,116) |coniacian=rgb(204,233,104) |turonian=rgb(191,227,93) |cenomanian=rgb(179,222,83) |early cretaceous|lower cretaceous=rgb(140,205,87) |albian=rgb(204,234,151) |aptian=rgb(191,228,138) |barremian=rgb(179,223,127) |hauterivian=rgb(166,217,117) |valanginian=rgb(153,211,106) |berriasian=rgb(140,205,96) |jurassic=rgb(52,178,201) |late jurassic|upper jurassic=rgb(179,227,238) |tithonian=rgb(217,241,247) |kimmeridgian=rgb(204,236,244) |oxfordian=rgb(191,231,241) |middle jurassic|mid jurassic=rgb(128,207,216) |callovian=rgb(191,231,229) |bathonian=rgb(179,226,227) |bajocian=rgb(166,221,224) |aalenian=rgb(154,217,221) |early jurassic|lower jurassic=rgb(66,174,208) |toarcian=rgb(153,206,227) |pliensbachian=rgb(128,197,221) |sinemurian=rgb(103,188,216) |hettangian=rgb(78,179,211) |triassic=rgb(129,43,146) |late triassic|upper triassic=rgb(189,140,195) |rhaetian=rgb(227,185,219) |norian=rgb(214,170,211) |carnian=rgb(201,155,203) |middle triassic|mid triassic=rgb(177,104,177) |ladinian=rgb(201,131,191) |anisian=rgb(188,117,183) |lower triassic|early triassic=rgb(152,57,153) |olenekian=rgb(176,81,165) |induan=rgb(164,70,159) |paleozoic|palæozoic|palaeozoic=rgb(153,192,141) |permian=rgb(240,64,40) |lopingian|late permian|upper permian=rgb(251,167,148) |changhsingian=rgb(252,192,178) |wuchiapingian=rgb(252,180,162) |guadalupian|middle permian|mid permian=rgb(251,116,92) |capitanian=rgb(251,154,133) |wordian=rgb(251,141,118) |roadian=rgb(251,128,105) |cisuralian|early permian|lower permian=rgb(239,88,69) |kungurian=rgb(227,135,118) |artinskian=rgb(227,123,104) |sakmarian=rgb(227,111,92) |asselian=rgb(227,99,80) |carboniferous=rgb(103,165,153) |pennsylvanian|upper carboniferous|late carboniferous=rgb(126,188,198) |upper pennsylvanian|late pennsylvanian=rgb(191,208,186) |gzhelian=rgb(204,212,199) |kasimovian=rgb(191,208,197) |middle pennsylvanian|mid pennsylvanian=rgb(166,199,183) |moscovian=rgb(179,203,185) |lower pennsylvanian|early pennsylvanian=rgb(140,190,180) |bashkirian=rgb(153,194,181) |mississippian|lower carboniferous|early carboniferous=rgb(103,143,102) |upper mississippian|late mississippian=rgb(179,190,108) |serpukhovian=rgb(191,194,107) |middle mississippian=rgb(153,180,108) |visean=rgb(166,185,108) |lower mississippian=rgb(128,171,108) |tournaisian=rgb(140,176,108) |devonian=rgb(203,140,55) |upper devonian|late devonian=rgb(241,225,157) |famennian=rgb(242,237,179) |frasnian=rgb(242,237,173) |middle devonian|mid devonian=rgb(241,200,104) |givetian=rgb(241,225,133) |eifelian=rgb(241,213,118) |lower devonian|early devonian=rgb(229,172,77) |emsian=rgb(229,208,117) |pragian|praghian=rgb(229,196,104) |lochkovian=rgb(229,183,90) |silurian=rgb(179,225,182) |pridoli|latest silurian=rgb(230,245,225) |ludlow|late silurian|upper silurian=rgb(191,230,207) |ludfordian=rgb(217,240,223) |gorstian=rgb(204,236,221) |wenlock|middle silurian|mid silurian=rgb(179,225,194) |homerian=rgb(204,235,209) |sheinwoodian=rgb(191,230,195) |llandovery|lower silurian|early silurian=rgb(153,215,179) |telychian=rgb(191,230,207) |aeronian=rgb(179,225,194) |rhuddanian=rgb(166,220,181) |ordovician=rgb(0,146,112) |upper ordovician|late ordovician=rgb(127,202,147) |hirnantian=rgb(166,219,171) |katian=rgb(153,214,159) |sandbian=rgb(140,208,148) |middle ordovician|mid ordovician=rgb(77,180,126) |darriwilian=rgb(116,198,156) |dapingian=rgb(102,192,146) |lower ordovician|early ordovician|tremadoc|ashgill=rgb(26,157,111) |floian=rgb(65,176,135) |tremadocian=rgb(51,169,126) |cambrian=rgb(127,160,86) |furongian|cambrian series 4|series 4=rgb(179,224,149) |cambrian stage 10|stage 10=rgb(230,245,201) |jiangshanian|cambrian stage 9|stage 9=rgb(217,240,187) |paibian=rgb(204,235,174) |miaolingian|cambrian series 3|series 3|middle cambrian|mid cambrian=rgb(166,207,134) |guzhangian=rgb(204,223,170) |drumian=rgb(191,217,157) |wuliuan|cambrian stage 5|stage 5=rgb(179,212,146) |cambrian series 2|lower cambrian|series 2=rgb(153,192,120) |cambrian stage 4|stage 4=rgb(179,202,142) |cambrian stage 3|stage 3=rgb(166,197,131) |terreneuvian|cambrian series 1|series 1=rgb(140,176,108) |cambrian stage 2|stage 2=rgb(166,186,128) |fortunian|cambrian stage 1|stage 1=rgb(153,181,117) |precambrian=rgb(247,67,112) |proterozoic=rgb(247,53,99) |neoproterozoic=rgb(254,179,66) |ediacaran=rgb(254,217,106) |cryogenian=rgb(254,204,92) |tonian=rgb(254,191,78) |mesoproterozoic=rgb(253,180,98) |stenian=rgb(254,217,154) |ectasian=rgb(253,204,138) |calymmian=rgb(253,192,122) |paleoproterozoic|palaeoproterozoic|palæoproterozoic=rgb(247,67,112) |statherian=rgb(248,117,167) |orosirian=rgb(247,104,152) |rhyacian=rgb(247,91,137) |siderian=rgb(247,79,124) |archean=rgb(240,4,127) |neoarchean=rgb(249,155,193) |mesoarchean=rgb(247,104,169) |paleoarchean|palæoarchean|palaeoarchean=rgb(244,68,159) |eoarchean=rgb(218,3,127) |hadean=rgb(174,2,126) <!--Unused/Unofficial Time Spans--> |tertiary=rgb(242,249,2) |early cambrian=rgb(159,184,133)<!--Unofficial! --> }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> paxk7x1hpbvvc6xj815bse62f5d0h0a 10 44723 391666 352987 2026-07-06T11:22:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 391666 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="noprint"><span style="display:inline-block;">{{{prefix|}}}</span><span style="display:inline-block;">{{{3|{{{text|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}|–{{{2|}}}}}{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}||&nbsp;[[Megaannum|Ma]]}}}}}}}}</span>{{{ref|{{{reference|{{{refs|{{{references|}}}}}}}}}}}} <span style="display:inline-block;">{{{PS|{{{ps|}}}}}}</span>{{All time 250px}}<!-- Fossil range marker --><div name=Range style="margin:0 auto; line-height:0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:8px; overflow:visible; color:inherit; background-color:transparent; position:relative; top:-4px; z-index:100;">{{long fossil range/marker|{{#if:{{{earliest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{earliest}}}}}|{{period start|{{{earliest}}}}}|{{{earliest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}}}|{{#if:{{{latest|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{latest}}}}}|{{period end|{{{latest}}}}}|{{{latest}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}}|42<!-- This determines the opacity of the bar-->}} {{long fossil range/marker|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}|{{period start|{{{1}}}}}|{{{1}}}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{period end|{{{2|{{{1}}}}}}}}|{{{2|{{{1}}}}}}}}}} </div> </div></span></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> produ77jebn37r6tfijmm8bk1nk9e3a 10 44725 391658 126368 2026-07-06T11:05:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 391658 wikitext text/x-wiki <includeonly><onlyinclude><div style="position:absolute; height:{{#if:{{{top|}}}|6|12px; top:6}}px; text-align:center; color:inherit; background-color:{{period color|{{{1}}}}}; left:{{#expr:({{period start|hadean}}-{{period start|{{{1}}}}})/{{period start|hadean}}*250}}px; width:{{#expr: ({{period start|{{{1}}}}}-{{period end|{{{1}}}}})/{{period start|hadean}}*250}}px;">{{#if:{{{2|}}}|[[{{{1}}}{{!}}{{{2}}}]]}}</div></onlyinclude></includeonly> {{Documentation}} [[Category:Template implementation details|{{PAGENAME}}]] f6zjpeuglsvu5s9kc1mdqphwmnvnqob 4 47319 391596 390558 2026-07-06T03:06:29Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 391596 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | [[فائل:Ranveer Singh in 2023 (1) (cropped).jpg|center|125px]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-06 | [[رنوير سنگھ]] | | ''[[:d:Q10800557|film actor]]''<br/>''[[:d:Q2252262|rapper]]'' | | [[ڀارت]] | |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] 0t3fagysydfnxi52neffwi67kcvht2s 0 76525 391593 361258 2026-07-05T23:07:17Z Intisar Ali 8681 /* علم حیوانیات جون شاخون */ 391593 wikitext text/x-wiki [[File:Drosophila-melanogaster-Nauener-Stadtwald-03-VII-2007-12.jpg|250px|thumb|عام مک (Drosophila melanogaster)، عام طور تي هڪ ماڊل آرگنزم طور استعمال ڪيو ويندو آهي.]] '''حيوانيات''' (Zoology) جانورن جو سائنسي مطالعو آهي يعني اها سائنس جنهن ۾ جانورن جو اڀياس ڪيو وڃي. هن جي مطالعي ۾ سڀني جانورن جي نسلون، ٻنهي ناپيد ۽ موجود، جي جوڙجڪ، ايمبريولوجي، ٽيڪسونومي، عادتون ۽ تقسيم ۽ ڪيئن اهي انهن جي ماحولياتي نظام سان لهه وچڙ ڪن ٿا، شامل آهن. حيوانيات حياتيات جي بنيادي شاخن مان هڪ آهي. ھیي اصطلاح قديم يوناني لفظن "ζῷον" (زائیوس: جانور) ۽ "λόγος" (لوگوس: علم، مطالعو) مان نڪتل آهي. اها [[حياتيات]] جي ٻن بنيادي شاخن [[نباتيات|نباتاتيات]] ۽ حيوانيات مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ انسان هميشه پنهنجي آس پاس جي جانورن جي قدرتي تاريخ ۾ دلچسپي ورتي آهي، ۽ هن علم کي استعمال ڪندي ڪجهه خاص نسلن کي پالڻ لاءِ استعمال ڪيو، پر حیوانیات جو باضابطه مطالعو چئي سگهجي ٿو ته ارسطو کان شروع ٿيو هو. هن جانورن کي جاندارن جي طور تي ڏٺو، انهن جي ساخت ۽ ترقي جو اڀياس ڪيو ۽ انهن جي ماحول ۽ انهن جي حصن جي ڪم کي انهن جي موافقت تي غور ڪيو. جديد حیوانیات جي شروعات ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪارل لينيئس، انتوني وان ليوين هوڪ، رابرٽ هوڪ، چارلس ڊارون، گريگور مينڊل ۽ ٻيا ڪيترائي شامل هئا. جانورن جو مطالعو گهڻو ڪري فارم شڪلن ۽ افعال، موافقت، گروپن جي وچ ۾ لاڳاپن، رويي ۽ ماحوليات سان معاملو ڪرڻ لاء ترقي ڪئي آهي. حيوانيات کي تيزيءَ سان مختلف شعبن، جهڙوڪ ٽيڪسونامي، فزيالوجي، حياتياتي ڪيميا ۽ ارتقا ۾ ورهايو ويو آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪريڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي جي ساخت جي دريافت سان، ماليڪيولر بائيولاجي جو شعبو کوليو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خلیي (cell) جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينيات ۾ ترقي ڪئي وئي. ==تاريخ== [[File:Gessner Conrad 1516-1565.jpg|thumb|left|<small>ڪانراڊ گيسنر (1516ع-1565ع). هن جي هسٽوريا اينيمليم (Historiae animalium) کي جديد حیوانیات جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.</small>]] حیوانیات جي تاريخ قديم کان جديد دور تائين جانورن جي ڪنگڊم جي مطالعي کي ڳولي ٿو. پراگيتانگ ماڻهن کي پنهنجي ماحول ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جو مطالعو ڪرڻ جي ضرورت هئي ته جيئن انهن جي استحصال ڪري ۽ زندهه رهي. 15,000 سال پراڻي فرانس ۾ غار جي نقاشي ۽ مجسما بائيسن، گھوڙا ۽ هرن کي احتياط سان پيش ڪيل تفصيل سان ڏيکارين ٿا. دنيا جي ٻين حصن مان گهڻو ڪري جانورن جو شڪار کاڌو ۽ وحشي جانور ساڳيون تصويرون ظاهر ڪيون ويون آهن.<ref name="Fellowes20202">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|title=30-Second Zoology: The 50 most fundamental categories and concepts from the study of animal life|author=Mark Fellowes|publisher=Ivy Press|year=2020|isbn=978-0-7112-5465-7|access-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073743/https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> نیولٿڪ انقلاب، جيڪو جانورن جي پالڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، سڄي قديم دور ۾ جاري رهيو. جهنگلي جيوت جي قديم علم کي ويجھي اوڀر، ميسوپوٽيميا ۽ مصر ۾ جهنگلي ۽ گهريلو جانورن جي حقيقي تصويرن سان واضع ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ پالڻ جا طريقا ۽ ٽيڪنڪ، شڪار ۽ مڇي مارڻ شامل آهن. لکڻ جي ايجاد مصري ھائروگلائفڪس ۾ جانورن جي موجودگي جي زولوجي ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|title=Egyptian Hieroglyphic Dictionary: Introduction|author=[[E. A. Wallis Budge]]|year=1920|publisher=John Murray|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721132433/https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|archive-date=2021-07-21|accessdate=10 June 2021|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ حیوانیات جو تصور هڪ واحد مربوط فيلڊ جي طور تي گهڻو پوءِ پيدا ٿيو، پر زولاجيڪل سائنسز قدرتي تاريخ مان اڀري آڳاٽي گريڪو۔رومن دنيا ۾ ارسطو ۽ گيلن جي حياتياتي ڪمن تائين پهچن ٿيون. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ارسطو جانورن کي جاندارن جي حيثيت ۾ ڏٺو، انهن جي ساخت، ترقي ۽ اهم واقعن جو مطالعو ڪيو. هن انهن کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: رت سان گڏ جانور، ورٽيبرٽس ۽ رت کان سواءِ جانور، انورٽيبرٽس. هن ليسبوس تي ٻه سال گذاريا ۽ جانورن ۽ ٻوٽن جو مشاهدو بيان ڪيو، مختلف جاندارن جي موافقت ۽ انهن جي حصن جي ڪم تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|title-link=Aristotle's Lagoon|last=Leroi|first=Armand Marie|date=2015|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4088-3622-4|pages=135–136|author-link=Armand Marie Leroi}}</ref> چار سؤ سالن کان پوءِ رومي طبيب گيلن جانورن جي اناٽومي ۽ مختلف حصن جي ڪم جو مطالعو ڪرڻ لاءِ جانورن کي جدا ڪيو، ڇاڪاڻ ته ان وقت انساني لاشن کي ڌار ڪرڻ تي پابندي هئي. ان جي نتيجي ۾ هن جا ڪجهه نتيجا غلط ثابت ٿيا، پر ڪيترين ئي صدين تائين هن جي ڪنهن به نظريي کي چيلينج ڪرڻ غير شرعي سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري اناتومي جي مطالعي کي روڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=|title=Medecine's 10 Greatest Discoveries|last1=Friedman|first1=Meyer|last2=Friedland|first2=Gerald W.|publisher=Yale University Press|year=1998|isbn=0-300-07598-7|page=2}}</ref> پوئين ڪلاسيڪل دور ۾، وچ اوڀر جي سائنس ۽ طب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته هئي، جنهن ۾ قديم يونان، روم، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي تصورن سان گڏوگڏ ايوورڊا جي قديم هندستاني روايت کي به شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيتريون ئي واڌايون ۽ جدتون ڪيون ويون.<ref>{{cite journal|last=Bayrakdar|first=Mehmet|year=1986|title=Al-Jahiz and the rise of biological evolution|journal=Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi|publisher=[[Ankara University]]|volume=27|issue=1|pages=307–315|doi=10.1501/Ilhfak_0000000674|doi-access=free}}</ref> 13ھین صدي عيسويء ۾، البرٽس مئگنس ارسطو جي سڀني ڪمن جا تبصرا ۽ پيرافراس تيار ڪيا؛ هن جي ڪتابن جهڙوڪ نباتات، حيوانات ۽ معدنيات جي عنوانن تي قديم ذريعن کان معلومات شامل هئي، پر هن جي پنهنجي تحقيقات جا نتيجا پڻ شامل هئا. هن جو عام رويو حيرت انگيز طور تي جديد هو ۽ هن لکيو ته، ”ڇاڪاڻ ته قدرتي سائنس جو اهو ڪم آهي نه رڳو ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ جيڪو اسان کي ٻڌايو وڃي پر قدرتي شين جي سببن جي جاچ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/308059821ALBERTUSMAGNUSTheBookOfMinerals|title=Book of Minerals|last=Wyckoff|first=Dorothy|publisher=Clarendon Press|year=1967|location=Oxford|pages=Preface}}</ref> هڪ ابتدائي علمبردار ڪانراڊ گيسنر هو، جنهن جي 4,500 صفحن تي مشتمل جانورن جو يادگار انسائيڪلوپيڊيا، هسٽوريا اينيمليم، چار جلدن ۾ 1551ع ء 1558ع درمیان شايع ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.strangescience.net/gesner.htm|title=Conrad Gesner|last1=Scott|first1=Michon|date=26 March 2017|website=Strange Science: The rocky road to modern paleontology and biology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616080201/https://www.strangescience.net/gesner.htm|archive-date=2021-06-16|access-date=27 September 2017|url-status=live}}</ref> يورپ ۾، گيلن جو اناتومي تي ڪم 16ھین صدي عيسويء تائين وڏي حد تائين بي مثال ۽ غير چيلنج رهيو.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532|title=Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences|author1=Agutter, Paul S.|author2=Wheatley, Denys N.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1-4020-8865-0|page=[https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532/page/n56 43]}}</ref> <ref>{{cite book|title=On Animals: A Medieval Summa Zoologica|author=Saint Albertus Magnus|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1999|isbn=0-8018-4823-7}}</ref>ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾، يورپ ۾ تجزياتي دلچسپي ۽ ڪيترن ئي ناول جاندارن جي دريافت جي ذريعي، زولوجڪ سوچ ۾ انقلاب آيو. هن تحريڪ ۾ نمايان هئا اينڊرياس ويساليئس ۽ وليم هاروي، جن طبعيات ۾ تجربا ۽ محتاط مشاهدو ڪيو ۽ فطرت جا ماهر جيئن ته ڪارل لينيئس، جين بيپٽيسٽ لامارڪ، ۽ بوفون جن زندگيءَ جي تنوع ۽ فوسل رڪارڊ کي درجي بندي ڪرڻ شروع ڪيو، گڏوگڏ جاندارن جي ترقي ۽ رويي جو مطالعو. انتونی وان ليوين هوڪ خوردبيني ۾ اڳڀرو ڪم ڪيو ۽ سيل جي نظريي جي بنياد تي، مائڪروآرگنزم جي اڳوڻي نامعلوم دنيا کي ظاهر ڪيو.<ref>{{cite book|title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded|author=Magner, Lois N.|publisher=CRC Press|year=2002|isbn=0-8247-0824-5|pages=133–144}}</ref> وان ليوين هوڪ جي مشاهدي جي تصديق ڪئي وئي؛ سڀئي جاندار هڪ يا وڌيڪ سيلن مان ٺهيل هئا ۽ خود بخود پيدا نه ٿي سگهيا. رابرٽ هوڪ سيل جي نظريي زندگيءَ جي بنيادي بنيادن تي هڪ نئون نقشو پيش ڪيو.<ref>{{cite book|title=Genesis: The Evolution of Biology|author=Jan Sapp|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-515619-6|chapter=Chapter 7|chapter-url=https://archive.org/details/genesisevolution00sapp}}</ref> 18هين، 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ اڳي ئي فطرت پرستن جي دائري ۾ رهي، زولوجي هڪ وڌندڙ پروفيشنل سائنسي نظم بڻجي ويو. ايڪسپلورر-نيچرلسٽ جهڙوڪ اليگزينڊر وون همبولٽ جاندارن ۽ انهن جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي تحقيق ڪئي، ۽ طريقن سان اهو تعلق جغرافيائي تي منحصر آهي، جيوگرافي، ماحوليات ۽ اخلاقيات جو بنياد رکي ٿو. فطرت پرستن ضروريات کي رد ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ختم ٿيڻ جي اهميت ۽ نسلن جي تبديليءَ تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=Biology in the Nineteenth Century|author=William Coleman|publisher=Cambridge University Press|year=1978|isbn=0-521-29293-X|chapter=Chapter 2}}</ref> اهي ترقيون، ۽ گڏوگڏ ايمبريولوجي ۽ پيليٽولوجي جا نتيجا، سال 1859ع ۾ چارلس ڊارون جي نظريي جي ارتقا ۾ قدرتي چونڊ جي ذريعي گڏ ڪيا ويا؛ ان ۾ ڊارون نامياتي ارتقا جي نظريي کي نئين بنياد تي رکيو، ان عمل جي وضاحت ڪندي جن جي ذريعي اهو ٿي سگهي ٿو، ۽ مشاهداتي ثبوت مهيا ڪري ٿو ته هن ائين ڪيو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17|title=Why Evolution is True|author=Coyne, Jerry A.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-923084-6|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17]}}</ref> ڊارون جي نظريي کي سائنسي برادريءَ تيزي سان قبول ڪيو ويو ۽ جلد ئي حياتيات جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ سائنس جو مرڪزي محور بڻجي ويو. جديد جينياتيات جو بنياد 1865ع ۾ مٽر تي گريگور مينڊل جي ڪم سان شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان وقت سندس ڪم جي اهميت جو احساس نه ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni|title=The Monk in the Garden : The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Modern Genetics|last=Henig|first=Robin Marantz|publisher=Houghton Mifflin|year=2009|isbn=978-0-395-97765-1}}</ref> ڊارون مورفولوجي ۽ فزيالوجي کي هڪ نئين هدايت ڏني، انهن کي هڪ عام حياتياتي نظريي ۾ متحد ڪندي: نامياتي ارتقاء جو نظريو. نتيجو اهو هو ته جانورن جي درجه بندي کي نسلي بنيادن تي بحال ڪيو ويو، جانورن جي ترقي جي تازي تحقيق، ۽ انهن جي جينياتي رشتن کي طئي ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششون. 19 صدي جي آخر ۾ خود بخود نسل جي زوال ۽ بيماري جي جراثيم جي نظريي جو عروج ڏٺو، جيتوڻيڪ وراثت جو ميڪانيزم هڪ راز رهيو. 20 صدي جي شروعات ۾، مينڊل جي ڪم جي ٻيهر دريافت جينياتيات جي تيزيء سان ترقي ڪئي.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28|title=Science and Creationism: a view from the National Academy of Sciences|publisher=The National Academy of Sciences|year=1999|isbn=-0-309-06406-6|edition=Second|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28 28]|chapter=Appendix: Frequently Asked Questions|format=php|ref=NAS|access-date=September 24, 2009|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6024&page=27#p200064869970027001}}</ref> سيل جي حياتيات ۾ تحقيق ٻين شعبن، جهڙوڪ جينيات، بايو ڪيمسٽري، طبي مائڪرو بائيولاجي، امونالوجي، ۽ سائٽو ڪيمسٽري سان ڳنڍيل آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪرڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي ماليڪيول جي ٻٽي هلڪي جوڙجڪ جي عزم سان، سالماتي حياتيات جو دائرو کوليو ويو، <ref>{{cite journal|vauthors=WATSON JD, CRICK FH|date=April 1953|title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid|url=|journal=Nature|volume=171|issue=4356|pages=737–8|doi=10.1038/171737a0|pmid=13054692}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ سيل جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينياتيات ۾ ترقي ٿي. سسٽماتياتيات جو مطالعو تبديل ٿي ويو جيئن ڊي اين اي جي ترتيب مختلف جاندارن جي وچ ۾ لاڳاپي جي درجي کي واضح ڪيو.<ref>{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|access-date=10 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|url-status=live}}</ref> ==دائرو== زولوجي سائنس جي شاخ آهي جيڪا جانورن سان لاڳاپيل آهي. هڪ نوع (species) کي جاندارن جي سڀ کان وڏي گروهه طور بيان ڪري سگهجي ٿو جنهن ۾ مناسب جنس جا ٻه فرد زرخيز اولاد پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اٽڪل 1.5 ملين جانورن جون نوعون بيان ڪيون ويون آهن ۽ اندازو لڳايو ويو آهي ته 8 ملين جانورن جون نوعون موجود هجن. ابتدائي ضرورت اها هئي ته جاندارن کي سڃاڻڻ ۽ انهن کي انهن جي خاصيتن، فرقن ۽ رشتن جي مطابق گروپ ڪيو وڃي ۽ اهو ئي ٽيڪنومسٽ جو شعبو آهي. اصل ۾ اهو سوچيو ويندو هو ته نسل بدلائي نه سگهيا آهن، پر ڊارون جي ارتقا جي نظريي جي اچڻ سان، ڪلاڊسٽڪس جو ميدان وجود ۾ آيو، جنهن ۾ مختلف گروهن يا ڪليڊس جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويو. سسٽماتڪس جاندار فارمن جي تنوع جو مطالعو آهي، هڪ گروهه جي ارتقائي تاريخ کي ان جي فائيولوجني طور سڃاتو وڃي ٿو، ۽ ڪليڊس جي وچ ۾ تعلق کي ڪليڊگرام ۾ ڊرائگرام طور ڏيکاري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ڪو ماڻهو جيڪو جانورن جو سائنسي مطالعو ڪيو هوندو تاريخي طور تي پاڻ کي زولوجسٽ جي طور تي بيان ڪيو هوندو، اهو اصطلاح انهن ماڻهن ڏانهن اشارو ڪيو ويو آهي جيڪي، ٻين سان گڏ پاڻ کي خاص طور تي فزيالوجسٽ، ارتقائي حياتيات، ماحوليات، فارماسولوجسٽ, اينڊوڪرينولاجسٽ يا پيرا سائيٽولاجسٽ جي طور تي بيان ڪن ٿا, انفرادي جانورن سان معاملو ڪندا آهن. == علم حیوانیات جون شاخون == [[File:Oslo Zoological Museum - IMG 9062.jpg|thumb|400px| [[اوسلو يونيورسٽي جو قدرتي تاريخ عجائب گهر|اوسلو يونيورسٽي جي قدرتي تاريخ عجائب گهر]] ۾ [[حيوانياتي نمونو|حيوانياتي نمونن]] جو هڪ مجموعو]] جيتوڻيڪ جانورن جي زندگيءَ جو مطالعو قديم آهي، پر ان جو سائنسي اوتار نسبتاً جديد آهي. اهو 19هين صدي جي شروعات ۾ [[فطري تاريخ|قدرتي تاريخ]] کان [[حياتيات]] ڏانهن منتقلي جو آئينو آهي. هنٽر ​​۽ ڪوويئر کان وٺي، تقابلي انسائيڪلوپيڊيا مطالعو مورفوگرافي، حيوانياتي تحقيق جي جديد علائقن کي شڪل ڏيڻ، اناٽومي، فزيالاجي، هسٽولاجي، [[ايمبريولاجي]]، ٽيراٽولوجي ۽ ايٿولوجي سان جڙيل آهي. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|title=zoology|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-13|language=en|archive-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913185844/https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|url-status=live}}</ref> جديد [[حيوانات|علم حیوانیات]] پهريون ڀيرو جرمن ۽ برطانوي يونيورسٽين ۾ پيدا ٿيو. برطانيه ۾، ٿامس هينري هڪسلي هڪ ممتاز شخصيت هو. هن جا خيال جانورن جي مورفولوجي تي مرڪوز هئا. ڪيترائي کيس 19 صديءَ جي پوئين اڌ جو سڀ کان وڏو تقابلي اناتومسٽ سمجهن ٿا. هنٽر ​​وانگر، هن جا ڪورس، صرف ليڪچرن جي اڳئين شڪل جي ابتڙ، ليڪچرن، عملي ڪلاسن ۽ ليبارٽري تي مشتمل هئا. === درجه بندي === علم حیوانیات ۾ [[درجابندي (حياتيات)|سائنسي درجه بندي]]، هڪ طريقو آهي جنهن جي ذريعي زولوجسٽ گروپ ۽ درجه بندي حياتياتي قسم، جهڙوڪ جينس يا نسلن جي مطابق ڪن ٿا. حياتياتي درجه بندي سائنسي درجي بندي جو هڪ روپ آهي. جديد حياتياتي درجه بندي جي جڙ [[ڪارل لينئي]] جي ڪم ۾ آهي، جنهن گڏيل جسماني خاصيتن جي مطابق نسلن کي گروپ ڪيو. انهن گروهن کي بعد ۾ نظر ثاني ڪئي وئي آهي ته جيئن ڊارونين جي اصولن جي گڏيل نسل سان مطابقت بهتر ٿي سگهي. ماليڪيولر فائلوجينيٽڪس (<small>phylogenetics</small>)، جيڪي ڊيٽا جي طور تي نيوڪليڪ ايسڊ جي ترتيب کي استعمال ڪري ٿي، ڪيترن ئي تازن ترميمن کي هلائي چڪي آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو جاري رهندو. حياتياتي درجي بندي جو تعلق حيوانياتي نظميات (<small>Zoological Systematics</small>) جي سائنس سان آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|access-date=12 April 2017|url-status=live}}</ref>[[File:Linnaeus - Regnum Animale (1735).png|thumb|[[ڪارل لينئي|لينئي]] جو جانورن جي ڪنگڊم جو ٽيبل سسٽما نيچرائي (''[[Systema Naturae]])'' جي پهرين ايڊيشن مان (1735)]] ڪيترائي سائنسدان هاڻي پنج ڪنگڊم واري نظام کي پراڻي سمجهن ٿا. جديد متبادل درجه بندي سسٽم عام طور تي ٽن ڊومين سسٽم سان شروع ٿئي ٿو: آرڪيا (اصل ۾ آرڪيبيڪيريا)؛ بيڪٽيريا (اصل ۾ Eubacteria)؛ يوڪريوٽا (جنهن ۾ پروٽسٽ، فنگس، ٻوٽا ۽ جانور شامل آهن).<ref name="domain2">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> اهي ڊومين ظاهر ڪن ٿا ته سيلن ۾ نيوڪلي آهي يا نه، ان سان گڏوگڏ سيل جي خارجين جي ڪيميائي ساخت ۾ فرق کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="domain3">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> ان کان سواء، هر [[ڪنگڊم (حياتيات)|حياتي جي ڪنگڊم]] کي بار بار ٽوڙيو ويندو آهي، جيستائين هر [[نوع (حياتيات)|نوع]] (<small>species</small>) کي الڳ الڳ درجه بندي نه ڪيو وڃي. ترتيب هن طرح آهي: * [[ڊومين (حياتيات)|ڊومين]] * [[ڪنگڊم (حياتيات)|ڪنگڊم]] * [[فائلم]] * [[درجو (حياتيات)|ڪلاس]] * [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] * [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] * [[نسل (حياتيات)|نسل]] ۽ * [[نوع (حياتيات)|نوع]] * هڪ جاندار جو سائنسي نالو ان جي نسل ۽ نوع مان پيدا ٿئي ٿو. مثال طور، انسان کي <small>'''هوموسيپيئن'''</small> (<small>Homo</small> <small>sapiens</small>) جي طور تي درج ڪيو ويو آهي. هومو نسل آهي ۽ سيپئن (<small>sapiens</small>) جي مخصوص نوع (species)، انهن ٻنهي جي گڏيل نسلن جو نالو ٺاهي ٿو. جڏهن ڪنهن جاندار جو لکيو ويندو آهي، ته اهو مناسب آهي ته نسل ۾ پهرئين اکر کي ڪيپيٽلائيز ڪيو وڃي ۽ سڀني مخصوص اکر کي ننڍن اکرن ۾ رکجي. اضافي طور تي، سڄي اصطلاح ٽيڊي (<small>italicized</small>) يا هيٺيان لڪير (<small>underlined</small>) ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198|title=Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation|author=Heather Silyn-Roberts|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2000|isbn=0-7506-4636-5|location=Oxford|page=198|access-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073723/https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198#v=snippet&q=species%20epithet%20capitalize&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> غالب درجه بندي نظام کي لينئي جي درجي بندي (<small>Linnaean</small> <small>taxonomy</small>) سڏيو ويندو آهي. ان ۾ رينڪ ۽ ٻن درجي وارو نالو ڏيڻ (<small>binomial nomenclature</small>) شامل آهن. حيوانياتي جاندارن جي درجه بندي (<small>taxonomy</small>) ۽ نالو جو انتظام بين الاقوامي حياتياتي نالا ڏيڻ جي ڪوڊ <small>(International Code of Zoological Nomenclature)</small> طرفان ڪيو ويندو آهي. هڪ ضم ڪرڻ وارو مسودو، حياتياتي ڪوڊ، معياري نالو ڏيڻ جي هڪ ڪوشش ۾، سال 1997ع ۾ شايع ڪيو ويو، پر اڃا تائين رسمي طور تي منظور نا ڪيو ويو آهي. <ref>{{cite conference|title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century?|book-title=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century|author=John McNeill|date=4 November 1996}}</ref> ===فقاري ۽ غير فقاري جانور=== فقاري جانورن جي حيوانيات (<small>Vertebrate zoology</small>) حيوانيات جو هڪ نظم آهي، جيڪو [[ڪرنگهي وارا جانور|فقاري جانورن]]، يعني اهي جانور، جن جي پٺ جي هڏي آهي، جهڙوڪ [[مڇي]]، [[جل ٿيليا|ايمفيبين]]، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريپٽائل]]، [[پکي]] ۽ [[مماليا]] جي مطالعي تي مشتمل آهي. مختلف تيڪنڪ طور تي مبني شعبن يعني ممالوجي، حياتياتي انسائيڪلوپيڊيا، هرپيٽالوجي، طيوريات ۽ اڪٿايولوجي انواع جي سڃاڻپ ۽ درجه بندي ڪرڻ ۽ انهن گروهن لاءِ مخصوص ساختن ۽ ميکانيزم جو مطالعو ڪرڻ چاهيندا آهن، جڏهن ته ٻين جانورن جي بادشاهت جو معاملو [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير فقاري جانورن]] جي زولوجي طرفان ڪيو ويندو آهي، جانورن جو هڪ وسيع ۽ تمام متنوع گروهه جنهن ۾ [[اسپنج|اسفنج]]، [[ڪئنوڊرمز|ايڪينوڊرمس]]، ٽيونڪيٽس، [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻيا ڪيترائي [[فائلم|فائلا]] شامل آهن، پر هڪ گهرڙي وارا جاندار يا [[پروٽسٽ]] عام طور تي شامل نه هوندا آهن.<ref name="Ruppert" /> === ساختي حياتيات === ساختي حياتيات جيو گھرڙي جي ساخت ۽ جسماني خصوصيتن، بشمول انهن جي رويي، رابطي ۽ ماحول جو مطالعو ڪري ٿو. اهو ٻنهي خوردبيني ۽ ماليڪيولر سطحن تي ڪيو ويندو آهي هڪل خليجي جاندارن لاءِ جيئن ته بيڪٽيريا ۽ گڏوگڏ ملٽي سيلولر جاندارن جهڙوڪ انسانن ۾ خاص سيلز. سيلز جي جوڙجڪ ۽ ڪم کي سمجھڻ سڀني حياتياتي سائنسن لاء بنيادي آھي. سيل جي قسمن جي وچ ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق خاص طور تي سالماتي حياتيات سان لاڳاپيل آهن. اناتومي ميڪروسڪوپڪ ڍانچي جهڙوڪ عضون ۽ عضوي سسٽم جي شڪلن کي سمجهي ٿو.<ref>{{cite book|url=http://www.bartleby.com/107/1.html|title=Anatomy of the Human Body|author=Henry Gray|publisher=Lea & Febiger|year=1918|access-date=2011-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316005206/http://www.bartleby.com/107/1.html|archive-date=2007-03-16|url-status=live}}</ref> اهو ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته ڪيئن عضون ۽ عضون جا نظام گڏجي ڪم ڪن ٿا انسانن ۽ ٻين جانورن جي جسمن ۾، ان کان علاوه اهي ڪيئن آزاديءَ سان ڪم ڪن ٿا. اناتومي ۽ سيل جي حياتيات ٻه اڀياس آهن جيڪي ويجهي سان لاڳاپيل آهن، ۽ "ساخت جي" مطالعي جي تحت درجه بندي ڪري سگهجي ٿو. تقابلي اناتومي مختلف گروهن جي اناتومي ۾ هڪجهڙائي ۽ اختلافن جو مطالعو آهي. اهو ارتقائي حياتيات ۽ phylogeny (ذات جي ارتقا) سان ويجهي سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal|author1=Gaucher, E.A.|author2=Kratzer, J.T.|author3=Randall, R.N.|date=January 2010|title=Deep phylogeny—how a tree can help characterize early life on Earth|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=2|issue=1|pages=a002238|doi=10.1101/cshperspect.a002238|pmc=2827910|pmid=20182607}}</ref> === فزيالوجي === [[File:Dog anatomy anterior view.jpg|thumb|هينڊبچ ڊر اناٽامي ڊر ٽيريفرڪُنسٽلر کان جانورن جي جسماني (anatomical) نقاشي (engraving) ]] جسمانيات (Physiology) جاندارن جي ميخانياتي، جسماني ۽ بايو ڪيميڪل عملن جو مطالعو ڪندي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته سڀئي اڏاوتون مجموعي طور تي ڪيئن ڪم ڪن ٿيون. "ڪم ڪرن وارو ڍانچو" حياتيات جو مرڪزي موضوع آهي. فزيالوجي روايتي طور تي ٻوٽن جي فزيالوجي ۽ جانورن جي فزيالوجي ۾ ورهايل آهن، پر فزيالوجي جا ڪجهه اصول آفاقي آهن، ڪنهن به خاص عضوي جو مطالعو نه ڪيو وڃي. مثال طور، خمير جي خاني جي فزيالوجي جي باري ۾ جيڪي ڄاڻايو ويو آهي اهو پڻ انساني سيلن تي لاڳو ٿي سگهي ٿو. جانورن جي فزيالوجي جو ميدان انساني فزيالوجي جي اوزارن ۽ طريقن کي غير انساني نسلن تائين وڌائي ٿو. فزيالوجي ڪيئن، اعصاب، مدافعتي، اندروني، تنفس ۽ گردش جا سسٽم ڪم ڪن ٿا جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|title=What is physiology? — Faculty of Biology|date=16 February 2016|website=biology.cam.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|archive-date=2018-07-07|access-date=19 June 2021|url-status=live}}</ref> === ترقياتي حياتيات === ترقياتي حياتيات عملن جو مطالعو آهي جنهن جي ذريعي جانور ۽ ٻوٽا ٻيهر پيدا ۽ وڌندا آهن. جنين جي ترقي، سيلولر فرق، ٻيهر پيدا ڪرڻ، غير جنسي ۽ جنسي پيداوار، ميٽامورفوسس ۽ بالغن جي عضو ۾ اسٽيم سيلز جي ترقي ۽ فرق هن نظم ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|title=Developmental biology|date=14 February 2020|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430230644/https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|archive-date=2021-04-30|accessdate=20 June 2021|url-status=live}}</ref> آرٽيڪلز ۾ ٻنهي جانورن ۽ ٻوٽن جي ترقيءَ, ارتقا، آبادي جينيات، وراثت، جينياتي تبديلي، مينڊيلين وراثت ۽ پيدائش تي وڌيڪ غور ڪيو ويو آهي. === ارتقائي حياتيات === ارتقائي حياتيات (Evolutionary Biology) حياتيات جو هڪ ذيلي ميدان آهي، جيڪو ارتقائي عملن جو مطالعو ڪري ٿو (قدرتي چونڊ، عام نسل، تخصيص) جنهن ڌرتيءَ تي زندگيءَ جي تنوع پيدا ڪئي. ارتقائي تحقيق جو تعلق نسلن جي اصليت ۽ نزول سان آهي، ان سان گڏوگڏ وقت جي حوالي سان انهن جي تبديلي، ۽ ڪيترن ئي ٽيڪنيڪي طور تي مبني شعبن جا سائنسدان شامل آهن. مثال طور، ان ۾ عام طور تي سائنسدان شامل آهن جن کي خاص جاندارن جهڙوڪ مئمالوجي، اورنيٿولوجي، هرپيٽولوجي يا اينٽومولوجي ۾ خاص تربيت حاصل آهي، پر انهن جاندارن کي سسٽم طور استعمال ڪن ٿا ته جيئن ارتقا بابت عام سوالن جا جواب ڏين.<ref>Gilbert, Scott F.; Barresi, Michael J.F. (2016) "Developmental Biology" Sinauer Associates, inc.(11th ed.) pp. 785–810. {{ISBN|9781605354705}}</ref> ارتقائي حياتيات جزوي طور تي پيلينٽالوجي تي مبني آهي، جيڪا ارتقا جي موڊ ۽ رفتار بابت سوالن جا جواب ڏيڻ لاءِ فوسل رڪارڊ استعمال ڪري ٿي<ref name="Jablonski2">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> ۽ جزوي طور تي علائقن ۾ ٿيندڙ ترقيات جهڙوڪ آبادي جي جينيات ۽ ارتقائي نظريي تي مبني آهي.<ref name="Jablonski3">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> 20 صدي جي آخر ۾ ڊي اين اي فنگر پرنٽنگ ٽيڪنڪ جي ترقي کان پوء، زولوجي ۾ انهن ٽيڪنالاجي جي استعمال جانورن جي آبادي جي سمجھ کي وڌايو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Chambers|first1=Geoffrey K.|last2=Curtis|first2=Caitlin|last3=Millar|first3=Craig D.|last4=Huynen|first4=Leon|last5=Lambert|first5=David M.|date=2014-02-03|title=DNA fingerprinting in zoology: past, present, future|journal=Investigative Genetics|volume=5|issue=1|at=3|doi=10.1186/2041-2223-5-3|issn=2041-2223|pmc=3909909|pmid=24490906|doi-access=free}}</ref> 1980ع جي ڏهاڪي ۾، ترقياتي حياتيات ارتقائي حياتيات ۾ ٻيهر داخل ٿي، ان جي ابتدائي خارج ٿيڻ کان پوءِ جديد ترڪيب کان ارتقائي ترقياتي حياتيات جي مطالعي ذريعي. لاڳاپيل شعبا، فيلوجنيٽڪس، سسٽماتڪس ۽ ٽيڪسونومي اڪثر ڪري ارتقائي حياتيات جو حصو سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|title=Unifying Biology: The Evolutionary Synthesis and Evolutionary Biology|author=Vassiliki Betty Smocovitis|publisher=Princeton University Press|year=1996|isbn=978-0-691-03343-3}}</ref> === ايٿولوجي === [[File:Larus Dominicanus with young.jpg|right|thumb|ڪيلپ سمنڊي بگلا ([[Kelp gull]]) ڪڪڙ ماءُ جي چونچ تي ڳاڙهي جاءِ تي پکڙجي ٿو ته جيئن ريگريٽنگ (regurgitating) ريفلڪس کي متحرڪ ڪري.]] ايٿولوجي ([[Ethology]]) قدرتي حالتن جي تحت جانورن جي رويي جو سائنسي ۽ مقصدي مطالعو آهي، <ref>{{cite dictionary|title=Definition of Ethology|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=30 October 2012|quote=2 : the scientific and objective study of animal behaviour especially under natural conditions|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425151624/http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|url-status=live}}</ref> جيئن رويي جي مخالفت، جيڪو ليبارٽري سيٽنگ ۾ رويي جي ردعمل جي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو. ايٿولوجسٽس خاص طور تي رويي جي ارتقاء ۽ قدرتي چونڊ جي نظريي جي لحاظ کان رويي جي سمجھڻ سان تعلق رکيا آهن. هڪ لحاظ کان، پهريون جديد اخلاقيات جو ماهر چارلس ڊارون هو، جنهن جي ڪتاب، انسان ۽ جانورن ۾ جذبات جو اظهار، مستقبل جي ڪيترن ئي اخلاقيات جي ماهرن کي متاثر ڪيو.<ref name="black2">{{Cite journal|author=Black, J.|date=Jun 2002|title=Darwin in the world of emotions|url=http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|format=Free full text|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=95|issue=6|pages=311–313|doi=10.1177/014107680209500617|issn=0141-0768|pmc=1279921|pmid=12042386|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|archive-date=2016-08-10|access-date=2011-01-01|url-status=live}}</ref> اخلاقيات جو هڪ ذيلي فيلڊ رويي جي ماحوليات آهي، جيڪو جانورن جي رويي جي حوالي سان نيڪولاس ٽينبرگن جي چئن سوالن جو جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو: رويي جي ويجهڙائي جا سبب ڇا آهن، حياتيات جي ترقي جي تاريخ، بقا جي قيمت ۽ رويي جي فائيولوجي.<ref>{{Cite journal|last=MacDougall-Shackleton|first=Scott A.|date=2011-07-27|title=The levels of analysis revisited|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=366|issue=1574|pages=2076–2085|doi=10.1098/rstb.2010.0363|pmc=3130367|pmid=21690126}}</ref> مطالعي جو هڪ ٻيو علائقو جانورن جي معرفت آهي، جيڪو ليبارٽري تجربن کي احتياط سان ڪنٽرول ٿيل فيلڊ مطالعي کي جانورن جي ذهانت ۽ سکيا جي تحقيق ڪرڻ لاء استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite book|title=Cognition, Evolution and Behavior|author=Shettleworth, S.J.|publisher=Oxford Press|year=2010|edition=2nd|location=New York|citeseerx=10.1.1.843.596}}</ref> === حياتياتي جاگرافي === حياتياتي جاگرافي ڌرتيءَ تي جاندارن جي فضائي ورڇ جو مطالعو ڪري ٿو، <ref>{{cite book|title=Perspectives in Ethology|author-last=Wiley|author-first=R. Haven|publisher=Plenum|year=1981|isbn=978-1-4615-7577-1|editor1=P.P.G. Bateson|volume=4|pages=105–133|chapter=Social Structure and Individual Ontogenies: Problems of Description, Mechanism, and Evolution|doi=10.1007/978-1-4615-7575-7_5|access-date=21 December 2012|editor2=Peter H. Klopfer|chapter-url=http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608072253/http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-date=2013-06-08|url-status=deviated}}</ref> لڏپلاڻ، پليٽ ٽيڪٽونڪس، موسمياتي تبديلي ۽ ڪلاڊسٽڪس جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو مطالعي جو هڪ مربوط ميدان آهي، ارتقائي حياتيات، ٽيڪسونومي، ماحوليات، فزيڪل جاگرافي، ارضيات، پيليونٽولوجي ۽ موسمياتيات مان تصورات ۽ معلومات کي متحد ڪري ٿو.<ref name="Cox_et_al_20162">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|title=Biogeography:An Ecological and Evolutionary Approach|last1=Cox|first1=C. Barry|last2=Moore|first2=Peter D.|last3=Ladle|first3=Richard J.|publisher=Wiley|year=2016|isbn=9781118968581|location=Chichester, UK|page=xi|access-date=22 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073719/https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> مطالعي جي هن شعبي جي شروعات وڏي پيماني تي تصديق ٿيل آهي الفريڊ رسل والس، هڪ برطانوي بايولوجسٽ جنهن هن جو ڪجهه ڪم چارلس ڊارون سان گڏيل طور تي شايع ڪيو هو.<ref name="Browne2">{{cite book|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|last=Browne|first=Janet|publisher=Yale University Press|year=1983|isbn=978-0-300-02460-9|location=New Haven}}</ref> === ماليڪيولر حياتيات === [[File:Phylogenetic tree of dogs.png|thumb|upright=1.35|بگھڙن جي حوالي سان ستن ڪتن جي نسلن جو ڪليڊ نمائندگي. ]] ماليڪيولر حياتيات ([[Molecular biology]]) جانورن ۽ ٻوٽن جي عام جينياتي ۽ ترقي واري ميڪانيزم جو مطالعو ڪري ٿو، جينياتي وراثت جي ميکانيزم ۽ جين جي جوڙجڪ بابت سوالن جا جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. 1953 ۾، جيمس واٽسن ۽ فرانسس ڪريڪ ڊي اين اي جي ساخت ۽ ماليڪيول جي اندر ٿيندڙ رابطي کي بيان ڪيو ۽ هن اشاعت جمپ-شروع ڪيو ماليڪيولر بائيولاجي ۾ تحقيق ۽ موضوع ۾ دلچسپي وڌائي.<ref>{{Cite encyclopedia|last1=Tabery|first1=James|last2=Piotrowska|first2=Monika|last3=Darden|first3=Lindley|title=Molecular Biology (Fall 2019 Edition)|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=19 February 2005|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2020-04-19|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073728/https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته محقق ماليڪيولر حياتيات لاءِ مخصوص طريقن تي عمل ڪندا آهن، انهن کي جينياتي ۽ بايو ڪيمسٽري جي طريقن سان گڏ ڪرڻ عام آهي. ماليڪيولر بائلاجي جو گهڻو حصو مقداري آهي، ۽ تازو ئي ڪم جو هڪ اهم مقدار ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي ڪيو ويو آهي جهڙوڪ بايو انفارميٽڪس ۽ ڪمپيوٽيشنل بائلاجي. ماليڪيولر جينيات، جين جي جوڙجڪ ۽ ڪم جو مطالعو، سال 2000 جي شروعات کان وٺي ماليڪيولر بائلاجي جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان رهيو آهي. حياتيات جي ٻين شاخن کي ماليڪيول بائلاجي ذريعي ڄاڻايو ويو آهي، يا ته سڌو سنئون پنهنجي حق ۾ ماليڪيولن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪندي جيئن ته سيل جي حياتيات ۽ ترقياتي حياتيات ۾، يا اڻ سڌي طرح، جتي ماليڪيولر ٽيڪنڪ استعمال ٿينديون آهن آباديءَ يا نسلن جي تاريخي خاصيتن جو اندازو لڳائڻ لاءِ، جيئن ته ارتقائي حياتيات ۾ شعبا جهڙوڪ آبادي جينيات ۽ فائيولوجنيٽڪس. بائيو فزڪس ۾ ”زمين کان مٿي“، يا ماليڪيولر طور بائيو ماليڪيولس جو مطالعو ڪرڻ جي به هڪ ڊگهي روايت آهي.<ref name="Tian_20132">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542|title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications|date=2013|publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co.|isbn=9783642343032|editor=Tian, J.|page=542|access-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073745/https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> === توليد (ٻيهر پيدا ڪرڻ) === جانور عام طور تي جنسي پيداوار جي ذريعي ٻيهر پيدا ڪندا آهن، هڪ عمل جنهن ۾ نر ۽ مادي هيپلوڊ گيمٽ جو اتحاد شامل آهي، هر گيمٽ مييوسس ذريعي ٺاهيل آهي. عام طور تي، جدا جدا فردن پاران پيدا ڪيل گيميٽس ڀاڻ جي عمل ذريعي متحد ٿي هڪ ڊبلوڊ زائگوٽ ٺاهي سگهن ٿا جيڪي پوءِ جينياتي طور تي منفرد انفرادي نسل ۾ ترقي ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي، ڪجهه جانور پڻ، متبادل پيدائش واري عمل جي طور تي، پارٿينوجني طور تي ٻيهر پيدا ڪرڻ لاء, قابل هوندا آهن. پارٿينوجنيسس نانگن ۽ ليزرڊز ۾ بيان ڪيو ويو آهي (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس اسڪواٽس ۾)، ايمفبيئنز ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس ان ايمفيبينز ۾) ۽ ٻين ڪيترن ئي قسمن ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس). عام طور تي، پارٿانوجينياتي طور تي نسل پرستي ڪندڙ جانورن ۾ مييوسس ساڳئي عمل سان ٿئي ٿو جيئن جنسي طور تي پيدا ٿيندڙ جانورن ۾، پر ڊپلوڊ زائگوٽ نيوڪليس مختلف فردن جي بجاءِ هڪ ئي فرد مان ٻن هيپلوڊ جينوم جي اتحاد سان پيدا ٿئي ٿو. ==پڻ ڏسو== * جانورن جي سائنس، پالتو جانورن جي حياتيات * Astrobiology * شعوري زولوجي * ارتقائي حياتيات * زولوجسٽ جي فهرست * زولوجي جو خاڪو * Palaeontology * زولوجي جو ٽائيم لائن ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [http://www.gutenberg.org/browse/loccs/ql Books on Zoology] at [[Project Gutenberg]] * ''[http://digitalcommons.unl.edu/onlinedictinvertzoology/ Online Dictionary of Invertebrate Zoology]'' {{Zoology}} {{Animalia}} {{Branches of biology}} {{Biology nav}} {{Zoos}} {{Portal bar|Animals|Biology|Palaeontology}} {{Authority control}} [[Category:Zoology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] [[زمرو:حيوانيات]] fgc727i4vt3m5p2soa0nfvcxgkouaen 391594 391593 2026-07-05T23:09:28Z Intisar Ali 8681 391594 wikitext text/x-wiki [[File:Drosophila-melanogaster-Nauener-Stadtwald-03-VII-2007-12.jpg|250px|thumb|عام مک (Drosophila melanogaster)، عام طور تي هڪ ماڊل آرگنزم طور استعمال ڪيو ويندو آهي.]] '''حيوانيات''' (Zoology) جانورن جو سائنسي مطالعو آهي يعني اها سائنس جنهن ۾ جانورن جو اڀياس ڪيو وڃي. هن جي مطالعي ۾ سڀني جانورن جي نسلون، ٻنهي ناپيد ۽ موجود، جي جوڙجڪ، ايمبريولوجي، ٽيڪسونومي، عادتون ۽ تقسيم ۽ ڪيئن اهي انهن جي ماحولياتي نظام سان لهه وچڙ ڪن ٿا، شامل آهن. حيوانيات حياتيات جي بنيادي شاخن مان هڪ آهي. ھیي اصطلاح قديم يوناني لفظن "ζῷον" (زائیوس: جانور) ۽ "λόγος" (لوگوس: علم، مطالعو) مان نڪتل آهي. اها [[حياتيات]] جي ٻن بنيادي شاخن [[نباتيات|نباتاتيات]] ۽ حيوانيات مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ انسان هميشه پنهنجي آس پاس جي جانورن جي قدرتي تاريخ ۾ دلچسپي ورتي آهي، ۽ هن علم کي استعمال ڪندي ڪجهه خاص نسلن کي پالڻ لاءِ استعمال ڪيو، پر حیوانیات جو باضابطه مطالعو چئي سگهجي ٿو ته ارسطو کان شروع ٿيو هو. هن جانورن کي جاندارن جي طور تي ڏٺو، انهن جي ساخت ۽ ترقي جو اڀياس ڪيو ۽ انهن جي ماحول ۽ انهن جي حصن جي ڪم کي انهن جي موافقت تي غور ڪيو. جديد حیوانیات جي شروعات ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪارل لينيئس، انتوني وان ليوين هوڪ، رابرٽ هوڪ، چارلس ڊارون، گريگور مينڊل ۽ ٻيا ڪيترائي شامل هئا. جانورن جو مطالعو گهڻو ڪري فارم شڪلن ۽ افعال، موافقت، گروپن جي وچ ۾ لاڳاپن، رويي ۽ ماحوليات سان معاملو ڪرڻ لاء ترقي ڪئي آهي. حيوانيات کي تيزيءَ سان مختلف شعبن، جهڙوڪ ٽيڪسونامي، فزيالوجي، حياتياتي ڪيميا ۽ ارتقا ۾ ورهايو ويو آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪريڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي جي ساخت جي دريافت سان، ماليڪيولر بائيولاجي جو شعبو کوليو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خلیي (cell) جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينيات ۾ ترقي ڪئي وئي. ==تاريخ== [[File:Gessner Conrad 1516-1565.jpg|thumb|left|<small>ڪانراڊ گيسنر (1516ع-1565ع). هن جي هسٽوريا اينيمليم (Historiae animalium) کي جديد حیوانیات جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.</small>]] حیوانیات جي تاريخ قديم کان جديد دور تائين جانورن جي ڪنگڊم جي مطالعي کي ڳولي ٿو. پراگيتانگ ماڻهن کي پنهنجي ماحول ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جو مطالعو ڪرڻ جي ضرورت هئي ته جيئن انهن جي استحصال ڪري ۽ زندهه رهي. 15,000 سال پراڻي فرانس ۾ غار جي نقاشي ۽ مجسما بائيسن، گھوڙا ۽ هرن کي احتياط سان پيش ڪيل تفصيل سان ڏيکارين ٿا. دنيا جي ٻين حصن مان گهڻو ڪري جانورن جو شڪار کاڌو ۽ وحشي جانور ساڳيون تصويرون ظاهر ڪيون ويون آهن.<ref name="Fellowes20202">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|title=30-Second Zoology: The 50 most fundamental categories and concepts from the study of animal life|author=Mark Fellowes|publisher=Ivy Press|year=2020|isbn=978-0-7112-5465-7|access-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073743/https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> نیولٿڪ انقلاب، جيڪو جانورن جي پالڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، سڄي قديم دور ۾ جاري رهيو. جهنگلي جيوت جي قديم علم کي ويجھي اوڀر، ميسوپوٽيميا ۽ مصر ۾ جهنگلي ۽ گهريلو جانورن جي حقيقي تصويرن سان واضع ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ پالڻ جا طريقا ۽ ٽيڪنڪ، شڪار ۽ مڇي مارڻ شامل آهن. لکڻ جي ايجاد مصري ھائروگلائفڪس ۾ جانورن جي موجودگي جي زولوجي ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|title=Egyptian Hieroglyphic Dictionary: Introduction|author=[[E. A. Wallis Budge]]|year=1920|publisher=John Murray|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721132433/https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|archive-date=2021-07-21|accessdate=10 June 2021|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ حیوانیات جو تصور هڪ واحد مربوط فيلڊ جي طور تي گهڻو پوءِ پيدا ٿيو، پر زولاجيڪل سائنسز قدرتي تاريخ مان اڀري آڳاٽي گريڪو۔رومن دنيا ۾ ارسطو ۽ گيلن جي حياتياتي ڪمن تائين پهچن ٿيون. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ارسطو جانورن کي جاندارن جي حيثيت ۾ ڏٺو، انهن جي ساخت، ترقي ۽ اهم واقعن جو مطالعو ڪيو. هن انهن کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: رت سان گڏ جانور، ورٽيبرٽس ۽ رت کان سواءِ جانور، انورٽيبرٽس. هن ليسبوس تي ٻه سال گذاريا ۽ جانورن ۽ ٻوٽن جو مشاهدو بيان ڪيو، مختلف جاندارن جي موافقت ۽ انهن جي حصن جي ڪم تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|title-link=Aristotle's Lagoon|last=Leroi|first=Armand Marie|date=2015|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4088-3622-4|pages=135–136|author-link=Armand Marie Leroi}}</ref> چار سؤ سالن کان پوءِ رومي طبيب گيلن جانورن جي اناٽومي ۽ مختلف حصن جي ڪم جو مطالعو ڪرڻ لاءِ جانورن کي جدا ڪيو، ڇاڪاڻ ته ان وقت انساني لاشن کي ڌار ڪرڻ تي پابندي هئي. ان جي نتيجي ۾ هن جا ڪجهه نتيجا غلط ثابت ٿيا، پر ڪيترين ئي صدين تائين هن جي ڪنهن به نظريي کي چيلينج ڪرڻ غير شرعي سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري اناتومي جي مطالعي کي روڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=|title=Medecine's 10 Greatest Discoveries|last1=Friedman|first1=Meyer|last2=Friedland|first2=Gerald W.|publisher=Yale University Press|year=1998|isbn=0-300-07598-7|page=2}}</ref> پوئين ڪلاسيڪل دور ۾، وچ اوڀر جي سائنس ۽ طب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته هئي، جنهن ۾ قديم يونان، روم، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي تصورن سان گڏوگڏ ايوورڊا جي قديم هندستاني روايت کي به شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيتريون ئي واڌايون ۽ جدتون ڪيون ويون.<ref>{{cite journal|last=Bayrakdar|first=Mehmet|year=1986|title=Al-Jahiz and the rise of biological evolution|journal=Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi|publisher=[[Ankara University]]|volume=27|issue=1|pages=307–315|doi=10.1501/Ilhfak_0000000674|doi-access=free}}</ref> 13ھین صدي عيسويء ۾، البرٽس مئگنس ارسطو جي سڀني ڪمن جا تبصرا ۽ پيرافراس تيار ڪيا؛ هن جي ڪتابن جهڙوڪ نباتات، حيوانات ۽ معدنيات جي عنوانن تي قديم ذريعن کان معلومات شامل هئي، پر هن جي پنهنجي تحقيقات جا نتيجا پڻ شامل هئا. هن جو عام رويو حيرت انگيز طور تي جديد هو ۽ هن لکيو ته، ”ڇاڪاڻ ته قدرتي سائنس جو اهو ڪم آهي نه رڳو ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ جيڪو اسان کي ٻڌايو وڃي پر قدرتي شين جي سببن جي جاچ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/308059821ALBERTUSMAGNUSTheBookOfMinerals|title=Book of Minerals|last=Wyckoff|first=Dorothy|publisher=Clarendon Press|year=1967|location=Oxford|pages=Preface}}</ref> هڪ ابتدائي علمبردار ڪانراڊ گيسنر هو، جنهن جي 4,500 صفحن تي مشتمل جانورن جو يادگار انسائيڪلوپيڊيا، هسٽوريا اينيمليم، چار جلدن ۾ 1551ع ء 1558ع درمیان شايع ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.strangescience.net/gesner.htm|title=Conrad Gesner|last1=Scott|first1=Michon|date=26 March 2017|website=Strange Science: The rocky road to modern paleontology and biology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616080201/https://www.strangescience.net/gesner.htm|archive-date=2021-06-16|access-date=27 September 2017|url-status=live}}</ref> يورپ ۾، گيلن جو اناتومي تي ڪم 16ھین صدي عيسويء تائين وڏي حد تائين بي مثال ۽ غير چيلنج رهيو.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532|title=Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences|author1=Agutter, Paul S.|author2=Wheatley, Denys N.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1-4020-8865-0|page=[https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532/page/n56 43]}}</ref> <ref>{{cite book|title=On Animals: A Medieval Summa Zoologica|author=Saint Albertus Magnus|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1999|isbn=0-8018-4823-7}}</ref>ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾، يورپ ۾ تجزياتي دلچسپي ۽ ڪيترن ئي ناول جاندارن جي دريافت جي ذريعي، زولوجڪ سوچ ۾ انقلاب آيو. هن تحريڪ ۾ نمايان هئا اينڊرياس ويساليئس ۽ وليم هاروي، جن طبعيات ۾ تجربا ۽ محتاط مشاهدو ڪيو ۽ فطرت جا ماهر جيئن ته ڪارل لينيئس، جين بيپٽيسٽ لامارڪ، ۽ بوفون جن زندگيءَ جي تنوع ۽ فوسل رڪارڊ کي درجي بندي ڪرڻ شروع ڪيو، گڏوگڏ جاندارن جي ترقي ۽ رويي جو مطالعو. انتونی وان ليوين هوڪ خوردبيني ۾ اڳڀرو ڪم ڪيو ۽ سيل جي نظريي جي بنياد تي، مائڪروآرگنزم جي اڳوڻي نامعلوم دنيا کي ظاهر ڪيو.<ref>{{cite book|title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded|author=Magner, Lois N.|publisher=CRC Press|year=2002|isbn=0-8247-0824-5|pages=133–144}}</ref> وان ليوين هوڪ جي مشاهدي جي تصديق ڪئي وئي؛ سڀئي جاندار هڪ يا وڌيڪ سيلن مان ٺهيل هئا ۽ خود بخود پيدا نه ٿي سگهيا. رابرٽ هوڪ سيل جي نظريي زندگيءَ جي بنيادي بنيادن تي هڪ نئون نقشو پيش ڪيو.<ref>{{cite book|title=Genesis: The Evolution of Biology|author=Jan Sapp|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-515619-6|chapter=Chapter 7|chapter-url=https://archive.org/details/genesisevolution00sapp}}</ref> 18هين، 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ اڳي ئي فطرت پرستن جي دائري ۾ رهي، زولوجي هڪ وڌندڙ پروفيشنل سائنسي نظم بڻجي ويو. ايڪسپلورر-نيچرلسٽ جهڙوڪ اليگزينڊر وون همبولٽ جاندارن ۽ انهن جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي تحقيق ڪئي، ۽ طريقن سان اهو تعلق جغرافيائي تي منحصر آهي، جيوگرافي، ماحوليات ۽ اخلاقيات جو بنياد رکي ٿو. فطرت پرستن ضروريات کي رد ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ختم ٿيڻ جي اهميت ۽ نسلن جي تبديليءَ تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=Biology in the Nineteenth Century|author=William Coleman|publisher=Cambridge University Press|year=1978|isbn=0-521-29293-X|chapter=Chapter 2}}</ref> اهي ترقيون، ۽ گڏوگڏ ايمبريولوجي ۽ پيليٽولوجي جا نتيجا، سال 1859ع ۾ چارلس ڊارون جي نظريي جي ارتقا ۾ قدرتي چونڊ جي ذريعي گڏ ڪيا ويا؛ ان ۾ ڊارون نامياتي ارتقا جي نظريي کي نئين بنياد تي رکيو، ان عمل جي وضاحت ڪندي جن جي ذريعي اهو ٿي سگهي ٿو، ۽ مشاهداتي ثبوت مهيا ڪري ٿو ته هن ائين ڪيو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17|title=Why Evolution is True|author=Coyne, Jerry A.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-923084-6|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17]}}</ref> ڊارون جي نظريي کي سائنسي برادريءَ تيزي سان قبول ڪيو ويو ۽ جلد ئي حياتيات جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ سائنس جو مرڪزي محور بڻجي ويو. جديد جينياتيات جو بنياد 1865ع ۾ مٽر تي گريگور مينڊل جي ڪم سان شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان وقت سندس ڪم جي اهميت جو احساس نه ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni|title=The Monk in the Garden : The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Modern Genetics|last=Henig|first=Robin Marantz|publisher=Houghton Mifflin|year=2009|isbn=978-0-395-97765-1}}</ref> ڊارون مورفولوجي ۽ فزيالوجي کي هڪ نئين هدايت ڏني، انهن کي هڪ عام حياتياتي نظريي ۾ متحد ڪندي: نامياتي ارتقاء جو نظريو. نتيجو اهو هو ته جانورن جي درجه بندي کي نسلي بنيادن تي بحال ڪيو ويو، جانورن جي ترقي جي تازي تحقيق، ۽ انهن جي جينياتي رشتن کي طئي ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششون. 19 صدي جي آخر ۾ خود بخود نسل جي زوال ۽ بيماري جي جراثيم جي نظريي جو عروج ڏٺو، جيتوڻيڪ وراثت جو ميڪانيزم هڪ راز رهيو. 20 صدي جي شروعات ۾، مينڊل جي ڪم جي ٻيهر دريافت جينياتيات جي تيزيء سان ترقي ڪئي.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28|title=Science and Creationism: a view from the National Academy of Sciences|publisher=The National Academy of Sciences|year=1999|isbn=-0-309-06406-6|edition=Second|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28 28]|chapter=Appendix: Frequently Asked Questions|format=php|ref=NAS|access-date=September 24, 2009|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6024&page=27#p200064869970027001}}</ref> سيل جي حياتيات ۾ تحقيق ٻين شعبن، جهڙوڪ جينيات، بايو ڪيمسٽري، طبي مائڪرو بائيولاجي، امونالوجي، ۽ سائٽو ڪيمسٽري سان ڳنڍيل آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪرڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي ماليڪيول جي ٻٽي هلڪي جوڙجڪ جي عزم سان، سالماتي حياتيات جو دائرو کوليو ويو، <ref>{{cite journal|vauthors=WATSON JD, CRICK FH|date=April 1953|title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid|url=|journal=Nature|volume=171|issue=4356|pages=737–8|doi=10.1038/171737a0|pmid=13054692}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ سيل جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينياتيات ۾ ترقي ٿي. سسٽماتياتيات جو مطالعو تبديل ٿي ويو جيئن ڊي اين اي جي ترتيب مختلف جاندارن جي وچ ۾ لاڳاپي جي درجي کي واضح ڪيو.<ref>{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|access-date=10 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|url-status=live}}</ref> ==دائرو== زولوجي سائنس جي شاخ آهي جيڪا جانورن سان لاڳاپيل آهي. هڪ نوع (species) کي جاندارن جي سڀ کان وڏي گروهه طور بيان ڪري سگهجي ٿو جنهن ۾ مناسب جنس جا ٻه فرد زرخيز اولاد پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اٽڪل 1.5 ملين جانورن جون نوعون بيان ڪيون ويون آهن ۽ اندازو لڳايو ويو آهي ته 8 ملين جانورن جون نوعون موجود هجن. ابتدائي ضرورت اها هئي ته جاندارن کي سڃاڻڻ ۽ انهن کي انهن جي خاصيتن، فرقن ۽ رشتن جي مطابق گروپ ڪيو وڃي ۽ اهو ئي ٽيڪنومسٽ جو شعبو آهي. اصل ۾ اهو سوچيو ويندو هو ته نسل بدلائي نه سگهيا آهن، پر ڊارون جي ارتقا جي نظريي جي اچڻ سان، ڪلاڊسٽڪس جو ميدان وجود ۾ آيو، جنهن ۾ مختلف گروهن يا ڪليڊس جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويو. سسٽماتڪس جاندار فارمن جي تنوع جو مطالعو آهي، هڪ گروهه جي ارتقائي تاريخ کي ان جي فائيولوجني طور سڃاتو وڃي ٿو، ۽ ڪليڊس جي وچ ۾ تعلق کي ڪليڊگرام ۾ ڊرائگرام طور ڏيکاري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ڪو ماڻهو جيڪو جانورن جو سائنسي مطالعو ڪيو هوندو تاريخي طور تي پاڻ کي زولوجسٽ جي طور تي بيان ڪيو هوندو، اهو اصطلاح انهن ماڻهن ڏانهن اشارو ڪيو ويو آهي جيڪي، ٻين سان گڏ پاڻ کي خاص طور تي فزيالوجسٽ، ارتقائي حياتيات، ماحوليات، فارماسولوجسٽ, اينڊوڪرينولاجسٽ يا پيرا سائيٽولاجسٽ جي طور تي بيان ڪن ٿا, انفرادي جانورن سان معاملو ڪندا آهن. == علم حیوانیات جون شاخون == [[File:Oslo Zoological Museum - IMG 9062.jpg|thumb|400px| [[اوسلو يونيورسٽي جو قدرتي تاريخ عجائب گهر|اوسلو يونيورسٽي جي قدرتي تاريخ عجائب گهر]] ۾ [[حيوانياتي نمونو|حيوانياتي نمونن]] جو هڪ مجموعو]] جيتوڻيڪ جانورن جي زندگيءَ جو مطالعو قديم آهي، پر ان جو سائنسي اوتار نسبتاً جديد آهي. اهو 19هين صدي جي شروعات ۾ [[فطري تاريخ|قدرتي تاريخ]] کان [[حياتيات]] ڏانهن منتقلي جو آئينو آهي. هنٽر ​​۽ ڪوويئر کان وٺي، تقابلي انسائيڪلوپيڊيا مطالعو مورفوگرافي، حيوانياتي تحقيق جي جديد علائقن کي شڪل ڏيڻ، اناٽومي، فزيالاجي، هسٽولاجي، [[ايمبريولاجي]]، ٽيراٽولوجي ۽ ايٿولوجي سان جڙيل آهي. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|title=zoology|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-13|language=en|archive-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913185844/https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|url-status=live}}</ref> جديد [[حيوانات|علم حیوانیات]] پهريون ڀيرو جرمن ۽ برطانوي يونيورسٽين ۾ پيدا ٿيو. برطانيه ۾، ٿامس هينري هڪسلي هڪ ممتاز شخصيت هو. هن جا خيال جانورن جي مورفولوجي تي مرڪوز هئا. ڪيترائي کيس 19 صديءَ جي پوئين اڌ جو سڀ کان وڏو تقابلي اناتومسٽ سمجهن ٿا. هنٽر ​​وانگر، هن جا ڪورس، صرف ليڪچرن جي اڳئين شڪل جي ابتڙ، ليڪچرن، عملي ڪلاسن ۽ ليبارٽري تي مشتمل هئا. === درجه بندي === علم حیوانیات ۾ [[درجابندي (حياتيات)|سائنسي درجه بندي]]، هڪ طريقو آهي جنهن جي ذريعي زولوجسٽ گروپ ۽ درجه بندي حياتياتي قسم، جهڙوڪ جينس يا نسلن جي مطابق ڪن ٿا. حياتياتي درجه بندي سائنسي درجي بندي جو هڪ روپ آهي. جديد حياتياتي درجه بندي جي جڙ [[ڪارل لينئي]] جي ڪم ۾ آهي، جنهن گڏيل جسماني خاصيتن جي مطابق نسلن کي گروپ ڪيو. انهن گروهن کي بعد ۾ نظر ثاني ڪئي وئي آهي ته جيئن ڊارونين جي اصولن جي گڏيل نسل سان مطابقت بهتر ٿي سگهي. ماليڪيولر فائلوجينيٽڪس (<small>phylogenetics</small>)، جيڪي ڊيٽا جي طور تي نيوڪليڪ ايسڊ جي ترتيب کي استعمال ڪري ٿي، ڪيترن ئي تازن ترميمن کي هلائي چڪي آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو جاري رهندو. حياتياتي درجي بندي جو تعلق حيوانياتي نظميات (<small>Zoological Systematics</small>) جي سائنس سان آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|access-date=12 April 2017|url-status=live}}</ref>[[File:Linnaeus - Regnum Animale (1735).png|thumb|[[ڪارل لينئي|لينئي]] جو جانورن جي ڪنگڊم جو ٽيبل سسٽما نيچرائي (''[[Systema Naturae]])'' جي پهرين ايڊيشن مان (1735)]] ڪيترائي سائنسدان هاڻي پنج ڪنگڊم واري نظام کي پراڻي سمجهن ٿا. جديد متبادل درجه بندي سسٽم عام طور تي ٽن ڊومين سسٽم سان شروع ٿئي ٿو: آرڪيا (اصل ۾ آرڪيبيڪيريا)؛ بيڪٽيريا (اصل ۾ Eubacteria)؛ يوڪريوٽا (جنهن ۾ پروٽسٽ، فنگس، ٻوٽا ۽ جانور شامل آهن).<ref name="domain2">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> اهي ڊومين ظاهر ڪن ٿا ته سيلن ۾ نيوڪلي آهي يا نه، ان سان گڏوگڏ سيل جي خارجين جي ڪيميائي ساخت ۾ فرق کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="domain3">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> ان کان سواء، هر [[ڪنگڊم (حياتيات)|حياتي جي ڪنگڊم]] کي بار بار ٽوڙيو ويندو آهي، جيستائين هر [[نوع (حياتيات)|نوع]] (<small>species</small>) کي الڳ الڳ درجه بندي نه ڪيو وڃي. ترتيب هن طرح آهي: * [[ڊومين (حياتيات)|ڊومين]] * [[ڪنگڊم (حياتيات)|ڪنگڊم]] * [[فائلم]] * [[درجو (حياتيات)|ڪلاس]] * [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] * [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] * [[نسل (حياتيات)|نسل]] ۽ * [[نوع (حياتيات)|نوع]] * هڪ جاندار جو سائنسي نالو ان جي نسل ۽ نوع مان پيدا ٿئي ٿو. مثال طور، انسان کي <small>'''هوموسيپيئن'''</small> (<small>Homo</small> <small>sapiens</small>) جي طور تي درج ڪيو ويو آهي. هومو نسل آهي ۽ سيپئن (<small>sapiens</small>) جي مخصوص نوع (species)، انهن ٻنهي جي گڏيل نسلن جو نالو ٺاهي ٿو. جڏهن ڪنهن جاندار جو لکيو ويندو آهي، ته اهو مناسب آهي ته نسل ۾ پهرئين اکر کي ڪيپيٽلائيز ڪيو وڃي ۽ سڀني مخصوص اکر کي ننڍن اکرن ۾ رکجي. اضافي طور تي، سڄي اصطلاح ٽيڊي (<small>italicized</small>) يا هيٺيان لڪير (<small>underlined</small>) ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198|title=Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation|author=Heather Silyn-Roberts|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2000|isbn=0-7506-4636-5|location=Oxford|page=198|access-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073723/https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198#v=snippet&q=species%20epithet%20capitalize&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> غالب درجه بندي نظام کي لينئي جي درجي بندي (<small>Linnaean</small> <small>taxonomy</small>) سڏيو ويندو آهي. ان ۾ رينڪ ۽ ٻن درجي وارو نالو ڏيڻ (<small>binomial nomenclature</small>) شامل آهن. حيوانياتي جاندارن جي درجه بندي (<small>taxonomy</small>) ۽ نالو جو انتظام بين الاقوامي حياتياتي نالا ڏيڻ جي ڪوڊ <small>(International Code of Zoological Nomenclature)</small> طرفان ڪيو ويندو آهي. هڪ ضم ڪرڻ وارو مسودو، حياتياتي ڪوڊ، معياري نالو ڏيڻ جي هڪ ڪوشش ۾، سال 1997ع ۾ شايع ڪيو ويو، پر اڃا تائين رسمي طور تي منظور نا ڪيو ويو آهي. <ref>{{cite conference|title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century?|book-title=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century|author=John McNeill|date=4 November 1996}}</ref> ===فقاري ۽ غير فقاري جانور=== فقاري جانورن جي حيوانيات (<small>Vertebrate zoology</small>) حيوانيات جو هڪ نظم آهي، جيڪو [[ڪرنگهي وارا جانور|فقاري جانورن]]، يعني اهي جانور، جن جي پٺ جي هڏي آهي، جهڙوڪ [[مڇي]]، [[جل ٿيليا|ايمفيبين]]، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريپٽائل]]، [[پکي]] ۽ [[مماليا]] جي مطالعي تي مشتمل آهي. مختلف تيڪنڪ طور تي مبني شعبن يعني ممالوجي، حياتياتي انسائيڪلوپيڊيا، هرپيٽالوجي، طيوريات ۽ اڪٿايولوجي انواع جي سڃاڻپ ۽ درجه بندي ڪرڻ ۽ انهن گروهن لاءِ مخصوص ساختن ۽ ميکانيزم جو مطالعو ڪرڻ چاهيندا آهن، جڏهن ته ٻين جانورن جي بادشاهت جو معاملو [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير فقاري جانورن]] جي زولوجي طرفان ڪيو ويندو آهي، جانورن جو هڪ وسيع ۽ تمام متنوع گروهه جنهن ۾ [[اسپنج|اسفنج]]، [[ڪئنوڊرمز|ايڪينوڊرمس]]، ٽيونڪيٽس، [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻيا ڪيترائي [[فائلم|فائلا]] شامل آهن، پر هڪ گهرڙي وارا جاندار يا [[پروٽسٽ]] عام طور تي شامل نه هوندا آهن.<ref name="Ruppert" /> === ساختي حياتيات === ساختي حياتيات جيو گھرڙي جي ساخت ۽ جسماني خصوصيتن، بشمول انهن جي رويي، رابطي ۽ ماحول جو مطالعو ڪري ٿو. اهو ٻنهي خوردبيني ۽ ماليڪيولر سطحن تي ڪيو ويندو آهي هڪل خليجي جاندارن لاءِ جيئن ته بيڪٽيريا ۽ گڏوگڏ ملٽي سيلولر جاندارن جهڙوڪ انسانن ۾ خاص سيلز. سيلز جي جوڙجڪ ۽ ڪم کي سمجھڻ سڀني حياتياتي سائنسن لاء بنيادي آھي. سيل جي قسمن جي وچ ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق خاص طور تي سالماتي حياتيات سان لاڳاپيل آهن. اناتومي ميڪروسڪوپڪ ڍانچي جهڙوڪ عضون ۽ عضوي سسٽم جي شڪلن کي سمجهي ٿو.<ref>{{cite book|url=http://www.bartleby.com/107/1.html|title=Anatomy of the Human Body|author=Henry Gray|publisher=Lea & Febiger|year=1918|access-date=2011-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316005206/http://www.bartleby.com/107/1.html|archive-date=2007-03-16|url-status=live}}</ref> اهو ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته ڪيئن عضون ۽ عضون جا نظام گڏجي ڪم ڪن ٿا انسانن ۽ ٻين جانورن جي جسمن ۾، ان کان علاوه اهي ڪيئن آزاديءَ سان ڪم ڪن ٿا. اناتومي ۽ سيل جي حياتيات ٻه اڀياس آهن جيڪي ويجهي سان لاڳاپيل آهن، ۽ "ساخت جي" مطالعي جي تحت درجه بندي ڪري سگهجي ٿو. تقابلي اناتومي مختلف گروهن جي اناتومي ۾ هڪجهڙائي ۽ اختلافن جو مطالعو آهي. اهو ارتقائي حياتيات ۽ phylogeny (ذات جي ارتقا) سان ويجهي سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal|author1=Gaucher, E.A.|author2=Kratzer, J.T.|author3=Randall, R.N.|date=January 2010|title=Deep phylogeny—how a tree can help characterize early life on Earth|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=2|issue=1|pages=a002238|doi=10.1101/cshperspect.a002238|pmc=2827910|pmid=20182607}}</ref> === فزيالوجي === [[File:Dog anatomy anterior view.jpg|thumb|هينڊبچ ڊر اناٽامي ڊر ٽيريفرڪُنسٽلر کان جانورن جي جسماني (anatomical) نقاشي (engraving) ]] جسمانيات (Physiology) جاندارن جي ميخانياتي، جسماني ۽ بايو ڪيميڪل عملن جو مطالعو ڪندي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته سڀئي اڏاوتون مجموعي طور تي ڪيئن ڪم ڪن ٿيون. "ڪم ڪرن وارو ڍانچو" حياتيات جو مرڪزي موضوع آهي. فزيالوجي روايتي طور تي ٻوٽن جي فزيالوجي ۽ جانورن جي فزيالوجي ۾ ورهايل آهن، پر فزيالوجي جا ڪجهه اصول آفاقي آهن، ڪنهن به خاص عضوي جو مطالعو نه ڪيو وڃي. مثال طور، خمير جي خاني جي فزيالوجي جي باري ۾ جيڪي ڄاڻايو ويو آهي اهو پڻ انساني سيلن تي لاڳو ٿي سگهي ٿو. جانورن جي فزيالوجي جو ميدان انساني فزيالوجي جي اوزارن ۽ طريقن کي غير انساني نسلن تائين وڌائي ٿو. فزيالوجي ڪيئن، اعصاب، مدافعتي، اندروني، تنفس ۽ گردش جا سسٽم ڪم ڪن ٿا جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|title=What is physiology? — Faculty of Biology|date=16 February 2016|website=biology.cam.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|archive-date=2018-07-07|access-date=19 June 2021|url-status=live}}</ref> === ترقياتي حياتيات === ترقياتي حياتيات عملن جو مطالعو آهي جنهن جي ذريعي جانور ۽ ٻوٽا ٻيهر پيدا ۽ وڌندا آهن. جنين جي ترقي، سيلولر فرق، ٻيهر پيدا ڪرڻ، غير جنسي ۽ جنسي پيداوار، ميٽامورفوسس ۽ بالغن جي عضو ۾ اسٽيم سيلز جي ترقي ۽ فرق هن نظم ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|title=Developmental biology|date=14 February 2020|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430230644/https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|archive-date=2021-04-30|accessdate=20 June 2021|url-status=live}}</ref> آرٽيڪلز ۾ ٻنهي جانورن ۽ ٻوٽن جي ترقيءَ, ارتقا، آبادي جينيات، وراثت، جينياتي تبديلي، مينڊيلين وراثت ۽ پيدائش تي وڌيڪ غور ڪيو ويو آهي. === ارتقائي حياتيات === ارتقائي حياتيات (Evolutionary Biology) حياتيات جو هڪ ذيلي ميدان آهي، جيڪو ارتقائي عملن جو مطالعو ڪري ٿو (قدرتي چونڊ، عام نسل، تخصيص) جنهن ڌرتيءَ تي زندگيءَ جي تنوع پيدا ڪئي. ارتقائي تحقيق جو تعلق نسلن جي اصليت ۽ نزول سان آهي، ان سان گڏوگڏ وقت جي حوالي سان انهن جي تبديلي، ۽ ڪيترن ئي ٽيڪنيڪي طور تي مبني شعبن جا سائنسدان شامل آهن. مثال طور، ان ۾ عام طور تي سائنسدان شامل آهن جن کي خاص جاندارن جهڙوڪ مئمالوجي، اورنيٿولوجي، هرپيٽولوجي يا اينٽومولوجي ۾ خاص تربيت حاصل آهي، پر انهن جاندارن کي سسٽم طور استعمال ڪن ٿا ته جيئن ارتقا بابت عام سوالن جا جواب ڏين.<ref>Gilbert, Scott F.; Barresi, Michael J.F. (2016) "Developmental Biology" Sinauer Associates, inc.(11th ed.) pp. 785–810. {{ISBN|9781605354705}}</ref> ارتقائي حياتيات جزوي طور تي پيلينٽالوجي تي مبني آهي، جيڪا ارتقا جي موڊ ۽ رفتار بابت سوالن جا جواب ڏيڻ لاءِ فوسل رڪارڊ استعمال ڪري ٿي<ref name="Jablonski2">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> ۽ جزوي طور تي علائقن ۾ ٿيندڙ ترقيات جهڙوڪ آبادي جي جينيات ۽ ارتقائي نظريي تي مبني آهي.<ref name="Jablonski3">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> 20 صدي جي آخر ۾ ڊي اين اي فنگر پرنٽنگ ٽيڪنڪ جي ترقي کان پوء، زولوجي ۾ انهن ٽيڪنالاجي جي استعمال جانورن جي آبادي جي سمجھ کي وڌايو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Chambers|first1=Geoffrey K.|last2=Curtis|first2=Caitlin|last3=Millar|first3=Craig D.|last4=Huynen|first4=Leon|last5=Lambert|first5=David M.|date=2014-02-03|title=DNA fingerprinting in zoology: past, present, future|journal=Investigative Genetics|volume=5|issue=1|at=3|doi=10.1186/2041-2223-5-3|issn=2041-2223|pmc=3909909|pmid=24490906|doi-access=free}}</ref> 1980ع جي ڏهاڪي ۾، ترقياتي حياتيات ارتقائي حياتيات ۾ ٻيهر داخل ٿي، ان جي ابتدائي خارج ٿيڻ کان پوءِ جديد ترڪيب کان ارتقائي ترقياتي حياتيات جي مطالعي ذريعي. لاڳاپيل شعبا، فيلوجنيٽڪس، سسٽماتڪس ۽ ٽيڪسونومي اڪثر ڪري ارتقائي حياتيات جو حصو سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|title=Unifying Biology: The Evolutionary Synthesis and Evolutionary Biology|author=Vassiliki Betty Smocovitis|publisher=Princeton University Press|year=1996|isbn=978-0-691-03343-3}}</ref> === ايٿولوجي === [[File:Larus Dominicanus with young.jpg|right|thumb|ڪيلپ سمنڊي بگلا ([[Kelp gull]]) ڪڪڙ ماءُ جي چونچ تي ڳاڙهي جاءِ تي پکڙجي ٿو ته جيئن ريگريٽنگ (regurgitating) ريفلڪس کي متحرڪ ڪري.]] ايٿولوجي ([[Ethology]]) قدرتي حالتن جي تحت جانورن جي رويي جو سائنسي ۽ مقصدي مطالعو آهي، <ref>{{cite dictionary|title=Definition of Ethology|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=30 October 2012|quote=2 : the scientific and objective study of animal behaviour especially under natural conditions|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425151624/http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|url-status=live}}</ref> جيئن رويي جي مخالفت، جيڪو ليبارٽري سيٽنگ ۾ رويي جي ردعمل جي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو. ايٿولوجسٽس خاص طور تي رويي جي ارتقاء ۽ قدرتي چونڊ جي نظريي جي لحاظ کان رويي جي سمجھڻ سان تعلق رکيا آهن. هڪ لحاظ کان، پهريون جديد اخلاقيات جو ماهر چارلس ڊارون هو، جنهن جي ڪتاب، انسان ۽ جانورن ۾ جذبات جو اظهار، مستقبل جي ڪيترن ئي اخلاقيات جي ماهرن کي متاثر ڪيو.<ref name="black2">{{Cite journal|author=Black, J.|date=Jun 2002|title=Darwin in the world of emotions|url=http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|format=Free full text|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=95|issue=6|pages=311–313|doi=10.1177/014107680209500617|issn=0141-0768|pmc=1279921|pmid=12042386|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|archive-date=2016-08-10|access-date=2011-01-01|url-status=live}}</ref> اخلاقيات جو هڪ ذيلي فيلڊ رويي جي ماحوليات آهي، جيڪو جانورن جي رويي جي حوالي سان نيڪولاس ٽينبرگن جي چئن سوالن جو جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو: رويي جي ويجهڙائي جا سبب ڇا آهن، حياتيات جي ترقي جي تاريخ، بقا جي قيمت ۽ رويي جي فائيولوجي.<ref>{{Cite journal|last=MacDougall-Shackleton|first=Scott A.|date=2011-07-27|title=The levels of analysis revisited|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=366|issue=1574|pages=2076–2085|doi=10.1098/rstb.2010.0363|pmc=3130367|pmid=21690126}}</ref> مطالعي جو هڪ ٻيو علائقو جانورن جي معرفت آهي، جيڪو ليبارٽري تجربن کي احتياط سان ڪنٽرول ٿيل فيلڊ مطالعي کي جانورن جي ذهانت ۽ سکيا جي تحقيق ڪرڻ لاء استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite book|title=Cognition, Evolution and Behavior|author=Shettleworth, S.J.|publisher=Oxford Press|year=2010|edition=2nd|location=New York|citeseerx=10.1.1.843.596}}</ref> === حياتياتي جاگرافي === حياتياتي جاگرافي ڌرتيءَ تي جاندارن جي فضائي ورڇ جو مطالعو ڪري ٿو، <ref>{{cite book|title=Perspectives in Ethology|author-last=Wiley|author-first=R. Haven|publisher=Plenum|year=1981|isbn=978-1-4615-7577-1|editor1=P.P.G. Bateson|volume=4|pages=105–133|chapter=Social Structure and Individual Ontogenies: Problems of Description, Mechanism, and Evolution|doi=10.1007/978-1-4615-7575-7_5|access-date=21 December 2012|editor2=Peter H. Klopfer|chapter-url=http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608072253/http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-date=2013-06-08|url-status=deviated}}</ref> لڏپلاڻ، پليٽ ٽيڪٽونڪس، موسمياتي تبديلي ۽ ڪلاڊسٽڪس جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو مطالعي جو هڪ مربوط ميدان آهي، ارتقائي حياتيات، ٽيڪسونومي، ماحوليات، فزيڪل جاگرافي، ارضيات، پيليونٽولوجي ۽ موسمياتيات مان تصورات ۽ معلومات کي متحد ڪري ٿو.<ref name="Cox_et_al_20162">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|title=Biogeography:An Ecological and Evolutionary Approach|last1=Cox|first1=C. Barry|last2=Moore|first2=Peter D.|last3=Ladle|first3=Richard J.|publisher=Wiley|year=2016|isbn=9781118968581|location=Chichester, UK|page=xi|access-date=22 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073719/https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> مطالعي جي هن شعبي جي شروعات وڏي پيماني تي تصديق ٿيل آهي الفريڊ رسل والس، هڪ برطانوي بايولوجسٽ جنهن هن جو ڪجهه ڪم چارلس ڊارون سان گڏيل طور تي شايع ڪيو هو.<ref name="Browne2">{{cite book|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|last=Browne|first=Janet|publisher=Yale University Press|year=1983|isbn=978-0-300-02460-9|location=New Haven}}</ref> === ماليڪيولر حياتيات === [[File:Phylogenetic tree of dogs.png|thumb|upright=1.35|بگھڙن جي حوالي سان ستن ڪتن جي نسلن جو ڪليڊ نمائندگي. ]] ماليڪيولر حياتيات ([[Molecular biology]]) جانورن ۽ ٻوٽن جي عام جينياتي ۽ ترقي واري ميڪانيزم جو مطالعو ڪري ٿو، جينياتي وراثت جي ميکانيزم ۽ جين جي جوڙجڪ بابت سوالن جا جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. 1953 ۾، جيمس واٽسن ۽ فرانسس ڪريڪ ڊي اين اي جي ساخت ۽ ماليڪيول جي اندر ٿيندڙ رابطي کي بيان ڪيو ۽ هن اشاعت جمپ-شروع ڪيو ماليڪيولر بائيولاجي ۾ تحقيق ۽ موضوع ۾ دلچسپي وڌائي.<ref>{{Cite encyclopedia|last1=Tabery|first1=James|last2=Piotrowska|first2=Monika|last3=Darden|first3=Lindley|title=Molecular Biology (Fall 2019 Edition)|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=19 February 2005|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2020-04-19|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073728/https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته محقق ماليڪيولر حياتيات لاءِ مخصوص طريقن تي عمل ڪندا آهن، انهن کي جينياتي ۽ بايو ڪيمسٽري جي طريقن سان گڏ ڪرڻ عام آهي. ماليڪيولر بائلاجي جو گهڻو حصو مقداري آهي، ۽ تازو ئي ڪم جو هڪ اهم مقدار ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي ڪيو ويو آهي جهڙوڪ بايو انفارميٽڪس ۽ ڪمپيوٽيشنل بائلاجي. ماليڪيولر جينيات، جين جي جوڙجڪ ۽ ڪم جو مطالعو، سال 2000 جي شروعات کان وٺي ماليڪيولر بائلاجي جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان رهيو آهي. حياتيات جي ٻين شاخن کي ماليڪيول بائلاجي ذريعي ڄاڻايو ويو آهي، يا ته سڌو سنئون پنهنجي حق ۾ ماليڪيولن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪندي جيئن ته سيل جي حياتيات ۽ ترقياتي حياتيات ۾، يا اڻ سڌي طرح، جتي ماليڪيولر ٽيڪنڪ استعمال ٿينديون آهن آباديءَ يا نسلن جي تاريخي خاصيتن جو اندازو لڳائڻ لاءِ، جيئن ته ارتقائي حياتيات ۾ شعبا جهڙوڪ آبادي جينيات ۽ فائيولوجنيٽڪس. بائيو فزڪس ۾ ”زمين کان مٿي“، يا ماليڪيولر طور بائيو ماليڪيولس جو مطالعو ڪرڻ جي به هڪ ڊگهي روايت آهي.<ref name="Tian_20132">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542|title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications|date=2013|publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co.|isbn=9783642343032|editor=Tian, J.|page=542|access-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073745/https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> === توليد (ٻيهر پيدا ڪرڻ) === جانور عام طور تي جنسي پيداوار جي ذريعي ٻيهر پيدا ڪندا آهن، هڪ عمل جنهن ۾ نر ۽ مادي هيپلوڊ گيمٽ جو اتحاد شامل آهي، هر گيمٽ مييوسس ذريعي ٺاهيل آهي. عام طور تي، جدا جدا فردن پاران پيدا ڪيل گيميٽس ڀاڻ جي عمل ذريعي متحد ٿي هڪ ڊبلوڊ زائگوٽ ٺاهي سگهن ٿا جيڪي پوءِ جينياتي طور تي منفرد انفرادي نسل ۾ ترقي ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي، ڪجهه جانور پڻ، متبادل پيدائش واري عمل جي طور تي، پارٿينوجني طور تي ٻيهر پيدا ڪرڻ لاء, قابل هوندا آهن. پارٿينوجنيسس نانگن ۽ ليزرڊز ۾ بيان ڪيو ويو آهي (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس اسڪواٽس ۾)، ايمفبيئنز ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس ان ايمفيبينز ۾) ۽ ٻين ڪيترن ئي قسمن ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس). عام طور تي، پارٿانوجينياتي طور تي نسل پرستي ڪندڙ جانورن ۾ مييوسس ساڳئي عمل سان ٿئي ٿو جيئن جنسي طور تي پيدا ٿيندڙ جانورن ۾، پر ڊپلوڊ زائگوٽ نيوڪليس مختلف فردن جي بجاءِ هڪ ئي فرد مان ٻن هيپلوڊ جينوم جي اتحاد سان پيدا ٿئي ٿو. === حيواني ادراڪ === حيواني ادراڪ ۾ غير انساني جانورن جا ذهني عمل ۽ صلاحيتون شامل آهن، جن ۾ ادراڪ، سکيا، يادگيري، فيصلي سازي ۽ مسئلا حل ڪرڻ شامل آهن. هن شعبي ۾ ٿيل تحقيق مختلف نوعن ۾ حيرت انگيز ادراڪي صلاحيتن کي پڌرو ڪيو آهي، جن ۾ وڏن بن مانسن ۽ هاٿين ۾ ڏٺو ويندڙ اوزارن جو استعمال ۽ [[خود آگاهي|پنهنجي پاڻ کي سڃاڻڻ]]<ref>{{Cite journal |last1=Plotnik |first1=Joshua M. |last2=de Waal |first2=Frans B. M. |last3=Reiss |first3=Diana |date=2006-11-07 |title=Self-recognition in an Asian elephant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=45 |pages=17053–17057 |doi=10.1073/pnas.0608062103 |pmid=17075063 |doi-access=free |pmc=1636577}}</ref>، ڊولفنن جا پيچيدا رابطي جا نظام<ref>{{Cite web |title=What Laboratory Research has Told Us about Dolphin Cognition |url=https://www.researchgate.net/publication/228644936 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220508222305/https://www.researchgate.net/publication/228644936_What_Laboratory_Research_has_Told_Us_about_Dolphin_Cognition |archive-date=2022-05-08 |access-date=2025-07-22 |website=ResearchGate |language=en |url-status=live }}</ref> ۽ کاڌو لڪائي ذخيرو ڪندڙ پکين، جهڙوڪ [[ڪلارڪ جو نٽڪريڪر]]، جون [[مڪاني يادگيري|مڪاني يادگيري]] جون غير معمولي صلاحيتون شامل آهن. مطالعي مان ثابت ٿيو آهي ته ڪيترائي جانور شعور جون مختلف صورتون رکن ٿا، سبب ۽ نتيجي جي لاڳاپن کي سمجهي سگهن ٿا، روين جي ثقافتي منتقلي جو مظاهرو ڪن ٿا ۽ [[فوق ادراڪ]]—يعني پنهنجي سوچ بابت سوچڻ جي صلاحيت—جا ثبوت ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ انساني ادراڪ جي ڀيٽ ۾ حيواني شعور جي حد ۽ نوعيت بابت بحث جاري آهي، پر وڌندڙ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ادراڪي صلاحيتون انسانن ۽ ٻين نوعن جي وچ ۾ ڪنهن واضح ورهاست بدران هڪ [[تسلسل (ماپ)|تسلسل]] تي موجود آهن. جديد تحقيقي طريقا، جن ۾ [[عصبي تصويرڪاري]] ۽ احتياط سان ضابطي هيٺ ڪيل روياتي تجربا شامل آهن، مختلف نوعن پاران معلومات کي سمجهڻ ۽ پنهنجي ماحول ۾ راهه ڳولڻ بابت اسان جي سمجهه کي مسلسل وسيع ڪري رهيا آهن ۽ ذهانت ۽ شعور بابت روايتي [[انسان مرڪزيت|انسان مرڪزي]] نظرين کي چئلينج ڪري رهيا آهن. ==پڻ ڏسو== * جانورن جي سائنس، پالتو جانورن جي حياتيات * Astrobiology * شعوري زولوجي * ارتقائي حياتيات * زولوجسٽ جي فهرست * زولوجي جو خاڪو * Palaeontology * زولوجي جو ٽائيم لائن ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [http://www.gutenberg.org/browse/loccs/ql Books on Zoology] at [[Project Gutenberg]] * ''[http://digitalcommons.unl.edu/onlinedictinvertzoology/ Online Dictionary of Invertebrate Zoology]'' {{Zoology}} {{Animalia}} {{Branches of biology}} {{Biology nav}} {{Zoos}} {{Portal bar|Animals|Biology|Palaeontology}} {{Authority control}} [[Category:Zoology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] [[زمرو:حيوانيات]] qlel0kvyu1xm7r1d7n4ck5jo44n3fg2 0 79785 391491 376326 2026-07-05T18:45:33Z Intisar Ali 8681 391491 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] ssh9x3nu9u6sgklllacqqez3mltt1wq 0 81690 391452 306257 2026-07-05T14:25:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 391452 wikitext text/x-wiki {{Short description|Science regarding functions in organisms or living systems}} {{for|سائنسي جرنل|فزيالوجي (جرنل)}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|آئل پينٽنگ جن ۾ ڪلاوڊ برنارڊ، جديد فزيالوجي جو پي، کي شاگردن جي گڏ ڏيکاريو ويو آهي]] '''جسمانيات''' يا '''فزيالوجي''' <small>(Physiology)</small>، <ref name="OnlineEtDict2">{{OEtymD|physiology}}</ref> قديم يوناني لفظن؛ φύσις (فوسس يعني فطرت) ۽ -λογία (لوجيا يعني مطالعو) مان نڪتل، هڪ جاندار نظام ۾ افعال ۽ ميکانزم جو سائنسي مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|title=What is physiology?|date=16 February 2016|website=biology.cam.ac.uk|publisher=[[Cambridge University Press|University of Cambridge]], Faculty of Biology|language=en|access-date=2018-07-07}}</ref><ref name="Prosser2">{{cite book|title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology|last=Prosser|first=C. Ladd|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]-Liss|year=1991|isbn=978-0-471-85767-9|edition=4th|location=Hoboken, NJ|pages=1–12}}</ref> [[حياتيات|علم حياتيات]] جي هڪ ذيلي نظم جي طور تي، فزيالوجي، ڌيان ڏئي ٿي ته ڪيئن جاندار، عضون جا نظام، انفرادي عضوا، جيو گھرڙا ۽ سالما (<small>Biomolecules</small>) هڪ جاندار نظام ۾ ڪيميائي ۽ طبيعي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Guyton2">{{cite book|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|last1=Guyton|first1=Arthur|last2=Hall|first2=John|date=2011|publisher=[[Saunders (imprint)|Saunders]]/[[Elsevier]]|isbn=978-1-4160-4574-8|edition=12th|location=Philadelphia|page=3}}</ref> جاندارن جي قسمن جي مطابق، شعبي کي طبي فزيالاجي، جانورن جي فزيالوجي، ٻوٽن جي فزيالوجي، جيو گھرڙن جي فزيالوجي ۽ تقابلي فزيالوجي ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton3">{{cite book|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|last1=Guyton|first1=Arthur|last2=Hall|first2=John|date=2011|publisher=[[Saunders (imprint)|Saunders]]/[[Elsevier]]|isbn=978-1-4160-4574-8|edition=12th|location=Philadelphia|page=3}}</ref> فزيولوجيڪل ڪم جو مرڪز بائيوفزيڪل ۽ بائيوڪيميڪل پروسيس، هوميوسٽئٽڪ ڪنٽرول ميڪانزم ۽ جيو گھرڙن جي وچ ۾ رابطو آهي.<ref>{{cite book|title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function|last1=Widmaier|first1=Eric P.|last2=Raff|first2=Hershel|last3=Strang|first3=Kevin T.|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|year=2016|isbn=978-1-259-29409-9|location=New York, NY|pages=14–15}}</ref> فعلياتي حالت <small>(Physiological State)</small> عام ڪم جي حالت آهي. پيٿالاجيڪل حالت <small>(pathological state)،</small> ان جي ابتڙ، غير معمولي حالتن، بشمول انساني بيمارين ڏانهن اشارو ڪري ٿي. فزيالوجي يا دوائن ۾ [[نوبل انعام]] رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز طرفان، فزيالوجي ۾ طب جي شعبي سان لاڳاپيل غير معمولي سائنسي ڪاميابين لاءِ ڏنو ويندو آهي. == بنياد == == ذيلي شعبا == == تاريخ == == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] 0dm3cleolh10n7oppbm08dw5pwn7ndy 391454 391452 2026-07-05T14:31:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 391454 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} == بنياد == == ذيلي شعبا == == تاريخ == == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] bzqys2mw90l3sjwh4dig3tj1qck3cfm 391461 391454 2026-07-05T16:44:17Z Intisar Ali 8681 391461 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. == ذيلي شعبا == == تاريخ == == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] 3k3p7gn70uxde488t6eaqis2y0rbh50 391465 391461 2026-07-05T17:47:43Z Intisar Ali 8681 391465 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] pc0hk7997vwkbx5obf46a68huwg5sle 391466 391465 2026-07-05T17:49:27Z Intisar Ali 8681 391466 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] hb446fhb9z4wo82k1bbd0uy9zh08jy9 391467 391466 2026-07-05T17:50:05Z Intisar Ali 8681 391467 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> == قابل ذڪر فزيالوجسٽ == == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] sotb1ifuomphkpi3bjwix3y3qadx542 391469 391467 2026-07-05T17:52:05Z Intisar Ali 8681 391469 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. == پڻ ڏسو == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commonscatinline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – public information site sponsored by the [[American Physiological Society]] {{Authority control}} [[Category:Physiology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] gx2yrb8rizp3ess8kl2nmf7n9slrg47 391470 391469 2026-07-05T17:53:51Z Intisar Ali 8681 391470 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[مرضي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[جسمانياتي سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] 8265u5d484q49qo9ubq96vnca18k3h3 391597 391470 2026-07-06T04:53:54Z Intisar Ali 8681 391597 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[امراضي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[جسمانياتي سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] 864fd8oacof5gk2jomlwp45kuaxqh0m 391598 391597 2026-07-06T04:55:32Z Intisar Ali 8681 391598 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[مرضياتي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[جسمانياتي سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] dl83liy6gud343w5hitss6tlcows5wp 391641 391598 2026-07-06T10:10:50Z Intisar Ali 8681 391641 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[مرضياتي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] hmevktkkiazo0cb8jroruoskbduh9lb 391645 391641 2026-07-06T10:21:30Z Intisar Ali 8681 391645 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[حيات|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[مرضياتي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] ae8791ind9voxtbn530767mrl8ggk5x 391653 391645 2026-07-06T10:50:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 391653 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]] {{TopicTOC-Biology}} '''جسمانيات''' يا '''فزيولاجي''' [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛<ref name=OnlineEtDict>{{OEtymD|physiology}}</ref> ڪنهن [[زندگي|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}</ref><ref name=Prosser>{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}</ref> [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="Guyton" /> جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=14–15}}</ref> ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن. [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} ==بنياد== جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن: * [[تشريحيات]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن. * [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. * [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا. * [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا. * [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. ==ذيلي شعبا== جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات * [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات * جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]] * تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]]) ===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا=== ====گھرڙيائي جسمانيات==== {{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}} جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}} ===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا=== ====نباتاتي جسمانيات==== {{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}} نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}</ref> ====حيواني جسمانيات==== {{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}} ====انساني جسمانيات==== {{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}} انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي. اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.<ref name="Guyton"/> جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}</ref> جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.<ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}</ref> انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}</ref> ===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا=== ====تقابلي جسمانيات==== {{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}} [[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.<ref name="Garland">{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ===ڪلاسيڪي دور=== طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}</ref> مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،<ref>{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=53}}</ref> هندستان<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> جالينوس ({{circa|130}}–200&nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}</ref> جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.<ref name="britannica.com"/> جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}</ref> ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.<ref name="britannica.com"/> ===اوائلي جديد دور=== فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}</ref> جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}</ref> [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library}}</ref> 1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.<ref name="brain">{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}</ref> 1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}</ref> [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}</ref> [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> 1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.<ref name="physiologyinfo.org"/> اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.<ref>{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،<ref>{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}</ref> جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،<ref name=brain/> جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}</ref> ===پوئين جديد دور=== ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}</ref> 1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.<ref name="physiologyinfo.org"/> 1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.<ref name="physiologyinfo.org"/> تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟<ref>{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of "Physiology" to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler & Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}</ref> ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.<ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}</ref> ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}</ref> ==ناميارا جسمانياتدان== {{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}} ===جسمانيات ۾ عورتون=== شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref> 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}</ref> هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،<ref>{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}</ref> ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}</ref> عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}}) نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن: * [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}</ref> * [[گرٽي ڪوري]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}</ref> جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي. * [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}</ref> * [[گرٽروڊ ايليون]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}</ref> جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو. * [[لنڊا بي. بڪ]]،<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[فرانسواز باري-سينوسي]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}</ref> جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. * [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}</ref> جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]<ref>{{Cite web|title=Carol W. Greider &#124; Biography, Nobel Prize, & Facts &#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}</ref> ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{div col|colwidth=20em}} * [[جسمانيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي ڪيميا]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[گھرڙيائي بناوت]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ورزشي جسمانيات]] * [[مڇين جي جسمانيات]] * [[جيتن جي جسمانيات]] * [[انساني جسم]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ميٽابولوم]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[مرضياتي جسمانيات]] * [[دوا سازي]] * [[فزيوم]] * [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] * [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]] * [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|30em}} ==ڪتابيات== '''انساني جسمانيات''' * {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}} * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''حيواني جسمانيات''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''نباتاتي جسمانيات''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992. * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''فنگسي جسمانيات''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''پروٽسٽ جسمانيات''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''الجياتي جسمانيات''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''بيڪٽيريائي جسمانيات''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|جسمانيات}} * {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}} * {{Commons category-inline|Physiology}} * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:جسمانيات| ]] [[زمرو:حياتيات جون شاخون]] 4r1nc672zc0ua5z9v3xodxlxq22grty 0 81867 391560 319741 2026-07-05T22:12:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سالماتي حياتيات]] کي [[ماليڪيولي حياتيات]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 319741 wikitext text/x-wiki {{Short description|Branch of biology that studies biological systems at the molecular level}} '''سالماتي حياتيات''' (Molecular Biology) [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪي جيو گھرڙن جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ حياتياتي سرگرمين، جنهن ۾ بايوموليڪيولر سنٿيسس، ترميم، ميڪانيزم ۽ تعامل شامل آهن، جي ماليڪيولر بنيادن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref name="cell2">{{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ|title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|date=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-1-317-56375-4|pages=1–10|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal | vauthors = Gannon F | title = Molecular biology--what's in a name? | journal = EMBO Reports | volume = 3 | issue = 2 | pages = 101 | date = February 2002 | pmid = 11839687 | pmc = 1083977 | doi = 10.1093/embo-reports/kvf039 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature|url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology|access-date=2021-11-07|website=nature.com|language=en}}</ref> جيتوڻيڪ 18 صدي جي شروعات ۾ جاندارن ۾ سيلز ۽ ٻين خوردبيني ساخت جو مشاهدو ڪيو ويو هو، پر انهن جي رويي کي سنڀالڻ واري ميکانيزم ۽ تعامل جي تفصيلي ڄاڻ 20 صدي تائين ظاهر نه ٿي هئي، جڏهن فزڪس ۽ ڪيمسٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ڪافي ترقي ڪري چڪي هئي ته جيئن انهن جي سائنس جي سائنس ۾ استعمال جي اجازت ڏني وڃي. اصطلاح ’ماليڪيولر بائلاجي‘ پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز فزڪسسٽ وليم ايسٽبري استعمال ڪيو، جنهن ان کي بيان ڪيو هڪ اهڙي طريقي جي طور تي جنهن کي حياتياتي رجحان جي بنيادن تي ڌيان ڏيڻ تي ڌيان ڏنو ويو- يعني. حياتياتي ماليڪيولن جي جسماني ۽ ڪيميائي ساختن ۽ خاصيتن کي پڌرو ڪرڻ، گڏوگڏ ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن ۽ انهن ڳالهين کي ڪيئن بيان ڪري ٿو، نام نهاد ڪلاسيڪل حياتيات جي مشاهدن کي، جيڪو ان جي بدران وڏي پيماني تي ۽ تنظيم جي اعليٰ سطحن تي حياتياتي عملن جو مطالعو ڪري ٿو. 1953 ۾، فرانسس ڪريڪ، جيمس واٽسسن، روزلند فرينڪلن ۽ انهن جا ساٿي ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيوينڊش ليبارٽري ۾، ڊبل هيلڪس ماڊل کي بيان ڪرڻ وارا پهريان هئا ڊي آڪسائيريبونيوڪليڪ ايسڊ (ڊي اين اي) جي ڪيميائي ڍانچي لاءِ، جنهن کي اڪثر ڪري هڪ تاريخي واقعو سمجهيو ويندو آهي نوزائشي ميدان لاءِ ڇاڪاڻ ته اها اڳئين فيلڊ کي سمجهڻ لاءِ مهيا ڪئي وئي هئي. حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي جي طور تي نيوڪليڪ اسيد جو خيال. ھنن ھن ڍانچي کي فرينڪلن پاران ڪيل پوئين تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪيو، جيڪو کين ماريس ولڪنز ۽ ميڪس پيروتز پاران پھچايو ويو ھو. انهن جو ڪم، ٻين خوردبيني جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڪرڻ جو سبب بڻيو. Though cells and other microscopic structures had been observed in living organisms as early as the 18th century, a detailed understanding of the mechanisms and interactions governing their behavior did not emerge until the 20th century, when technologies used in physics and chemistry had advanced sufficiently to permit their application in the biological sciences. The term 'molecular biology' was first used in 1945 by the English physicist [[William Astbury]], who described it as an approach focused on discerning the underpinnings of biological phenomena—i.e. uncovering the physical and chemical structures and properties of biological molecules, as well as their interactions with other molecules and how these interactions explain observations of so-called classical biology, which instead studies biological processes at larger scales and higher levels of organization.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal|last=Astbury|first=W. T.|date=June 1961|title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ?|journal=Nature|language=en|volume=190|issue=4781|pages=1124|doi=10.1038/1901124a0|pmid=13684868|bibcode=1961Natur.190.1124A|s2cid=4172248|issn=1476-4687|doi-access=free}}</ref> In 1953, [[Francis Crick]], [[James Watson]], [[Rosalind Franklin]], and their colleagues at the [[MRC Laboratory of Molecular Biology|Medical Research Council Unit, Cavendish Laboratory]], were the first to describe the [[double helix]] model for the chemical structure of [[deoxyribonucleic acid]] (DNA), which is often considered a landmark event for the nascent field because it provided a physico-chemical basis by which to understand the previously nebulous idea of nucleic acids as the primary substance of biological inheritance. They proposed this structure based on previous research done by Franklin, which was conveyed to them by [[Maurice Wilkins]] and [[Max Perutz]].<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web|title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/|website=nature.com|language=en}}</ref> Their work led to the discovery of DNA in other microorganisms, plants, and animals.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first= P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545 }}{{pn|date=June 2024}}</ref> The field of molecular biology includes techniques which enable scientists to learn about molecular processes.<ref name="Morange-2016">{{cite book |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3 |chapter=History of Molecular Biology |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |last1=Morange |first1=Michel |pages=1–8 |isbn=978-0-470-01617-6 }}</ref> These techniques are used to efficiently target new drugs, diagnose disease, and better understand cell physiology.<ref>{{Cite journal|last1=Bello|first1=Elizabeth A.|last2=Schwinn|first2=Debra A.|date=1996-12-01|title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician|journal=Anesthesiology|volume=85|issue=6|pages=1462–1478|doi=10.1097/00000542-199612000-00029|pmid=8968195|s2cid=29581630|issn=0003-3022|doi-access=free}}</ref> Some clinical research and medical therapies arising from molecular biology are covered under [[gene therapy]], whereas the use of molecular biology or [[molecular cell biology]] in medicine is now referred to as [[molecular medicine]].{{cn|date=September 2024}} '''سالماتي حياتيات''' (Molecular Biology) [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي جيڪا جيو گھرڙن جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ حياتياتي سرگرمين جي ماليڪيولر بنيادن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جنهن ۾ بايوموليڪيولر سنٿيسس، ترميم، ميڪانيزم ۽ تعامل شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حياتيات جو شاخون]] 6aoezct1e1r4z2dievb96kfdbtmov9g 391562 391560 2026-07-05T22:14:30Z Intisar Ali 8681 391562 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> q5zlplc2nvjlau10z27dvz7b3hizr53 391563 391562 2026-07-05T22:16:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 391563 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> 09ikzt71v2j8hvmgxb498gifdu4q2za 391564 391563 2026-07-05T22:17:12Z Intisar Ali 8681 391564 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> tqplsvbhlo8ykyzpb3irpg6jb7jhaef 391565 391564 2026-07-05T22:17:49Z Intisar Ali 8681 391565 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> euuhaed41ux9mbzz7djfed7wof8zvoi 391566 391565 2026-07-05T22:19:29Z Intisar Ali 8681 391566 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> 7gpiyf4ero7r4yqrgeciaburhazj5zz 391567 391566 2026-07-05T22:19:47Z Intisar Ali 8681 391567 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} 2ccp10q0jsvmhj15fgci8esf6td3yxt 391568 391567 2026-07-05T22:21:03Z Intisar Ali 8681 /* ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو */ 391568 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} mf0w32zr2zfx6o1v7jp2clgdvxzfl5k 391569 391568 2026-07-05T22:22:15Z Intisar Ali 8681 391569 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} == جديد ماليڪيولي حياتيات == 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ماليڪيولي حياتيات هڪ سونهري دور ۾ داخل ٿي، جنهن جي خاصيت فني ترقيءَ جا ٻئي، عمودي ۽ افقي رخ آهن. عمودي رخ ۾ نيون ٽيڪنالاجيون حياتياتي عملن جي ائٽمي سطح تي حقيقي وقت ۾ نگراني ڪرڻ کي ممڪن بڻائي رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mojiri |first1=Soheil |last2=Isbaner |first2=Sebastian |last3=Mühle |first3=Steffen |last4=Jang |first4=Hongje |last5=Bae |first5=Albert Johann |last6=Gregor |first6=Ingo |last7=Gholami |first7=Azam |last8=Gholami |first8=Azam |last9=Enderlein |first9=Jörg |date=2021-06-01 |title=Rapid multi-plane phase-contrast microscopy reveals torsional dynamics in flagellar motion |url=https://www.osapublishing.org/boe/abstract.cfm?uri=boe-12-6-3169 |journal=Biomedical Optics Express |language=EN |volume=12 |issue=6 |pages=3169–3180 |doi=10.1364/BOE.419099 |issn=2156-7085 |pmc=8221972 |pmid=34221652}}</ref> اڄڪلهه ماليڪيولي حياتيات جي ماهرن کي وڌندڙ گهرائيءَ سان ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا تائين گهٽجندڙ لاڳت تي رسائي حاصل آهي، جنهن سان نون غير نمونياتي جاندارن ۾ جينياتي ڦيرڦار جا نوان طريقا تيار ڪرڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي. ساڳيءَ طرح، مصنوعي ماليڪيولي حياتيات جا ماهر مختلف [[پروڪيريائيٽ]] ۽ [[يوڪيريائيٽ]] گهرڙن جي سلسلن ۾ ٻاهريان [[استقلابي رستو|استقلابي رستا]] داخل ڪري ننڍن ۽ وڏن ماليڪيولن جي صنعتي پيداوار کي اڳتي وڌائيندا.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular Biology Laboratory Resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> افقي رخ ۾، ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا وڌيڪ سستي ٿي رهي آهي ۽ ڪيترن ئي مختلف سائنسي شعبن ۾ استعمال ٿي رهي آهي. ان سان ترقي پذير ملڪن ۾ صنعتن جي ترقي کي هٿي ملندي ۽ انفرادي محققن لاءِ ان تائين رسائي وڌندي. ساڳيءَ طرح، [[ڪرسپر جين ايڊيٽنگ|ڪرسپر-ڪيس9 جين ايڊيٽنگ]] جا تجربا هاڻي نون جاندارن تي 10,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ خرچ ۾ انفرادي طور رٿجي ۽ عمل ۾ آڻي سگهجن ٿا، جنهن سان صنعتي ۽ طبي استعمالن جي ترقي کي هٿي ملندي.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular biology laboratory resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> 8ebr83w84vujzxv19uoccmg6183860y 391570 391569 2026-07-05T22:23:13Z Intisar Ali 8681 391570 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} == جديد ماليڪيولي حياتيات == 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ماليڪيولي حياتيات هڪ سونهري دور ۾ داخل ٿي، جنهن جي خاصيت فني ترقيءَ جا ٻئي، عمودي ۽ افقي رخ آهن. عمودي رخ ۾ نيون ٽيڪنالاجيون حياتياتي عملن جي ائٽمي سطح تي حقيقي وقت ۾ نگراني ڪرڻ کي ممڪن بڻائي رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mojiri |first1=Soheil |last2=Isbaner |first2=Sebastian |last3=Mühle |first3=Steffen |last4=Jang |first4=Hongje |last5=Bae |first5=Albert Johann |last6=Gregor |first6=Ingo |last7=Gholami |first7=Azam |last8=Gholami |first8=Azam |last9=Enderlein |first9=Jörg |date=2021-06-01 |title=Rapid multi-plane phase-contrast microscopy reveals torsional dynamics in flagellar motion |url=https://www.osapublishing.org/boe/abstract.cfm?uri=boe-12-6-3169 |journal=Biomedical Optics Express |language=EN |volume=12 |issue=6 |pages=3169–3180 |doi=10.1364/BOE.419099 |issn=2156-7085 |pmc=8221972 |pmid=34221652}}</ref> اڄڪلهه ماليڪيولي حياتيات جي ماهرن کي وڌندڙ گهرائيءَ سان ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا تائين گهٽجندڙ لاڳت تي رسائي حاصل آهي، جنهن سان نون غير نمونياتي جاندارن ۾ جينياتي ڦيرڦار جا نوان طريقا تيار ڪرڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي. ساڳيءَ طرح، مصنوعي ماليڪيولي حياتيات جا ماهر مختلف [[پروڪيريائيٽ]] ۽ [[يوڪيريائيٽ]] گهرڙن جي سلسلن ۾ ٻاهريان [[استقلابي رستو|استقلابي رستا]] داخل ڪري ننڍن ۽ وڏن ماليڪيولن جي صنعتي پيداوار کي اڳتي وڌائيندا.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular Biology Laboratory Resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> افقي رخ ۾، ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا وڌيڪ سستي ٿي رهي آهي ۽ ڪيترن ئي مختلف سائنسي شعبن ۾ استعمال ٿي رهي آهي. ان سان ترقي پذير ملڪن ۾ صنعتن جي ترقي کي هٿي ملندي ۽ انفرادي محققن لاءِ ان تائين رسائي وڌندي. ساڳيءَ طرح، [[ڪرسپر جين ايڊيٽنگ|ڪرسپر-ڪيس9 جين ايڊيٽنگ]] جا تجربا هاڻي نون جاندارن تي 10,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ خرچ ۾ انفرادي طور رٿجي ۽ عمل ۾ آڻي سگهجن ٿا، جنهن سان صنعتي ۽ طبي استعمالن جي ترقي کي هٿي ملندي.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular biology laboratory resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> == ٻين حياتياتي علمن سان لاڳاپو == [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|[[حياتيائي ڪيميا]]، [[جينيات]] ۽ ماليڪيولي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپي جي خاڪي واري نمائندگي]] هيٺين فهرست ۾ ماليڪيولي حياتيات ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن جي وچ ۾ بين الشعبائي لاڳاپن بابت هڪ نقطه نظر بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Lodish |first1=Harvey |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00lodi |title=Molecular cell biology |last2=Berk |first2=Arnold |last3=Zipursky |first3=S. Lawrence |last4=Matsudaira |first4=Paul |last5=Baltimore |first5=David |last6=Darnell |first6=James |date=2000 |publisher=Scientific American Books |isbn=978-0-7167-3136-8 |edition=4th |location=New York |name-list-style=vanc}}</ref> * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن ۾ ماليڪيولي ترڪيب، ترميم، ميڪانيزمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ موجود ڪيميائي مادن ۽ ٿيندڙ اهم حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميادان]] [[پروٽين]]ن، [[چرٻي|چرٻين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]ن ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]ن جهڙن [[حياتي ماليڪيول]]ن جي ڪردار، ڪم ۽ بناوت تي خاص ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Berg |first=Jeremy |title=Biochemistry |date=2002 |publisher=W.H. Freeman |others=Tymoczko, John L.; Stryer, Lubert |isbn=0-7167-3051-0 |edition=5th |location=New York |oclc=48055706}}</ref> * '''''جينيات''''' ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته جينياتي فرق جاندارن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. [[جينيات]] اهو اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته [[ميوٽيشن]]ون، انفرادي [[جين]] ۽ [[ايپيسٽاسس|جينياتي لاڳاپا]] ڪنهن [[فينوٽائپ]] جي اظهار تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Reference |first1=Genetics Home |title=Help Me Understand Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/ |access-date=31 December 2016 |website=Genetics Home Reference}}</ref> جيتوڻيڪ محقق ماليڪيولي حياتيات سان مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر انهن کي [[جينيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي طريقن سان گڏ استعمال ڪرڻ عام ڳالهه آهي. ماليڪيولي حياتيات جو وڏو حصو مقداري نوعيت جو آهي ۽ تازو وقتن ۾ [[حياتيائي معلوماتيات]] ۽ [[حسابي حياتيات]] جهڙين ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنيڪن کي استعمال ڪندي وڏي مقدار ۾ ڪم ڪيو ويو آهي. [[ماليڪيولي جينيات]]، يعني جينن جي بناوت ۽ ڪم جو اڀياس، 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي ماليڪيولي حياتيات جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان هڪ رهي آهي. حياتيات جون ٻيون شاخون پڻ ماليڪيولي حياتيات مان ڄاڻ حاصل ڪن ٿيون؛ يا ته ماليڪيولن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سڌو سنئون اڀياس ڪندي، جيئن [[گهرڙي حياتيات]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾، يا اڻ سڌيءَ طرح، جتي ماليڪيولي طريقا [[آبادي (حياتيات)|آبادين]] يا [[نوع]]ن جي تاريخي خاصيتن بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا، جيئن [[ارتقائي حياتيات]] جي شعبن [[آبادي جينيات]] ۽ [[نسلي ارتقايات]] ۾. [[حياتي طبعيات]] ۾ پڻ [[حياتي ماليڪيول]]ن کي ”بنياد کان مٿي“، يعني ماليڪيولي سطح تي، اڀياس ڪرڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref name="Tian_2013">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co. K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |page=542 |access-date=2019-07-08}}</ref> r3hyhnzd3xvdot933mut8cjt9lmjmwj 391571 391570 2026-07-05T22:25:26Z Intisar Ali 8681 391571 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} == جديد ماليڪيولي حياتيات == 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ماليڪيولي حياتيات هڪ سونهري دور ۾ داخل ٿي، جنهن جي خاصيت فني ترقيءَ جا ٻئي، عمودي ۽ افقي رخ آهن. عمودي رخ ۾ نيون ٽيڪنالاجيون حياتياتي عملن جي ائٽمي سطح تي حقيقي وقت ۾ نگراني ڪرڻ کي ممڪن بڻائي رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mojiri |first1=Soheil |last2=Isbaner |first2=Sebastian |last3=Mühle |first3=Steffen |last4=Jang |first4=Hongje |last5=Bae |first5=Albert Johann |last6=Gregor |first6=Ingo |last7=Gholami |first7=Azam |last8=Gholami |first8=Azam |last9=Enderlein |first9=Jörg |date=2021-06-01 |title=Rapid multi-plane phase-contrast microscopy reveals torsional dynamics in flagellar motion |url=https://www.osapublishing.org/boe/abstract.cfm?uri=boe-12-6-3169 |journal=Biomedical Optics Express |language=EN |volume=12 |issue=6 |pages=3169–3180 |doi=10.1364/BOE.419099 |issn=2156-7085 |pmc=8221972 |pmid=34221652}}</ref> اڄڪلهه ماليڪيولي حياتيات جي ماهرن کي وڌندڙ گهرائيءَ سان ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا تائين گهٽجندڙ لاڳت تي رسائي حاصل آهي، جنهن سان نون غير نمونياتي جاندارن ۾ جينياتي ڦيرڦار جا نوان طريقا تيار ڪرڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي. ساڳيءَ طرح، مصنوعي ماليڪيولي حياتيات جا ماهر مختلف [[پروڪيريائيٽ]] ۽ [[يوڪيريائيٽ]] گهرڙن جي سلسلن ۾ ٻاهريان [[استقلابي رستو|استقلابي رستا]] داخل ڪري ننڍن ۽ وڏن ماليڪيولن جي صنعتي پيداوار کي اڳتي وڌائيندا.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular Biology Laboratory Resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> افقي رخ ۾، ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا وڌيڪ سستي ٿي رهي آهي ۽ ڪيترن ئي مختلف سائنسي شعبن ۾ استعمال ٿي رهي آهي. ان سان ترقي پذير ملڪن ۾ صنعتن جي ترقي کي هٿي ملندي ۽ انفرادي محققن لاءِ ان تائين رسائي وڌندي. ساڳيءَ طرح، [[ڪرسپر جين ايڊيٽنگ|ڪرسپر-ڪيس9 جين ايڊيٽنگ]] جا تجربا هاڻي نون جاندارن تي 10,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ خرچ ۾ انفرادي طور رٿجي ۽ عمل ۾ آڻي سگهجن ٿا، جنهن سان صنعتي ۽ طبي استعمالن جي ترقي کي هٿي ملندي.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular biology laboratory resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> == ٻين حياتياتي علمن سان لاڳاپو == [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|[[حياتيائي ڪيميا]]، [[جينيات]] ۽ ماليڪيولي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپي جي خاڪي واري نمائندگي]] هيٺين فهرست ۾ ماليڪيولي حياتيات ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن جي وچ ۾ بين الشعبائي لاڳاپن بابت هڪ نقطه نظر بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Lodish |first1=Harvey |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00lodi |title=Molecular cell biology |last2=Berk |first2=Arnold |last3=Zipursky |first3=S. Lawrence |last4=Matsudaira |first4=Paul |last5=Baltimore |first5=David |last6=Darnell |first6=James |date=2000 |publisher=Scientific American Books |isbn=978-0-7167-3136-8 |edition=4th |location=New York |name-list-style=vanc}}</ref> * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن ۾ ماليڪيولي ترڪيب، ترميم، ميڪانيزمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ موجود ڪيميائي مادن ۽ ٿيندڙ اهم حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميادان]] [[پروٽين]]ن، [[چرٻي|چرٻين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]ن ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]ن جهڙن [[حياتي ماليڪيول]]ن جي ڪردار، ڪم ۽ بناوت تي خاص ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Berg |first=Jeremy |title=Biochemistry |date=2002 |publisher=W.H. Freeman |others=Tymoczko, John L.; Stryer, Lubert |isbn=0-7167-3051-0 |edition=5th |location=New York |oclc=48055706}}</ref> * '''''جينيات''''' ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته جينياتي فرق جاندارن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. [[جينيات]] اهو اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته [[ميوٽيشن]]ون، انفرادي [[جين]] ۽ [[ايپيسٽاسس|جينياتي لاڳاپا]] ڪنهن [[فينوٽائپ]] جي اظهار تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Reference |first1=Genetics Home |title=Help Me Understand Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/ |access-date=31 December 2016 |website=Genetics Home Reference}}</ref> جيتوڻيڪ محقق ماليڪيولي حياتيات سان مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر انهن کي [[جينيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي طريقن سان گڏ استعمال ڪرڻ عام ڳالهه آهي. ماليڪيولي حياتيات جو وڏو حصو مقداري نوعيت جو آهي ۽ تازو وقتن ۾ [[حياتيائي معلوماتيات]] ۽ [[حسابي حياتيات]] جهڙين ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنيڪن کي استعمال ڪندي وڏي مقدار ۾ ڪم ڪيو ويو آهي. [[ماليڪيولي جينيات]]، يعني جينن جي بناوت ۽ ڪم جو اڀياس، 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي ماليڪيولي حياتيات جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان هڪ رهي آهي. حياتيات جون ٻيون شاخون پڻ ماليڪيولي حياتيات مان ڄاڻ حاصل ڪن ٿيون؛ يا ته ماليڪيولن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سڌو سنئون اڀياس ڪندي، جيئن [[گهرڙي حياتيات]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾، يا اڻ سڌيءَ طرح، جتي ماليڪيولي طريقا [[آبادي (حياتيات)|آبادين]] يا [[نوع]]ن جي تاريخي خاصيتن بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا، جيئن [[ارتقائي حياتيات]] جي شعبن [[آبادي جينيات]] ۽ [[نسلي ارتقايات]] ۾. [[حياتي طبعيات]] ۾ پڻ [[حياتي ماليڪيول]]ن کي ”بنياد کان مٿي“، يعني ماليڪيولي سطح تي، اڀياس ڪرڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref name="Tian_2013">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co. K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |page=542 |access-date=2019-07-08}}</ref> == ماليڪيولي حياتيات جون ٽيڪنيڪون == [[File:DNA animation.gif|thumb|left|ڊي اين اي جي اينيميشن]] {{about||پروٽين جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|پروٽين جا طريقا|نيوڪليائي تيزاب جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|نيوڪليائي تيزاب جا طريقا}} === ماليڪيولي ڪلوننگ === {{main|ماليڪيولي ڪلوننگ}} [[File:Transduction image.pdf|thumb|ٽرانسڊڪشن جي تصوير]] ماليڪيولي ڪلوننگ کي گهربل ڊي اين اي تسلسل کي ڌار ڪرڻ ۽ پوءِ ان کي پلازمڊ ویکٽر ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-25 |website=www.neb.com}}</ref> هي ريڪامبيننٽ ڊي اين اي ٽيڪنالاجي پهريون ڀيرو 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-04 |website=www.neb.com}}</ref> هن ٽيڪنيڪ ۾ گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ [[ڊي اين اي]] تسلسل کي [[پوليمريز زنجيري ردعمل]] (PCR) ۽/يا [[پابندي اينزائم]]ن جي استعمال سان [[ڪلون (جينيات)|ڪلون]] ڪري هڪ [[پلازمڊ]] ([[اظهاري ویکٽر]]) ۾ داخل ڪيو ويندو آهي. پلازمڊ ویکٽر ۾ عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ ٽي نمايان خاصيتون هونديون آهن: نقل سازيءَ جو آغازي هنڌ، [[گھڻ رخو ڪلوننگ هنڌ]] (MCS) ۽ هڪ چونڊ نشانگر (عام طور تي [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]]). ان کان سواءِ، MCS کان اڳ [[پروموٽر علائقو|پروموٽر علائقا]] ۽ [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] جو شروعاتي هنڌ هوندو آهي، جيڪي ڪلون ڪيل جين جي اظهار کي ضابطي ۾ رکندا آهن.{{cn|date=May 2026}} هن پلازمڊ کي بيڪٽيريائي يا حيواني گهرڙن مان ڪنهن ۾ به داخل ڪري سگهجي ٿو. بيڪٽيريائي گهرڙن ۾ ڊي اين اي داخل ڪرڻ لاءِ اگهاڙي ڊي اين اي جي جذب ذريعي [[ٽرانسفارميشن (جينيات)|ٽرانسفارميشن]]، گهرڙي-گهرڙي رابطي ذريعي [[بيڪٽيريائي ڪنجوگيشن|ڪنجوگيشن]] يا وائرسي ویکٽر ذريعي [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[يوڪيريائي گهرڙو|يوڪيريائي گهرڙن]]، جهڙوڪ [[حيواني گهرڙو|حيواني گهرڙن]] ۾، طبعي يا ڪيميائي طريقن سان ڊي اين اي داخل ڪرڻ کي [[ٽرانسفيڪشن]] چيو ويندو آهي. ٽرانسفيڪشن جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنيڪون موجود آهن، جهڙوڪ ڪيلشيم فاسفيٽ ٽرانسفيڪشن، [[اليڪٽروپوريشن]]، [[مائڪروانجيڪشن]] ۽ [[لائپوسوم ٽرانسفيڪشن]]. پلازمڊ [[جينوم]] ۾ ضم ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقل ٽرانسفيڪشن ٿئي ٿي، يا اهو جينوم کان آزاد رهي عارضي طور اظهار ڪري سگهي ٿو، جنهن کي عارضي ٽرانسفيڪشن چيو ويندو آهي.<ref name="cell">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26837/ |title=Isolating, Cloning, and Sequencing DNA |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |language=en |access-date=31 December 2016 |name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lessard |first1=Juliane C. |title=Laboratory Methods in Enzymology: DNA |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-418687-3 |volume=529 |pages=85–98 |chapter=Molecular cloning |doi=10.1016/B978-0-12-418687-3.00007-0 |issn=1557-7988 |pmid=24011038}}</ref> هاڻي گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي گهرڙي جي اندر هوندو آهي ۽ [[پروٽين]] جو اظهار ٿي سگهي ٿو. گهربل پروٽين کي وڏي مقدار ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪيترائي نظام، جهڙوڪ تحريڪ پذير پروموٽر ۽ مخصوص گهرڙي-اشاري عنصر، موجود آهن. پوءِ بيڪٽيريائي يا يوڪيريائي گهرڙي مان پروٽين جي وڏي مقدار ڪڍي سگهجي ٿي. پروٽين کي مختلف حالتن ۾ اينزائمي سرگرميءَ لاءِ آزمائي سگهجي ٿو، ان کي قلمبند ڪري ان جي [[ٽئين درجي واري بناوت]] جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو، يا دواسازي صنعت ۾ ان پروٽين خلاف نين دوائن جي سرگرميءَ جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Kokate |first1=Chandrakant |url=https://books.google.com/books?id=p70UCwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Textbook of Pharmaceutical Biotechnology |last2=Jalalpure |first2=Sunil S. |last3=Hurakadle |first3=Pramod J. |date=2016 |publisher=Elsevier |isbn=978-81-312-3987-2 |page=125 |access-date=2019-07-08 |name-list-style=vanc |department=Expression Cloning}}</ref> === پوليمريز زنجيري ردعمل === {{main|پوليمريز زنجيري ردعمل}} پوليمريز زنجيري ردعمل (PCR) ڊي اين اي جون نقلون ٺاهڻ جي هڪ انتهائي گهڻ رخي ٽيڪنيڪ آهي. مختصر طور، PCR وسيلي ڪنهن مخصوص [[ڊي اين اي تسلسل]] کي اڳواٽ طئي ڪيل طريقن سان نقل يا تبديل ڪري سگهجي ٿو. هي ردعمل انتهائي طاقتور آهي ۽ مثالي حالتن ۾ ٻن ڪلاڪن کان به گهٽ وقت اندر هڪ ڊي اين اي ماليڪيول کي وڌائي 1.07 ارب ماليڪيول بڻائي سگهي ٿو. PCR جا ڪيترائي استعمال آهن، جن ۾ جين جي اظهار جو اڀياس، مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ، جينياتي ميوٽيشنن جي سڃاڻپ ۽ ڊي اين اي ۾ ميوٽيشنون داخل ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Lenstra |first=J. A. |date=July 1995 |title=The applications of the polymerase chain reaction in the life sciences |journal=Cellular and Molecular Biology (Noisy-Le-Grand, France) |volume=41 |issue=5 |pages=603–614 |issn=0145-5680 |pmid=7580841}}</ref> PCR ٽيڪنيڪ کي ڊي اين اي ماليڪيولن جي ڇيڙن تي [[پابندي هنڌ|پابندي اينزائم جا هنڌ]] داخل ڪرڻ يا ڊي اين اي جي مخصوص بيسن ۾ ميوٽيشن آڻڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛ پوئين طريقي کي [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] چيو ويندو آهي. PCR کي اهو معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا ڪو مخصوص ڊي اين اي ٽڪرو [[سي ڊي اين اي لائبريري]] ۾ موجود آهي. PCR جون ڪيتريون ئي قسمن آهن، جهڙوڪ آر اين اي جي واڌ لاءِ ريورس ٽرانسڪرپشن PCR ([[آر ٽي-پي سي آر]]) ۽، وڌيڪ تازو، [[مقداري پي سي آر]]، جنهن سان ڊي اين اي يا آر اين اي ماليڪيولن جي مقداري ماپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/probe/docs/techpcr/ |access-date=31 December 2016 |work=National Center for Biotechnology Information |publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref><ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/10000207/polymerase-chain-reaction-pcr-fact-sheet/ |access-date=31 December 2016 |website=National Human Genome Research Institute (NHGRI)}}</ref> [[File:Two percent Agarose Gel in Borate Buffer cast in a Gel Tray (Front, angled).jpg|thumb|جيل ٽري ۾ بوريٽ بفر سان تيار ڪيل ٻه سيڪڙو [[ايگاروز]] جيل]] === جيل اليڪٽروفوريسس === [[File:SDS-PAGE.jpg|thumb|ايس ڊي ايس-پيج|left]] {{main|جيل اليڪٽروفوريسس}} جيل اليڪٽروفوريسس هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا ايگاروز يا پولي ايڪريل ايمائڊ جيل استعمال ڪندي ماليڪيولن کي انهن جي جسامت موجب الڳ ڪري ٿي.<ref name="Lee-2012">{{Cite journal |last1=Lee |first1=Pei Yun |last2=Costumbrado |first2=John |last3=Hsu |first3=Chih-Yuan |last4=Kim |first4=Yong Hoon |date=2012-04-20 |title=Agarose Gel Electrophoresis for the Separation of DNA Fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |page=3923 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |issn=1940-087X |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> هي ٽيڪنيڪ ماليڪيولي حياتيات جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي. ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته جيل مان برقي رو وهائي ڊي اين اي جي ٽڪرن کي الڳ ڪري سگهجي ٿو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي اين اي جي پٺيءَ واري زنجير ۾ منفي چارج وارا فاسفيٽ گروپ هوندا آهن، تنهنڪري ڊي اين اي ايگاروز جيل مان برقي رو جي مثبت ڇيڙي ڏانهن منتقل ٿيندو آهي.<ref name="Lee-2012" /> پروٽينن کي پڻ [[ايس ڊي ايس-پيج]] جيل استعمال ڪندي جسامت جي بنياد تي، يا [[ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس]] استعمال ڪندي جسامت ۽ [[برقي چارج]] ٻنهي جي بنياد تي الڳ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Lee PY, Costumbrado J, Hsu CY, Kim YH |date=April 2012 |title=Agarose gel electrophoresis for the separation of DNA fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> [[File:Coomassie blue stained gel.png|thumb|ڪوميسي نيري رنگ سان پيج جيل تي رنگيل پروٽين]] === بريڊفورڊ پروٽين پرک === {{Main|بريڊفورڊ پروٽين پرک}} [[بريڊفورڊ پرک]] ماليڪيولي حياتيات جي هڪ ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا [[ڪوميسي برليئنٽ بلو|ڪوميسي برليئنٽ بلو]] G-250 نالي رنگ جي منفرد خاصيتن کي استعمال ڪندي پروٽين ماليڪيولن جي تيز ۽ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي ٿي.<ref name="Bradford-1976">{{cite journal |last1=Bradford |first1=Marion M. |date=May 1976 |title=A rapid and sensitive method for the quantitation of microgram quantities of protein utilizing the principle of protein-dye binding |journal=Analytical Biochemistry |volume=72 |issue=1–2 |pages=248–254 |bibcode=1976AnBio..72..248B |doi=10.1016/0003-2697(76)90527-3 |pmid=942051 |s2cid=4359292}}</ref> پروٽين سان ڳنڍجڻ تي ڪوميسي نيري رنگ جو ظاهري رنگ ڳاڙهي-ناسي مان چمڪندڙ نيري ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.<ref name="Bradford-1976" /> پنهنجي غير مستحڪم، ڪيٽياني حالت ۾ ڪوميسي نيري رنگ جي پسمنظري موج ڊيگهه 465&nbsp;nm هوندي آهي ۽ اهو ڳاڙهي-ناسي رنگ ڏيکاري ٿو.<ref name="rufrice">{{Cite web |title=Protein determination by the Bradford method |url=https://www.ruf.rice.edu/~bioslabs/methods/protein/bradford.html |access-date=2021-11-08 |website=www.ruf.rice.edu}}</ref> جڏهن ڪوميسي نيرو تيزابي محلول ۾ پروٽين سان ڳنڍجي ٿو ته پسمنظري موج ڊيگهه 595&nbsp;nm ٿي وڃي ٿي ۽ رنگ چمڪندڙ نيرو نظر اچي ٿو.<ref name="rufrice" /> پرک ۾ پروٽين لڳ ڀڳ ٻن منٽن اندر ڪوميسي نيري سان ڳنڍجي وڃن ٿا ۽ پروٽين-رنگ مرڪب لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ تائين مستحڪم رهي ٿو، جيتوڻيڪ جذب جي ماپ ردعمل شروع ٿيڻ کان 5 کان 20 منٽن اندر وٺڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> بريڊفورڊ پرک ۾ پروٽين جي ارتڪاز کي پوءِ نظر ايندڙ روشنيءَ واري [[اسپيڪٽروفوٽوميٽري|اسپيڪٽروفوٽوميٽر]] سان ماپي سگهجي ٿو، تنهنڪري ان لاءِ وسيع سامان جي ضرورت نه پوندي آهي.<ref name="rufrice" /> هي طريقو 1975ع ۾ [[ميريئن ايم. بريڊفورڊ]] تيار ڪيو ۽ اڳوڻن طريقن، يعني لووري طريقيڪار ۽ بائيوريٽ پرک جي ڀيٽ ۾ پروٽين جي تمام گهڻي تيز ۽ وڌيڪ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي.<ref name="Bradford-1976" /> اڳوڻن طريقن جي ابتڙ، بريڊفورڊ پرک ڪيترن ئي غير پروٽيني ماليڪيولن، جن ۾ ايٿانول، سوڊيم ڪلورائيڊ ۽ ميگنيشيم ڪلورائيڊ شامل آهن، جي مداخلت کان متاثر نه ٿيندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> تنهن هوندي به، اها طاقتور الڪلائن بفر ڪندڙ عنصرن، جهڙوڪ [[سوڊيم ڊوڊيسائل سلفيٽ]] (SDS)، کان متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="Bradford-1976" /> === ميڪرو ماليڪيول بلاٽنگ ۽ پروبنگ === ''ناردرن''، ''ويسٽرن'' ۽ ''ايسٽرن'' بلاٽنگ جا اصطلاح اصل ۾ ماليڪيولي حياتيات جي هڪ مذاق مان نڪتل آهن، جيڪو [[ايڊون سدرن]] جي بيان ڪيل ڊي اين اي هائبرڊائيزيشن ٽيڪنيڪ ''[[سدرن بلاٽنگ]]'' جي نالي سان لفظي راند هو. پيٽريشيا ٿامس، جنهن آر اين اي بلاٽ تيار ڪيو، جيڪو پوءِ ''ناردرن بلاٽ'' جي نالي سان مشهور ٿيو، حقيقت ۾ پاڻ اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو هو.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas PS |date=September 1980 |title=Hybridization of denatured RNA and small DNA fragments transferred to nitrocellulose |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=77 |issue=9 |pages=5201–5 |bibcode=1980PNAS...77.5201T |doi=10.1073/pnas.77.9.5201 |pmc=350025 |pmid=6159641 |doi-access=free}}</ref> ==== سدرن بلاٽنگ ==== {{main|سدرن بلاٽ}} پنهنجي موجد، حياتياتدان [[ايڊون سدرن]] جي نالي پٺيان سڏجندڙ سدرن بلاٽ، ڊي اين اي نموني ۾ ڪنهن مخصوص ڊي اين اي تسلسل جي موجودگيءَ جي جاچ جو طريقو آهي. [[پابندي اينزائم]] (پابندي اينڊونيوڪليئز) سان هضم ٿيڻ کان اڳ يا پوءِ ڊي اين اي نمونن کي جيل اليڪٽروفوريسس وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ [[ڪيپلري عمل]] وسيلي بلاٽنگ ڪري هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ جھليءَ کي نشان لڳل ڊي اين اي پروب جي سامهون رکيو ويندو آهي، جنهن ۾ گهربل ڊي اين اي تسلسل جو تڪميلي بيس تسلسل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Terry |date=1993 |title=Southern Blotting |journal=Current Protocols in Immunology |volume=6 |pages=Unit 10.6A |doi=10.1002/0471142735.im1006as06 |pmid=18432697}}</ref> ليبارٽري سائنس ۾ سدرن بلاٽنگ جو استعمال هاڻي گهٽ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پوليمريز زنجيري ردعمل|PCR]] جهڙيون ٻيون ٽيڪنيڪون ڊي اين اي نمونن مان مخصوص ڊي اين اي تسلسل ڳولڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. تنهن هوندي به، هي بلاٽ اڃا تائين ڪجهه استعمالن لاءِ ڪم اچن ٿا، جهڙوڪ [[ٽرانسجيني چوهو|ٽرانسجيني چوهڙن]] ۾ [[ٽرانسجين]] جي نقلن جو تعداد ماپڻ يا [[جين ناڪ آئوٽ]] [[جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪ|جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪن]] جي انجنيئرنگ ۾.<ref name="Tian_2013"/> ==== ناردرن بلاٽنگ ==== {{main|ناردرن بلاٽ}} [[File:Northern blot diagram.png|thumb|ناردرن بلاٽ جو خاڪو]] ناردرن بلاٽ کي آر اين اي جي مختلف نمونن جي مجموعي ۾ مخصوص آر اين اي ماليڪيولن جي موجودگيءَ جو تقابلي اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. بنيادي طور هي [[ڊي نيچرنگ جيل|ڊي نيچرنگ آر اين اي جيل اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[بلاٽ (حياتيات)|بلاٽ]] جو ميلاپ آهي. هن عمل ۾ آر اين اي کي جسامت جي بنياد تي الڳ ڪري پوءِ هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي پوءِ گهربل تسلسل جي نشان لڳل [[تڪميليت (ماليڪيولي حياتيات)|تڪميلي]] پروب سان جاچيو ويندو آهي. استعمال ڪيل نشان جي لحاظ کان نتيجن کي مختلف طريقن سان ڏسي سگهجي ٿو؛ تنهن هوندي به، گهڻو ڪري نتيجي ۾ پٽيون ظاهر ٿين ٿيون، جيڪي نموني ۾ ڳوليل آر اين اي جي جسامت جي نمائندگي ڪن ٿيون. انهن پٽين جي شدت تجزيو ڪيل نمونن ۾ هدف آر اين اي جي مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي. هي طريقيڪار عام طور اهو اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جين جو اظهار ڪڏهن ۽ ڪيتري مقدار ۾ ٿئي ٿو؛ ان لاءِ مختلف نمونن ۾ موجود آر اين اي جي مقدار ماپي ويندي آهي، ان مفروضي سان ته نقل نويسي کان پوءِ ڪا ضابطي واري ڪارروائي نه ٿي ٿئي ۽ mRNA جي سطح لاڳاپيل پيدا ٿيندڙ پروٽين جي سطح سان متناسب هوندي آهي. هي اهو طئي ڪرڻ جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي ته جاندار بافتن ۾ مخصوص جين ڪهڙي وقت ۽ ڪهڙين حالتن هيٺ ظاهر ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Josefsen |first1=Knud |title=RNA |last2=Nielsen |first2=Henrik |date=2011 |isbn=978-1-58829-913-0 |series=Methods in Molecular Biology |volume=703 |pages=87–105 |chapter=Northern Blotting Analysis |doi=10.1007/978-1-59745-248-9_7 |pmid=21125485}}</ref><ref>{{cite book |title=Laboratory Methods in Enzymology: RNA |vauthors=He SL, Green R |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-420037-1 |volume=530 |pages=75–87 |chapter=Northern blotting |doi=10.1016/B978-0-12-420037-1.00003-8 |pmc=4287216 |pmid=24034315}}</ref> ==== ويسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ويسٽرن بلاٽ}} ويسٽرن بلاٽ هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جنهن سان پروٽينن جي ميلاپ مان مخصوص پروٽينن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Mahmood-2012" /> ويسٽرن بلاٽ کي ڌار ڪيل پروٽينن جي جسامت طئي ڪرڻ سان گڏ انهن جي اظهار جي مقداري ماپ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Western blot {{!}} Learn Science at Scitable |url=https://www.nature.com/scitable/definition/western-blot-288/ |access-date=2021-11-25 |website=www.nature.com |language=en}}</ref> [[ويسٽرن بلاٽ]]نگ ۾ پروٽينن کي پهريان جسامت جي بنياد تي ٻن شيشي جي پليٽن جي وچ ۾ رکيل سنهي جيل ۾ [[ايس ڊي ايس-پيج]] نالي ٽيڪنيڪ وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي. پوءِ جيل ۾ موجود پروٽينن کي [[پولي ونائلڊين فلورائيڊ]] (PVDF)، نائٽروسيليلوز، نائلون يا ڪنهن ٻي مددگار جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ هن جھليءَ کي [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊين]] جي محلولن سان جاچي سگهجي ٿو. گهربل پروٽين سان مخصوص طور ڳنڍجندڙ اينٽي باڊين کي مختلف ٽيڪنيڪن، جن ۾ رنگين پيداوار، [[ڪيميائي روشني]] يا [[آٽو ريڊيوگرافي]] شامل آهن، وسيلي ڏسي سگهجي ٿو. اڪثر اينٽي باڊين سان اينزائم ڳنڍيل هوندا آهن. جڏهن [[ڪيميائي روشن ڪندڙ]] [[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] کي [[اينزائم]] جي سامهون آندو ويندو آهي ته اهو سڃاڻپ ممڪن بڻائيندو آهي. ويسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪن جي استعمال سان نه رڳو سڃاڻپ پر مقداري تجزيو پڻ ڪري سگهجي ٿو. ويسٽرن بلاٽنگ سان مشابهت رکندڙ طريقن کي جيئري [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] يا [[حياتي بافتو|بافتن]] جي حصن ۾ مخصوص پروٽينن کي سڌيءَ طرح رنگڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Mahmood-2012">{{cite journal |vauthors=Mahmood T, Yang PC |date=September 2012 |title=Western blot: technique, theory, and trouble shooting |journal=North American Journal of Medical Sciences |volume=4 |issue=9 |pages=429–34 |doi=10.4103/1947-2714.100998 |doi-broken-date=27 June 2026 |pmc=3456489 |pmid=23050259 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kurien BT, Scofield RH |date=April 2006 |title=Western blotting |journal=Methods |volume=38 |issue=4 |pages=283–93 |bibcode=2006MCME...38..283K |doi=10.1016/j.ymeth.2005.11.007 |pmid=16483794}}</ref> ==== ايسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ايسٽرن بلاٽ}} ايسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪ کي پروٽينن جي [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. PVDF يا نائٽروسيليلوز جھليءَ تي بلاٽ ڪيل پروٽينن ۾ مخصوص سبسٽريٽن جي استعمال سان ترميمن جي جاچ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas S, Thirumalapura N, Crossley EC, Ismail N, Walker DH |date=June 2009 |title=Antigenic protein modifications in Ehrlichia |journal=Parasite Immunology |volume=31 |issue=6 |pages=296–303 |doi=10.1111/j.1365-3024.2009.01099.x |pmc=2731653 |pmid=19493209}}</ref> pk6f0ipn8qwx3dr6lm6vhmdli7gnhn6 391572 391571 2026-07-05T22:26:52Z Intisar Ali 8681 391572 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} == جديد ماليڪيولي حياتيات == 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ماليڪيولي حياتيات هڪ سونهري دور ۾ داخل ٿي، جنهن جي خاصيت فني ترقيءَ جا ٻئي، عمودي ۽ افقي رخ آهن. عمودي رخ ۾ نيون ٽيڪنالاجيون حياتياتي عملن جي ائٽمي سطح تي حقيقي وقت ۾ نگراني ڪرڻ کي ممڪن بڻائي رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mojiri |first1=Soheil |last2=Isbaner |first2=Sebastian |last3=Mühle |first3=Steffen |last4=Jang |first4=Hongje |last5=Bae |first5=Albert Johann |last6=Gregor |first6=Ingo |last7=Gholami |first7=Azam |last8=Gholami |first8=Azam |last9=Enderlein |first9=Jörg |date=2021-06-01 |title=Rapid multi-plane phase-contrast microscopy reveals torsional dynamics in flagellar motion |url=https://www.osapublishing.org/boe/abstract.cfm?uri=boe-12-6-3169 |journal=Biomedical Optics Express |language=EN |volume=12 |issue=6 |pages=3169–3180 |doi=10.1364/BOE.419099 |issn=2156-7085 |pmc=8221972 |pmid=34221652}}</ref> اڄڪلهه ماليڪيولي حياتيات جي ماهرن کي وڌندڙ گهرائيءَ سان ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا تائين گهٽجندڙ لاڳت تي رسائي حاصل آهي، جنهن سان نون غير نمونياتي جاندارن ۾ جينياتي ڦيرڦار جا نوان طريقا تيار ڪرڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي. ساڳيءَ طرح، مصنوعي ماليڪيولي حياتيات جا ماهر مختلف [[پروڪيريائيٽ]] ۽ [[يوڪيريائيٽ]] گهرڙن جي سلسلن ۾ ٻاهريان [[استقلابي رستو|استقلابي رستا]] داخل ڪري ننڍن ۽ وڏن ماليڪيولن جي صنعتي پيداوار کي اڳتي وڌائيندا.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular Biology Laboratory Resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> افقي رخ ۾، ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا وڌيڪ سستي ٿي رهي آهي ۽ ڪيترن ئي مختلف سائنسي شعبن ۾ استعمال ٿي رهي آهي. ان سان ترقي پذير ملڪن ۾ صنعتن جي ترقي کي هٿي ملندي ۽ انفرادي محققن لاءِ ان تائين رسائي وڌندي. ساڳيءَ طرح، [[ڪرسپر جين ايڊيٽنگ|ڪرسپر-ڪيس9 جين ايڊيٽنگ]] جا تجربا هاڻي نون جاندارن تي 10,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ خرچ ۾ انفرادي طور رٿجي ۽ عمل ۾ آڻي سگهجن ٿا، جنهن سان صنعتي ۽ طبي استعمالن جي ترقي کي هٿي ملندي.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular biology laboratory resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> == ٻين حياتياتي علمن سان لاڳاپو == [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|[[حياتيائي ڪيميا]]، [[جينيات]] ۽ ماليڪيولي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپي جي خاڪي واري نمائندگي]] هيٺين فهرست ۾ ماليڪيولي حياتيات ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن جي وچ ۾ بين الشعبائي لاڳاپن بابت هڪ نقطه نظر بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Lodish |first1=Harvey |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00lodi |title=Molecular cell biology |last2=Berk |first2=Arnold |last3=Zipursky |first3=S. Lawrence |last4=Matsudaira |first4=Paul |last5=Baltimore |first5=David |last6=Darnell |first6=James |date=2000 |publisher=Scientific American Books |isbn=978-0-7167-3136-8 |edition=4th |location=New York |name-list-style=vanc}}</ref> * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن ۾ ماليڪيولي ترڪيب، ترميم، ميڪانيزمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ موجود ڪيميائي مادن ۽ ٿيندڙ اهم حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميادان]] [[پروٽين]]ن، [[چرٻي|چرٻين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]ن ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]ن جهڙن [[حياتي ماليڪيول]]ن جي ڪردار، ڪم ۽ بناوت تي خاص ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Berg |first=Jeremy |title=Biochemistry |date=2002 |publisher=W.H. Freeman |others=Tymoczko, John L.; Stryer, Lubert |isbn=0-7167-3051-0 |edition=5th |location=New York |oclc=48055706}}</ref> * '''''جينيات''''' ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته جينياتي فرق جاندارن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. [[جينيات]] اهو اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته [[ميوٽيشن]]ون، انفرادي [[جين]] ۽ [[ايپيسٽاسس|جينياتي لاڳاپا]] ڪنهن [[فينوٽائپ]] جي اظهار تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Reference |first1=Genetics Home |title=Help Me Understand Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/ |access-date=31 December 2016 |website=Genetics Home Reference}}</ref> جيتوڻيڪ محقق ماليڪيولي حياتيات سان مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر انهن کي [[جينيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي طريقن سان گڏ استعمال ڪرڻ عام ڳالهه آهي. ماليڪيولي حياتيات جو وڏو حصو مقداري نوعيت جو آهي ۽ تازو وقتن ۾ [[حياتيائي معلوماتيات]] ۽ [[حسابي حياتيات]] جهڙين ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنيڪن کي استعمال ڪندي وڏي مقدار ۾ ڪم ڪيو ويو آهي. [[ماليڪيولي جينيات]]، يعني جينن جي بناوت ۽ ڪم جو اڀياس، 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي ماليڪيولي حياتيات جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان هڪ رهي آهي. حياتيات جون ٻيون شاخون پڻ ماليڪيولي حياتيات مان ڄاڻ حاصل ڪن ٿيون؛ يا ته ماليڪيولن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سڌو سنئون اڀياس ڪندي، جيئن [[گهرڙي حياتيات]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾، يا اڻ سڌيءَ طرح، جتي ماليڪيولي طريقا [[آبادي (حياتيات)|آبادين]] يا [[نوع]]ن جي تاريخي خاصيتن بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا، جيئن [[ارتقائي حياتيات]] جي شعبن [[آبادي جينيات]] ۽ [[نسلي ارتقايات]] ۾. [[حياتي طبعيات]] ۾ پڻ [[حياتي ماليڪيول]]ن کي ”بنياد کان مٿي“، يعني ماليڪيولي سطح تي، اڀياس ڪرڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref name="Tian_2013">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co. K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |page=542 |access-date=2019-07-08}}</ref> == ماليڪيولي حياتيات جون ٽيڪنيڪون == [[File:DNA animation.gif|thumb|left|ڊي اين اي جي اينيميشن]] {{about||پروٽين جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|پروٽين جا طريقا|نيوڪليائي تيزاب جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|نيوڪليائي تيزاب جا طريقا}} === ماليڪيولي ڪلوننگ === {{main|ماليڪيولي ڪلوننگ}} [[File:Transduction image.pdf|thumb|ٽرانسڊڪشن جي تصوير]] ماليڪيولي ڪلوننگ کي گهربل ڊي اين اي تسلسل کي ڌار ڪرڻ ۽ پوءِ ان کي پلازمڊ ویکٽر ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-25 |website=www.neb.com}}</ref> هي ريڪامبيننٽ ڊي اين اي ٽيڪنالاجي پهريون ڀيرو 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-04 |website=www.neb.com}}</ref> هن ٽيڪنيڪ ۾ گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ [[ڊي اين اي]] تسلسل کي [[پوليمريز زنجيري ردعمل]] (PCR) ۽/يا [[پابندي اينزائم]]ن جي استعمال سان [[ڪلون (جينيات)|ڪلون]] ڪري هڪ [[پلازمڊ]] ([[اظهاري ویکٽر]]) ۾ داخل ڪيو ويندو آهي. پلازمڊ ویکٽر ۾ عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ ٽي نمايان خاصيتون هونديون آهن: نقل سازيءَ جو آغازي هنڌ، [[گھڻ رخو ڪلوننگ هنڌ]] (MCS) ۽ هڪ چونڊ نشانگر (عام طور تي [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]]). ان کان سواءِ، MCS کان اڳ [[پروموٽر علائقو|پروموٽر علائقا]] ۽ [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] جو شروعاتي هنڌ هوندو آهي، جيڪي ڪلون ڪيل جين جي اظهار کي ضابطي ۾ رکندا آهن.{{cn|date=May 2026}} هن پلازمڊ کي بيڪٽيريائي يا حيواني گهرڙن مان ڪنهن ۾ به داخل ڪري سگهجي ٿو. بيڪٽيريائي گهرڙن ۾ ڊي اين اي داخل ڪرڻ لاءِ اگهاڙي ڊي اين اي جي جذب ذريعي [[ٽرانسفارميشن (جينيات)|ٽرانسفارميشن]]، گهرڙي-گهرڙي رابطي ذريعي [[بيڪٽيريائي ڪنجوگيشن|ڪنجوگيشن]] يا وائرسي ویکٽر ذريعي [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[يوڪيريائي گهرڙو|يوڪيريائي گهرڙن]]، جهڙوڪ [[حيواني گهرڙو|حيواني گهرڙن]] ۾، طبعي يا ڪيميائي طريقن سان ڊي اين اي داخل ڪرڻ کي [[ٽرانسفيڪشن]] چيو ويندو آهي. ٽرانسفيڪشن جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنيڪون موجود آهن، جهڙوڪ ڪيلشيم فاسفيٽ ٽرانسفيڪشن، [[اليڪٽروپوريشن]]، [[مائڪروانجيڪشن]] ۽ [[لائپوسوم ٽرانسفيڪشن]]. پلازمڊ [[جينوم]] ۾ ضم ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقل ٽرانسفيڪشن ٿئي ٿي، يا اهو جينوم کان آزاد رهي عارضي طور اظهار ڪري سگهي ٿو، جنهن کي عارضي ٽرانسفيڪشن چيو ويندو آهي.<ref name="cell">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26837/ |title=Isolating, Cloning, and Sequencing DNA |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |language=en |access-date=31 December 2016 |name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lessard |first1=Juliane C. |title=Laboratory Methods in Enzymology: DNA |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-418687-3 |volume=529 |pages=85–98 |chapter=Molecular cloning |doi=10.1016/B978-0-12-418687-3.00007-0 |issn=1557-7988 |pmid=24011038}}</ref> هاڻي گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي گهرڙي جي اندر هوندو آهي ۽ [[پروٽين]] جو اظهار ٿي سگهي ٿو. گهربل پروٽين کي وڏي مقدار ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪيترائي نظام، جهڙوڪ تحريڪ پذير پروموٽر ۽ مخصوص گهرڙي-اشاري عنصر، موجود آهن. پوءِ بيڪٽيريائي يا يوڪيريائي گهرڙي مان پروٽين جي وڏي مقدار ڪڍي سگهجي ٿي. پروٽين کي مختلف حالتن ۾ اينزائمي سرگرميءَ لاءِ آزمائي سگهجي ٿو، ان کي قلمبند ڪري ان جي [[ٽئين درجي واري بناوت]] جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو، يا دواسازي صنعت ۾ ان پروٽين خلاف نين دوائن جي سرگرميءَ جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Kokate |first1=Chandrakant |url=https://books.google.com/books?id=p70UCwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Textbook of Pharmaceutical Biotechnology |last2=Jalalpure |first2=Sunil S. |last3=Hurakadle |first3=Pramod J. |date=2016 |publisher=Elsevier |isbn=978-81-312-3987-2 |page=125 |access-date=2019-07-08 |name-list-style=vanc |department=Expression Cloning}}</ref> === پوليمريز زنجيري ردعمل === {{main|پوليمريز زنجيري ردعمل}} پوليمريز زنجيري ردعمل (PCR) ڊي اين اي جون نقلون ٺاهڻ جي هڪ انتهائي گهڻ رخي ٽيڪنيڪ آهي. مختصر طور، PCR وسيلي ڪنهن مخصوص [[ڊي اين اي تسلسل]] کي اڳواٽ طئي ڪيل طريقن سان نقل يا تبديل ڪري سگهجي ٿو. هي ردعمل انتهائي طاقتور آهي ۽ مثالي حالتن ۾ ٻن ڪلاڪن کان به گهٽ وقت اندر هڪ ڊي اين اي ماليڪيول کي وڌائي 1.07 ارب ماليڪيول بڻائي سگهي ٿو. PCR جا ڪيترائي استعمال آهن، جن ۾ جين جي اظهار جو اڀياس، مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ، جينياتي ميوٽيشنن جي سڃاڻپ ۽ ڊي اين اي ۾ ميوٽيشنون داخل ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Lenstra |first=J. A. |date=July 1995 |title=The applications of the polymerase chain reaction in the life sciences |journal=Cellular and Molecular Biology (Noisy-Le-Grand, France) |volume=41 |issue=5 |pages=603–614 |issn=0145-5680 |pmid=7580841}}</ref> PCR ٽيڪنيڪ کي ڊي اين اي ماليڪيولن جي ڇيڙن تي [[پابندي هنڌ|پابندي اينزائم جا هنڌ]] داخل ڪرڻ يا ڊي اين اي جي مخصوص بيسن ۾ ميوٽيشن آڻڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛ پوئين طريقي کي [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] چيو ويندو آهي. PCR کي اهو معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا ڪو مخصوص ڊي اين اي ٽڪرو [[سي ڊي اين اي لائبريري]] ۾ موجود آهي. PCR جون ڪيتريون ئي قسمن آهن، جهڙوڪ آر اين اي جي واڌ لاءِ ريورس ٽرانسڪرپشن PCR ([[آر ٽي-پي سي آر]]) ۽، وڌيڪ تازو، [[مقداري پي سي آر]]، جنهن سان ڊي اين اي يا آر اين اي ماليڪيولن جي مقداري ماپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/probe/docs/techpcr/ |access-date=31 December 2016 |work=National Center for Biotechnology Information |publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref><ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/10000207/polymerase-chain-reaction-pcr-fact-sheet/ |access-date=31 December 2016 |website=National Human Genome Research Institute (NHGRI)}}</ref> [[File:Two percent Agarose Gel in Borate Buffer cast in a Gel Tray (Front, angled).jpg|thumb|جيل ٽري ۾ بوريٽ بفر سان تيار ڪيل ٻه سيڪڙو [[ايگاروز]] جيل]] === جيل اليڪٽروفوريسس === [[File:SDS-PAGE.jpg|thumb|ايس ڊي ايس-پيج|left]] {{main|جيل اليڪٽروفوريسس}} جيل اليڪٽروفوريسس هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا ايگاروز يا پولي ايڪريل ايمائڊ جيل استعمال ڪندي ماليڪيولن کي انهن جي جسامت موجب الڳ ڪري ٿي.<ref name="Lee-2012">{{Cite journal |last1=Lee |first1=Pei Yun |last2=Costumbrado |first2=John |last3=Hsu |first3=Chih-Yuan |last4=Kim |first4=Yong Hoon |date=2012-04-20 |title=Agarose Gel Electrophoresis for the Separation of DNA Fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |page=3923 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |issn=1940-087X |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> هي ٽيڪنيڪ ماليڪيولي حياتيات جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي. ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته جيل مان برقي رو وهائي ڊي اين اي جي ٽڪرن کي الڳ ڪري سگهجي ٿو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي اين اي جي پٺيءَ واري زنجير ۾ منفي چارج وارا فاسفيٽ گروپ هوندا آهن، تنهنڪري ڊي اين اي ايگاروز جيل مان برقي رو جي مثبت ڇيڙي ڏانهن منتقل ٿيندو آهي.<ref name="Lee-2012" /> پروٽينن کي پڻ [[ايس ڊي ايس-پيج]] جيل استعمال ڪندي جسامت جي بنياد تي، يا [[ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس]] استعمال ڪندي جسامت ۽ [[برقي چارج]] ٻنهي جي بنياد تي الڳ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Lee PY, Costumbrado J, Hsu CY, Kim YH |date=April 2012 |title=Agarose gel electrophoresis for the separation of DNA fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> [[File:Coomassie blue stained gel.png|thumb|ڪوميسي نيري رنگ سان پيج جيل تي رنگيل پروٽين]] === بريڊفورڊ پروٽين پرک === {{Main|بريڊفورڊ پروٽين پرک}} [[بريڊفورڊ پرک]] ماليڪيولي حياتيات جي هڪ ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا [[ڪوميسي برليئنٽ بلو|ڪوميسي برليئنٽ بلو]] G-250 نالي رنگ جي منفرد خاصيتن کي استعمال ڪندي پروٽين ماليڪيولن جي تيز ۽ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي ٿي.<ref name="Bradford-1976">{{cite journal |last1=Bradford |first1=Marion M. |date=May 1976 |title=A rapid and sensitive method for the quantitation of microgram quantities of protein utilizing the principle of protein-dye binding |journal=Analytical Biochemistry |volume=72 |issue=1–2 |pages=248–254 |bibcode=1976AnBio..72..248B |doi=10.1016/0003-2697(76)90527-3 |pmid=942051 |s2cid=4359292}}</ref> پروٽين سان ڳنڍجڻ تي ڪوميسي نيري رنگ جو ظاهري رنگ ڳاڙهي-ناسي مان چمڪندڙ نيري ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.<ref name="Bradford-1976" /> پنهنجي غير مستحڪم، ڪيٽياني حالت ۾ ڪوميسي نيري رنگ جي پسمنظري موج ڊيگهه 465&nbsp;nm هوندي آهي ۽ اهو ڳاڙهي-ناسي رنگ ڏيکاري ٿو.<ref name="rufrice">{{Cite web |title=Protein determination by the Bradford method |url=https://www.ruf.rice.edu/~bioslabs/methods/protein/bradford.html |access-date=2021-11-08 |website=www.ruf.rice.edu}}</ref> جڏهن ڪوميسي نيرو تيزابي محلول ۾ پروٽين سان ڳنڍجي ٿو ته پسمنظري موج ڊيگهه 595&nbsp;nm ٿي وڃي ٿي ۽ رنگ چمڪندڙ نيرو نظر اچي ٿو.<ref name="rufrice" /> پرک ۾ پروٽين لڳ ڀڳ ٻن منٽن اندر ڪوميسي نيري سان ڳنڍجي وڃن ٿا ۽ پروٽين-رنگ مرڪب لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ تائين مستحڪم رهي ٿو، جيتوڻيڪ جذب جي ماپ ردعمل شروع ٿيڻ کان 5 کان 20 منٽن اندر وٺڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> بريڊفورڊ پرک ۾ پروٽين جي ارتڪاز کي پوءِ نظر ايندڙ روشنيءَ واري [[اسپيڪٽروفوٽوميٽري|اسپيڪٽروفوٽوميٽر]] سان ماپي سگهجي ٿو، تنهنڪري ان لاءِ وسيع سامان جي ضرورت نه پوندي آهي.<ref name="rufrice" /> هي طريقو 1975ع ۾ [[ميريئن ايم. بريڊفورڊ]] تيار ڪيو ۽ اڳوڻن طريقن، يعني لووري طريقيڪار ۽ بائيوريٽ پرک جي ڀيٽ ۾ پروٽين جي تمام گهڻي تيز ۽ وڌيڪ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي.<ref name="Bradford-1976" /> اڳوڻن طريقن جي ابتڙ، بريڊفورڊ پرک ڪيترن ئي غير پروٽيني ماليڪيولن، جن ۾ ايٿانول، سوڊيم ڪلورائيڊ ۽ ميگنيشيم ڪلورائيڊ شامل آهن، جي مداخلت کان متاثر نه ٿيندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> تنهن هوندي به، اها طاقتور الڪلائن بفر ڪندڙ عنصرن، جهڙوڪ [[سوڊيم ڊوڊيسائل سلفيٽ]] (SDS)، کان متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="Bradford-1976" /> === ميڪرو ماليڪيول بلاٽنگ ۽ پروبنگ === ''ناردرن''، ''ويسٽرن'' ۽ ''ايسٽرن'' بلاٽنگ جا اصطلاح اصل ۾ ماليڪيولي حياتيات جي هڪ مذاق مان نڪتل آهن، جيڪو [[ايڊون سدرن]] جي بيان ڪيل ڊي اين اي هائبرڊائيزيشن ٽيڪنيڪ ''[[سدرن بلاٽنگ]]'' جي نالي سان لفظي راند هو. پيٽريشيا ٿامس، جنهن آر اين اي بلاٽ تيار ڪيو، جيڪو پوءِ ''ناردرن بلاٽ'' جي نالي سان مشهور ٿيو، حقيقت ۾ پاڻ اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو هو.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas PS |date=September 1980 |title=Hybridization of denatured RNA and small DNA fragments transferred to nitrocellulose |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=77 |issue=9 |pages=5201–5 |bibcode=1980PNAS...77.5201T |doi=10.1073/pnas.77.9.5201 |pmc=350025 |pmid=6159641 |doi-access=free}}</ref> ==== سدرن بلاٽنگ ==== {{main|سدرن بلاٽ}} پنهنجي موجد، حياتياتدان [[ايڊون سدرن]] جي نالي پٺيان سڏجندڙ سدرن بلاٽ، ڊي اين اي نموني ۾ ڪنهن مخصوص ڊي اين اي تسلسل جي موجودگيءَ جي جاچ جو طريقو آهي. [[پابندي اينزائم]] (پابندي اينڊونيوڪليئز) سان هضم ٿيڻ کان اڳ يا پوءِ ڊي اين اي نمونن کي جيل اليڪٽروفوريسس وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ [[ڪيپلري عمل]] وسيلي بلاٽنگ ڪري هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ جھليءَ کي نشان لڳل ڊي اين اي پروب جي سامهون رکيو ويندو آهي، جنهن ۾ گهربل ڊي اين اي تسلسل جو تڪميلي بيس تسلسل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Terry |date=1993 |title=Southern Blotting |journal=Current Protocols in Immunology |volume=6 |pages=Unit 10.6A |doi=10.1002/0471142735.im1006as06 |pmid=18432697}}</ref> ليبارٽري سائنس ۾ سدرن بلاٽنگ جو استعمال هاڻي گهٽ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پوليمريز زنجيري ردعمل|PCR]] جهڙيون ٻيون ٽيڪنيڪون ڊي اين اي نمونن مان مخصوص ڊي اين اي تسلسل ڳولڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. تنهن هوندي به، هي بلاٽ اڃا تائين ڪجهه استعمالن لاءِ ڪم اچن ٿا، جهڙوڪ [[ٽرانسجيني چوهو|ٽرانسجيني چوهڙن]] ۾ [[ٽرانسجين]] جي نقلن جو تعداد ماپڻ يا [[جين ناڪ آئوٽ]] [[جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪ|جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪن]] جي انجنيئرنگ ۾.<ref name="Tian_2013"/> ==== ناردرن بلاٽنگ ==== {{main|ناردرن بلاٽ}} [[File:Northern blot diagram.png|thumb|ناردرن بلاٽ جو خاڪو]] ناردرن بلاٽ کي آر اين اي جي مختلف نمونن جي مجموعي ۾ مخصوص آر اين اي ماليڪيولن جي موجودگيءَ جو تقابلي اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. بنيادي طور هي [[ڊي نيچرنگ جيل|ڊي نيچرنگ آر اين اي جيل اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[بلاٽ (حياتيات)|بلاٽ]] جو ميلاپ آهي. هن عمل ۾ آر اين اي کي جسامت جي بنياد تي الڳ ڪري پوءِ هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي پوءِ گهربل تسلسل جي نشان لڳل [[تڪميليت (ماليڪيولي حياتيات)|تڪميلي]] پروب سان جاچيو ويندو آهي. استعمال ڪيل نشان جي لحاظ کان نتيجن کي مختلف طريقن سان ڏسي سگهجي ٿو؛ تنهن هوندي به، گهڻو ڪري نتيجي ۾ پٽيون ظاهر ٿين ٿيون، جيڪي نموني ۾ ڳوليل آر اين اي جي جسامت جي نمائندگي ڪن ٿيون. انهن پٽين جي شدت تجزيو ڪيل نمونن ۾ هدف آر اين اي جي مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي. هي طريقيڪار عام طور اهو اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جين جو اظهار ڪڏهن ۽ ڪيتري مقدار ۾ ٿئي ٿو؛ ان لاءِ مختلف نمونن ۾ موجود آر اين اي جي مقدار ماپي ويندي آهي، ان مفروضي سان ته نقل نويسي کان پوءِ ڪا ضابطي واري ڪارروائي نه ٿي ٿئي ۽ mRNA جي سطح لاڳاپيل پيدا ٿيندڙ پروٽين جي سطح سان متناسب هوندي آهي. هي اهو طئي ڪرڻ جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي ته جاندار بافتن ۾ مخصوص جين ڪهڙي وقت ۽ ڪهڙين حالتن هيٺ ظاهر ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Josefsen |first1=Knud |title=RNA |last2=Nielsen |first2=Henrik |date=2011 |isbn=978-1-58829-913-0 |series=Methods in Molecular Biology |volume=703 |pages=87–105 |chapter=Northern Blotting Analysis |doi=10.1007/978-1-59745-248-9_7 |pmid=21125485}}</ref><ref>{{cite book |title=Laboratory Methods in Enzymology: RNA |vauthors=He SL, Green R |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-420037-1 |volume=530 |pages=75–87 |chapter=Northern blotting |doi=10.1016/B978-0-12-420037-1.00003-8 |pmc=4287216 |pmid=24034315}}</ref> ==== ويسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ويسٽرن بلاٽ}} ويسٽرن بلاٽ هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جنهن سان پروٽينن جي ميلاپ مان مخصوص پروٽينن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Mahmood-2012" /> ويسٽرن بلاٽ کي ڌار ڪيل پروٽينن جي جسامت طئي ڪرڻ سان گڏ انهن جي اظهار جي مقداري ماپ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Western blot {{!}} Learn Science at Scitable |url=https://www.nature.com/scitable/definition/western-blot-288/ |access-date=2021-11-25 |website=www.nature.com |language=en}}</ref> [[ويسٽرن بلاٽ]]نگ ۾ پروٽينن کي پهريان جسامت جي بنياد تي ٻن شيشي جي پليٽن جي وچ ۾ رکيل سنهي جيل ۾ [[ايس ڊي ايس-پيج]] نالي ٽيڪنيڪ وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي. پوءِ جيل ۾ موجود پروٽينن کي [[پولي ونائلڊين فلورائيڊ]] (PVDF)، نائٽروسيليلوز، نائلون يا ڪنهن ٻي مددگار جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ هن جھليءَ کي [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊين]] جي محلولن سان جاچي سگهجي ٿو. گهربل پروٽين سان مخصوص طور ڳنڍجندڙ اينٽي باڊين کي مختلف ٽيڪنيڪن، جن ۾ رنگين پيداوار، [[ڪيميائي روشني]] يا [[آٽو ريڊيوگرافي]] شامل آهن، وسيلي ڏسي سگهجي ٿو. اڪثر اينٽي باڊين سان اينزائم ڳنڍيل هوندا آهن. جڏهن [[ڪيميائي روشن ڪندڙ]] [[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] کي [[اينزائم]] جي سامهون آندو ويندو آهي ته اهو سڃاڻپ ممڪن بڻائيندو آهي. ويسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪن جي استعمال سان نه رڳو سڃاڻپ پر مقداري تجزيو پڻ ڪري سگهجي ٿو. ويسٽرن بلاٽنگ سان مشابهت رکندڙ طريقن کي جيئري [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] يا [[حياتي بافتو|بافتن]] جي حصن ۾ مخصوص پروٽينن کي سڌيءَ طرح رنگڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Mahmood-2012">{{cite journal |vauthors=Mahmood T, Yang PC |date=September 2012 |title=Western blot: technique, theory, and trouble shooting |journal=North American Journal of Medical Sciences |volume=4 |issue=9 |pages=429–34 |doi=10.4103/1947-2714.100998 |doi-broken-date=27 June 2026 |pmc=3456489 |pmid=23050259 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kurien BT, Scofield RH |date=April 2006 |title=Western blotting |journal=Methods |volume=38 |issue=4 |pages=283–93 |bibcode=2006MCME...38..283K |doi=10.1016/j.ymeth.2005.11.007 |pmid=16483794}}</ref> ==== ايسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ايسٽرن بلاٽ}} ايسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪ کي پروٽينن جي [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. PVDF يا نائٽروسيليلوز جھليءَ تي بلاٽ ڪيل پروٽينن ۾ مخصوص سبسٽريٽن جي استعمال سان ترميمن جي جاچ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas S, Thirumalapura N, Crossley EC, Ismail N, Walker DH |date=June 2009 |title=Antigenic protein modifications in Ehrlichia |journal=Parasite Immunology |volume=31 |issue=6 |pages=296–303 |doi=10.1111/j.1365-3024.2009.01099.x |pmc=2731653 |pmid=19493209}}</ref> ===مائڪرو ايريز=== {{main|ڊي اين اي مائڪرو ايري}} [[Image:Microarray printing.ogv|thumb|left|ڇپجندڙ ڊي اين اي مائڪرو ايري]] [[File:NA hybrid.svg|thumb|هدف جو پروب سان هائبرڊائيزيشن]] ڊي اين اي مائڪرو ايري اهڙن داغن جو مجموعو آهي، جيڪي [[خوردبيني سلائيڊ]] جهڙي ڪنهن مضبوط سهاري سان ڳنڍيل هوندا آهن، جتي هر داغ ۾ هڪ يا وڌيڪ اڪيلي تند وارا ڊي اين اي [[اوليگونيوڪليوٽائيڊ]] ٽڪرا هوندا آهن. ايريز هڪ ئي سلائيڊ تي تمام وڏي تعداد ۾ تمام ننڍا، لڳ ڀڳ 100 مائڪرو ميٽر قطر وارا، داغ رکڻ کي ممڪن بڻائين ٿا. هر داغ ۾ اهڙو ڊي اين اي ٽڪرو ماليڪيول هوندو آهي، جيڪو ڪنهن هڪ [[ڊي اين اي تسلسل]] جو تڪميلي هوندو آهي. هن ٽيڪنيڪ جي هڪ صورت سان ڪنهن جاندار جي ترقيءَ جي ڪنهن خاص مرحلي تي [[جين جو اظهار]] معلوم ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي [[اظهاري پروفائلنگ]] چيو وڃي ٿو. هن ٽيڪنيڪ ۾ ڪنهن بافت مان آر اين اي ڌار ڪري ان کي نشان لڳل [[تڪميلي ڊي اين اي]] (cDNA) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ هي cDNA ايري تي موجود ٽڪرن سان هائبرڊائيز ڪيو ويندو آهي ۽ هائبرڊائيزيشن کي ڏسي سگهجي ٿو. جيئن ته ڪيترائي ايريز بلڪل ساڳي ٽڪرن واري جڳهه سان ٺاهي سگهجن ٿا، تنهنڪري اهي ٻن مختلف بافتن، جهڙوڪ صحتمند ۽ ڪينسري بافت، جي جين اظهار جي ڀيٽ ڪرڻ لاءِ خاص طور ڪارائتا آهن. ان کان سواءِ، اهو به ماپي سگهجي ٿو ته ڪهڙا جين ظاهر ٿي رهيا آهن ۽ اهو اظهار وقت سان يا ٻين عنصرن سان ڪيئن تبديل ٿئي ٿو. مائڪرو ايريز ٺاهڻ جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن؛ سڀ کان عام سلڪون چپس، لڳ ڀڳ 100 مائڪرو ميٽر قطر وارن داغن سان خوردبيني سلائيڊون، حسب ضرورت ايريز، ۽ سوراخدار جھلين تي وڏن داغن وارا ايريز (ميڪرو ايريز) آهن. ڪنهن به هڪ ايري تي 100 داغن کان وٺي 10,000 کان وڌيڪ داغ ٿي سگهن ٿا. ايريز ڊي اين اي کان سواءِ ٻين ماليڪيولن سان پڻ ٺاهي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Microarrays |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/probe/docs/techmicroarray/ |access-date=31 December 2016 |work=National Center for Biotechnology Information |publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bumgarner |first1=Roger |date=2013 |title=Overview of DNA Microarrays: Types, Applications, and Their Future |journal=Current Protocols in Molecular Biology |volume=101 |pages=Unit 22.1 |doi=10.1002/0471142727.mb2201s101 |pmc=4011503 |pmid=23288464}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Govindarajan R, Duraiyan J, Kaliyappan K, Palanisamy M |date=August 2012 |title=Microarray and its applications |journal=Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences |volume=4 |issue=Suppl 2 |pages=S310-2 |doi=10.4103/0975-7406.100283 |pmc=3467903 |pmid=23066278 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Tarca AL, Romero R, Draghici S |date=August 2006 |title=Analysis of microarray experiments of gene expression profiling |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |volume=195 |issue=2 |pages=373–88 |doi=10.1016/j.ajog.2006.07.001 |pmc=2435252 |pmid=16890548}}</ref> ===ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ=== {{Main|ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ}} ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ (ASO) هڪ ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا PCR يا جيل اليڪٽروفوريسس جي ضرورت کان سواءِ هڪڙي بيس واري ميوٽيشنن جي سڃاڻپ ممڪن بڻائي ٿي. ننڍا، 20–25 نيوڪليوٽائيڊ ڊگها، نشان لڳل پروب اڻ ٽٽل هدف ڊي اين اي جي سامهون رکيا ويندا آهن؛ پروبن جي ننڍي ڊيگهه سبب هائبرڊائيزيشن وڏي مخصوصيت سان ٿئي ٿي ۽ هڪڙي بيس جي تبديلي به هائبرڊائيزيشن کي روڪي سگهي ٿي. پوءِ هدف ڊي اين اي کي ڌوئي اڻ هائبرڊائيز ٿيل پروب هٽايا ويندا آهن. ان کان پوءِ هدف ڊي اين اي ۾ پروب جي موجودگيءَ جو تجزيو تابڪاري يا فلوريسنس وسيلي ڪيو ويندو آهي. هن تجربي ۾، جيئن گهڻين ماليڪيولي حياتيات جي ٽيڪنيڪن ۾، ڪامياب تجربي کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪنٽرول استعمال ڪرڻ لازمي هوندو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=F_7QXO0ZBigC&q=Allele-specific+oligonucleotide&pg=PA97 |title=Molecular genetic pathology |date=2008 |publisher=Humana |isbn=978-1-59745-405-6 |editor-last1=Cheng |editor-first1=Liang |location=Totowa, NJ |page=96 |language=en |access-date=31 December 2016 |editor-last2=Zhang |editor-first2=David Y. |name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite book |last1=Leonard |first1=Debra G.B. |url=https://books.google.com/books?id=cDWFCwAAQBAJ&q=Allele-specific+oligonucleotide&pg=PA30 |title=Molecular Pathology in Clinical Practice |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-19674-9 |page=31 |language=en |access-date=31 December 2016 |name-list-style=vanc}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ طريقا ۽ ٽيڪنالاجيون مسلسل ترقي ڪري رهيون آهن ۽ پراڻيون ٽيڪنالاجيون ڇڏي ڏنيون وڃن ٿيون. مثال طور، ڊي اين اي [[جيل اليڪٽروفوريسس]] ([[ايگاروز جيل اليڪٽروفوريسس|ايگاروز]] يا [[ايس ڊي ايس-پيج|پولي ايڪريل ايمائڊ]]) جي آمد کان اڳ، ڊي اين اي ماليڪيولن جي جسامت عام طور [[سڪروز گريڊيئنٽ مرڪز گريزي]] ۾ [[رسوب ٿيڻ]] جي رفتار وسيلي طئي ڪئي ويندي هئي، جيڪا هڪ سست ۽ محنت طلب ٽيڪنيڪ هئي ۽ مهانگو اوزار گهرندي هئي؛ سڪروز گريڊيئنٽن کان اڳ [[وسڪوميٽري]] استعمال ٿيندي هئي. انهن جي تاريخي دلچسپي کان سواءِ، پراڻي ٽيڪنالاجي بابت ڄاڻ رکڻ اڪثر فائديمند هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪڏهن ڪڏهن اها ڪنهن نئين مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ ڪارائتي ٿي سگهي ٿي، جتي نئين ٽيڪنيڪ مناسب نه هجي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA550 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co.K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |pages=550, 552 |access-date=2019-07-08}}</ref> pij435w0d2protv0d54p8jrzme0yg9i 391573 391572 2026-07-05T22:27:24Z Intisar Ali 8681 391573 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيات جي شاخ جيڪا حياتياتي نظامن جو ماليڪيولي سطح تي اڀياس ڪري ٿي}} {{redirect|ماليڪيولي خرد حياتيات|سائنسي رسالو|Molecular Microbiology (journal){{!}}''ماليڪيولر مائڪرو بائلاجي'' (رسالو)}} [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|[[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي عقيدو]]، جيڪو حياتياتي نظام اندر جينياتي معلومات جي وهڪري کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:PCNA, DNA Polymerase ε, DNA.svg|thumb| ماليڪيولي حياتيات جي هڪ تصور جو مثال. [[ڊي اين اي]] ۽ [[پروٽين]]ن وچ ۾ [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] دوران ٿيندڙ لاڳاپن کي ڏيکاريندڙ نمونو: سانچي وارو ڊي اين اي تاندورو (پيلو)، نئون ٺهيل ڌيئر ڊي اين اي تاندورو (سائو-نيرو)، [[واڌ ڪندڙ گهرڙي نيوڪليائي اينٽيجن|پي سي اين اي]] جا ٽي ذيلي يونٽ (نيري جا مختلف ڇانورا)، ۽ [[ڊي اين اي پوليميريز#پوليميريز α، δ ۽ ε (الفا، ڊيلٽا ۽ ايپسيلون)|ڊي اين اي پوليميريز ε]] جو عمل انگيز ذيلي يونٽ (سائو).]] '''ماليڪيولي حياتيات''' [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ وچ ۾ حياتياتي سرگرميءَ جو بنياد بڻجندڙ [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] بناوتن ۽ ڪيميائي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. ان جو مرڪز گهڻو ڪري [[نيوڪليائي تيزاب]]ن (جهڙوڪ [[ڊي اين اي]] ۽ [[آر اين اي]]) ۽ [[پروٽين]]ن جو اڀياس آهي. اها انهن [[وڏي ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جي بناوت، ڪم ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جيڪي [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]]، [[نقل نويسي (حياتيات)|نقل نويسي]]، [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]]، [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ|پروٽين جي جوڙجڪ]] ۽ پيچيده [[حياتي ماليڪيول|حياتي ماليڪيولي]] لاڳاپن جهڙن عملن کي منظم ڪن ٿا. ماليڪيولي حياتيات جو شعبو [[گھڻ شعبائي]] آهي، جيڪو [[جينيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]]، طبعيات، رياضيات ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڪمپيوٽر سائنس ([[حياتيائي معلوماتيات]]) جي اصولن تي ڀاڙي ٿو.<ref name="cell2">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=jK6UBQAAQBAJ |title=Molecular Biology of the Cell, Sixth Edition |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |date=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-1-317-56375-4 |pages=1–10 |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Gannon-2002">{{cite journal |vauthors=Gannon F |date=February 2002 |title=Molecular biology--what's in a name? |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=2 |page=101 |doi=10.1093/embo-reports/kvf039 |pmc=1083977 |pmid=11839687}}</ref><ref>{{Cite web |title=Molecular biology – Latest research and news {{!}} Nature |url=https://www.nature.com/subjects/molecular-biology |access-date=2021-11-07 |website=nature.com |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ [[جاندار]]ن ۾ گهرڙا ۽ ٻيون خوردبيني بناوتون ارڙهين صديءَ کان ئي ڏٺيون ويون هيون، پر انهن جي روين کي ضابطي ۾ رکندڙ ميڪانيزمن ۽ لاڳاپن جي تفصيلي سمجهه ويهين صديءَ تائين سامهون نه آئي، جڏهن طبعيات ۽ ڪيميا ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجيون ايتريون ترقي ڪري چڪيون هيون جو انهن کي حياتياتي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي.{{Citation needed|date=December 2025}} ''ماليڪيولي حياتيات'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1945ع ۾ انگريز طبعيات دان [[وليم ايسٽبري]] استعمال ڪيو، جنهن ان کي حياتياتي لقائن جي بنيادن کي سمجهڻ تي مرڪوز هڪ طريقيڪار طور بيان ڪيو—يعني حياتياتي ماليڪيولن جي طبعي ۽ ڪيميائي بناوتن ۽ خاصيتن، ٻين ماليڪيولن سان انهن جي لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن وسيلي نام نهاد ڪلاسيڪي حياتيات جي مشاهدي جي وضاحت ڪرڻ؛ جڏهن ته ڪلاسيڪي حياتيات حياتياتي عملن جو اڀياس وڏي پيماني ۽ تنظيم جي مٿين سطحن تي ڪري ٿي.<ref name="Astbury-1961">{{Cite journal |last=Astbury |first=W. T. |date=June 1961 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |language=en |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |bibcode=1961Natur.190.1124A |doi=10.1038/1901124a0 |issn=1476-4687 |pmid=13684868 |s2cid=4172248 |doi-access=free}}</ref> 1953ع ۾ [[فرانسس ڪرڪ]]، [[جيمس واٽسن]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ سندن ساٿين [[ايم آر سي ليبارٽري آف ماليڪيولر بائلاجي|ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل يونٽ، ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ پهريون ڀيرو [[ٻٽو پيچ]] نمونو بيان ڪيو، جيڪو [[ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب]] (ڊي اين اي) جي ڪيميائي بناوت جي وضاحت ڪري ٿو. هن واقعي کي اڪثر ان وقت نئين اُڀرندڙ شعبي لاءِ هڪ سنگ ميل سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان حياتياتي وراثت جي بنيادي مادي طور نيوڪليائي تيزابن جي اڳ اڻچٽي تصور کي سمجهڻ لاءِ طبعي-ڪيميائي بنياد مهيا ڪيو. هنن اها بناوت فرينڪلن جي اڳوڻي تحقيق جي بنياد تي تجويز ڪئي، جيڪا [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچائي هئي.<ref name="Scitable-franklin">{{Cite web |title=Rosalind Franklin: A Crucial Contribution |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/rosalind-franklin-a-crucial-contribution-6538012/ |website=nature.com |language=en}}</ref> سندن ڪم ٻين خرد جاندارن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ ڊي اين اي جي دريافت ڏانهن وٺي ويو.<ref name="Verma-2004">{{Cite book |last=Verma |first=P. S. |title=Cell biology, genetics, molecular biology, evolution and ecology |date=2004 |publisher=S Chand and Company |isbn=81-219-2442-1 |oclc=1045495545}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات جي شعبي ۾ اهڙيون ٽيڪنيڪون شامل آهن، جيڪي سائنسدانن کي ماليڪيولي عملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name="Morange-2016">{{cite book |last1=Morange |first1=Michel |title=Encyclopedia of Life Sciences |date=2016 |isbn=978-0-470-01617-6 |pages=1–8 |chapter=History of Molecular Biology |doi=10.1002/9780470015902.a0003079.pub3}}</ref> اهي ٽيڪنيڪون نيون دوائون اثرائتي نموني هدف بڻائڻ، بيمارين جي تشخيص ڪرڻ ۽ گهرڙن جي فعليات کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Bello |first1=Elizabeth A. |last2=Schwinn |first2=Debra A. |date=1996-12-01 |title=Molecular Biology and Medicine: A Primer for the Clinician |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue=6 |pages=1462–1478 |doi=10.1097/00000542-199612000-00029 |issn=0003-3022 |pmid=8968195 |s2cid=29581630 |doi-access=free}}</ref> ماليڪيولي حياتيات مان نڪتل ڪجهه طبي تحقيق ۽ علاج [[جيني علاج]] جي دائري ۾ اچن ٿا، جڏهن ته طب ۾ ماليڪيولي حياتيات يا [[ماليڪيولي گهرڙي حياتيات]] جي استعمال کي هاڻي [[ماليڪيولي طب]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gene Therapy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene-Therapy |access-date=2025-12-30 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> ==ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ== {{main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} {{TopicTOC-Biology}} [[File:Hendiduras mayor menor-eo.png|thumb|left|ڊي اين اي جي بناوت ۾ زاوين جي وضاحت]] [[File:DNA Structure+Key+Labelled.png|thumb|left|واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي بناوت جي خاڪي واري نمائندگي]] ماليڪيولي حياتيات [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[جينيات]] جي سنگم تي بيٺل آهي؛ ويهين صديءَ ۾ جيئن جيئن اهي سائنسي شعبا اُڀريا ۽ ترقي ڪندا ويا، تيئن اهو واضح ٿيندو ويو ته ٻئي شعبا انهن ماليڪيولي ميڪانيزمن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي گهرڙن جي اهم حياتياتي ڪمن جو بنياد آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William |date=February 1999 |title=A History of Molecular Biology |url=https://www.nature.com/articles/nm0299_140 |journal=Nature Medicine |language=en |volume=5 |issue=2 |page=140 |doi=10.1038/5498 |issn=1546-170X}}</ref><ref>{{Cite book |author=Morange, Michel |title=A history of biology |date=June 2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18878-2 |oclc=1184123419}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ اڳڀرائي نين ٽيڪنالاجين جي ترقي ۽ انهن کي بهتر بڻائڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fields |first=Stanley |date=2001-08-28 |title=The interplay of biology and technology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=98 |issue=18 |pages=10051–10054 |doi=10.1073/pnas.191380098 |issn=0027-8424 |pmc=56913 |pmid=11517346 |doi-access=free}}</ref> جينيات جو شعبو [[توليد]] ۽ [[وراثت]] جي بنيادي قاعدن ۽ وراثت جي مفروضي ايڪن، جن کي [[جين]] چيو وڃي ٿو، جي نوعيت کي سمجهڻ جي ڪوششن مان اُڀريو. [[گريگور مينڊل]] 1866ع ۾ هن ڪم جي بنياد وڌي، جڏهن هن مٽر جي ٻوٽن ۾ ميلاپي سنڪرن جي اڀياس دوران ڏٺل وراثت جي قانونن کي پهريون ڀيرو بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Ellis |first1=T.H. Noel |last2=Hofer |first2=Julie M.I. |last3=Timmerman-Vaughan |first3=Gail M. |last4=Coyne |first4=Clarice J. |last5=Hellens |first5=Roger P. |date=November 2011 |title=Mendel, 150 years on |journal=Trends in Plant Science |volume=16 |issue=11 |pages=590–596 |bibcode=2011TPS....16..590E |doi=10.1016/j.tplants.2011.06.006 |pmid=21775188}}</ref> جينياتي وراثت جي اهڙن قانونن مان هڪ [[علحدگيءَ جو قانون]] آهي، جنهن موجب ڪنهن خاص جين لاءِ ٻن [[ايليل]]ن وارا ٻٽوڻا فرد انهن مان هڪ ايليل پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=2018-07-12 |title=12.3C: Mendel's Law of Segregation |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/12%3A_Mendel%27s_Experiments_and_Heredity/12.3%3A_Laws_of_Inheritance/12.3C%3A_Mendels_Law_of_Segregation |access-date=2021-11-18 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> سندس بنيادي اهميت واري ڪم سبب جينياتي وراثت جي اڀياس کي عام طور [[مينڊلي وراثت|مينڊلي جينيات]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Mendelian Inheritance |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance |access-date=2021-11-18 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ هڪ اهم سنگ ميل [[ڊي اين اي]] جي بناوت جي دريافت هئي. هن ڪم جي شروعات 1869ع ۾ سوئس حياتيائي ڪيميادان [[فريڊرڪ ميشر]] ڪئي، جنهن پهريون ڀيرو ''نيوڪليئن'' نالي هڪ بناوت تجويز ڪئي، جنهن کي اڄ اسين ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب يا ڊي اين اي طور سڃاڻون ٿا.<ref name="Pray-2008">{{cite journal |last=Pray |first=L |date=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/discovery-of-dna-structure-and-function-watson-397 |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100 |access-date=2024-06-21}}</ref> هن پيپ سان ڀريل پٽين جي جزن جو اڀياس ڪندي ۽ ”فاسفورس رکندڙ مادن“ جون منفرد خاصيتون نوٽ ڪندي هي منفرد مادو دريافت ڪيو.<ref>{{Cite book |last=George. |first=Wolf |title=Friedrich Miescher: the man who discovered DNA |date=2003 |oclc=907773747}}{{pn|date=June 2024}}</ref> ڊي اين اي جي نموني ۾ هڪ ٻيو اهم حصو وجهندڙ [[فيبس ليوين]] هو، جنهن خمير تي ڪيل پنهنجي حياتيائي ڪيميائي تجربن جي نتيجي ۾ 1919ع ۾ ڊي اين اي جو ”پولي نيوڪليوٽائيڊ نمونو“ پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Levene |first=P.A. |date=1919 |title=Structure of Yeast Nucleic Acid |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=43 |issue=2 |pages=379–382 |doi=10.1016/s0021-9258(18)86289-5 |issn=0021-9258 |doi-access=free}}</ref> 1950ع ۾ [[ارون چارگاف]]، ليوين جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي نيوڪليائي تيزابن جون ڪجهه اهم خاصيتون واضح ڪيون: پهرين، نيوڪليائي تيزابن جي ترتيب مختلف نوعن ۾ مختلف هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chargaff |first1=Erwin |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/bf02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535}}</ref> ٻيو، پيورينن ([[ايڊينين]] ۽ [[گوانين]]) جو ڪل ارتڪاز هميشه پائريمڊينن ([[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]]) جي ڪل ارتڪاز جي برابر هوندو آهي.<ref name="Pray-2008"/> اهو هاڻي [[چارگاف جو قانون]] سڏجي ٿو. 1953ع ۾ [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت شايع ڪئي،<ref name="Watson-1953">{{Cite journal |last1=Watson |first1=J. D. |author-link1=James Watson |last2=Crick |first2=F. H. C. |author-link2=Francis Crick |date=April 1953 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |url=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |language=en |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=1476-4687 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |url-access=subscription}}</ref> جيڪا [[ايڪس-ڪرڻ بلوريات]] بابت [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي، جيڪو [[ماريس ولڪنز]] ۽ [[ميڪس پيروٽز]] کين پهچايو هو.<ref name="Scitable-franklin" /> واٽسن ۽ ڪرڪ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي ۽ هن منفرد بناوت مان ڊي اين اي جي نقل سازي جي ممڪن ميڪانيزمن بابت نتيجا اخذ ڪيا.<ref name="Watson-1953" /> واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڊي اين اي جي بناوت جو نمونو پيش ڪرڻ تي 1962ع ۾ ولڪنز سان گڏ [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Verma-2004" /> 1961ع ۾ اهو ثابت ڪيو ويو ته جڏهن ڪو [[جين]] ڪنهن [[پروٽين]] لاءِ رمز بندي ڪري ٿو ته جين جي ڊي اين اي جا لڳاتار ٽي اساس پروٽين جي هر ايندڙ امينو تيزاب جي تعين ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Crick |first1=F. H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=S. |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |year=1961 |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=192 |issue=4809 |pages=1227–1232 |bibcode=1961Natur.192.1227C |doi=10.1038/1921227a0 |issn=0028-0836 |pmid=13882203 |s2cid=4276146}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جينياتي رمز]] هڪ ٽه-اساسي رمز آهي، جنهن ۾ هر ٽه-اساسي سلسلو (جنهن کي [[ڪوڊون]] چيو وڃي ٿو) ڪنهن خاص امينو تيزاب جي تعين ڪري ٿو. وڌيڪ اهو پڻ ثابت ڪيو ويو ته پروٽين لاءِ رمز بندي ڪندڙ ڊي اين اي جي ترتيب ۾ ڪوڊون هڪ ٻئي مٿان چڙهيل نه هوندا آهن ۽ هر ترتيب کي هڪ مقرر شروعاتي نقطي کان پڙهيو ويندو آهي. 1962ع کان 1964ع دوران، هڪ بيڪٽيريائي وائرس جي شرطي موتمار ميوٽنٽن جي استعمال وسيلي،<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=R. H. |last2=Bolle |first2=A. |last3=Steinberg |first3=C. M. |last4=Kellenberger |first4=E. |last5=Boy de la Tour |first5=E. |last6=Chevalley |first6=R. |last7=Edgar |first7=R. S. |last8=Susman |first8=M. |last9=Denhardt |first9=G. H. |last10=Lielausis |first10=A. |display-authors=5 |date=1963-01-01 |title=Physiological Studies of Conditional Lethal Mutants of Bacteriophage T4D |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory |volume=28 |pages=375–394 |doi=10.1101/sqb.1963.028.01.053 |issn=0091-7451}}</ref> [[ڊي اين اي جي نقل سازي]]، [[ڊي اين اي جي مرمت]]، [[جينياتي ٻيهر ميلاپ|ڊي اين اي جي ٻيهر ميلاپ]] ۽ ماليڪيولي بناوتن جي جوڙجڪ واري مشينري ۾ استعمال ٿيندڙ پروٽينن جي ڪمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن بابت اسان جي سمجهه ۾ بنيادي اڳڀرايون ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Edgar |first=Bob |date=2004-10-01 |title=The Genome of Bacteriophage T4 |url=https://academic.oup.com/genetics/article/168/2/575/6059485 |journal=Genetics |language=en |volume=168 |issue=2 |pages=575–582 |doi=10.1093/genetics/168.2.575 |issn=1943-2631 |pmc=1448817 |pmid=15514035}}</ref> == گريفٿ جو تجربو == {{Main|گريفٿ جو تجربو}} [[File:01 dna.jpg|thumb|گريفٿ جو تجربو]] 1928ع ۾ [[فريڊرڪ گريفٿ]] [[نيموڪوڪس]] بيڪٽيريا ۾ هڪ بيماري پيدا ڪندڙ خاصيت ڏٺي، جيڪا تجربيگاهه جي ڪوئن کي ماري رهي هئي. ان وقت رائج مينڊلي نظريي موجب، جينن جي منتقلي رڳو والديني گهرڙي کان ڌيئر گهرڙن ڏانهن ٿي سگهي ٿي. گريفٿ هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب هڪ ئي نسل جي جاندارن جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ جينن جي منتقلي کي [[افقي جين منتقلي]] (HGT) چيو وڃي ٿو. هن عمل کي هاڻي [[جينياتي تبديلي]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ravenhall |first1=Matt |last2=Škunca |first2=Nives |last3=Lassalle |first3=Florent |last4=Dessimoz |first4=Christophe |date=May 2015 |title=Inferring Horizontal Gene Transfer |journal=PLOS Computational Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |article-number=e1004095 |bibcode=2015PLSCB..11E4095R |doi=10.1371/journal.pcbi.1004095 |pmc=4462595 |pmid=26020646 |doi-access=free}}</ref> گريفٿ جو تجربو نيموڪوڪس بيڪٽيريا تي ڪيو ويو، جنهن جا ٻه مختلف اسٽرين هئا: هڪ بيماري پيدا ڪندڙ ۽ هموار، جڏهن ته ٻيو بي ضرر ۽ کهرو هو. هموار اسٽرين هڪ خاص قسم جي [[پولي سيڪرائيڊ]]، يعني گلوڪوز ۽ گلوڪيورونڪ تيزاب جي پوليمر مان ٺهيل [[ڪيپسول (بيڪٽيريا)|ڪيپسول]] جي موجودگي سبب چمڪدار ڏسڻ ۾ ايندو هو. بيڪٽيريا جي هن پولي سيڪرائيڊ تهه سبب ميزبان جو [[مدافعتي نظام]] بيڪٽيريا کي سڃاڻي نه سگهندو آهي، جنهن ڪري بيڪٽيريا ميزبان کي ماري ڇڏيندو آهي. کهري اسٽرين ۾ هي پولي سيڪرائيڊ ڪيپسول موجود نه هوندو آهي، جنهن ڪري ان جون ڪالونيون ڦڪيون ۽ کهريون ڏسڻ ۾ اينديون آهن ۽ اهو بي ضرر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميزبان جو مدافعتي نظام ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان سڃاڻي ۽ تباهه ڪري ڇڏيندو آهي.<ref>Madigan, M. T., et al. (2018). Brock Biology of Microorganisms (15th ed.). Pearson.</ref> ڪنهن اسٽرين ۾ ڪيپسول جي موجودگي يا غير موجودگي جينياتي طور طئي ٿيل هوندي آهي. هموار ۽ کهرا اسٽرين ڪيترن مختلف قسمن ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ ترتيبوار S-I، S-II، S-III وغيره ۽ R-I، R-II، R-III وغيره. S ۽ R بيڪٽيريا جا اهي سڀئي ذيلي قسم هڪ ٻئي کان انهن جي پيدا ڪيل [[اينٽيجن]] جي قسم جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن.<ref name="Verma-2004" /> == ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو == {{Main|ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو}} [[اوزوالڊ ايوري]]، [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] جي ڪيل ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربي 1944ع ۾ تجرباتي طور ثابت ڪيو ته [[ڊي اين اي]] اهو مادو آهي، جيڪو [[بيڪٽيريائي تبديلي]] جو سبب بڻجي ٿو. اهو نتيجو اهڙي دور ۾ سامهون آيو، جڏهن وڏي پيماني تي اهو سمجهيو ويندو هو ته جينياتي معلومات کڻي هلڻ جو ڪم [[پروٽين#تاريخ ۽ اشتقاق|پروٽين]] ڪن ٿا (خود لفظ ''پروٽين'' پڻ ان عقيدي جي اظهار لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ان جو ڪم ''بنيادي'' آهي). هي تجربو [[راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]] ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن دوران ڪيل ان تحقيق جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد 1928ع جي [[گريفٿ جو تجربو|گريفٿ جي تجربي]] ۾ پهريون ڀيرو بيان ڪيل تبديليءَ واري عمل لاءِ ذميوار ”تبديلي آڻيندڙ اصول“ کي خالص ڪرڻ ۽ ان جون خاصيتون معلوم ڪرڻ هو: [[بيماري پيدا ڪندڙ]] III-S اسٽرين قسم جا ماريل ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيا]]''، جڏهن جيئرا پر بيماري نه پيدا ڪندڙ II-R قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا سان گڏ داخل ڪيا ويا، ته ان جي نتيجي ۾ III-S قسم جي نيموڪوڪس بيڪٽيريا جي موتمار انفيڪشن پيدا ٿي. فيبروري 1944ع ۾ ''[[جرنل آف ايڪسپيريمينٽل ميڊيسن]]'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيقي مقالي ”''نيموڪوڪس جي قسمن ۾ تبديلي آڻيندڙ مادي جي ڪيميائي نوعيت بابت اڀياس: قسم III جي نيموڪوڪس مان ڌار ڪيل ڊي آڪسي رائبونيوڪليائي تيزاب جي جز وسيلي تبديليءَ جي شروعات''“ ۾، ايوري ۽ سندس ساٿين تجويز ڪيو ته ان وقت عام طور مڃيل خيال جي ابتڙ پروٽين بدران ڊي اين اي بيڪٽيريا جو وراثتي مادو ٿي سگهي ٿو ۽ اعليٰ جاندارن ۾ [[جين]]ن ۽/يا [[وائرس]]ن جي برابر حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="paper">{{Cite journal |last=Avery |first=Oswald T. |author2=Colin M. MacLeod |author3=Maclyn McCarty |date=1944-02-01 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Deoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |journal=Journal of Experimental Medicine |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref><ref>Fruton (1999), pp. 438–440</ref> == هرشي–چيس تجربو == {{Main|هرشي–چيس تجربو}} [[File:Hershey Chase experiment.png|thumb|هرشي–چيس تجربو]] ڊي اين اي جينياتي مادو آهي ۽ انفيڪشن جو سبب بڻجي ٿو، ان ڳالهه جي تصديق [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] مان ٿي. هنن تجربي لاءِ ''[[ايسچريشيا ڪولائي|اي. ڪولائي]]'' ۽ [[بيڪٽيريوفيج]] استعمال ڪيا. هن تجربي کي بلينڊر تجربو پڻ چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڌڻي جو بلينڊر هڪ اهم اوزار طور استعمال ڪيو ويو. [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] ثابت ڪيو ته فيج جي ذري ذريعي بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيل ڊي اين اي ۾ نون فيج ذرن جي ٺهڻ لاءِ گهربل سموري معلومات موجود هوندي آهي. هنن [[تابڪاري]] استعمال ڪندي ٻن مختلف پرک نلين ۾ ترتيبوار بيڪٽيريوفيج جي پروٽين واري کوپي تي تابڪار [[گندرف]] ۽ ڊي اين اي تي تابڪار [[فاسفورس]] جا نشان لڳايا. پرک نلي ۾ بيڪٽيريوفيج ۽ ''اي. ڪولائي'' کي ملائڻ کان پوءِ حضانت جو عرصو شروع ٿيو، جنهن دوران فيج پنهنجو جينياتي مادو ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ داخل ڪيو. پوءِ آميزش کي بلينڊر ۾ گهمايو يا زور سان لوڏيو ويو، جنهن سان فيج ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن کان ڌار ٿي ويا. ان کان پوءِ سڄي آميزش جي [[مرڪز گريزي]] ڪئي وئي ۽ ''اي. ڪولائي'' جا گهرڙا رکندڙ تري ۾ گڏ ٿيل مادو جانچيو ويو، جڏهن ته مٿيون پاڻياٺي مادو خارج ڪيو ويو. ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن ۾ تابڪار فاسفورس مليو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته گهرڙن ۾ داخل ٿيل مادو پروٽين واري کوپي بدران ڊي اين اي هو.{{cn|date=May 2026}} داخل ٿيل ڊي اين اي ''اي. ڪولائي'' جي گهرڙن اندر [[ڊي اين اي جي نقل سازي|نقل سازي]] ڪري ٿو ۽ نون فيج ذرن جي ٺهڻ جي هدايت ڪري ٿو. ان سان لاڳاپيل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] جو عمل، جنهن کي زنڊر ۽ ليڊربرگ بيان ڪيو، پڻ [[افقي جين منتقلي]] جو هڪ قسم آهي. ٽرانسڊڪشن اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ بيڪٽيريوفيج بيڪٽيريا جي ڊي اين اي جو هڪ ٽڪرو کڻي ان کي ٻئي بيڪٽيريا ڏانهن منتقل ڪري ٿو. اهو پڻ افقي جين منتقلي جو هڪ قسم آهي.<ref name="Verma-2004" /> == ميسلسن–اسٽال تجربو == {{Main|ميسلسن–اسٽال تجربو}} [[File:Meselson-stahl experiment diagram en chiral.svg|thumb|ميسلسن–اسٽال تجربو]] ميسلسن–اسٽال تجربو 1958ع ۾ [[ميٿيو ميسلسن]] ۽ [[فرينڪلن اسٽال]] پاران ڪيل هڪ تجربو هو، جنهن [[جيمس ڊي. واٽسن|واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ|ڪرڪ]] جي ان مفروضي جي حمايت ڪئي ته [[ڊي اين اي جي نقل سازي]] [[نيم قدامت پسند نقل سازي|نيم قدامت پسند]] هوندي آهي. نيم قدامت پسند نقل سازيءَ ۾، جڏهن ٻٽي تند واري [[ڊي اين اي]] پيچ جي نقل سازي ٿئي ٿي، ته ٺهندڙ ٻن نون ٻٽي تند وارن ڊي اين اي پيچن مان هر هڪ ۾ هڪ تند اصل پيچ مان ۽ ٻي نئين ٺهيل تند هوندي آهي. هن کي ”حياتيات جو سڀ کان خوبصورت تجربو“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>John Cairns to Horace F Judson, in The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (1979). Touchstone Books, {{ISBN|0-671-22540-5}}. 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: {{ISBN|0-87969-478-5}}.</ref> ميسلسن ۽ اسٽال فيصلو ڪيو ته والديني ڊي اين اي کي ڳولڻ جو بهترين طريقو ان جي ڪنهن هڪ ائٽم کي تبديل ڪري ان تي نشان لڳائڻ هو. جيئن ته [[نائٽروجن]] سڀني [[ڊي اين اي اساس]]ن ۾ موجود هوندي آهي، تنهن ڪري هنن اهڙو والديني ڊي اين اي تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي طور موجود نائٽروجن جي ڀيٽ ۾ ان جو وڌيڪ ڳرو [[آئسوٽوپ]] شامل هو. وزن ۾ هن تبديليءَ جي مدد سان هو اهو طئي ڪري سگهيا ته نقل سازيءَ جي لڳاتار چڪرن کان پوءِ ٺهيل ڊي اين اي ۾ والديني ڊي اين اي جو ڪيترو حصو موجود هو.{{cn|date=May 2026}} == جديد ماليڪيولي حياتيات == 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ماليڪيولي حياتيات هڪ سونهري دور ۾ داخل ٿي، جنهن جي خاصيت فني ترقيءَ جا ٻئي، عمودي ۽ افقي رخ آهن. عمودي رخ ۾ نيون ٽيڪنالاجيون حياتياتي عملن جي ائٽمي سطح تي حقيقي وقت ۾ نگراني ڪرڻ کي ممڪن بڻائي رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mojiri |first1=Soheil |last2=Isbaner |first2=Sebastian |last3=Mühle |first3=Steffen |last4=Jang |first4=Hongje |last5=Bae |first5=Albert Johann |last6=Gregor |first6=Ingo |last7=Gholami |first7=Azam |last8=Gholami |first8=Azam |last9=Enderlein |first9=Jörg |date=2021-06-01 |title=Rapid multi-plane phase-contrast microscopy reveals torsional dynamics in flagellar motion |url=https://www.osapublishing.org/boe/abstract.cfm?uri=boe-12-6-3169 |journal=Biomedical Optics Express |language=EN |volume=12 |issue=6 |pages=3169–3180 |doi=10.1364/BOE.419099 |issn=2156-7085 |pmc=8221972 |pmid=34221652}}</ref> اڄڪلهه ماليڪيولي حياتيات جي ماهرن کي وڌندڙ گهرائيءَ سان ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا تائين گهٽجندڙ لاڳت تي رسائي حاصل آهي، جنهن سان نون غير نمونياتي جاندارن ۾ جينياتي ڦيرڦار جا نوان طريقا تيار ڪرڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي. ساڳيءَ طرح، مصنوعي ماليڪيولي حياتيات جا ماهر مختلف [[پروڪيريائيٽ]] ۽ [[يوڪيريائيٽ]] گهرڙن جي سلسلن ۾ ٻاهريان [[استقلابي رستو|استقلابي رستا]] داخل ڪري ننڍن ۽ وڏن ماليڪيولن جي صنعتي پيداوار کي اڳتي وڌائيندا.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular Biology Laboratory Resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> افقي رخ ۾، ترتيب بنديءَ جي ڊيٽا وڌيڪ سستي ٿي رهي آهي ۽ ڪيترن ئي مختلف سائنسي شعبن ۾ استعمال ٿي رهي آهي. ان سان ترقي پذير ملڪن ۾ صنعتن جي ترقي کي هٿي ملندي ۽ انفرادي محققن لاءِ ان تائين رسائي وڌندي. ساڳيءَ طرح، [[ڪرسپر جين ايڊيٽنگ|ڪرسپر-ڪيس9 جين ايڊيٽنگ]] جا تجربا هاڻي نون جاندارن تي 10,000 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ خرچ ۾ انفرادي طور رٿجي ۽ عمل ۾ آڻي سگهجن ٿا، جنهن سان صنعتي ۽ طبي استعمالن جي ترقي کي هٿي ملندي.<ref>{{Cite web |last=van Warmerdam |first=T. |title=Molecular biology laboratory resource |url=https://www.yourbiohelper.com/research |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229005941/https://www.yourbiohelper.com/research |archive-date=December 29, 2021 |website=Yourbiohelper.com}}</ref> == ٻين حياتياتي علمن سان لاڳاپو == [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|[[حياتيائي ڪيميا]]، [[جينيات]] ۽ ماليڪيولي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپي جي خاڪي واري نمائندگي]] هيٺين فهرست ۾ ماليڪيولي حياتيات ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن جي وچ ۾ بين الشعبائي لاڳاپن بابت هڪ نقطه نظر بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Lodish |first1=Harvey |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00lodi |title=Molecular cell biology |last2=Berk |first2=Arnold |last3=Zipursky |first3=S. Lawrence |last4=Matsudaira |first4=Paul |last5=Baltimore |first5=David |last6=Darnell |first6=James |date=2000 |publisher=Scientific American Books |isbn=978-0-7167-3136-8 |edition=4th |location=New York |name-list-style=vanc}}</ref> * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن ۾ ماليڪيولي ترڪيب، ترميم، ميڪانيزمن ۽ پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ موجود ڪيميائي مادن ۽ ٿيندڙ اهم حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميادان]] [[پروٽين]]ن، [[چرٻي|چرٻين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]ن ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]ن جهڙن [[حياتي ماليڪيول]]ن جي ڪردار، ڪم ۽ بناوت تي خاص ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Berg |first=Jeremy |title=Biochemistry |date=2002 |publisher=W.H. Freeman |others=Tymoczko, John L.; Stryer, Lubert |isbn=0-7167-3051-0 |edition=5th |location=New York |oclc=48055706}}</ref> * '''''جينيات''''' ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته جينياتي فرق جاندارن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. [[جينيات]] اهو اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته [[ميوٽيشن]]ون، انفرادي [[جين]] ۽ [[ايپيسٽاسس|جينياتي لاڳاپا]] ڪنهن [[فينوٽائپ]] جي اظهار تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Reference |first1=Genetics Home |title=Help Me Understand Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/ |access-date=31 December 2016 |website=Genetics Home Reference}}</ref> جيتوڻيڪ محقق ماليڪيولي حياتيات سان مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر انهن کي [[جينيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي طريقن سان گڏ استعمال ڪرڻ عام ڳالهه آهي. ماليڪيولي حياتيات جو وڏو حصو مقداري نوعيت جو آهي ۽ تازو وقتن ۾ [[حياتيائي معلوماتيات]] ۽ [[حسابي حياتيات]] جهڙين ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنيڪن کي استعمال ڪندي وڏي مقدار ۾ ڪم ڪيو ويو آهي. [[ماليڪيولي جينيات]]، يعني جينن جي بناوت ۽ ڪم جو اڀياس، 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي ماليڪيولي حياتيات جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان هڪ رهي آهي. حياتيات جون ٻيون شاخون پڻ ماليڪيولي حياتيات مان ڄاڻ حاصل ڪن ٿيون؛ يا ته ماليڪيولن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سڌو سنئون اڀياس ڪندي، جيئن [[گهرڙي حياتيات]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾، يا اڻ سڌيءَ طرح، جتي ماليڪيولي طريقا [[آبادي (حياتيات)|آبادين]] يا [[نوع]]ن جي تاريخي خاصيتن بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا، جيئن [[ارتقائي حياتيات]] جي شعبن [[آبادي جينيات]] ۽ [[نسلي ارتقايات]] ۾. [[حياتي طبعيات]] ۾ پڻ [[حياتي ماليڪيول]]ن کي ”بنياد کان مٿي“، يعني ماليڪيولي سطح تي، اڀياس ڪرڻ جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref name="Tian_2013">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co. K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |page=542 |access-date=2019-07-08}}</ref> == ماليڪيولي حياتيات جون ٽيڪنيڪون == [[File:DNA animation.gif|thumb|left|ڊي اين اي جي اينيميشن]] {{about||پروٽين جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|پروٽين جا طريقا|نيوڪليائي تيزاب جي طريقن جي وڌيڪ جامع فهرست لاءِ|نيوڪليائي تيزاب جا طريقا}} === ماليڪيولي ڪلوننگ === {{main|ماليڪيولي ڪلوننگ}} [[File:Transduction image.pdf|thumb|ٽرانسڊڪشن جي تصوير]] ماليڪيولي ڪلوننگ کي گهربل ڊي اين اي تسلسل کي ڌار ڪرڻ ۽ پوءِ ان کي پلازمڊ ویکٽر ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-25 |website=www.neb.com}}</ref> هي ريڪامبيننٽ ڊي اين اي ٽيڪنالاجي پهريون ڀيرو 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Foundations of Molecular Cloning - Past, Present and Future {{!}} NEB |url=https://www.neb.com/tools-and-resources/feature-articles/foundations-of-molecular-cloning-past-present-and-future |access-date=2021-11-04 |website=www.neb.com}}</ref> هن ٽيڪنيڪ ۾ گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ [[ڊي اين اي]] تسلسل کي [[پوليمريز زنجيري ردعمل]] (PCR) ۽/يا [[پابندي اينزائم]]ن جي استعمال سان [[ڪلون (جينيات)|ڪلون]] ڪري هڪ [[پلازمڊ]] ([[اظهاري ویکٽر]]) ۾ داخل ڪيو ويندو آهي. پلازمڊ ویکٽر ۾ عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ ٽي نمايان خاصيتون هونديون آهن: نقل سازيءَ جو آغازي هنڌ، [[گھڻ رخو ڪلوننگ هنڌ]] (MCS) ۽ هڪ چونڊ نشانگر (عام طور تي [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]]). ان کان سواءِ، MCS کان اڳ [[پروموٽر علائقو|پروموٽر علائقا]] ۽ [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] جو شروعاتي هنڌ هوندو آهي، جيڪي ڪلون ڪيل جين جي اظهار کي ضابطي ۾ رکندا آهن.{{cn|date=May 2026}} هن پلازمڊ کي بيڪٽيريائي يا حيواني گهرڙن مان ڪنهن ۾ به داخل ڪري سگهجي ٿو. بيڪٽيريائي گهرڙن ۾ ڊي اين اي داخل ڪرڻ لاءِ اگهاڙي ڊي اين اي جي جذب ذريعي [[ٽرانسفارميشن (جينيات)|ٽرانسفارميشن]]، گهرڙي-گهرڙي رابطي ذريعي [[بيڪٽيريائي ڪنجوگيشن|ڪنجوگيشن]] يا وائرسي ویکٽر ذريعي [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[يوڪيريائي گهرڙو|يوڪيريائي گهرڙن]]، جهڙوڪ [[حيواني گهرڙو|حيواني گهرڙن]] ۾، طبعي يا ڪيميائي طريقن سان ڊي اين اي داخل ڪرڻ کي [[ٽرانسفيڪشن]] چيو ويندو آهي. ٽرانسفيڪشن جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنيڪون موجود آهن، جهڙوڪ ڪيلشيم فاسفيٽ ٽرانسفيڪشن، [[اليڪٽروپوريشن]]، [[مائڪروانجيڪشن]] ۽ [[لائپوسوم ٽرانسفيڪشن]]. پلازمڊ [[جينوم]] ۾ ضم ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقل ٽرانسفيڪشن ٿئي ٿي، يا اهو جينوم کان آزاد رهي عارضي طور اظهار ڪري سگهي ٿو، جنهن کي عارضي ٽرانسفيڪشن چيو ويندو آهي.<ref name="cell">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26837/ |title=Isolating, Cloning, and Sequencing DNA |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |language=en |access-date=31 December 2016 |name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lessard |first1=Juliane C. |title=Laboratory Methods in Enzymology: DNA |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-418687-3 |volume=529 |pages=85–98 |chapter=Molecular cloning |doi=10.1016/B978-0-12-418687-3.00007-0 |issn=1557-7988 |pmid=24011038}}</ref> هاڻي گهربل پروٽين لاءِ ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي گهرڙي جي اندر هوندو آهي ۽ [[پروٽين]] جو اظهار ٿي سگهي ٿو. گهربل پروٽين کي وڏي مقدار ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪيترائي نظام، جهڙوڪ تحريڪ پذير پروموٽر ۽ مخصوص گهرڙي-اشاري عنصر، موجود آهن. پوءِ بيڪٽيريائي يا يوڪيريائي گهرڙي مان پروٽين جي وڏي مقدار ڪڍي سگهجي ٿي. پروٽين کي مختلف حالتن ۾ اينزائمي سرگرميءَ لاءِ آزمائي سگهجي ٿو، ان کي قلمبند ڪري ان جي [[ٽئين درجي واري بناوت]] جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو، يا دواسازي صنعت ۾ ان پروٽين خلاف نين دوائن جي سرگرميءَ جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Kokate |first1=Chandrakant |url=https://books.google.com/books?id=p70UCwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Textbook of Pharmaceutical Biotechnology |last2=Jalalpure |first2=Sunil S. |last3=Hurakadle |first3=Pramod J. |date=2016 |publisher=Elsevier |isbn=978-81-312-3987-2 |page=125 |access-date=2019-07-08 |name-list-style=vanc |department=Expression Cloning}}</ref> === پوليمريز زنجيري ردعمل === {{main|پوليمريز زنجيري ردعمل}} پوليمريز زنجيري ردعمل (PCR) ڊي اين اي جون نقلون ٺاهڻ جي هڪ انتهائي گهڻ رخي ٽيڪنيڪ آهي. مختصر طور، PCR وسيلي ڪنهن مخصوص [[ڊي اين اي تسلسل]] کي اڳواٽ طئي ڪيل طريقن سان نقل يا تبديل ڪري سگهجي ٿو. هي ردعمل انتهائي طاقتور آهي ۽ مثالي حالتن ۾ ٻن ڪلاڪن کان به گهٽ وقت اندر هڪ ڊي اين اي ماليڪيول کي وڌائي 1.07 ارب ماليڪيول بڻائي سگهي ٿو. PCR جا ڪيترائي استعمال آهن، جن ۾ جين جي اظهار جو اڀياس، مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ، جينياتي ميوٽيشنن جي سڃاڻپ ۽ ڊي اين اي ۾ ميوٽيشنون داخل ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Lenstra |first=J. A. |date=July 1995 |title=The applications of the polymerase chain reaction in the life sciences |journal=Cellular and Molecular Biology (Noisy-Le-Grand, France) |volume=41 |issue=5 |pages=603–614 |issn=0145-5680 |pmid=7580841}}</ref> PCR ٽيڪنيڪ کي ڊي اين اي ماليڪيولن جي ڇيڙن تي [[پابندي هنڌ|پابندي اينزائم جا هنڌ]] داخل ڪرڻ يا ڊي اين اي جي مخصوص بيسن ۾ ميوٽيشن آڻڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛ پوئين طريقي کي [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] چيو ويندو آهي. PCR کي اهو معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا ڪو مخصوص ڊي اين اي ٽڪرو [[سي ڊي اين اي لائبريري]] ۾ موجود آهي. PCR جون ڪيتريون ئي قسمن آهن، جهڙوڪ آر اين اي جي واڌ لاءِ ريورس ٽرانسڪرپشن PCR ([[آر ٽي-پي سي آر]]) ۽، وڌيڪ تازو، [[مقداري پي سي آر]]، جنهن سان ڊي اين اي يا آر اين اي ماليڪيولن جي مقداري ماپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/probe/docs/techpcr/ |access-date=31 December 2016 |work=National Center for Biotechnology Information |publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref><ref>{{cite web |title=Polymerase Chain Reaction (PCR) Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/10000207/polymerase-chain-reaction-pcr-fact-sheet/ |access-date=31 December 2016 |website=National Human Genome Research Institute (NHGRI)}}</ref> [[File:Two percent Agarose Gel in Borate Buffer cast in a Gel Tray (Front, angled).jpg|thumb|جيل ٽري ۾ بوريٽ بفر سان تيار ڪيل ٻه سيڪڙو [[ايگاروز]] جيل]] === جيل اليڪٽروفوريسس === [[File:SDS-PAGE.jpg|thumb|ايس ڊي ايس-پيج|left]] {{main|جيل اليڪٽروفوريسس}} جيل اليڪٽروفوريسس هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا ايگاروز يا پولي ايڪريل ايمائڊ جيل استعمال ڪندي ماليڪيولن کي انهن جي جسامت موجب الڳ ڪري ٿي.<ref name="Lee-2012">{{Cite journal |last1=Lee |first1=Pei Yun |last2=Costumbrado |first2=John |last3=Hsu |first3=Chih-Yuan |last4=Kim |first4=Yong Hoon |date=2012-04-20 |title=Agarose Gel Electrophoresis for the Separation of DNA Fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |page=3923 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |issn=1940-087X |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> هي ٽيڪنيڪ ماليڪيولي حياتيات جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي. ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته جيل مان برقي رو وهائي ڊي اين اي جي ٽڪرن کي الڳ ڪري سگهجي ٿو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي اين اي جي پٺيءَ واري زنجير ۾ منفي چارج وارا فاسفيٽ گروپ هوندا آهن، تنهنڪري ڊي اين اي ايگاروز جيل مان برقي رو جي مثبت ڇيڙي ڏانهن منتقل ٿيندو آهي.<ref name="Lee-2012" /> پروٽينن کي پڻ [[ايس ڊي ايس-پيج]] جيل استعمال ڪندي جسامت جي بنياد تي، يا [[ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخو جيل اليڪٽروفوريسس]] استعمال ڪندي جسامت ۽ [[برقي چارج]] ٻنهي جي بنياد تي الڳ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Lee PY, Costumbrado J, Hsu CY, Kim YH |date=April 2012 |title=Agarose gel electrophoresis for the separation of DNA fragments |journal=Journal of Visualized Experiments |volume=62 |issue=62 |bibcode=2012JVExp..62.3923L |doi=10.3791/3923 |pmc=4846332 |pmid=22546956}}</ref> [[File:Coomassie blue stained gel.png|thumb|ڪوميسي نيري رنگ سان پيج جيل تي رنگيل پروٽين]] === بريڊفورڊ پروٽين پرک === {{Main|بريڊفورڊ پروٽين پرک}} [[بريڊفورڊ پرک]] ماليڪيولي حياتيات جي هڪ ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا [[ڪوميسي برليئنٽ بلو|ڪوميسي برليئنٽ بلو]] G-250 نالي رنگ جي منفرد خاصيتن کي استعمال ڪندي پروٽين ماليڪيولن جي تيز ۽ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي ٿي.<ref name="Bradford-1976">{{cite journal |last1=Bradford |first1=Marion M. |date=May 1976 |title=A rapid and sensitive method for the quantitation of microgram quantities of protein utilizing the principle of protein-dye binding |journal=Analytical Biochemistry |volume=72 |issue=1–2 |pages=248–254 |bibcode=1976AnBio..72..248B |doi=10.1016/0003-2697(76)90527-3 |pmid=942051 |s2cid=4359292}}</ref> پروٽين سان ڳنڍجڻ تي ڪوميسي نيري رنگ جو ظاهري رنگ ڳاڙهي-ناسي مان چمڪندڙ نيري ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.<ref name="Bradford-1976" /> پنهنجي غير مستحڪم، ڪيٽياني حالت ۾ ڪوميسي نيري رنگ جي پسمنظري موج ڊيگهه 465&nbsp;nm هوندي آهي ۽ اهو ڳاڙهي-ناسي رنگ ڏيکاري ٿو.<ref name="rufrice">{{Cite web |title=Protein determination by the Bradford method |url=https://www.ruf.rice.edu/~bioslabs/methods/protein/bradford.html |access-date=2021-11-08 |website=www.ruf.rice.edu}}</ref> جڏهن ڪوميسي نيرو تيزابي محلول ۾ پروٽين سان ڳنڍجي ٿو ته پسمنظري موج ڊيگهه 595&nbsp;nm ٿي وڃي ٿي ۽ رنگ چمڪندڙ نيرو نظر اچي ٿو.<ref name="rufrice" /> پرک ۾ پروٽين لڳ ڀڳ ٻن منٽن اندر ڪوميسي نيري سان ڳنڍجي وڃن ٿا ۽ پروٽين-رنگ مرڪب لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ تائين مستحڪم رهي ٿو، جيتوڻيڪ جذب جي ماپ ردعمل شروع ٿيڻ کان 5 کان 20 منٽن اندر وٺڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> بريڊفورڊ پرک ۾ پروٽين جي ارتڪاز کي پوءِ نظر ايندڙ روشنيءَ واري [[اسپيڪٽروفوٽوميٽري|اسپيڪٽروفوٽوميٽر]] سان ماپي سگهجي ٿو، تنهنڪري ان لاءِ وسيع سامان جي ضرورت نه پوندي آهي.<ref name="rufrice" /> هي طريقو 1975ع ۾ [[ميريئن ايم. بريڊفورڊ]] تيار ڪيو ۽ اڳوڻن طريقن، يعني لووري طريقيڪار ۽ بائيوريٽ پرک جي ڀيٽ ۾ پروٽين جي تمام گهڻي تيز ۽ وڌيڪ صحيح مقداري ماپ ممڪن بڻائي.<ref name="Bradford-1976" /> اڳوڻن طريقن جي ابتڙ، بريڊفورڊ پرک ڪيترن ئي غير پروٽيني ماليڪيولن، جن ۾ ايٿانول، سوڊيم ڪلورائيڊ ۽ ميگنيشيم ڪلورائيڊ شامل آهن، جي مداخلت کان متاثر نه ٿيندي آهي.<ref name="Bradford-1976" /> تنهن هوندي به، اها طاقتور الڪلائن بفر ڪندڙ عنصرن، جهڙوڪ [[سوڊيم ڊوڊيسائل سلفيٽ]] (SDS)، کان متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="Bradford-1976" /> === ميڪرو ماليڪيول بلاٽنگ ۽ پروبنگ === ''ناردرن''، ''ويسٽرن'' ۽ ''ايسٽرن'' بلاٽنگ جا اصطلاح اصل ۾ ماليڪيولي حياتيات جي هڪ مذاق مان نڪتل آهن، جيڪو [[ايڊون سدرن]] جي بيان ڪيل ڊي اين اي هائبرڊائيزيشن ٽيڪنيڪ ''[[سدرن بلاٽنگ]]'' جي نالي سان لفظي راند هو. پيٽريشيا ٿامس، جنهن آر اين اي بلاٽ تيار ڪيو، جيڪو پوءِ ''ناردرن بلاٽ'' جي نالي سان مشهور ٿيو، حقيقت ۾ پاڻ اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو هو.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas PS |date=September 1980 |title=Hybridization of denatured RNA and small DNA fragments transferred to nitrocellulose |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=77 |issue=9 |pages=5201–5 |bibcode=1980PNAS...77.5201T |doi=10.1073/pnas.77.9.5201 |pmc=350025 |pmid=6159641 |doi-access=free}}</ref> ==== سدرن بلاٽنگ ==== {{main|سدرن بلاٽ}} پنهنجي موجد، حياتياتدان [[ايڊون سدرن]] جي نالي پٺيان سڏجندڙ سدرن بلاٽ، ڊي اين اي نموني ۾ ڪنهن مخصوص ڊي اين اي تسلسل جي موجودگيءَ جي جاچ جو طريقو آهي. [[پابندي اينزائم]] (پابندي اينڊونيوڪليئز) سان هضم ٿيڻ کان اڳ يا پوءِ ڊي اين اي نمونن کي جيل اليڪٽروفوريسس وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ [[ڪيپلري عمل]] وسيلي بلاٽنگ ڪري هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ جھليءَ کي نشان لڳل ڊي اين اي پروب جي سامهون رکيو ويندو آهي، جنهن ۾ گهربل ڊي اين اي تسلسل جو تڪميلي بيس تسلسل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Terry |date=1993 |title=Southern Blotting |journal=Current Protocols in Immunology |volume=6 |pages=Unit 10.6A |doi=10.1002/0471142735.im1006as06 |pmid=18432697}}</ref> ليبارٽري سائنس ۾ سدرن بلاٽنگ جو استعمال هاڻي گهٽ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پوليمريز زنجيري ردعمل|PCR]] جهڙيون ٻيون ٽيڪنيڪون ڊي اين اي نمونن مان مخصوص ڊي اين اي تسلسل ڳولڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. تنهن هوندي به، هي بلاٽ اڃا تائين ڪجهه استعمالن لاءِ ڪم اچن ٿا، جهڙوڪ [[ٽرانسجيني چوهو|ٽرانسجيني چوهڙن]] ۾ [[ٽرانسجين]] جي نقلن جو تعداد ماپڻ يا [[جين ناڪ آئوٽ]] [[جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪ|جنيني اسٽيم گهرڙي ليڪن]] جي انجنيئرنگ ۾.<ref name="Tian_2013"/> ==== ناردرن بلاٽنگ ==== {{main|ناردرن بلاٽ}} [[File:Northern blot diagram.png|thumb|ناردرن بلاٽ جو خاڪو]] ناردرن بلاٽ کي آر اين اي جي مختلف نمونن جي مجموعي ۾ مخصوص آر اين اي ماليڪيولن جي موجودگيءَ جو تقابلي اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. بنيادي طور هي [[ڊي نيچرنگ جيل|ڊي نيچرنگ آر اين اي جيل اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[بلاٽ (حياتيات)|بلاٽ]] جو ميلاپ آهي. هن عمل ۾ آر اين اي کي جسامت جي بنياد تي الڳ ڪري پوءِ هڪ جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي پوءِ گهربل تسلسل جي نشان لڳل [[تڪميليت (ماليڪيولي حياتيات)|تڪميلي]] پروب سان جاچيو ويندو آهي. استعمال ڪيل نشان جي لحاظ کان نتيجن کي مختلف طريقن سان ڏسي سگهجي ٿو؛ تنهن هوندي به، گهڻو ڪري نتيجي ۾ پٽيون ظاهر ٿين ٿيون، جيڪي نموني ۾ ڳوليل آر اين اي جي جسامت جي نمائندگي ڪن ٿيون. انهن پٽين جي شدت تجزيو ڪيل نمونن ۾ هدف آر اين اي جي مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي. هي طريقيڪار عام طور اهو اڀياس ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جين جو اظهار ڪڏهن ۽ ڪيتري مقدار ۾ ٿئي ٿو؛ ان لاءِ مختلف نمونن ۾ موجود آر اين اي جي مقدار ماپي ويندي آهي، ان مفروضي سان ته نقل نويسي کان پوءِ ڪا ضابطي واري ڪارروائي نه ٿي ٿئي ۽ mRNA جي سطح لاڳاپيل پيدا ٿيندڙ پروٽين جي سطح سان متناسب هوندي آهي. هي اهو طئي ڪرڻ جي بنيادي اوزارن مان هڪ آهي ته جاندار بافتن ۾ مخصوص جين ڪهڙي وقت ۽ ڪهڙين حالتن هيٺ ظاهر ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Josefsen |first1=Knud |title=RNA |last2=Nielsen |first2=Henrik |date=2011 |isbn=978-1-58829-913-0 |series=Methods in Molecular Biology |volume=703 |pages=87–105 |chapter=Northern Blotting Analysis |doi=10.1007/978-1-59745-248-9_7 |pmid=21125485}}</ref><ref>{{cite book |title=Laboratory Methods in Enzymology: RNA |vauthors=He SL, Green R |date=1 January 2013 |isbn=978-0-12-420037-1 |volume=530 |pages=75–87 |chapter=Northern blotting |doi=10.1016/B978-0-12-420037-1.00003-8 |pmc=4287216 |pmid=24034315}}</ref> ==== ويسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ويسٽرن بلاٽ}} ويسٽرن بلاٽ هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي، جنهن سان پروٽينن جي ميلاپ مان مخصوص پروٽينن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Mahmood-2012" /> ويسٽرن بلاٽ کي ڌار ڪيل پروٽينن جي جسامت طئي ڪرڻ سان گڏ انهن جي اظهار جي مقداري ماپ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Western blot {{!}} Learn Science at Scitable |url=https://www.nature.com/scitable/definition/western-blot-288/ |access-date=2021-11-25 |website=www.nature.com |language=en}}</ref> [[ويسٽرن بلاٽ]]نگ ۾ پروٽينن کي پهريان جسامت جي بنياد تي ٻن شيشي جي پليٽن جي وچ ۾ رکيل سنهي جيل ۾ [[ايس ڊي ايس-پيج]] نالي ٽيڪنيڪ وسيلي الڳ ڪيو ويندو آهي. پوءِ جيل ۾ موجود پروٽينن کي [[پولي ونائلڊين فلورائيڊ]] (PVDF)، نائٽروسيليلوز، نائلون يا ڪنهن ٻي مددگار جھليءَ تي منتقل ڪيو ويندو آهي. پوءِ هن جھليءَ کي [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊين]] جي محلولن سان جاچي سگهجي ٿو. گهربل پروٽين سان مخصوص طور ڳنڍجندڙ اينٽي باڊين کي مختلف ٽيڪنيڪن، جن ۾ رنگين پيداوار، [[ڪيميائي روشني]] يا [[آٽو ريڊيوگرافي]] شامل آهن، وسيلي ڏسي سگهجي ٿو. اڪثر اينٽي باڊين سان اينزائم ڳنڍيل هوندا آهن. جڏهن [[ڪيميائي روشن ڪندڙ]] [[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] کي [[اينزائم]] جي سامهون آندو ويندو آهي ته اهو سڃاڻپ ممڪن بڻائيندو آهي. ويسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪن جي استعمال سان نه رڳو سڃاڻپ پر مقداري تجزيو پڻ ڪري سگهجي ٿو. ويسٽرن بلاٽنگ سان مشابهت رکندڙ طريقن کي جيئري [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] يا [[حياتي بافتو|بافتن]] جي حصن ۾ مخصوص پروٽينن کي سڌيءَ طرح رنگڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Mahmood-2012">{{cite journal |vauthors=Mahmood T, Yang PC |date=September 2012 |title=Western blot: technique, theory, and trouble shooting |journal=North American Journal of Medical Sciences |volume=4 |issue=9 |pages=429–34 |doi=10.4103/1947-2714.100998 |doi-broken-date=27 June 2026 |pmc=3456489 |pmid=23050259 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kurien BT, Scofield RH |date=April 2006 |title=Western blotting |journal=Methods |volume=38 |issue=4 |pages=283–93 |bibcode=2006MCME...38..283K |doi=10.1016/j.ymeth.2005.11.007 |pmid=16483794}}</ref> ==== ايسٽرن بلاٽنگ ==== {{main|ايسٽرن بلاٽ}} ايسٽرن بلاٽنگ ٽيڪنيڪ کي پروٽينن جي [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. PVDF يا نائٽروسيليلوز جھليءَ تي بلاٽ ڪيل پروٽينن ۾ مخصوص سبسٽريٽن جي استعمال سان ترميمن جي جاچ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas S, Thirumalapura N, Crossley EC, Ismail N, Walker DH |date=June 2009 |title=Antigenic protein modifications in Ehrlichia |journal=Parasite Immunology |volume=31 |issue=6 |pages=296–303 |doi=10.1111/j.1365-3024.2009.01099.x |pmc=2731653 |pmid=19493209}}</ref> ===مائڪرو ايريز=== {{main|ڊي اين اي مائڪرو ايري}} [[Image:Microarray printing.ogv|thumb|left|ڇپجندڙ ڊي اين اي مائڪرو ايري]] [[File:NA hybrid.svg|thumb|هدف جو پروب سان هائبرڊائيزيشن]] ڊي اين اي مائڪرو ايري اهڙن داغن جو مجموعو آهي، جيڪي [[خوردبيني سلائيڊ]] جهڙي ڪنهن مضبوط سهاري سان ڳنڍيل هوندا آهن، جتي هر داغ ۾ هڪ يا وڌيڪ اڪيلي تند وارا ڊي اين اي [[اوليگونيوڪليوٽائيڊ]] ٽڪرا هوندا آهن. ايريز هڪ ئي سلائيڊ تي تمام وڏي تعداد ۾ تمام ننڍا، لڳ ڀڳ 100 مائڪرو ميٽر قطر وارا، داغ رکڻ کي ممڪن بڻائين ٿا. هر داغ ۾ اهڙو ڊي اين اي ٽڪرو ماليڪيول هوندو آهي، جيڪو ڪنهن هڪ [[ڊي اين اي تسلسل]] جو تڪميلي هوندو آهي. هن ٽيڪنيڪ جي هڪ صورت سان ڪنهن جاندار جي ترقيءَ جي ڪنهن خاص مرحلي تي [[جين جو اظهار]] معلوم ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي [[اظهاري پروفائلنگ]] چيو وڃي ٿو. هن ٽيڪنيڪ ۾ ڪنهن بافت مان آر اين اي ڌار ڪري ان کي نشان لڳل [[تڪميلي ڊي اين اي]] (cDNA) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ هي cDNA ايري تي موجود ٽڪرن سان هائبرڊائيز ڪيو ويندو آهي ۽ هائبرڊائيزيشن کي ڏسي سگهجي ٿو. جيئن ته ڪيترائي ايريز بلڪل ساڳي ٽڪرن واري جڳهه سان ٺاهي سگهجن ٿا، تنهنڪري اهي ٻن مختلف بافتن، جهڙوڪ صحتمند ۽ ڪينسري بافت، جي جين اظهار جي ڀيٽ ڪرڻ لاءِ خاص طور ڪارائتا آهن. ان کان سواءِ، اهو به ماپي سگهجي ٿو ته ڪهڙا جين ظاهر ٿي رهيا آهن ۽ اهو اظهار وقت سان يا ٻين عنصرن سان ڪيئن تبديل ٿئي ٿو. مائڪرو ايريز ٺاهڻ جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن؛ سڀ کان عام سلڪون چپس، لڳ ڀڳ 100 مائڪرو ميٽر قطر وارن داغن سان خوردبيني سلائيڊون، حسب ضرورت ايريز، ۽ سوراخدار جھلين تي وڏن داغن وارا ايريز (ميڪرو ايريز) آهن. ڪنهن به هڪ ايري تي 100 داغن کان وٺي 10,000 کان وڌيڪ داغ ٿي سگهن ٿا. ايريز ڊي اين اي کان سواءِ ٻين ماليڪيولن سان پڻ ٺاهي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Microarrays |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/probe/docs/techmicroarray/ |access-date=31 December 2016 |work=National Center for Biotechnology Information |publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bumgarner |first1=Roger |date=2013 |title=Overview of DNA Microarrays: Types, Applications, and Their Future |journal=Current Protocols in Molecular Biology |volume=101 |pages=Unit 22.1 |doi=10.1002/0471142727.mb2201s101 |pmc=4011503 |pmid=23288464}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Govindarajan R, Duraiyan J, Kaliyappan K, Palanisamy M |date=August 2012 |title=Microarray and its applications |journal=Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences |volume=4 |issue=Suppl 2 |pages=S310-2 |doi=10.4103/0975-7406.100283 |pmc=3467903 |pmid=23066278 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Tarca AL, Romero R, Draghici S |date=August 2006 |title=Analysis of microarray experiments of gene expression profiling |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |volume=195 |issue=2 |pages=373–88 |doi=10.1016/j.ajog.2006.07.001 |pmc=2435252 |pmid=16890548}}</ref> ===ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ=== {{Main|ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ}} ايليل-مخصوص اوليگونيوڪليوٽائيڊ (ASO) هڪ ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا PCR يا جيل اليڪٽروفوريسس جي ضرورت کان سواءِ هڪڙي بيس واري ميوٽيشنن جي سڃاڻپ ممڪن بڻائي ٿي. ننڍا، 20–25 نيوڪليوٽائيڊ ڊگها، نشان لڳل پروب اڻ ٽٽل هدف ڊي اين اي جي سامهون رکيا ويندا آهن؛ پروبن جي ننڍي ڊيگهه سبب هائبرڊائيزيشن وڏي مخصوصيت سان ٿئي ٿي ۽ هڪڙي بيس جي تبديلي به هائبرڊائيزيشن کي روڪي سگهي ٿي. پوءِ هدف ڊي اين اي کي ڌوئي اڻ هائبرڊائيز ٿيل پروب هٽايا ويندا آهن. ان کان پوءِ هدف ڊي اين اي ۾ پروب جي موجودگيءَ جو تجزيو تابڪاري يا فلوريسنس وسيلي ڪيو ويندو آهي. هن تجربي ۾، جيئن گهڻين ماليڪيولي حياتيات جي ٽيڪنيڪن ۾، ڪامياب تجربي کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪنٽرول استعمال ڪرڻ لازمي هوندو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=F_7QXO0ZBigC&q=Allele-specific+oligonucleotide&pg=PA97 |title=Molecular genetic pathology |date=2008 |publisher=Humana |isbn=978-1-59745-405-6 |editor-last1=Cheng |editor-first1=Liang |location=Totowa, NJ |page=96 |language=en |access-date=31 December 2016 |editor-last2=Zhang |editor-first2=David Y. |name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite book |last1=Leonard |first1=Debra G.B. |url=https://books.google.com/books?id=cDWFCwAAQBAJ&q=Allele-specific+oligonucleotide&pg=PA30 |title=Molecular Pathology in Clinical Practice |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-19674-9 |page=31 |language=en |access-date=31 December 2016 |name-list-style=vanc}}</ref> ماليڪيولي حياتيات ۾ طريقا ۽ ٽيڪنالاجيون مسلسل ترقي ڪري رهيون آهن ۽ پراڻيون ٽيڪنالاجيون ڇڏي ڏنيون وڃن ٿيون. مثال طور، ڊي اين اي [[جيل اليڪٽروفوريسس]] ([[ايگاروز جيل اليڪٽروفوريسس|ايگاروز]] يا [[ايس ڊي ايس-پيج|پولي ايڪريل ايمائڊ]]) جي آمد کان اڳ، ڊي اين اي ماليڪيولن جي جسامت عام طور [[سڪروز گريڊيئنٽ مرڪز گريزي]] ۾ [[رسوب ٿيڻ]] جي رفتار وسيلي طئي ڪئي ويندي هئي، جيڪا هڪ سست ۽ محنت طلب ٽيڪنيڪ هئي ۽ مهانگو اوزار گهرندي هئي؛ سڪروز گريڊيئنٽن کان اڳ [[وسڪوميٽري]] استعمال ٿيندي هئي. انهن جي تاريخي دلچسپي کان سواءِ، پراڻي ٽيڪنالاجي بابت ڄاڻ رکڻ اڪثر فائديمند هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪڏهن ڪڏهن اها ڪنهن نئين مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ ڪارائتي ٿي سگهي ٿي، جتي نئين ٽيڪنيڪ مناسب نه هجي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA550 |title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications |date=2013 |publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co.K |isbn=978-3-642-34303-2 |veditors=Tian J |pages=550, 552 |access-date=2019-07-08}}</ref> == وڌيڪ ڏسو == {{Columns-list|colwidth=30em| * [[فلڪياتي حياتيات]] * [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]] * [[جينياتي ڪوڊ]] * [[جينيوم آر ٽي اينالائيزر]]، تشخيصي جاچ جو اوزار * [[جينيوم]] * [[:زمرو:ماليڪيولي حياتيات جا ادارا|ماليڪيولي حياتيات جا ادارا]] * [[ماليڪيولي انجنيئرنگ]] * [[ماليڪيولي جينيات]] * [[ماليڪيولي ماڊلنگ]] * [[پروٽين-پروٽين رابطي جي اڳڪٿي|پروٽين رابطي جي اڳڪٿي]] * [[پروٽين جي ساخت جي اڳڪٿي]] * [[پروٽيوم]] * [[گهرڙي حياتيات]] }} == حوالا == {{reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin}} * {{cite journal |vauthors=Cohen SN, Chang AC, Boyer HW, Helling RB |date=November 1973 |title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=70 |issue=11 |pages=3240–4 |bibcode=1973PNAS...70.3240C |doi=10.1073/pnas.70.11.3240 |pmc=427208 |pmid=4594039 |doi-access=free}} * {{cite magazine |date=June 1975 |title=The Pandora's box congress. |magazine=Rolling Stone |pages=37–77 |volume=189 |vauthors=Rodgers M}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=Keith |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ |title=Molecular Biology of the Cell |last2=Raff |first2=Martin |last3=Alberts |first3=Bruce |last4=Walter |first4=Peter |last5=Lewis |first5=Julian |last6=Johnson |first6=Alexander |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=978-0-8153-3218-3 |name-list-style=vanc}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Commons category-inline}} <!--========================({{No More Links}})============================ | هن مضمون ۾ وڌيڪ ڳنڍڻا شامل ڪرڻ وقت مهرباني ڪري احتياط ڪريو. | | وڪيپيڊيا ڳنڍڻن جو مجموعو ناهي ۽ نه ئي ان کي اشتهارن لاءِ استعمال | | ڪرڻ گهرجي. | | | | ضرورت کان وڌيڪ يا نامناسب ڳنڍڻا حذف ڪيا ويندا. | | تفصيل لاءِ [[وڪيپيڊيا:ٻاهريان ڳنڍڻا]] ۽ [[وڪيپيڊيا:اسپام]] ڏسو. | | | | جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڪافي ڳنڍڻا موجود آهن ته نوان ڳنڍڻا شامل ڪرڻ يا | | موجود ڳنڍڻا بدلائڻ جي تجويز هن مضمون جي بحث صفحي تي ڏيو. | =======================({{No More Links}})=============================--> {{ماليڪيولي حياتيات}} {{ماليڪيولي ۽ گهرڙي حياتيات}}{{حياتيائي ڪيميا جا موضوع}} {{جين جو اظهار}} {{حياتيات جون شاخون}} {{حياتي ٽيڪنالاجي}} {{ڪيميا جون شاخون}} {{Authority control}} {{Portal bar|حياتيات}} [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات| ]] [[زمرو:اطلاقي جاميٽري]] 8ujyp49hlxpj1whmm4fwm1bjgyyv4hz 14 88362 391489 348465 2026-07-05T18:41:59Z Memon2025 21315 /* */ 391489 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راند]] [[زمرو:ٽيم وارا راند]] 7gy3xnv4pvcbt0cwq1w4vnvwwh4rc05 10 93741 391595 366672 2026-07-06T01:56:08Z Grufo 22405 For the CSS use ‘|#class=’ instead of ‘|class=’, as ‘...&class=...’ might be a valid URL parameter 391595 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:<noinclude />#if:{{{1|}}} | {{safesubst:<noinclude />#if:{{{#class|+}}} | <span class="{{{#class|plainlinks}}}"> }}[{{fullurl:{{safesubst:<noinclude />#if:x|{{{1}}}}}|{{safesubst:<noinclude />#invoke:params| cutting|2|0| discarding|title| discarding|#class| renaming_by_magic|urlencode|names_only|1|QUERY| mapping_by_magic|urlencode|values_only|1|QUERY| setting|i/p|&|{{safesubst:<noinclude />=}}| list }}}} {{safesubst:<noinclude />#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{{1}}}}}]{{safesubst:<noinclude />#if:{{{#class|+}}} | </span> }} | {{Error|Error: The link is missing.}} }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 3ujs8dm778ee6oik05tuz5xn6kpuei3 0 99576 391609 388828 2026-07-06T05:33:25Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1361904243|Islam in Russia]]" مان ڀاڱي "List of Russian muftiates" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 391609 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Distribution of Muslims in Russia.png|thumb|280px|سال 2021ع جي روسي مردم شماري جي نتيجن جي بنياد تي، ميونسپلٽي سطح تي مسلم نسلي برادرين جي ورڇ ڏيکاريندڙ نقشو.]] {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[اسلام]] ٻئي نمبر تي وڏو [[مذهب]] آهي، جنهن ۾ [[يورپ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مسلمان آبادي آهي.<ref name="Lunkin">{{cite book |surname=Lunkin |given=Roman |display-authors=etal |year=2005 |chapter=Ислам |trans-chapter=Islam |editor-surname=Bourdeaux |editor-given=Michael |editor-surname2=Filatov |editor-given2=Sergei |others=[[Keston Institute]] |title=Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания |trans-title=Contemporary Religious Life of Russia. Systematic description experience |place=Moscow |publisher=Logos |volume=3 |pages=78–212 |lang=ru |isbn=5-98704-044-2}}</ref> آمريڪي فيڊرل ريسرچ ڊويزن جي سال 1998ع جي حوالي ڪتاب موجب،<ref name="CurtisLeighton">{{cite book |surname=Curtis |given=Glenn E. |surname2=Leighton |given2=Marian |chapter=Religion |editor=Curtis, Glenn E. |title=Russia: A Country Study |series=Area handbook series |others=Library of Congress, Federal Research Division |edition=1st |place=Washington, DC |publisher=[[U.S. Government Printing Office]] |year=1998 |pages=202–220 |isbn=0-8444-0866-2 |chapter-url=https://web.archive.org/web/20200812154335/http://countrystudies.us/russia/37.htm |url=https://www.loc.gov/item/97007563/ |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182042/http://countrystudies.us/russia/43.htm |url-status=live}} | via [https://archive.org/details/russiacountrystu00curt/page/n14/mode/1up Archive.org]</ref> روس ۾ مسلمان مذهبي آبادي جو تقريباً 19 سيڪڙو هئا ۽ سال 2017ع ۾ آمريڪي رياست جي کاتي جي مطابق، روس ۾ مسلمانن جي تعداد هڪ ڪروڙ چاليهه لک (14 ملين) يا ڪل آبادي جو تقريباً 10 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/documents/organization/281196.pdf|title=RUSSIA 2017 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531085333/https://www.state.gov/documents/organization/281196.pdf|archive-date=31 May 2018}}</ref> قانون جي تحت تسليم ڪيو ويو ۽ روسي سياسي اڳواڻن پاران روس جي روايتي مذهبن مان هڪ جي طور تي. اسلام روسي تاريخي ورثي جو حصو آهي ۽ ان کي روسي حڪومت پاران سبسڊي ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite book|author=Bell, I|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47|access-date=27 December 2007|isbn=978-1-85743-137-7|year=2002|publisher=Taylor & Francis }}</ref> هڪ وڏي روسي مذهب جي طور تي اسلام جي حيثيت (آرٿوڊوڪس عيسائيت سان گڏ) ڪيٿرائن عظيم جي دور کان وٺي آهي، جنهن اورنبرگ اسيمبلي ذريعي اسلامي عالمن ۽ اسڪالرشپ جي سرپرستي ڪئي.<ref>Azamatov, Danil D. (1998), "The Muftis of the Orenburg Spiritual Assembly in the 18th and 19th Centuries: The Struggle for Power in Russia's Muslim Institution", in Anke von Kugelgen; Michael Kemper; Allen J. Frank, Muslim culture in Russia and Central Asia from the 18th to the early 20th centuries, vol. 2: Inter-Regional and Inter-Ethnic Relations, Berlin: Klaus Schwarz Verlag, pp. 355–384,</ref> اسلام ۽ روس جي تاريخ، مسلم اقليت ۽ آرٿوڊوڪس اڪثريت جي وچ ۾ تڪرار جي دورن کي ۽ انهي سان گڏ تعاون ۽ باهمي مدد جا دور کي شامل ڪري ٿي. رابرٽ ڪريو جو زار جي تحت رهندڙ مسلمانن جو مطالعو، اهو ظاهر ڪري ٿو ته، "مسلمانن جو ميڙ" راڻي ڪيٿرائن کان پوءِ حڪومت جو وفادار هو ۽ انهن عثماني سلطنت جي مقابلي ۾ روسي سلطنت جو ساٿ ڏنو.<ref>Robert D. Crews, ''For Prophet and Tsar'', pp. 299-300 (Harvard, 2006)</ref> روسي سلطنت جي زوال کان پوءِ سوويت يونين رياستي الحاد جي پاليسي متعارف ڪرائي، جنهن اسلام ۽ ٻين مذهبن جي عمل ۾ رڪاوٽ پيدا ڪئي ۽ مختلف مسلمان اڳواڻن کي سزائن ۽ دٻاءُ کي مونهه ڏيندو پيو. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ، اسلام روسي سياست ۾ قانوني طور تي تسليم ٿيل جڳهه حاصل ڪئي. ٻي چيچن جنگ دوران اسلاموفوبڪ تبصرا ڪرڻ جي باوجود، صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ان کان پوءِ مسجدن ۽ اسلامي تعليم تي سبسڊي ڏني آهي، جنهن کي هن "روس جي ثقافتي ضابطي جو لازمي حصو" سڏيو آهي ۽ مسلم اڪثريت واري اڳوڻي سوويت رياستن مان لڏپلاڻ جي حوصلا افزائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=25 January 2018|title=Vladimir Putin says Muslim schools can help stop "destructive" ideas|url=https://www.newsweek.com/putin-pledges-support-islamic-schools-russia-791561|access-date=13 October 2021|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/13/chechnya.iantraynor|title=Get circumcised, angry Putin tells reporter|first=Ian|last=Traynor|date=13 November 2002|accessdate=4 April 2023|newspaper=The Guardian}}</ref> مسلمان وولگا فيڊرل ضلعي ۾ [[تاتارستان]] ۽ [[باشڪورتستان]] جي جمهوريا جي آبادي جو اڪثريت آهن ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع اتر قفقاز وفاقي ضلعي ۾، چيچن، بلڪار، ڪبارڊيني، داغستاني ڪاراچي، سرڪاشيئن ۽ انگوش قوميتن ۾ مسلمان غالب آهن ۽ وولگا علائقي جي وچ ۾ تاتار ۽ بشڪير جي آبادي رهي ٿي، جن مان وڏي اڪثريت مسلمان آهي.<ref name="CurtisLeighton" /> قابل ذڪر مسلم اقليتن سان گڏ ٻيا علائقا [[ماسڪو]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]]، [[اديگيا]] ۽ [[اتر اوسيتيا-الانيا]] جون جمهوريتون ۽ [[ماسڪو اوبلاسٽ|ماسڪو]]، [[اورينبرگ اوبلاسٽ|اورنبرگ]]، [[آستراخان اوبلاسٽ|آسٽراخان]] ۽ [[اليانووسڪ اوبلاسٽ]] شامل آهن. 8,000 کان وڌيڪ رجسٽرڊ مذهبي مسلم تنظيمون آهن، <ref>{{Cite web |title=Russia builds more than 8,000 mosques, Islamic schools in 20 years |url=https://tass.com/society/821145 |access-date=7 September 2024 |website=TASS}}</ref> جيڪيون سال 2022ع تائين رجسٽرڊ روسي آرٿوڊوڪس مذهبي تنظيمن جي لڳ ڀڳ 42,000 جي تعداد جي لڳ ڀڳ پنجين حصي جي برابر آهن.<ref>{{Cite web |title=Вперед, в прошлое: школ в России стало меньше, чем церквей |url=https://newizv.ru/news/2024-02-13/vpered-v-proshloe-shkol-v-rossii-vse-menshe-tserkvey-vse-bolshe-427182 |access-date=7 September 2024 |website=newizv.ru |language=ru}}</ref> ==تاريخ== ==سوويت يونين کان پوءِ واري دور ۾ اسلام== ==علائقي جي لحاظ کان روس ۾ اسلام== ==روسي مفتين جي فهرست== ==قابل ذڪر روسي مسلمان== ==گيلري== <gallery> File:Qolşärif Mosque.JPG|قازان ۾ [[قل شريف مسجد]]، جيڪا [[حنفي]] مسلڪ سان تعلق رکي ٿي، [[روس]] جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي. File:Nurd Kamal Mosque.jpg|[[نورلسڪ]] ۾ [[نورڊ ڪمال مسجد]]، دنيا جي اترئين مسجد.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-muslims-russia-arctic-idUSL1072493620070415|title=Arctic mosque stays open but Muslim numbers shrink|date=15 April 2007|newspaper=Reuters|last1=Paxton|first1=Robin}}</ref> File:Иркутск. Соломатинская улица Мечеть 1906г.jpg|[[اِرڪوتسڪ]]، [[سائبيريا]] ۾ تاتار مسجد، 1906ع File:Noyabırsk yamal i nenitski otonom bölgesinin en büyük şehiri rusyanında petrol ve gaz yataklarınında merkezi -62derece sıcaklık by ismail soytekinoğlu - panoramio.jpg| <small>سائبيريا جي [[يامالو-نينيٽس خودمختيار اوڪرگ]] ۾ [[نويابرسک]] ۾ مسجد</small> File:Moscow Cathedral Mosque 2015-08.jpg|[[ماسڪو ڪيٿڊرل مسجد]]، [[ماسڪو]] File:Town of Karachaevsk central mosque. Russia, Karachaevo-Cherkessia.jpeg|ڪاراچائيوسڪ جي مرڪزي مسجد، [[ڪراچائيوو-چرڪيسيا]] File:Lala Tulpan.jpg|[[اوفا]]، [[باشڪورتستان]] ۾ لالا تلپان مسجد File:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg| [[پرم مسجد]]، [[پرم ڪرائي]] File:Башня Сююмбике, вид с Преображенской башни.JPG|[[قلشاريف مسجد|قل]] [[قلشاريف مسجد|شريف مسجد]]، [[قازان]]، تاتارستان File:Korovin kazan.jpg|آئيوان خونخوار تاتارين کي پنهنجي تابع ڪيو ۽ انهن مان ڪجهه کي زبردستي عيسائي بڻايو. File:Мемориальная мечеть, Memorial Mosque.jpg|يادگار مسجد، روس File:Mosque SPB.jpg|[[سينٽ پيٽرسبرگ مسجد]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]] File:Астрахань. Белая мечеть.JPG|سفيد مسجد، [[آستراخان اوبلاسٽ|استراخان اوبلاست]] File:Mechet 25 prorokov.JPG|اوفا، [[باشڪورتستان]] جي مسجد File:ЖумгІа мажгит, МахІачхъала (crop).jpg|[[مخچڪلا جي وڏي مسجد]] [[ماخچڪلا]]، [[داغستان]] File:Central Mosque (Izhevsk)-11.jpg|ايزيوسڪ، [[اڊمورتيا|ادمورتيا]] ۾ مسجد File:Якутск. Мечеть.jpg|[[ياڪوتسڪ]]، ياڪوتيا جي مسجد File:Grozny. Grozny-City Towers. Mosque "The Heart of Chechnya" PB040177 2700.jpg|<small>[[گروزني]]، [[چيچنيا]] جي جامع مسجد، ملڪ جي وڏي مسجدن مان هڪ</small> File:Dzerzhinsk. City Mosque.jpg|زرزنسڪ، [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوووگوروڊ]] جي مسجد </gallery> == روسي مفتيين جي فهرست == {{پڻ ڏسو|Russian Council of Muftis}} {| class="wikitable" | colspan="4" align="center" |'''آل-روس بورڊز ''' |- ! scope="row" width="250" |مفتي اعظم ! scope="row" width="300" |مفتي اعظم ! scope="row" width="100" |عهدي جي مدت ! scope="row" width="100" |هيڊڪوارٽر |- |The {{LinkedLabel|Q1973842}}<ref name="Lunkin">{{cite book |surname=Lunkin |given=Roman |title=Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания |publisher=Logos |others=[[Keston Institute]] |year=2005 |isbn=5-98704-044-2 |editor-surname=Bourdeaux |editor-given=Michael |volume=3 |place=Moscow |pages=78–212 |trans-title=Contemporary Religious Life of Russia. Systematic description experience |chapter=Ислам |trans-chapter=Islam |display-authors=etal |editor-surname2=Filatov |editor-given2=Sergei |lang=ru}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFLunkin2005" data-ve-ignore="">Lunkin, Roman; et&nbsp;al. (2005). </cite></ref><ref name="popov" /> |شيخ الاسلام تلگت تعز الدين |1992ع کان هاڻوڪو |[[Ufa|اوفا]] |- |The {{LinkedLabel|Q4171314}}<ref name="popov">{{cite book |surname=Popov |given=Igor |url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/book-index.html |title=Справочник всех религиозных течений и объединений в России |year=2016 |language=ru |trans-title=The Reference Book on All Religious Branches and Communities in Russia |chapter=1.3.1 Сунниты |trans-chapter=1.3.1 Sunnis |access-date=25 December 2023 |chapter-url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/islam-1.html}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFPopov2016" data-ve-ignore="">Popov, Igor (2016). </cite></ref> |شيخ راول غين الدين |2014ع کان هاڻوڪو |ماسڪو |- ! scope="row" width="250" |مفتي ! scope="row" width="300" |مفتي ! scope="row" width="100" |عهدي جي مدت ! scope="row" width="100" |هيڊڪوارٽر |- |The {{LinkedLabel|Q28001031}}<ref name="popov" /> |البر ڪرگانوف |2016ع کان اڃ تائين |ماسڪو |} {| class="wikitable" | colspan="4" align="center" |'''بين العلائقائي بورڊ''' |- ! scope="row" width="250" |مفتي ! scope="row" width="300" |مفتي ! scope="row" width="100" |آفيس جو عرصو ! scope="row" width="100" |هيڊڪوارٽر |- |The {{LinkedLabel|Q28000852}}<ref name="Lunkin">{{cite book |surname=Lunkin |given=Roman |title=Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания |publisher=Logos |others=[[Keston Institute]] |year=2005 |isbn=5-98704-044-2 |editor-surname=Bourdeaux |editor-given=Michael |volume=3 |place=Moscow |pages=78–212 |trans-title=Contemporary Religious Life of Russia. Systematic description experience |chapter=Ислам |trans-chapter=Islam |display-authors=etal |editor-surname2=Filatov |editor-given2=Sergei |lang=ru}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFLunkin2005" data-ve-ignore="">Lunkin, Roman; et&nbsp;al. (2005). </cite></ref><ref name="popov">{{cite book |surname=Popov |given=Igor |url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/book-index.html |title=Справочник всех религиозных течений и объединений в России |year=2016 |language=ru |trans-title=The Reference Book on All Religious Branches and Communities in Russia |chapter=1.3.1 Сунниты |trans-chapter=1.3.1 Sunnis |access-date=25 December 2023 |chapter-url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/islam-1.html}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFPopov2016" data-ve-ignore="">Popov, Igor (2016). </cite></ref> |[[Ismail Berdiyev|اسماعيل برديئيف]] |2003ع–اڄ تائين |ماسڪو ۽ بوئناڪسک |- |The {{LinkedLabel|Q20888318}}<ref name="Lunkin" /><ref name="popov" /> |نافع الله اشيروف |1997–اڃ تائين |ماسڪو ۽ ٽوبولسڪ |- |} {| class="wikitable" | colspan="4" align="center" |'''قابل ذڪر علائقائي مفتي''' |- ! scope="row" width="250" |مفتيات ! scope="row" width="300" |مفتي ! scope="row" width="100" |آفيس جو عرصو ! scope="row" width="100" |هيڊڪوارٽر |- |{{Inter language link|Muftiate of the Republic of Dagestan|ru|Муфтият Республики Дагестан}} <ref name="Lunkin">{{Cite book |last=Lunkin |first=Roman |title=Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания |publisher=Logos |others=[[Keston Institute]] |year=2005 |isbn=5-98704-044-2 |editor-last=Bourdeaux |editor-first=Michael |volume=3 |location=Moscow |pages=78–212 |trans-title=Contemporary Religious Life of Russia. Systematic description experience |chapter=Ислам |trans-chapter=Islam |display-authors=etal |editor-last2=Filatov |editor-first2=Sergei}}</ref> <ref name="popov">{{Cite book |last=Popov |first=Igor |url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/book-index.html |title=Справочник всех религиозных течений и объединений в России |year=2016 |language=ru |trans-title=The Reference Book on All Religious Branches and Communities in Russia |chapter=1.3.1 Сунниты |trans-chapter=1.3.1 Sunnis |access-date=25 December 2023 |chapter-url=https://www.russiafaiths.blogspot.com/p/islam-1.html}}</ref> [[داغستان|جمهوريا داغستان]] جي مفتيات |شيخ احمد آفندي عبدالعائيف |1998–اڃ تائين |[[Makhachkala|مخچڪالا]] |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of the Muslims of the Republic of Adygea and Krasnodar Krai|ru|Духовное управление мусульман Республики Адыгея и Краснодарского края}} <ref name="Lunkin" /> |عسڪر بئ ڪردانوف |2012–اڃا تائين |[[Maykop|مئڪوپ]] |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of the Muslims of the Republic of Bashkortostan|ru|Духовное управление мусульман Республики Башкортостан}} <ref name="Lunkin" /> <ref name="popov" /> |{{ill|Ainur Birgalin|ru|Биргалин, Айнур Азаматович}} |2019 – موجوده |[[Ufa|اوفا]] |- |چيچن جمهوريه جي مسلمانن جو روحاني انتظام <ref name="Lunkin" /> <ref name="popov" /> |[[Salah Mezhiev|صلاح ميزيف]] |2014–هاڻوڪو |[[Grozny|گروزني]] |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of the Muslims of the Kabardino-Balkaria|ru|Духовное управление мусульман Кабардино-Балкарской Республики}} <ref name="Lunkin" /> |{{ill|Hazrataliy Dzasejev|ru|Дзасежев, Хазраталий Олиевич}} |2010–اڄ تائين |[[Nalchik|نالچڪ]] |- |[[ڪاراچئ-سرڪيشيا|ڪاراچي-چرڪيس جمهوريه]] جي مسلمانن جو روحاني انتظام <ref name="Lunkin" /> |[[Ismail Berdiyev|اسماعيل برديئيف]] |1991–هاڻوڪو |[[Cherkessk|چرڪيسڪ]] |- |[[اتر اوسيتيا-الانيا|اتر اوسيشيا-الانيا]] جي جمهوريه جي مسلمانن جي روحاني انتظاميا <ref name="Lunkin" /> |حاجي مراد گٽسالوف |2011 – موجوده |[[Vladikavkaz|ولاديڪاڪاز]] |- |[[تاتارستان]] جمهوريه جي مسلمانن جي روحاني انتظاميا<ref name="Lunkin" /> <ref name="popov" /> |ڪامل سميگلن |2013ع–هاڻوڪو |[[Kazan|قازان]] |- |[[انگوشتيا]] جمهوريه جي مسلمانن جو روحاني مرڪز <ref name="Lunkin" /> |عيسيٰ خامخويف |2004ع–اڄ تائين |[[Magas, Ingushetia|مگس]] |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of Muslims of the Chuvash Republic|ru|Духовное управление мусульман Чувашской Республики}} |{{ill|Albir Krganov|ru|Крганов, Альбир Рифкатович}} |1994–هاڻوڪو |{{ill|Shygyrdan|ru|Шыгырдан}} |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of Muslims of the Republic of Karelia|ru|Духовное управление мусульман Республики Карелия}} | | | |- |{{Inter language link|Spiritual Administration of Muslims of Nizhny Novgorod Oblast|ru|Духовное управление мусульман Нижегородской области}} | | | |} ==پڻ ڏسو== {{Portal|اسلام|روس}} * [[يورپ ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[روس ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[روس ۾ مذهب]] * [[بنگلاديش ۾ اسلام]] * [[چين ۾ اسلام]] * [[ڀارت ۾ اسلام]] * [[انڊونيشيا ۾ اسلام]] * [[ايران ۾ اسلام]] * [[نائيجيريا ۾ اسلام]] * [[پاڪستان ۾ اسلام]] * [[فلپائن ۾ اسلام]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:روس ۾ اسلام]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] pij1hi5uemc40mjaogfbwoxyf0rlpnl 14 99880 391408 2026-07-05T12:02:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مصر جي ثقافت]] [[زمرو:آفريڪا ۾ رانديون]] 391408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مصر جي ثقافت]] [[زمرو:آفريڪا ۾ رانديون]] 3ct885h5at3ovzy1sc1g5h9zmclvzlb 14 99881 391409 2026-07-05T12:04:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رانديون]] [[زمرو:رانديون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي ثقافت]] 391409 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رانديون]] [[زمرو:رانديون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي ثقافت]] avwqcsbajd54ytqmkf3wfieij5olz8e 14 99882 391410 2026-07-05T12:05:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش جي ثقافت]] [[زمرو:آفريڪا ۾ رانديون]] [[زمرو:رانديون بلحاظ ملڪ]] 391410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش جي ثقافت]] [[زمرو:آفريڪا ۾ رانديون]] [[زمرو:رانديون بلحاظ ملڪ]] 5010ux7fm3h8nwwgcsadpaz180l7r2p 0 99883 391411 2026-07-05T12:23:15Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362609819|Morocco national football team]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 391411 wikitext text/x-wiki '''مراکش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا " ''اٽلس لائنز"'' جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. id9xgr8nh48z82y0sdh7emy7tsem3uh 391412 391411 2026-07-05T12:23:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391412 wikitext text/x-wiki '''مراکش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا " ''اٽلس لائنز"'' جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. [[زمرو:مراڪش]] 53w2o9o5zz6g4qadfqa185drumlcp9p 391413 391412 2026-07-05T12:24:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش ۾ رانديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391413 wikitext text/x-wiki '''مراکش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا " ''اٽلس لائنز"'' جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] iskb5g9b8eko57s6q0dcr0td6xauumf 391414 391413 2026-07-05T12:28:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 391414 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] ruvolm1fthy4cx5gv22x3sxqqg0sc1l 391420 391414 2026-07-05T12:40:47Z Ibne maryam 17680 391420 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Yassine Bounou]]|other=[[Captain (association football)|vice-captain]]|age={{birth date and age|1991|4|5|df=y}}|caps=95|goals=0|club=[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|age={{birth date and age|1989|5|10|df=y}}|caps=52|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|age={{birth date and age|1996|4|5|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age|1998|11|4|df=y}}|caps=101|goals=12|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|age={{birth date and age|1997|11|14|df=y}}|caps=50|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|age={{birth date and age|1992|1|17|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|age={{birth date and age|2001|12|31|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|age={{birth date and age|1997|1|9|df=y}}|caps=8|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|age={{birth date and age|2003|6|17|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|age={{birth date and age|1998|9|20|df=y}}|caps=18|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|age={{birth date and age|2003|3|5|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[K.V. Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|age={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|age={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|age={{birth date and age|2004|5|10|df=y}}|caps=42|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|age={{birth date and age|2001|7|2|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|age={{birth date and age|1996|6|2|df=y}}|caps=42|goals=14|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|age={{birth date and age|1999|8|3|df=y}}|caps=31|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|age={{birth date and age|2000|11|5|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|age={{birth date and age|1993|6|25|df=y}}|caps=72|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|age={{birth date and age|2004|11|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] nas1qykwmt3xqalpcvzjafsurrunfs5 391422 391420 2026-07-05T12:57:35Z Ibne maryam 17680 391422 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو !عهدو !تاريخ پيدائش !ميچ کيڏيا !گول ڪيا !ڪلب !ملڪ |- |1 |گول ڪيپر |ياسين بونو |نائب ڪپتان |4 مئي، 1991ع |95 |0 |الهلال |سعودي عرب |} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|age={{birth date and age|1989|5|10|df=y}}|caps=52|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|age={{birth date and age|1996|4|5|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age|1998|11|4|df=y}}|caps=101|goals=12|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|age={{birth date and age|1997|11|14|df=y}}|caps=50|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|age={{birth date and age|1992|1|17|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|age={{birth date and age|2001|12|31|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|age={{birth date and age|1997|1|9|df=y}}|caps=8|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|age={{birth date and age|2003|6|17|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|age={{birth date and age|1998|9|20|df=y}}|caps=18|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|age={{birth date and age|2003|3|5|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[K.V. Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|age={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|age={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|age={{birth date and age|2004|5|10|df=y}}|caps=42|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|age={{birth date and age|2001|7|2|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|age={{birth date and age|1996|6|2|df=y}}|caps=42|goals=14|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|age={{birth date and age|1999|8|3|df=y}}|caps=31|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|age={{birth date and age|2000|11|5|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|age={{birth date and age|1993|6|25|df=y}}|caps=72|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|age={{birth date and age|2004|11|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] tqcb6c0mscwszf7qotepcz0i4okqtvb 391423 391422 2026-07-05T13:01:17Z Ibne maryam 17680 /* موجوده اسڪواڊ */ 391423 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو <nowiki>*******</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !ڪلب !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|age={{birth date and age|1989|5|10|df=y}}|caps=52|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|age={{birth date and age|1996|4|5|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age|1998|11|4|df=y}}|caps=101|goals=12|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|age={{birth date and age|1997|11|14|df=y}}|caps=50|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|age={{birth date and age|1992|1|17|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|age={{birth date and age|2001|12|31|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|age={{birth date and age|1997|1|9|df=y}}|caps=8|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|age={{birth date and age|2003|6|17|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|age={{birth date and age|1998|9|20|df=y}}|caps=18|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|age={{birth date and age|2003|3|5|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[K.V. Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|age={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|age={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|age={{birth date and age|2004|5|10|df=y}}|caps=42|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|age={{birth date and age|2001|7|2|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|age={{birth date and age|1996|6|2|df=y}}|caps=42|goals=14|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|age={{birth date and age|1999|8|3|df=y}}|caps=31|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|age={{birth date and age|2000|11|5|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|age={{birth date and age|1993|6|25|df=y}}|caps=72|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|age={{birth date and age|2004|11|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] ghqsd8vh5pazqa05sc7tqkln0zifjxa 391424 391423 2026-07-05T13:03:33Z Ibne maryam 17680 391424 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو <nowiki>*******</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !ڪلب !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Munir Mohamedi]]|age={{birth date and age|1989|5|10|df=y}}|caps=52|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR}} {{nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Ahmed Reda Tagnaouti]]|age={{birth date and age|1996|4|5|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Achraf Hakimi]]|other=[[Captain (association football)|captain]]|age={{birth date and age|1998|11|4|df=y}}|caps=101|goals=12|club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Noussair Mazraoui]]|age={{birth date and age|1997|11|14|df=y}}|caps=50|goals=2|club=[[Manchester United F.C.|Manchester United]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Marwane Saâdane]]|age={{birth date and age|1992|1|17|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Zakaria El Ouahdi]]|age={{birth date and age|2001|12|31|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[KRC Genk|Genk]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Issa Diop (footballer)|Issa Diop]]|age={{birth date and age|1997|1|9|df=y}}|caps=8|goals=1|club=[[Fulham F.C.|Fulham]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Chadi Riad]]|age={{birth date and age|2003|6|17|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=19|pos=DF|name=[[Youssef Belammari]]|age={{birth date and age|1998|9|20|df=y}}|caps=18|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=25|pos=DF|name=[[Redouane Halhal]]|age={{birth date and age|2003|3|5|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[K.V. Mechelen|Mechelen]]|clubnat=BEL}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Samir El Mourabet]]|age={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Gessime Yassine]]|age={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Bilal El Khannouss]]|age={{birth date and age|2004|5|10|df=y}}|caps=42|goals=3|club=[[VfB Stuttgart]]|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Neil El Aynaoui]]|age={{birth date and age|2001|7|2|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[AS Roma|Roma]]|clubnat=ITA}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Soufiane Rahimi]]|age={{birth date and age|1996|6|2|df=y}}|caps=42|goals=14|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Brahim Díaz]]|age={{birth date and age|1999|8|3|df=y}}|caps=31|goals=14|club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Amine Sbaï]]|age={{birth date and age|2000|11|5|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Angers SCO|Angers]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Ayoub El Kaabi]]|age={{birth date and age|1993|6|25|df=y}}|caps=72|goals=35|club=[[Olympiacos F.C.|Olympiacos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]|age={{birth date and age|2004|11|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Eintracht Frankfurt]]|clubnat=GER}} {{nat fs end}} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] qes2ys281h2my92gk72f8lcfdy7fqrq 391425 391424 2026-07-05T13:04:47Z Ibne maryam 17680 391425 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو <nowiki>*******</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !ڪلب !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] b1gcdrffor8jtmvqgu452vfo0sx49gb 391435 391425 2026-07-05T13:40:01Z Ibne maryam 17680 391435 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو <nowiki>*******</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !ڪلب !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- | 12 | گول ڪيپر | منير محمدي | N | 10 مئي 1989ع |52 |0 | آر ايس برڪن | مراڪش |- | 22 | گولي | احمد ريدا ٽگناوتي | اين | 5 اپريل، 1996 |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |دفاعي رانديگر |اشرف حڪيمي | ڪئپٽن | 4 نومبر 1998ع | 101 | 12 | پيرس سينٽ جرمين | فرانس |- |3 |دفاع |نصير مزراوي | اين | 14 نومبر 1997 |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |دفاع | مروان سعدين | اين | 17 جنوري، 1992 |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | دفاع | زڪريا الاحدي | اين | 31، ڊسمبر، 2001 |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | دفاع |عيسي ڊايوپ | اين | 9 جنوري، 1997 | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |ڊيفينس |سعدي رياض |N |17 جون، 2003ع |10 |1 |ڪرسٽل پيلس ايف سي |انگلينڊ |} {{nat fs g player|no=19|پوزيشن: ڊيفينڊر|نالو: [[يوسف بلاماري]]|عمر: 20 سيپٽمبر 1998|ميچون: 18|گول: 0|ڪلب: [[الاهلي ايس سي|الاهلي]]|ڪلب ملڪ: مصر}} {{nat fs g player|no=25|پوزيشن: ڊيفينڊر|نالو: [[رضوان هلهال]]|عمر: 5 مارچ 2003|ميچون: 5|گول: 0|ڪلب: [[K.V. {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] oxldbb5vwebeuc19bdxrlpglhhr6gsm 391440 391435 2026-07-05T13:45:08Z Ibne maryam 17680 /* موجوده اسڪواڊ */ 391440 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== The following players were called up for the [[2026 FIFA World Cup]].<ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> [[Abde Ezzalzouli]] and [[Nayef Aguerd]] withdrew injured and were replaced by [[Amine Sbaï]] and [[Marwane Saâdane]] on 10 June, respectively.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> <br>''Caps and goals are correct as of 4 July 2026, after the match against [[Canada men's national soccer team|Canada]].'' {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !****ڪلب**** !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | گول ڪيپر | منير محمدي | N | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | گولي | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | اين | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |دفاع |اشرف حڪيمي | ڪئپٽن | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |دفاع |نصير مزراوي | اين | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |دفاع | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | دفاع | زڪريا الاحدي | اين | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | دفاع |عيسي ڊايوپ | اين | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |ڊيفينس |سعدي رياض |N |<small>17 جون، 2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |} {{nat fs g player|no=19|پوزيشن: ڊيفينڊر|نالو: [[يوسف بلاماري]]|عمر: 20 سيپٽمبر 1998|ميچون: 18|گول: 0|ڪلب: [[الاهلي ايس سي|الاهلي]]|ڪلب ملڪ: مصر}} {{nat fs g player|no=25|پوزيشن: ڊيفينڊر|نالو: [[رضوان هلهال]]|عمر: 5 مارچ 2003|ميچون: 5|گول: 0|ڪلب: [[K.V. {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Anass Salah-Eddine]]|age={{birth date and age|2002|1|18|df=y}}|caps=12|goals=0|club=[[PSV Eindhoven|PSV]]|clubnat=NED}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Sofyan Amrabat]]|age={{birth date and age|1996|8|21|df=y}}|caps=77|goals=0|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Ayyoub Bouaddi]]|age={{birth date and age|2007|10|2|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Chemsdine Talbi]]|age={{birth date and age|2005|5|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] h5wfza31t12lkdk0j14hujib7pdprv2 391458 391440 2026-07-05T16:20:54Z Ibne maryam 17680 391458 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !****ڪلب**** !ملڪ <nowiki>******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |عيسي ڊايوپ | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون، 2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |ڊيفينڊر |يوسف بلاماري |N |20 سيپٽمبر 1998ع |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |ڊيفينڊر |رضوان هلهال |N |5 مارچ، 2003ع |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |DF |انس صلاح الدين |N |18 جنوري، 2002ع |12 |0 |PSV Eindhoven |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط |N |21 آگسٽ، 1996ع |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي |N |2 آڪٽوبر، 2007ع |76 |2 |Lille OSC |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |شمس الدين طالبي |N |9 مئي، 2005ع |9 |0 |Sunderland A.F.C. |انگلينڊ |} |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 4norton1txhvelck0794xg14q2a9n8t 391463 391458 2026-07-05T17:34:06Z Memon2025 21315 /* موجوده اسڪواڊ */ 391463 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ <nowiki>*******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |ڊيفينڊر |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |ڊيفينڊر |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |DF |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |} |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''سعودي عرب'''</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 0bup41qz0658fuu4ad4vjkhnyht1yaf 391464 391463 2026-07-05T17:35:50Z Memon2025 21315 /* موجوده اسڪواڊ */ 391464 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ <nowiki>*******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |ڊيفينڊر |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |ڊيفينڊر |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |DF |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |} |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 4x9ydfuxx0zb7fuxc64fejo1yiut2dl 391468 391464 2026-07-05T17:51:29Z Memon2025 21315 391468 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ <nowiki>*******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |ڊيفينڊر |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |ڊيفينڊر |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |DF |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |MF |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |MF |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |MF |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |MF |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |MF |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |MF |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |} |- |9 |FW سفيان رحيمي 2 جون 1996 (عمر 30) 42 14 گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن (العين) 10 FW براهم دياز 3 آگسٽ 1999 (عمر 26) 31 14 رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن (ريال ميڊرڊ) 17 FW امين سبائي 5 نومبر 2000 (عمر 25) 2 0 فرينچ فٽبال فيڊريشن (اينجرز) 20 FW ايوب الڪعبي 25 جون 1993 (عمر 33) 72 35 هيلينڪ فٽبال فيڊريشن (اولمپياڪوس) 21 FW ايوب اماموني 30 نومبر 2004 (عمر 21) 4 0 جرمن فٽبال ايسوسيئيشن (اينٽراچٽ فرينڪفرٽ) تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. فارورڊ. |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] kkxu2ys1ep4raaprswdc5kgpiywqxcf 391473 391468 2026-07-05T18:01:27Z Memon2025 21315 391473 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ <nowiki>*******</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |ڊيفينڊر |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |ڊيفينڊر |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |DF |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |MF |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |MF |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |MF |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |MF |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |MF |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |MF |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |3 آگسٽ 1999 (عمر 26) |31 |14 |ريال ميڊرڊ |رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |هيلينڪ فٽبال فيڊريشن |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |} تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 5ycaq7iq9xy8mqqu9032wwbyhuvjo2w 391476 391473 2026-07-05T18:07:20Z Memon2025 21315 /* موجوده اسڪواڊ */ 391476 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''ياسين بونو''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 6y0yslshecgbuiiwiq1s3juch5fth04 391634 391476 2026-07-06T09:59:55Z Ibne maryam 17680 /* موجوده اسڪواڊ */ 391634 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. |- |Sunderland]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Azzedine Ounahi]]|age={{birth date and age|2000|4|19|df=y}}|caps=54|goals=11|club=[[Girona FC|Girona]]|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Ismael Saibari]]|age={{birth date and age|2001|1|28|df=y}}|caps=35|goals=12|club=[[Bayern Munich]]|clubnat=GER}} رانديگر|نمبر=15|پوزيشن=MF|نالو=[[Samir El Mourabet]]|عمر={{birth date and age|2006|8|6|df=y}}|ميچون=9|گول=0|ڪلب=[[RC Strasbourg|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ=FRA}} {{nat fs g player|نمبر=16|پوزيشن=MF|نالو=[[Gessime Yassine]]|عمر={{birth date and age|2005|11|22|df=y}}|ميچون=6|گول=1|ڪلب=[[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]]|ڪلب جو ملڪ === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 1iabjemnld138h1tjztwcgbhmgabytv 391636 391634 2026-07-06T10:02:38Z Ibne maryam 17680 /* موجوده اسڪواڊ */ 391636 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 3m3pww29phc7o6erqppocaozb0a44ma 391637 391636 2026-07-06T10:03:12Z Ibne maryam 17680 391637 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |} The following players have also been called up for the team in the last twelve months. <!--Sorted by position, most recent call-up, caps, goals and last name.--> {{nat fs r start}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[El Mehdi Al Harrar]]|age={{birth date and age|2000|11|30|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Yanis Benchaouch]]|age={{birth date and age|2006|4|10|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[AS Monaco FC|Monaco B]]{{efn|name=mon|[[AS Monaco FC|Monaco]] is a Monégasque club playing in the [[French football league system]].}}|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Ibrahim Gomis]]|age={{birth date and age|2005|3|20|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Olympique de Marseille|Marseille B]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Mehdi Benabid]]|age={{birth date and age|1998|1|24|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Salaheddine Chihab]]|age={{birth date and age|1993|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=GK|name=[[Rachid Ghanimi]]|age={{birth date and age|2001|4|25|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Fath Union Sport|FUS Rabat]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Nayef Aguerd]]|age={{birth date and age|1996|3|30|df=y}}|caps=64|goals=2|club=[[Olympique de Marseille|Marseille]]|clubnat=FRA|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ali Maamar]]|age={{birth date and age|2005|3|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]]|clubnat=BEL|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^PRE}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Soufiane Bouftini]]|age={{birth date and age|1994|5|3|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Al Wasl F.C.|Al Wasl]]|clubnat=UAE|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Chibi]]|age={{birth date and age|1993|1|21|df=y}}|caps=11|goals=1|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Souffian El Karouani]]|age={{birth date and age|2000|10|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]|clubnat=KSA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdelhamid Aït Boudlal]]|age={{birth date and age|2006|4|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Ismaël Baouf]]|age={{birth date and age|2006|9|17|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[SC Cambuur|Cambuur]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Romain Saïss]] ^RET|age={{birth date and age|1990|3|26|df=y}}|caps=86|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Jawad El Yamiq]]|age={{birth date and age|1992|2|29|df=y}}|caps=31|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Adam Masina]]|age={{birth date and age|1994|1|2|df=y}}|caps=29|goals=0|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Hamza El Moussaoui]]|age={{birth date and age|1993|4|7|df=y}}|caps=12|goals=1|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Boulacsoute]]|age={{birth date and age|1998|9|23|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Anas Bach]]|age={{birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=5|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mahmoud Bentayg]]|age={{birth date and age|1999|10|30|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Zamalek SC|Zamalek]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Marouane Louadni]]|age={{birth date and age|1994|12|21|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Mohamed Moufid]]|age={{birth date and age|2000|1|12|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Omar El Hilali]]|age={{birth date and age|2003|9|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[RCD Espanyol|Espanyol]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|CGO}}, 14 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Abdel Abqar]]|age={{birth date and age|1999|3|10|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Getafe CF|Getafe]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|BHR}}, 9 October 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=DF|name=[[Achraf Dari]]|age={{birth date and age|1999|5|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Kalmar FF|Kalmar]]|clubnat=SWE|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sofiane Boufal]]|age={{birth date and age|1993|9|17|df=y}}|caps=47|goals=8|club=[[Le Havre AC|Le Havre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Imrân Louza]]|age={{birth date and age|1999|5|1|df=y}}|caps=16|goals=2|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Targhalline]]|age={{birth date and age|2002|5|20|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Feyenoord]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Rayane Bounida]]|age={{birth date and age|2006|3|3|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[AFC Ajax|Ajax]]|clubnat=NED|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Soufiane El-Faouzi]]|age={{birth date and age|2002|7|13|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|clubnat=GER|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Rabie Hrimat]]|age={{birth date and age|1994|8|17|df=y}}|caps=8|goals=0|club=[[AS FAR]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Walid El Karti]]|age={{birth date and age|1994|7|23|df=y}}|caps=25|goals=3|club=[[Pyramids FC|Pyramids]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama Tannane]]|age={{birth date and age|1994|3|23|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Free agent|''Unattached'']]|clubnat=|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Sabir Bougrine]]|age={{birth date and age|1996|7|10|df=y}}|caps=9|goals=2|club=[[Raja CA|Raja Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Amin Zahzouh]]|age={{birth date and age|2000|8|11|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Al-Wakrah SC|Al-Wakrah]]|clubnat=QAT|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Aschraf El Mahdioui]]|age={{birth date and age|1996|5|24|df=y}}|caps=6|goals=1|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=MF|name=[[Oussama El Azzouzi]]|age={{birth date and age|2001|5|29|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[AJ Auxerre|Auxerre]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|NIG}}, 5 September 2025}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abde Ezzalzouli]]|age={{birth date and age|2001|12|17|df=y}}|caps=37|goals=2|club=[[Real Betis|Betis]]|clubnat=ESP|latest=[[2026 FIFA World Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Soufiane Benjdida]]|age={{birth date and age|2001|9|5|df=y}}|caps=1|goals=2|club=[[Maghreb of Fez|MAS Fès]]|clubnat=MAR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tawfik Bentayeb]]|age={{birth date and age|2002|1|14|df=y}}|caps=1|goals=1|club=[[ES Troyes AC|Troyes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Othmane Maamma]]|age={{birth date and age|2005|10|6|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Watford F.C.|Watford]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yassir Zabiri]]|age={{birth date and age|2005|2|23|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Stade Rennais FC|Rennes]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Yanis Begraoui]]|age={{birth date and age|2001|7|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[G.D. Estoril Praia|Estoril Praia]]|clubnat=POR|latest=v. {{fb|BDI}}, 26 May 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Amine Adli]]|age={{birth date and age|2000|5|10|df=y}}|caps=17|goals=1|club=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]]|clubnat=ENG|latest=v. {{fb|PAR}}, 31 March 2026}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef En-Nesyri]]|age={{birth date and age|1997|6|1|df=y}}|caps=92|goals=25|club=[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Eliesse Ben Seghir]]|age={{birth date and age|2005|2|16|df=y}}|caps=20|goals=3|club=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|clubnat=GER|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Ilias Akhomach]]|age={{birth date and age|2004|4|16|df=y}}|caps=13|goals=0|club=[[Rayo Vallecano]]|clubnat=ESP|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Igamane]]|age={{birth date and age|2002|11|2|df=y}}|caps=10|goals=2|club=[[Lille OSC|Lille]]|clubnat=FRA|latest=[[2025 Africa Cup of Nations]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Abderrazak Hamdallah]] ^RET|age={{birth date and age|1990|12|17|df=y}}|caps=29|goals=10|club=[[Al Taawoun FC|Al-Taawoun]]|clubnat=KSA|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Tarik Tissoudali]]|age={{birth date and age|1993|4|2|df=y}}|caps=15|goals=3|club=[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Walid Azaro]]|age={{birth date and age|1995|6|11|df=y}}|caps=10|goals=1|club=[[Ajman Club|Ajman]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Karim El Berkaoui]]|age={{birth date and age|1995|3|29|df=y}}|caps=6|goals=3|club=[[Al Dhafra FC|Al Dhafra]]|clubnat=UAE|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Mounir Chouiar]]|age={{birth date and age|1999|1|23|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Hamza Hannouri]]|age={{birth date and age|1998|1|22|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]]}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Achraf Bencharki]]|age={{birth date and age|1994|9|24|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Al Ahly SC|Al Ahly]]|clubnat=EGY|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^INJ}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Youssef Mehri]]|age={{birth date and age|1999|9|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[RS Berkane]]|clubnat=MAR|latest=[[2025 FIFA Arab Cup]] ^WD}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Sofiane Diop]]|age={{birth date and age|2000|6|9|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[OGC Nice|Nice]]|clubnat=FRA|latest=v. {{fb|UGA}}, 18 November 2025}} {{nat fs r player|no=|pos=FW|name=[[Maroan Sannadi]]|age={{birth date and age|2001|2|1|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Athletic Bilbao]]|clubnat=ESP|latest=v. {{fb|ZAM}}, 8 September 2025}} {{nat fs break}} ^DEC<span style="font-size:90%"> Player declined the call-up to the squad</span><br /> ^INJ<span style="font-size:90%"> Did not make it to the current squad due to injury</span><br /> ^PRE<span style="font-size:90%"> Preliminary squad / standby</span><br /> ^RET<span style="font-size:90%"> Player retired from internationals</span><br /> ^SUS<span style="font-size:90%"> Player is suspended</span><br /> ^WD<span style="font-size:90%"> Player withdrew from the roster for non-injury related reasons</span><br /> {{nat fs end}} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 0j31ib39lubmdx45blq0kc01qjidb79 391639 391637 2026-07-06T10:04:28Z Ibne maryam 17680 391639 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |} === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 5tidi0fhknd3eml7t5qx5mc3nx2q5vj 391663 391639 2026-07-06T11:20:33Z Ibne maryam 17680 /* Recent call-ups */ 391663 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |n | گول ڪيپر | المهدي الحرار |N |30 نومبر، 2000 (عمر 25) |0 |0 |مراڪش |راجا ڪيسابلانڪا |- |n |gk |يانس بن شوش |N |10 اپريل 2006 (عمر 20) |0 |0 فرانس |موناکو بي |- |n |gk |ابراهيم گومس |n |20 مارچ 2005 (عمر 21) |0 |0 |فرانس |مارسيل بي |- |n |gk |مهدي بينابد |n |24 جنوري 1998 (عمر 28) |5 |0 |مراڪش |وائداد ڪاسابلانڪا |- |n |gk |صلاح الدين |n |23 فيبروري 1993 (عمر 33) |1 |0 مراڪش |MAS Fès |- |n |gk |رشيد غنيمي |n |25 اپريل 2001 (عمر 25) |0 |0 |Morocco |FUS Rabat |} |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |} * محافظ. نايف. اگورد. 30 مارچ 1996 (عمر 30) 64 2 فرانس مارسيل * علي معمر. 23 مارچ 2005 (عمر 21) 1 0 بيلجيم. Anderlecht * صوفياڻي. بوفتني. 3 مئي 1994 (عمر 32) 14 3 گڏيل عرب امارات. ال وصل * محمد چيبي. 21 جنوري 1993 (عمر 33) 11 1 مصر. اهرام. * صوفين. ايل ڪرواني. 19 آڪٽوبر 2000 (عمر 25) 6 0 سعودي عرب. القدسيه * عبدالحميد. ايٽ. بودلال. 16 اپريل 2006 (عمر 20) 1 0 فرانس. رينس * اسماعيل. باؤف. 17 سيپٽمبر 2006 (عمر 19) 1 0 هالينڊ. ڪيمبور * رومين. سائس. 26 مارچ 1990 (عمر 36) 86 3 اڻڄاتل * جواد. ايل ياميق. 29 فيبروري 1992 (عمر 34) 31 3 اڻڄاتل * آدم. مسينا. 2 جنوري 1994 (عمر 32) 29 0 غير منسلڪ * حمزه. ايل موسوي. 7 اپريل 1993 (عمر 33) 12 1 مراکش. آر ايس برڪن * محمد بولاسوت. 23 سيپٽمبر 1998 (عمر 27) 6 0 Morocco Raja Casablanca * DF Anas Bach 10 فيبروري 1998 (عمر 28) 5 0 Morocco AS FAR * DF Mahmoud Bentayg 30 آڪٽوبر 1999 (عمر 26) 4 0 مصر Zamalek * DF Marouane Louadni 21 ڊسمبر 1994 (عمر 31) 4 0 Morocco AS FAR * DF محمد موفيد 12 جنوري 2000 (عمر 26) 3 0 مراکش وائداد ڪاسابلانڪا * DF Omar El Halali 12 سيپٽمبر 2003 (عمر 22) 1 0 اسپين Espanyol * DF Abdel Abqar 10 مارچ 1999 (عمر 27) 3 0 Spain Getafe * DF Achraf Dari 6 مئي 1999 (عمر 27) 7 1 سويڊن ڪالمار * مڊ فيلڊر. صوفياڻي. بوفل. 17 سيپٽمبر 1993 (عمر 32) 47 8 فرانس. لي هاور * عمران. لوزا. 1 مئي 1999 (عمر 27) 16 2 انگلينڊ Watford * اسامه. ترغالائن. 20 مئي 2002 (عمر 24) 11 0 هالينڊ Feyenoord * راڻا. بونيدا. 3 مارچ 2006 (عمر 20) 1 0 هالينڊ. ايجڪس * صوفياڻي. الفوزي. 13 جولاءِ 2002 (عمر 23) 1 0 جرمني. شالڪي * محمد. رابي. حرمت. 17 آگسٽ 1994 (عمر 31) 8 0 مراکش AS. پري * وليد. ايل ڪارتي. 23 جولاءِ 1994 (عمر 31) 25 3 مصر جا اهرام * اسامه. تنن. 23 مارچ 1994 (عمر 32) 15 3 اڻڄاتل * صابر. بوگرين. 10 جولاءِ 1996 (عمر 29) 9 2 مراکش راجا ڪاسابلانڪا * آمين. زاهزو. 11 آگسٽ 2000 (عمر 25) 7 0 قطر الوقار * MF Aschraf El Mahdioui 24 مئي 1996 (عمر 30) 6 1 سعودي عرب التاوون * MF Oussama El Azzouzi 29 مئي 2001 (عمر 25) 6 0 France Auxerre * اڳتي. Abde Ezzalzouli 17 ڊسمبر 2001 (عمر 24) 37 2 اسپين بيٽس * صوفيان بنجديدا 5 سيپٽمبر 2001 (عمر 24) 1 2 مراکش MAS Fès * توفيڪ بينطيب 14 جنوري 2002 (عمر 24) 1 1 |فرانس |ٽرائيس === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] mycyvdqaryqlbj2tax0ul4jx56wuyay 391664 391663 2026-07-06T11:21:15Z Ibne maryam 17680 /* Recent call-ups */ 391664 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |n | گول ڪيپر | المهدي الحرار |N |30 نومبر، 2000 (عمر 25) |0 |0 |مراڪش |راجا ڪيسابلانڪا |- |n |gk |يانس بن شوش |N |10 اپريل 2006 (عمر 20) |0 |0 فرانس |موناکو بي |- |n |gk |ابراهيم گومس |n |20 مارچ 2005 (عمر 21) |0 |0 |فرانس |مارسيل بي |- |n |gk |مهدي بينابد |n |24 جنوري 1998 (عمر 28) |5 |0 |مراڪش |وائداد ڪاسابلانڪا |- |n |gk |صلاح الدين |n |23 فيبروري 1993 (عمر 33) |1 |0 |مراڪش |MAS Fès |- |n |gk |رشيد غنيمي |n |25 اپريل 2001 (عمر 25) |0 |0 |Morocco |FUS Rabat |} |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |} * محافظ. نايف. اگورد. 30 مارچ 1996 (عمر 30) 64 2 فرانس مارسيل * علي معمر. 23 مارچ 2005 (عمر 21) 1 0 بيلجيم. Anderlecht * صوفياڻي. بوفتني. 3 مئي 1994 (عمر 32) 14 3 گڏيل عرب امارات. ال وصل * محمد چيبي. 21 جنوري 1993 (عمر 33) 11 1 مصر. اهرام. * صوفين. ايل ڪرواني. 19 آڪٽوبر 2000 (عمر 25) 6 0 سعودي عرب. القدسيه * عبدالحميد. ايٽ. بودلال. 16 اپريل 2006 (عمر 20) 1 0 فرانس. رينس * اسماعيل. باؤف. 17 سيپٽمبر 2006 (عمر 19) 1 0 هالينڊ. ڪيمبور * رومين. سائس. 26 مارچ 1990 (عمر 36) 86 3 اڻڄاتل * جواد. ايل ياميق. 29 فيبروري 1992 (عمر 34) 31 3 اڻڄاتل * آدم. مسينا. 2 جنوري 1994 (عمر 32) 29 0 غير منسلڪ * حمزه. ايل موسوي. 7 اپريل 1993 (عمر 33) 12 1 مراکش. آر ايس برڪن * محمد بولاسوت. 23 سيپٽمبر 1998 (عمر 27) 6 0 Morocco Raja Casablanca * DF Anas Bach 10 فيبروري 1998 (عمر 28) 5 0 Morocco AS FAR * DF Mahmoud Bentayg 30 آڪٽوبر 1999 (عمر 26) 4 0 مصر Zamalek * DF Marouane Louadni 21 ڊسمبر 1994 (عمر 31) 4 0 Morocco AS FAR * DF محمد موفيد 12 جنوري 2000 (عمر 26) 3 0 مراکش وائداد ڪاسابلانڪا * DF Omar El Halali 12 سيپٽمبر 2003 (عمر 22) 1 0 اسپين Espanyol * DF Abdel Abqar 10 مارچ 1999 (عمر 27) 3 0 Spain Getafe * DF Achraf Dari 6 مئي 1999 (عمر 27) 7 1 سويڊن ڪالمار * مڊ فيلڊر. صوفياڻي. بوفل. 17 سيپٽمبر 1993 (عمر 32) 47 8 فرانس. لي هاور * عمران. لوزا. 1 مئي 1999 (عمر 27) 16 2 انگلينڊ Watford * اسامه. ترغالائن. 20 مئي 2002 (عمر 24) 11 0 هالينڊ Feyenoord * راڻا. بونيدا. 3 مارچ 2006 (عمر 20) 1 0 هالينڊ. ايجڪس * صوفياڻي. الفوزي. 13 جولاءِ 2002 (عمر 23) 1 0 جرمني. شالڪي * محمد. رابي. حرمت. 17 آگسٽ 1994 (عمر 31) 8 0 مراکش AS. پري * وليد. ايل ڪارتي. 23 جولاءِ 1994 (عمر 31) 25 3 مصر جا اهرام * اسامه. تنن. 23 مارچ 1994 (عمر 32) 15 3 اڻڄاتل * صابر. بوگرين. 10 جولاءِ 1996 (عمر 29) 9 2 مراکش راجا ڪاسابلانڪا * آمين. زاهزو. 11 آگسٽ 2000 (عمر 25) 7 0 قطر الوقار * MF Aschraf El Mahdioui 24 مئي 1996 (عمر 30) 6 1 سعودي عرب التاوون * MF Oussama El Azzouzi 29 مئي 2001 (عمر 25) 6 0 France Auxerre * اڳتي. Abde Ezzalzouli 17 ڊسمبر 2001 (عمر 24) 37 2 اسپين بيٽس * صوفيان بنجديدا 5 سيپٽمبر 2001 (عمر 24) 1 2 مراکش MAS Fès * توفيڪ بينطيب 14 جنوري 2002 (عمر 24) 1 1 |فرانس |ٽرائيس === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] j8qnr43yymabo1zgiag8ib2bplk64b5 391665 391664 2026-07-06T11:21:47Z Ibne maryam 17680 391665 wikitext text/x-wiki ''مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم''' سال 1957ع ۾ پنهنجي پهرين بين الاقوامي ميچ کان وٺي مردن جي بين الاقوامي [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ۾ [[مراڪش]] جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها رائل موراڪن فٽبال فيڊريشن (FRMF) جي ڪنٽرول ۾ آهي، جيڪي مراڪش ۾ فٽبال جي گورننگ باڊي آهي. اها سال 1960ع کان [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن|فيفا]] سان ، 1959ع کان آفريقي فٽبال جي ڪنفيڊريشن سان ۽ 2005ع کان اتر آفريقي فٽبال جي يونين سان ڳنڍيل آهي. ٽيم، جيڪا "اٽلس لائنز" جي نالي سان مشهور آهي، [[رباط]] ۾ پرنس مولي عبدالله اسٽيڊيم ۾ گهريلو ميچ کيڏي ٿي ۽ سالي شهر ۾ محمد VI فٽبال ڪمپليڪس ۾ ٽريننگ ڪري ٿي. مراڪش کي آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي فٽبال ٽيمن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. انهن پنج براعظمي ڪپ کٽيا آهن، جن ۾ آفريقي ڪپ آف نيشنز جا سال 1976ع ۽ 2025ع ايڊيشن شامل آهن. انهن سال 2018ع، 2020ع ۽ 2024ع ۾ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. مراڪش ست ڀيرا فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو آهي. سال 1986ع ۾، انهن ورلڊ ڪپ گروپ کٽڻ ۽ ناڪ آئوٽ اسٽيج تائين پهچڻ واري پهرين آفريقي ٽيم جي حيثيت سان تاريخ رقم ڪئي. سال 2022ع جي ورلڊ ڪپ ۾، مراڪش ورلڊ ڪپ جي سيمي فائنل ۾ پهچڻ واري پهرين آفريقي ۽ پهرين عرب ٽيم بڻجي وئي. اها يورپ يا ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر ٽئي ورلڊ ڪپ سيمي فائنلسٽ ٽيم پڻ آهي. سال 2025ع ۽ 2026ع ۾، مراڪش ٻه بين الاقوامي فٽبال عالمي رڪارڊ ٽوڙيا ۽ 19 ميچن ۾ سڀ کان ڊگهي فتح جو سلسلو حاصل ڪيو. ==رانديگر== ===موجوده اسڪواڊ=== [[فيفا ورلڊ ڪپ، 2026ع]] لاءِ هيٺيان رانديگر سڏيا ويا آهن. <ref>{{cite web |url=https://frmf.ma/fr/articles/coupe-du-monde-2026-de-la-fifa-coach-ouahbi-retient-26-joueurs-liste-finale |title=Coupe du Monde-2026 de la FIFA: coach Ouahbi retient 26 joueurs (liste finale) |trans-title=2026 FIFA World Cup: Coach Ouahbi names 26-man squad (final list) |publisher=[[Royal Moroccan Football Federation]] |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |language=fr}}</ref> عبد عزالزولي ۽ نائف اگورڊ زخمي ٿي پوئتي هٽي ويا ۽ انهن جي جاءِ تي <small>10</small> جون تي ترتيب وار امين سبئي ۽ مروان سعدان کي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/06/10/adversario-do-brasil-na-estreia-da-copa-do-mundo-marrocos-troca-astro-e-defensor-por-lesoes.ghtml|title=Adversário do Brasil na estreia da Copa do Mundo, Marrocos troca astro e defensor por lesões|trans-title=Brazil's opponent at their debut, Morocco changes star and defender due to injuries |date=10 June 2026 |access-date=10 June 2026 |language=pr-br }}</ref> ميچن ۽ گولن جي تعداد، ڪينيڊا خلاف ميچ کانپوءِ 4 جولاءِ 2026ع تائين جي آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |- | 12 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | منير محمدي | - | <small>10 مئي 1989ع</small> |52 |0 | <small>'''آر ايس برڪن'''</small> | [[مراڪش]] |- | 22 | <small>'''گول ڪيپر'''</small> | <small>'''احمد ريدا ٽگناوتي'''</small> | - | <small>5 اپريل، 1996ع</small> |3 |0 | AS FAR | مراڪش |- |2 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |'''اشرف حڪيمي''' | '''ڪپتان''' | <small>4 نومبر 1998ع</small> | 101 | 12 | <small>'''پيرس سينٽ جرمين'''</small> | فرانس |- |3 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |نصير مزراوي | - | <small>14 نومبر 1997</small> |50 |2 | مانچسٽر يونائيٽيڊ | انگلينڊ |- |5 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> | مروان سعدين | اين | <small>17 جنوري، 1992</small> |9 |0 |''غير منسلڪ'' | نه |- | 13 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> | زڪريا الاحدي | - | <small>31، ڊسمبر، 2001</small> |3 |0 | KRC جينڪ | بيلجيم |- | 14 | <small>'''دفائي رانديگر'''</small> |[[عيسيٰ ڊيوپ (فٽبالر)|عيسيٰ ڊايوپ]] | - | <small>9 جنوري، 1997</small> | 8 |1 | فلهام ايف سي |انگلينڊ |- |18 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |سعدي رياض | - |<small>17 جون،2003ع</small> |10 |1 |<small>ڪرسٽل پيلس ايف سي</small> |انگلينڊ |- |19 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |يوسف بلاماري | - |<small>20 سيپٽمبر 1998ع</small> |10 |0 |الاهلي |مصر |- |25 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |رضوان هلهال | - |<small>5 مارچ، 2003ع</small> |5 |0 |K.V. |K.V. |- |26 |<small>'''دفائي رانديگر'''</small> |<small>'''انس صلاح الدين'''</small> | - |<small>18 جنوري، 2002ع</small> |12 |0 |<small>PSV</small> <small>Eindhoven</small> |نيدرلينڊز |- |4 |مڏفيلڊر |سفيان امرابط | - |<small>21 آگسٽ، 1996ع</small> |77 |0 |ريال ٻيٽس |اسپين |- |6 |مڏفيلڊر |ايوب بوادي | - |<small>2 آڪٽوبر، 2007ع</small> |76 |2 |<small>Lille OSC</small> |فرانس |- |7 |مڏفيلڊر |<small>'''شمس الدين طالبي'''</small> | - |<small>9 مئي، 2005ع</small> |9 |0 |<small>Sunderland</small> <small>A.F.C</small>. |انگلينڊ |- |8 |مڏفيلڊر |عزالدين اوناهي |N |19 اپريل 2000 (عمر 26) |54 |11 |جيرونا |اسپين |- |11 |مڏفيلڊر |اسماعيل سائباري |N |28 جنوري 2001 (عمر 25) |35 |12 | (بائرن ميونخ) |جرمني |- |15 |مڏفيلڊر |سمير المرابط |N |6 آگسٽ 2006 (عمر 19) |9 |0 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |16 |مڏفيلڊر |جيسم ياسين |N |22 نومبر 2005 (عمر 20) |6 |1 |اسٽراسبرگ |فرينچ فٽبال فيڊريشن |- |23 |مڏفيلڊر |بلال الخنوس |N |10 مئي 2004 (عمر 22) |42 |3 |وي ايف بي اسٽٽ گارٽ |جرمن فٽبال ايسوسيئيشن |- |24 |مڏفيلڊر |نيل العينوي |N |2 جولاءِ 2001 (عمر 25) |21 |2 |روما |اٽالين فٽبال فيڊريشن |- |9 |فارورڊ |سفيان رحيمي |N |2 جون 1996 (عمر 30) |42 |14 |العين |<small>گڏيل عرب امارات فٽبال ايسوسيئيشن</small> |- |10 |فارورڊ |براهم دياز |N |<small>3 آگسٽ 1999</small> <small>(عمر 26)</small> |31 |14 |ريال ميڊرڊ |<small>رائل اسپينش فٽبال فيڊريشن</small> |- |17 |فارورڊ |امين سبئي |N |5 نومبر 2000 (عمر 25) |2 |0 |اينجرز |<small>فرينچ فٽبال فيڊريشن</small> |- |20 |فارورڊ |ايوب الڪعبي |N |25 جون 1993 (عمر 33) |72 |35 |اولمپيڪوس |<small>هيلينڪ فٽبال فيڊريشن</small> |- |21 |فارورڊ |ايوب اماموني |N |30 نومبر 2004 (عمر 21) |4 |0 |اينٽراچٽ فرينڪفرٽ |<small>جرمن فٽبال ايسوسيئيشن</small> |} === Recent call-ups === تازو طلب ڪيل رانديگر هيٺ ڏنل رانديگرن کي پڻ گذريل ٻارهن مهينن دوران ٽيم لاءِ طلب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable sortable" |- !شمار !پوزيشن* !نالو <nowiki>**********</nowiki> !عهدو <nowiki>******</nowiki> !تاريخ <nowiki>***</nowiki>پيدائش*** !<small>ميچ کيڏيا</small> !<small>گول ڪيا</small> !*****ڪلب***** !ملڪ/<small>ايسوسيئيشن</small> <nowiki>*************</nowiki> |- |n | گول ڪيپر | المهدي الحرار |N |30 نومبر، 2000 (عمر 25) |0 |0 |مراڪش |راجا ڪيسابلانڪا |- |n |gk |يانس بن شوش |N |10 اپريل 2006 (عمر 20) |0 |0 |فرانس |موناکو بي |- |n |gk |ابراهيم گومس |n |20 مارچ 2005 (عمر 21) |0 |0 |فرانس |مارسيل بي |- |n |gk |مهدي بينابد |n |24 جنوري 1998 (عمر 28) |5 |0 |مراڪش |وائداد ڪاسابلانڪا |- |n |gk |صلاح الدين |n |23 فيبروري 1993 (عمر 33) |1 |0 |مراڪش |MAS Fès |- |n |gk |رشيد غنيمي |n |25 اپريل 2001 (عمر 25) |0 |0 |Morocco |FUS Rabat |} |1 |<small>'''گول ڪيپر'''</small> |'''[[ياسين بونو]]''' |<small>'''نائب ڪپتان'''</small> |<small>4 مئي، 1991ع</small> |95 |0 |الهلال |<small>'''[[سعودي عرب]]'''</small> |} * محافظ. نايف. اگورد. 30 مارچ 1996 (عمر 30) 64 2 فرانس مارسيل * علي معمر. 23 مارچ 2005 (عمر 21) 1 0 بيلجيم. Anderlecht * صوفياڻي. بوفتني. 3 مئي 1994 (عمر 32) 14 3 گڏيل عرب امارات. ال وصل * محمد چيبي. 21 جنوري 1993 (عمر 33) 11 1 مصر. اهرام. * صوفين. ايل ڪرواني. 19 آڪٽوبر 2000 (عمر 25) 6 0 سعودي عرب. القدسيه * عبدالحميد. ايٽ. بودلال. 16 اپريل 2006 (عمر 20) 1 0 فرانس. رينس * اسماعيل. باؤف. 17 سيپٽمبر 2006 (عمر 19) 1 0 هالينڊ. ڪيمبور * رومين. سائس. 26 مارچ 1990 (عمر 36) 86 3 اڻڄاتل * جواد. ايل ياميق. 29 فيبروري 1992 (عمر 34) 31 3 اڻڄاتل * آدم. مسينا. 2 جنوري 1994 (عمر 32) 29 0 غير منسلڪ * حمزه. ايل موسوي. 7 اپريل 1993 (عمر 33) 12 1 مراکش. آر ايس برڪن * محمد بولاسوت. 23 سيپٽمبر 1998 (عمر 27) 6 0 Morocco Raja Casablanca * DF Anas Bach 10 فيبروري 1998 (عمر 28) 5 0 Morocco AS FAR * DF Mahmoud Bentayg 30 آڪٽوبر 1999 (عمر 26) 4 0 مصر Zamalek * DF Marouane Louadni 21 ڊسمبر 1994 (عمر 31) 4 0 Morocco AS FAR * DF محمد موفيد 12 جنوري 2000 (عمر 26) 3 0 مراکش وائداد ڪاسابلانڪا * DF Omar El Halali 12 سيپٽمبر 2003 (عمر 22) 1 0 اسپين Espanyol * DF Abdel Abqar 10 مارچ 1999 (عمر 27) 3 0 Spain Getafe * DF Achraf Dari 6 مئي 1999 (عمر 27) 7 1 سويڊن ڪالمار * مڊ فيلڊر. صوفياڻي. بوفل. 17 سيپٽمبر 1993 (عمر 32) 47 8 فرانس. لي هاور * عمران. لوزا. 1 مئي 1999 (عمر 27) 16 2 انگلينڊ Watford * اسامه. ترغالائن. 20 مئي 2002 (عمر 24) 11 0 هالينڊ Feyenoord * راڻا. بونيدا. 3 مارچ 2006 (عمر 20) 1 0 هالينڊ. ايجڪس * صوفياڻي. الفوزي. 13 جولاءِ 2002 (عمر 23) 1 0 جرمني. شالڪي * محمد. رابي. حرمت. 17 آگسٽ 1994 (عمر 31) 8 0 مراکش AS. پري * وليد. ايل ڪارتي. 23 جولاءِ 1994 (عمر 31) 25 3 مصر جا اهرام * اسامه. تنن. 23 مارچ 1994 (عمر 32) 15 3 اڻڄاتل * صابر. بوگرين. 10 جولاءِ 1996 (عمر 29) 9 2 مراکش راجا ڪاسابلانڪا * آمين. زاهزو. 11 آگسٽ 2000 (عمر 25) 7 0 قطر الوقار * MF Aschraf El Mahdioui 24 مئي 1996 (عمر 30) 6 1 سعودي عرب التاوون * MF Oussama El Azzouzi 29 مئي 2001 (عمر 25) 6 0 France Auxerre * اڳتي. Abde Ezzalzouli 17 ڊسمبر 2001 (عمر 24) 37 2 اسپين بيٽس * صوفيان بنجديدا 5 سيپٽمبر 2001 (عمر 24) 1 2 مراکش MAS Fès * توفيڪ بينطيب 14 جنوري 2002 (عمر 24) 1 1 |فرانس |ٽرائيس === Previous squads === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | Africa Cup of Nations squads |- ! Squads |- | [[1972 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1972 squad]] |- | '''[[1976 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1976 squad]]''' |- | [[1978 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1978 squad]] |- | [[1980 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1980 squad]] |- | [[1986 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1986 squad]] |- | [[1988 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1988 squad]] |- | [[1992 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1992 squad]] |- | [[1998 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 1998 squad]] |- | [[2000 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2000 squad]] |- | [[2002 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2002 squad]] |- | [[2004 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2004 squad]] |- | [[2006 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2006 squad]] |- | [[2008 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2008 squad]] |- | [[2012 African Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2012 squad]] |- | [[2013 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2013 squad]] |- | [[2017 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2017 squad]] |- | [[2019 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2019 squad]] |- | [[2021 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2021 squad]] |- | [[2023 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2023 squad]] |- | '''[[2025 Africa Cup of Nations squads#Morocco|CAN 2025 squad]]''' |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | African Nations Championship squads |- ! Squads |- | [[2014 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2014 squad]] |- | [[2016 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2016 squad]] |- | '''[[2018 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2018 squad]]''' |- | '''[[2020 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2020 squad]]''' |- | '''[[2024 African Nations Championship squads#Morocco|CHAN 2024 squad]]''' |} {{col-3}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center" | FIFA World Cup squads |- ! Squads |- | [[1970 FIFA World Cup squads#Morocco|1970 FIFA World Cup squad]] |- | [[1986 FIFA World Cup squads#Morocco|1986 FIFA World Cup squad]] |- | [[1994 FIFA World Cup squads#Morocco|1994 FIFA World Cup squad]] |- | [[1998 FIFA World Cup squads#Morocco|1998 FIFA World Cup squad]] |- | [[2018 FIFA World Cup squads#Morocco|2018 FIFA World Cup squad]] |- | [[2022 FIFA World Cup squads#Morocco|2022 FIFA World Cup squad]] |- | [[2026 FIFA World Cup squads#Morocco|2026 FIFA World Cup squad]] |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="1" style="text-align:center"| Summer Olympics squads |- ! Squads |- | [[Football at the 1964 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1964 squad]] |- | [[Football at the 1972 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1972 squad]] |- | [[Football at the 1984 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1984 squad]] |- | [[Football at the 1992 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 1992 squad]] |- | [[Football at the 2000 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2000 squad]] |- | [[Football at the 2004 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2004 squad]] |- | [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2012 squad]] |- | [[Football at the 2024 Summer Olympics&nbsp;– Men's team squads#Morocco|Olympics 2024 squad]] |} {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 99zqwx397pqhy1l99s43ifmz6ww0w0s 14 99884 391415 2026-07-05T12:32:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] 391415 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] 9ymm2hba9s9bhh9tu1ucgoxb5rb9jdm 14 99885 391416 2026-07-05T12:33:48Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ائسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 391416 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ائسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] jgjsdezvj1ng47lqcuzkzh1crvkfqv4 391417 391416 2026-07-05T12:34:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ائسوسيئيشن فٽبال]]; added [[Category:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391417 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] 7bia7fsztdh8nyl0exlatslq6yltpte 14 99886 391418 2026-07-05T12:35:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قومي ٽيمون]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] 391418 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ٽيمون]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] 3mm739kx4x5m59p5l5twjmhrtg4ui97 14 99887 391419 2026-07-05T12:37:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رانديون بلحاظ ملڪ]] 391419 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رانديون بلحاظ ملڪ]] rtuojyk7mqzv2tmuyefo9gwbo28g3se 10 99888 391427 2026-07-05T13:22:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <nowiki/><!--هي nowiki مضمونن جي مٿئين حصي ۾ خالي جاءِ اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو ([[phab:T369520]]). هي سانچو خالي آهي ۽ ڪو به نتيجو ظاهر نٿو ڪري. مضمون نانءُ-پول ۾ هن سانچي جا وڪي متن وارا استعمال [[ماڊيول:Citation/CS1]] پڙهي ٿو ته جيئن سڄي مضمون لاءِ cs1|2 حوالن جو انداز مقرر ڪري سگهجي. --><noinclud... 391427 wikitext text/x-wiki <nowiki/><!--هي nowiki مضمونن جي مٿئين حصي ۾ خالي جاءِ اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو ([[phab:T369520]]). هي سانچو خالي آهي ۽ ڪو به نتيجو ظاهر نٿو ڪري. مضمون نانءُ-پول ۾ هن سانچي جا وڪي متن وارا استعمال [[ماڊيول:Citation/CS1]] پڙهي ٿو ته جيئن سڄي مضمون لاءِ cs1|2 حوالن جو انداز مقرر ڪري سگهجي. --><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 8coy4kfu71gx1ucp56y78rrjgk2hpcq 10 99889 391428 2026-07-05T13:23:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{pp-vandalism|small=yes}}</noinclude><includeonly><!-- -->{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|مان<!-- -->{{#invoke:for batched parameters|main|3|، |<nowiki>{{#if:{{{1|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{1}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|&#32;'' {{{2}}}''}}{{#if:{{{3|}}}|&nbsp;{{gloss|1={{{3}}}}}}}</nowiki>|conjunction=&#32;۽}}<!-- -->|{{error|{{[[Template:Etymology#Examples|etymology]]}} لاءِ هر ٽن-پيراميٽرن واري ٽولي ۾ پهريون يا ٻيون پيرام... 391428 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-vandalism|small=yes}}</noinclude><includeonly><!-- -->{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|مان<!-- -->{{#invoke:for batched parameters|main|3|، |<nowiki>{{#if:{{{1|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{1}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|&#32;'' {{{2}}}''}}{{#if:{{{3|}}}|&nbsp;{{gloss|1={{{3}}}}}}}</nowiki>|conjunction=&#32;۽}}<!-- -->|{{error|{{[[Template:Etymology#Examples|etymology]]}} لاءِ هر ٽن-پيراميٽرن واري ٽولي ۾ پهريون يا ٻيون پيراميٽر گهربل آهي!}}}}<!-- --></includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 2kfqjfo19byzoi33oao820j2j2wo0sf 0 99890 391453 2026-07-05T14:26:39Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[فزيالوجي]] ڏانھن چوريو 391453 wikitext text/x-wiki #چوريو[[فزيالوجي]] s40n0wksmhu3txtq23p5rkg9b93c18a 10 99891 391455 2026-07-05T14:32:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#invoke:Sidebar|collapsible | name = TopicTOC-Biology | style = border:2px solid #90db90 | pretitle = سلسلي جو حصو |width = | title = [[حياتيات]] | centered list titles = yes | titlestyle = padding:0.2em;font-size:175%;font-weight:bold | listtitlestyle = text-align:center;padding-bottom:0;background:#90db90;font-size:100%;font-weight:bold; <!-- font-family:inherit; اونداهي موڊ ۾ stylesheet جي td:not([style*="inherit"]) لاءِ عارضي... 391455 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Sidebar|collapsible | name = TopicTOC-Biology | style = border:2px solid #90db90 | pretitle = سلسلي جو حصو |width = | title = [[حياتيات]] | centered list titles = yes | titlestyle = padding:0.2em;font-size:175%;font-weight:bold | listtitlestyle = text-align:center;padding-bottom:0;background:#90db90;font-size:100%;font-weight:bold; <!-- font-family:inherit; اونداهي موڊ ۾ stylesheet جي td:not([style*="inherit"]) لاءِ عارضي حل آهي --> | contentstyle = background:#e7f4e7;background:light-dark(#e7f4e7,black);color:var(--color-base,#202122);font-family:inherit; | imagestyle = | image = [[File:DNA simple horizontal.svg|150px]] | captionstyle = | caption = | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | listclass = hlist <!-- font-family:inherit; اونداهي موڊ ۾ stylesheet جي td:not([style*="inherit"]) لاءِ عارضي حل آهي --> | abovestyle = display:block; margin-bottom:0.55em; background-color: #e7f4e7;background-color:light-dark(#e7f4e7,black); color:var(--color-base,#202122);font-family:inherit;font-family:inherit; | above = {{startflatlist}} * [[حياتيات جي مضمونن جي ڏسڻي|ڏسڻي]] * [[حياتيات جو خاڪو|خاڪو]] * [[حياتيات جي اصطلاحن جي لغت|اصطلاحن جي لغت]] {{startflatlist}} {{endflatlist}} * [[حياتيات جي تاريخ|تاريخ]] ([[حياتيات ۽ نامياتي ڪيميا جي وقتوار فهرست|وقتوار فهرست]]) {{endflatlist}} <!---------------------- اهم جزا -----------------------> | list1name = اهم جزا | list1title = اهم جزا | list1 = * [[گهرڙي جو نظريو]] * [[ماحولياتي نظام]] * [[ارتقا]] * [[نسلي وڻ|نسليات]] ---- *'''[[حيات]] جون خاصيتون''' ---- * [[موافقت]] * [[استقلاب|توانائيءَ جي عملڪاري]] * [[ترقياتي حياتيات|واڌ ويجهه]] * [[بناوت#حياتياتي|ترتيب]] * [[داخلي توازن|ضابطو]] * [[توليد]] * [[موت]] * [[تحريڪ (جسمانيات)|ماحول ڏانهن ردعمل]] ---- *'''حيات جا گروهه''' ---- * [[آرڪيا]] * [[بيڪٽيريا]] * [[يوڪريوٽ|يوڪريوٽا]] ([[جانور]]، [[فنجائي]]، [[ايمبريوفائيٽ|زميني ٻوٽا]]، [[پروٽسٽ]]) <!---------------- شاخون -------------------> | list2name = شاخون | list2title = شاخون | list2 = {{excerpt|Template:Branches of biology|Branches|hat=no}} <!----------------------- تحقيق --------------------------> | list3name = تحقيق | list3title = تحقيق | list3 = * [[حياتياتدان]] ([[حياتياتدانن جي فهرست|فهرست]]) * [[حياتيات جي انعامن جي فهرست]] * [[حياتيات جي رسالن جي فهرست|رسالن جي فهرست]] * [[حياتيات ۾ تحقيقي طريقن جي فهرست|تحقيقي طريقن جي فهرست]] * [[حياتيات جي اڻسلجهيل مسئلن جي فهرست|اڻسلجهيل مسئلن جي فهرست]] <!----------------- استعمال -------------------> | list4name = استعمال | list4title = استعمال | list4 = * [[زرعي سائنس]] * [[حياتياتي طبي سائنسون]] * [[صحت ٽيڪنالاجي]] * [[فارمنگ (جينيات)|فارمنگ]] | belowclass = hlist | below = * {{nowrap|{{portal-inline|حياتيات|size=tiny}}}} * {{nowrap|{{category-inline|حياتيات|notext=yes}}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> h3d9b7ux1v4p9pe9v3qjcbsyvfm5op0 10 99892 391456 2026-07-05T14:36:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Navbox | name = Branches of biology | state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} | title = [[حياتيات جو خاڪو#شاخون|حياتيات جون شاخون]] | listclass = hlist | group1 = | list1 = <section begin=Branches /> * [[ابي حيات پيدائش]] * [[هوائي حياتيات]] * [[زرعيات]] * [[گھاسيات]] * [[تشريحيات]] * [[انساني ارتقا|انساني پيدائشيات]] * [[بشريات]] * فلڪياتي حياتي... 391456 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Branches of biology | state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} | title = [[حياتيات جو خاڪو#شاخون|حياتيات جون شاخون]] | listclass = hlist | group1 = | list1 = <section begin=Branches /> * [[ابي حيات پيدائش]] * [[هوائي حياتيات]] * [[زرعيات]] * [[گھاسيات]] * [[تشريحيات]] * [[انساني ارتقا|انساني پيدائشيات]] * [[بشريات]] * [[فلڪياتي حياتيات]] * [[بيڪٽيريات]] * [[حياتي ڪيميا]] * [[حياتي جاگرافي]] * [[حياتي ارضيات]] * [[حياتي معلوماتيات]] * [[حياتي انجنيئرنگ]] * [[رياضياتي ۽ نظرياتي حياتيات|حياتي رياضيات]] * [[حياتي ميڪانيات]] * [[حياتي طبعيات]] * [[حياتي نشانيت]] * [[حياتي شماريات]] * [[حياتي ٽيڪنالاجي]] * [[نباتيات]] * [[گهرڙي حياتيات]] * [[گهرڙي خرد حياتيات]] * [[ڪيميائي حياتيات]] * [[وقت حياتيات]] * [[ادراڪي حياتيات]] * [[تقابلي حياتيات]] * [[حسابياتي حياتيات]] * [[تحفظي حياتيات]] * [[سرد حياتيات]] * [[گهرڙي جينيات]] * [[وڻيات]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ماحولياتي جينيات]] * [[ماحوليات]] * [[جنينيات]] * [[وبايات]] * [[مٿيجينيات]] * [[ارتقائي حياتيات]] * [[مٺي پاڻيءَ جي حياتيات]] * [[پيداواري حياتيات]] * [[جينيات]] * [[جينوميات]] * [[ارضياتي حياتيات]] * [[پيرسنيات]] * [[سرڻيات]] * [[بافت شناسي]] * [[انساني حياتيات]] * [[مڇيات]] * [[مدافعتيات]] * [[لپڊيات]] * [[کيرپياريندڙيات]] * [[سامونڊي حياتيات]] * [[خرد حياتيات]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[فنجائيات]] * [[موجوده حياتيات]] * [[عصبي سائنس]] * [[غذائي سائنس|غذائيت]] * [[پکيات]] * [[هڏيات]] * [[قديم حياتيات]] * [[طفيلات]] * [[بيماريات]] * [[دوا سازي]] * [[روشني حياتيات]] * [[الگيات]] * [[نسليات]] * [[جسمانيات]] * [[ميويات]] * [[پرائيميٽيات]] * [[پروٽينوميات]] * [[پروٽسٽيات]] * [[مقداري حياتيات]] * [[لاڳاپاتي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات]] * [[سماجي حياتيات]] * [[مڪاني حياتيات]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[مصنوعي حياتيات]] * [[نظاميات]] * [[نظامي حياتيات]] * [[درجابندي (حياتيات)|درجابندي]] * [[بدشڪليات]] * [[زهر شناسي]] * [[وائرسيات]] * [[وائرس طبعيات]] * [[ڀلائي حياتيات]] * [[غير ارضي حياتيات]] * [[حيوانيات]] <section end=Branches /> | group2 = پڻ ڏسو | list2 = * [[حياتيات جي تاريخ]] * [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] * [[حياتيات ۽ نامياتي ڪيميا جي وقتوار فهرست]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Collapsible option |statename=optional}} [[زمرو:حياتيات جا نيويگيشن خانا]] }}</noinclude> 0fg5jiv88yitwzzv0i7qrx1s9fwgiyg 391457 391456 2026-07-05T15:50:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 391457 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Branches of biology | state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} | title = [[حياتيات جو خاڪو#شاخون|حياتيات جون شاخون]] | listclass = hlist | group1 = | list1 = <section begin=Branches /> * [[غير حياتي پيدائش|ابايوجينيسس]] * [[هوائي حياتيات|ايئرو بائلاجي]] * [[زرعيات|ايگرونامي]] * [[گاھيات|ايگروسٽالاجي]] * [[ايناٽامي]] * [[انساني ارتقا|اينٿروپوجيني]] * [[علم الانسان|اينٿروپالاجي]] * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بيڪٽيريالاجي]] * [[حياتي ڪيميا|بايو ڪيمسٽري]] * [[حياتي جاگرافي|بايو جاگرافي]] * [[حياتي ارضيات|بايو جيالاجي]] * [[حياتي معلوماتيات|بايو انفرميٽڪس]] * [[حياتي انجنيئرنگ|بايو انجنيئرنگ]] * [[رياضياتي ۽ نظرياتي حياتيات|حياتي رياضيات]] * [[حياتي ميڪانيات|بايو ميڪينڪس]] * [[حياتي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[حياتي علاماتيات|بايو سميوٽڪس]] * [[حياتي شماريات]] * [[حياتي ٽيڪنالاجي]] * [[نباتيات]] * [[گھرڙيائي حياتيات|سيليولر بائلاجي]] * [[گھرڙيائي خرد حياتيات|سيليولر مائڪرو بائلاجي]] * [[ڪيميائي حياتيات]] * [[حياتياتي وقتيات|ڪرونوبائلاجي]] * [[ادراڪي حياتيات|ڪاگنيٽو بائلاجي]] * [[تقابلي حياتيات|ڪمپريٽو بائلاجي]] * [[حسابياتي حياتيات|ڪمپيوٽيشنل بائلاجي]] * [[تحفظي حياتيات|ڪنزرويشن بائلاجي]] * [[سرد حياتيات|ڪرائو بائلاجي]] * [[گهرڙيائي جينيات|سائٽو جينيٽڪس]] * [[علم الشجر|ڊينڊرالاجي]] * [[ترقياتي حياتيات|ڊولپمينٽل بائلاجي]] * [[ماحولياتي جينيات]] * [[ماحوليات|ايڪولاجي]] * [[علم الجنين|ايمبريولاجي ]] * [[وبايات]] * [[مٿيجينيات]] * [[ارتقائي حياتيات]] * [[مٺي پاڻيءَ جي حياتيات]] * [[پيداواري حياتيات]] * [[جينيات]] * [[جينوميات]] * [[ارضياتي حياتيات]] * [[پيرسنيات]] * [[سرڻيات]] * [[بافت شناسي]] * [[انساني حياتيات]] * [[مڇيات]] * [[مدافعتيات]] * [[لپڊيات]] * [[کيرپياريندڙيات]] * [[سامونڊي حياتيات]] * [[خرد حياتيات]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[فنجائيات]] * [[موجوده حياتيات]] * [[عصبي سائنس]] * [[غذائي سائنس|غذائيت]] * [[پکيات]] * [[هڏيات]] * [[قديم حياتيات]] * [[طفيلات]] * [[بيماريات]] * [[دوا سازي]] * [[روشني حياتيات]] * [[الگيات]] * [[نسليات]] * [[جسمانيات]] * [[ميويات]] * [[پرائيميٽيات]] * [[پروٽينوميات]] * [[پروٽسٽيات]] * [[مقداري حياتيات]] * [[لاڳاپاتي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات]] * [[سماجي حياتيات]] * [[مڪاني حياتيات]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[مصنوعي حياتيات]] * [[نظاميات]] * [[نظامي حياتيات]] * [[درجابندي (حياتيات)|درجابندي]] * [[بدشڪليات]] * [[زهر شناسي]] * [[وائرسيات]] * [[وائرس طبعيات]] * [[ڀلائي حياتيات]] * [[غير ارضي حياتيات]] * [[حيوانيات]] <section end=Branches /> | group2 = پڻ ڏسو | list2 = * [[حياتيات جي تاريخ]] * [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] * [[حياتيات ۽ نامياتي ڪيميا جي وقتوار فهرست]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Collapsible option |statename=optional}} [[زمرو:حياتيات جا نيويگيشن خانا]] }}</noinclude> qqkutinogr2t8q8j55md0cy1l17kdo0 391459 391457 2026-07-05T16:23:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 391459 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Branches of biology | state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} | title = [[حياتيات جو خاڪو#شاخون|حياتيات جون شاخون]] | listclass = hlist | group1 = | list1 = <section begin=Branches /> * [[غير حياتي پيدائش|ابايوجينيسس]] * [[هوائي حياتيات|ايئرو بائلاجي]] * [[زرعيات|ايگرونامي]] * [[گاھيات|ايگروسٽالاجي]] * [[ايناٽامي]] * [[انساني ارتقا|اينٿروپوجيني]] * [[علم الانسان|اينٿروپالاجي]] * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بيڪٽيريالاجي]] * [[حياتيائي ڪيميا|بايو ڪيمسٽري]] * [[حياتي جاگرافي|بايو جاگرافي]] * [[حياتيائي ارضيات|بايو جيالاجي]] * [[حياتيائي معلوماتيات|بايو انفرميٽڪس]] * [[حياتيائي انجنيئرنگ|بايو انجنيئرنگ]] * [[رياضياتي ۽ نظرياتي حياتيات|حياتي رياضيات]] * [[حياتيائي ميڪانيات|بايو ميڪينڪس]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[حياتيائي علاماتيات|بايو سميوٽڪس]] * [[حياتيائي شماريات]] * [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] * [[نباتيات]] * [[گھرڙيائي حياتيات|سيليولر بائلاجي]] * [[گھرڙيائي مائڪرو حياتيات|سيليولر مائڪرو بائلاجي]] * [[ڪيميائي حياتيات]] * [[حياتياتي وقتيات|ڪرونوبائلاجي]] * [[ادراڪي حياتيات|ڪاگنيٽو بائلاجي]] * [[تقابلي حياتيات|ڪمپريٽو بائلاجي]] * [[حسابياتي حياتيات|ڪمپيوٽيشنل بائلاجي]] * [[تحفظي حياتيات|ڪنزرويشن بائلاجي]] * [[سرد حياتيات|ڪرائو بائلاجي]] * [[گهرڙيائي جينيات|سائٽو جينيٽڪس]] * [[علم الشجر|ڊينڊرالاجي]] * [[ترقياتي حياتيات|ڊولپمينٽل بائلاجي]] * [[ماحولياتي جينيات]] * [[ماحوليات|ايڪولاجي]] * [[علم الجنين|ايمبريولاجي ]] * [[وبايات|ايپيڊيميولاجي]] * [[مابعد جينيات|ايپيجينيٽڪس]] * [[ارتقائي حياتيات]] * [[مٺي پاڻيءَ جي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات|جنريٽو بائلاجي]] * [[جينيات]] * [[جينوميات|جينومڪس]] * [[ارضياتي حياتيات|جيوبائلاجي]] * [[پيرسنيات|جيرانٽالاجي]] * [[علم حشرات|ھرپيٽالاجي]] * [[بافت شناسي|ھسٽولاجي]] * [[انساني حياتيات]] * [[مڇيات|اڪٿيالاجي]] * [[مدافعتيات|اميونولاجي]] * [[چرٻين جو علم|لپڊولاجي]] * [[ثدييات|مئمالاجي]] * [[سامونڊي حياتيات]] * [[مائڪرو حياتيات]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[مائڪولاجي]] * [[نيئونٽولاجي]] * [[عصبي سائنس|نيورو سائنس]] * [[غذائي سائنس|نيوٽريشنل سائنس]] * [[پکيات|اورنٿالاجي]] * [[هڏيات|اوسٽيولاجي]] * [[معدوم حياتيات|پيليئنٽولاجي]] * [[طفيلات]] * [[بيماريات]] * [[دوا سازي]] * [[روشني حياتيات]] * [[الگيات]] * [[نسليات]] * [[جسمانيات]] * [[ميويات]] * [[پرائيميٽيات]] * [[پروٽينوميات]] * [[پروٽسٽيات]] * [[مقداري حياتيات]] * [[لاڳاپاتي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات]] * [[سماجي حياتيات]] * [[مڪاني حياتيات]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[مصنوعي حياتيات]] * [[نظاميات]] * [[نظامي حياتيات]] * [[درجابندي (حياتيات)|درجابندي]] * [[بدشڪليات]] * [[زهر شناسي]] * [[وائرسيات]] * [[وائرس طبعيات]] * [[ڀلائي حياتيات]] * [[غير ارضي حياتيات]] * [[حيوانيات]] <section end=Branches /> | group2 = پڻ ڏسو | list2 = * [[حياتيات جي تاريخ]] * [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] * [[حياتيات ۽ نامياتي ڪيميا جي وقتوار فهرست]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Collapsible option |statename=optional}} [[زمرو:حياتيات جا نيويگيشن خانا]] }}</noinclude> 65xp05de1uxhzsjqjmg2mokdj3g8p57 391460 391459 2026-07-05T16:42:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 391460 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Branches of biology | state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} | title = [[حياتيات جو خاڪو#شاخون|حياتيات جون شاخون]] | listclass = hlist | group1 = | list1 = <section begin=Branches /> * [[غير حياتي پيدائش|ابايوجينيسس]] * [[هوائي حياتيات|ايئرو بائلاجي]] * [[زرعيات|ايگرونامي]] * [[گاھيات|ايگروسٽالاجي]] * [[ايناٽامي]] * [[انساني ارتقا|اينٿروپوجيني]] * [[علم الانسان|اينٿروپالاجي]] * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بيڪٽيريالاجي]] * [[حياتيائي ڪيميا|بايو ڪيمسٽري]] * [[حياتي جاگرافي|بايو جاگرافي]] * [[حياتيائي ارضيات|بايو جيالاجي]] * [[حياتيائي معلوماتيات|بايو انفرميٽڪس]] * [[حياتيائي انجنيئرنگ|بايو انجنيئرنگ]] * [[رياضياتي ۽ نظرياتي حياتيات|حياتي رياضيات]] * [[حياتيائي ميڪانيات|بايو ميڪينڪس]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[حياتيائي علاماتيات|بايو سميوٽڪس]] * [[حياتيائي شماريات]] * [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] * [[نباتيات]] * [[گھرڙيائي حياتيات|سيليولر بائلاجي]] * [[گھرڙيائي مائڪرو حياتيات|سيليولر مائڪرو بائلاجي]] * [[ڪيميائي حياتيات]] * [[حياتياتي وقتيات|ڪرونوبائلاجي]] * [[ادراڪي حياتيات|ڪاگنيٽو بائلاجي]] * [[تقابلي حياتيات|ڪمپريٽو بائلاجي]] * [[حسابياتي حياتيات|ڪمپيوٽيشنل بائلاجي]] * [[تحفظي حياتيات|ڪنزرويشن بائلاجي]] * [[سرد حياتيات|ڪرائو بائلاجي]] * [[گهرڙيائي جينيات|سائٽو جينيٽڪس]] * [[علم الشجر|ڊينڊرالاجي]] * [[ترقياتي حياتيات|ڊولپمينٽل بائلاجي]] * [[ماحولياتي جينيات]] * [[ماحوليات|ايڪولاجي]] * [[علم الجنين|ايمبريولاجي ]] * [[وبايات|ايپيڊيميولاجي]] * [[مابعد جينيات|ايپيجينيٽڪس]] * [[ارتقائي حياتيات]] * [[مٺي پاڻيءَ جي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات|جنريٽو بائلاجي]] * [[جينيات]] * [[جينوميات|جينومڪس]] * [[ارضياتي حياتيات|جيوبائلاجي]] * [[پيرسنيات|جيرانٽالاجي]] * [[علم حشرات|ھرپيٽالاجي]] * [[بافت شناسي|ھسٽولاجي]] * [[انساني حياتيات]] * [[مڇيات|اڪٿيالاجي]] * [[مدافعتيات|اميونولاجي]] * [[چرٻين جو علم|لپڊولاجي]] * [[ثدييات|مئمالاجي]] * [[سامونڊي حياتيات]] * [[مائڪرو حياتيات]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[مائڪولاجي]] * [[نيئونٽولاجي]] * [[عصبي سائنس|نيورو سائنس]] * [[غذائي سائنس|نيوٽريشنل سائنس]] * [[پکيات|اورنٿالاجي]] * [[هڏيات|اوسٽيولاجي]] * [[معدوم حياتيات|پيليئنٽولاجي]] * [[طفيليات|پئراسائٽولاجي]] * [[مرضيات|پيٿالوجي]] * [[دوا سازي|فارماڪالاجي]] * [[روشنائي حياتيات|فوٽو بائلاجي]] * [[الجيات|فائڪولاجي]] * [[نسليات|فائلو جينيٽڪس]] * [[جسمانيات|فزيولاجي]] * [[ميويات|پومولاجي]] * [[علم انسان نما جانور| پرائيميٽولاجي]] * [[پروٽينيات|پروٽيومڪس]] * [[علم اوليات|پروٽسٽولاجي]] * [[مقداري حياتيات]] * [[نسبتي حياتيات]] * [[توليدي حياتيات]] * [[سماجي حياتيات]] * [[مڪاني حياتيات]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[مصنوعي حياتيات]] * [[نظاميات]] * [[نظامي حياتيات]] * [[درجابندي (حياتيات)|درجابندي]] * [[اعجوبيات|ٽيراٽولاجي]] * [[زهر شناسي]] * [[وائرسيات]] * [[وائرسي طبعيات]] * [[بھبودياتي حياتيات]] * [[غير ارضي حياتيات]] * [[حيوانيات]] <section end=Branches /> | group2 = پڻ ڏسو | list2 = * [[حياتيات جي تاريخ]] * [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] * [[حياتيات ۽ نامياتي ڪيميا جي وقتوار فهرست]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Collapsible option |statename=optional}} [[زمرو:حياتيات جا نيويگيشن خانا]] }}</noinclude> a17axlwdwsb2nce5cq6anf6s7jvf27d 0 99893 391462 2026-07-05T17:27:36Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362556179|Issa Diop (footballer)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 391462 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=Issa Laye Lucas Jean Diop<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (پيدائش: 9 جنوري 1997) هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو {{English football updater|Fulham}} ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. فرانس ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي player، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم|مراکش جي قومي ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس ۾ ڪئي، 2015-16 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو. <ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو. <ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> 9gkpf10nx88p66mwk3uvrzf3eb3md0x 391480 391462 2026-07-05T18:31:13Z Memon2025 21315 /* */ 391480 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (پيدائش: 9 جنوري 1997) هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي player، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:قومي فٽبال ٽيمون]] [[زمرو:مراڪش ۾ فٽبال]] [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] q0ud1o3j28jf1xt28iraogy5jqm6enn 391481 391480 2026-07-05T18:31:57Z Memon2025 21315 391481 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (پيدائش: 9 جنوري 1997) هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي player، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:رانديون]] 4lveiul0xwe2z12w9kvcs0l53beb1w5 391483 391481 2026-07-05T18:33:08Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 391483 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (پيدائش: 9 جنوري 1997) هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي player، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:رانديون]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] 6bpg4ds37x1t36xyblftpk5a3afkynb 391487 391483 2026-07-05T18:36:32Z Memon2025 21315 /* */ 391487 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (<small>پيدائش</small>: <small>9 جنوري 1997)</small> هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي رانديگر، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس، فرانس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:رانديون]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] 1vvjmh6hfs1lmroddlr1up66dyeiqpa 391488 391487 2026-07-05T18:40:19Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 391488 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (<small>پيدائش</small>: <small>9 جنوري 1997)</small> هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي رانديگر، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس، فرانس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:فٽبال جا رانديگر]] [[زمرو:رانديون]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم جا رانديگر]] 24i7httxkfkto02271ulqrptul6rcto 391490 391488 2026-07-05T18:44:43Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 391490 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (<small>پيدائش</small>: <small>9 جنوري 1997)</small> هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي رانديگر، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس، فرانس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:فٽبال جا رانديگر]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم جا رانديگر]] bd9jyvpa1oi65isx0funplmhjmz7nx9 391498 391490 2026-07-05T18:55:18Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 391498 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (<small>پيدائش</small>: <small>9 جنوري 1997)</small> هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي رانديگر، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس، فرانس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم جا رانديگر]] e6ienl3ngezx564sdz904d0yvza4779 391501 391498 2026-07-05T18:57:38Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 391501 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=عيسيٰ ڊيوپ<br> Issa Diop|image=Issa Diop Morocco v Norway 7 June 2026-161 (cropped).jpg|caption=Diop with [[Morocco national football team|Morocco]] in 2026|full_name=عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |title=FIFA U-20 World Cup Korea Republic 2017: List of Players: France |publisher=FIFA |page=5 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219142701/https://www.fifadata.com/document/FWYC/2017/pdf/FWYC_2017_SquadLists.pdf |archive-date=19 December 2019}}</ref>|birth_date=پيدائش 9 جنوري 1997<ref> {{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe425152/issa-diop/ |title=Issa Diop: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=16 June 2020}}</ref>|birth_place=[[Toulouse]], France|height=1.96 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49884/Issa-Diop/overview |title=Issa Diop: Overview |publisher=Premier League |access-date=16 June 2020}}</ref>|position=سينٽر بيڪ|currentclub=فلهام (Fulham FC)|clubnumber=31|youthyears1=2004–2006|youthclubs1=[[Balma SC]]|youthyears2=2006–2015|youthclubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|years1=2014–2015|clubs1=[[Toulouse FC|Toulouse B]]|caps1=7|goals1=0|years2=2015–2018|clubs2=[[Toulouse FC|Toulouse]]|caps2=85|goals2=6|years3=2018–2022|clubs3=[[West Ham United F.C.|West Ham United]]|caps3=96|goals3=6|years4=2022–|clubs4=[[Fulham F.C.|Fulham]]|caps4=77|goals4=2|nationalyears1=2013|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2013|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2015|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|nationalyears4=2015–2016|nationalteam4=[[France national under-19 football team|France U19]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=2017|nationalteam5=[[France national under-20 football team|France U20]]|nationalcaps5=3|nationalgoals5=0|nationalyears6=2016–2018|nationalteam6=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps6=6|nationalgoals6=0|nationalyears7=2026–|nationalteam7=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps7=8|nationalgoals7=1|pcupdate=17:01, 24 May 2026 (UTC)|ntupdate=19:19, 4 July 2026 (UTC)}} '''عيسيٰ لائي لُوڪس جين ڊيوپ''' (<small>پيدائش</small>: <small>9 جنوري 1997)</small> هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي جيڪو ڪلب فلهام لاءِ سينٽر بيڪ طور کيڏندو آهي. [[فرانس]] ۾ پيدا ٿيو ۽ فرانس جو هڪ اڳوڻو نوجوان بين الاقوامي رانديگر، هاڻ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] لاءِ کيڏندو آهي. ڊايوپ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات پنهنجي شهر جي ڪلب ٽولوس، فرانس ۾ ڪئي، 2015-2016 جي سيزن دوران پنهنجو سينيئر ڊيبيو ڪيو.<ref name="debut">{{حوالو ويب|quote=25 June 2018}}</ref> هو سال 2017 ۾ ڪلب جو ڪپتان بڻيو، سال 2018 ۾ انگلش ڪلب ويسٽ هيم يونائيٽيڊ لاءِ روانو ٿيڻ کان اڳ، رڪارڊ ڪلب فيس تي سائن ڪيو.<ref name="club-record-fee">{{حوالو ويب|date=19 June 2018|quote=19 June 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:فٽبال جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم جا رانديگر]] 5w8b05fltyia68p5r5i6sj65lvg4ovg 0 99894 391471 2026-07-05T17:56:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|1=جسمانيات جو جائزو ۽ موضوعاتي رهنما}} <!--... ڌيان ڏيو: هي هڪ خاڪو آهي 870 کان وڌيڪ خاڪن جي مجموعي جو حصو، جن جي فهرست [[وڪيپيڊيا:مواد/خاڪا]] ۾ ڏنل آهي. وڪيپيڊيا جا خاڪا فهرستي مضمونن جو هڪ خاص قسم آهن. اهي وڪيپيڊي... 391471 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1=جسمانيات جو جائزو ۽ موضوعاتي رهنما}} <!--... ڌيان ڏيو: هي هڪ خاڪو آهي 870 کان وڌيڪ خاڪن جي مجموعي جو حصو، جن جي فهرست [[وڪيپيڊيا:مواد/خاڪا]] ۾ ڏنل آهي. وڪيپيڊيا جا خاڪا فهرستي مضمونن جو هڪ خاص قسم آهن. اهي وڪيپيڊيا جي مواد جي نيويگيشن نظامن مان هڪ آهن. وڌيڪ تفصيلن لاءِ [[وڪيپيڊيا:خاڪا]] ۽ [[وڪيپيڊيا:وڪي منصوبا خاڪا]] ڏسو. هن خاڪي ۾ وڌيڪ سڌارا آندا پيا وڃن ...--> هيٺ ڏنل [[خاڪو (فهرست)|خاڪو]] جسمانيات جي جائزي ۽ موضوعاتي رهنما طور پيش ڪيو ويو آهي: '''[[جسمانيات]]''' &ndash; جاندار نظامن جي معمول جي ڪمن جو سائنسي اڀياس.<ref name=Prosser>{{cite book|last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition=4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 0-471-85767-X |pages=1–12}}</ref> اها [[حياتيات]] جي هڪ شاخ آهي، جنهن جو ڌيان ان ڳالهه تي هوندو آهي ته [[جاندار]]، [[عضون جو نظام|عضون جا نظام]]، [[عضو (حياتيات)|عضا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتيائي ماليڪيول]] جاندار نظام ۾ موجود ڪيميائي يا طبعي ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Guyton">{{cite book|last=Hall|first=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|year=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1-4160-4574-8|pages=3|edition=12th}}</ref> == وضاحت == جسمانيات کي هيٺين سڀني صورتن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو: * هڪ [[تعليمي شعبو]] * [[سائنس]] جي هڪ شاخ ** [[حياتيات]] جي هڪ شاخ == شاخون == طريقيڪار جي بنياد تي * [[اطلاقي جسمانيات]] ** [[طبي جسمانيات]] ** [[ورزشي جسمانيات]] ** [[غذائي جسمانيات]] * [[تقابلي جسمانيات]] * [[رياضياتي جسمانيات]] جاندار جي بنياد تي * [[حيواني جسمانيات]] ** [[ثديياتي جسمانيات]] *** [[انساني جسمانيات]] ** [[مڇين جي جسمانيات]] ** [[جيتن جي جسمانيات]] * [[نباتاتي جسمانيات]] عمل جي بنياد تي * [[ترقياتي جسمانيات]] * [[ماحولياتي جسمانيات]] * [[ارتقائي جسمانيات]] ذيلي نظام جي بنياد تي * [[دل ۽ رت جي نالين جي جسمانيات]] * [[بڪين جي جسمانيات]] * [[دفاعي جسمانيات]] * [[معدي ۽ آنڊن جي جسمانيات]] * [[عضلي ۽ هڏائي جسمانيات]] * [[عصبي جسمانيات]] * [[ساهه سرشتي جي جسمانيات]] == تاريخ == [[جسمانيات جي تاريخ]] == تنظيمون == * [[آمريڪي جسمانياتي سوسائٽي]] * [[جسمانياتي سائنسن جي بين الاقوامي يونين]] == اشاعتون == * ''[[آمريڪي جرنل آف فزيولاجي]]'' * ''[[ايڪسپيريمينٽل فزيولاجي]]'' * ''[[جرنل آف اپلائيڊ فزيولاجي]]'' == بااثر شخصيتون == * [[جسمانيات يا طب جي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] * [[جسمانيات جي ماهرن جي فهرست]] == پڻ ڏسو == * [[حياتيات جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|Physiology}} * [http://www.physoc.org/ جسمانياتي سوسائٽي] * [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] آمريڪي جسمانياتي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ عوامي معلوماتي ويب سائيٽ {{Outline footer}} [[زمرو:جسمانيات|*]] [[زمرو:صحت ۽ تندرستي جا خاڪا|جسمانيات]] [[زمرو:خاڪا|جسمانيات]] c5ujpopuntko2jt55o7dsy5v9qbt389 0 99895 391472 2026-07-05T18:01:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of... 391472 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. j3blbcrp67o2ggzykmm7g3mwtrxqk7x 391474 391472 2026-07-05T18:03:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 391474 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{مک|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> 9ekmraqboiu5p2o2z1ewh9w6xn75l9j 391475 391474 2026-07-05T18:05:41Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 391475 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> 16aebcdh0linlizy11sgoge1m6tpaev 391477 391475 2026-07-05T18:08:50Z Intisar Ali 8681 391477 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. j4sj8dxe3iexih6qvhgp8tkiezu0rad 391478 391477 2026-07-05T18:10:51Z Intisar Ali 8681 391478 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> 5gneqrjne6o32knlw3rrsmpeyknn6b8 391479 391478 2026-07-05T18:27:04Z Intisar Ali 8681 391479 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. lrnugzokkl2uc89pay53h9luh5s9fu8 391482 391479 2026-07-05T18:32:21Z Intisar Ali 8681 391482 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{Reflist}} === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] tughful23zt30r8urc123bgqlxja02u 391484 391482 2026-07-05T18:34:36Z Intisar Ali 8681 391484 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{Reflist}} === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] da63ry90cupdw6h3lxd9py9x0a7ak4j 391485 391484 2026-07-05T18:35:01Z Intisar Ali 8681 391485 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] 2hxzeqdopuovhs6tpjsr0e91nte4zxq 391486 391485 2026-07-05T18:35:24Z Intisar Ali 8681 391486 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] ssh9x3nu9u6sgklllacqqez3mltt1wq 391493 391486 2026-07-05T18:46:22Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[حياتياتي ڪيميا]] ڏانھن چوريو 391493 wikitext text/x-wiki #چوريو[[حياتياتي ڪيميا]] jlr2i4e8r8ojif5l9zpjmxr62sfmgqx 14 99896 391492 2026-07-05T18:46:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] 391492 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]] 86pjergq7jiruergkgftwiu6ww7q9j1 14 99897 391494 2026-07-05T18:47:07Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] 391494 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] qva49yxdcu4dafg6gsqv6998q6llws0 391495 391494 2026-07-05T18:48:52Z Memon2025 21315 /* */ 391495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش ۾ رانديون]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] fj518mdnjka99i4i5yyd8i1vpjqu1o4 391499 391495 2026-07-05T18:56:25Z Memon2025 21315 /* */ 391499 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] c4xs40ttdmv4kkf167zhtgidhpaw3vi 0 99898 391496 2026-07-05T18:52:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|بين شعبائي سائنس}} {{TopicTOC-Physics}} '''حياتيائي طبعيات''' ('''بايو فزڪس''') هڪ بين شعبائي سائنس آهي، جيڪا [[طبعيات]] ۾ روايتي طور استعمال ٿيندڙ طريقن ۽ طريقيڪارن کي [[حياتيات|حياتيائي]] مظاهرن جي مطالعي لاءِ لاڳو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/biophysics|title... 391496 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بين شعبائي سائنس}} {{TopicTOC-Physics}} '''حياتيائي طبعيات''' ('''بايو فزڪس''') هڪ بين شعبائي سائنس آهي، جيڪا [[طبعيات]] ۾ روايتي طور استعمال ٿيندڙ طريقن ۽ طريقيڪارن کي [[حياتيات|حياتيائي]] مظاهرن جي مطالعي لاءِ لاڳو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/biophysics|title=Biophysics {{!}} science|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-07-26}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhou HX | title = Q&A: What is biophysics? | journal = BMC Biology | volume = 9 | article-number = 13 | date = March 2011 | pmid = 21371342 | pmc = 3055214 | doi = 10.1186/1741-7007-9-13 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dictionary.com/browse/biophysics|title=the definition of biophysics|website=www.dictionary.com|access-date=2018-07-26}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Kuba |first=Jaroslav |url=https://www.amazon.com/Biophysics-Foundations-Solutions-Jaroslav-Kuba-ebook/dp/B0D11C94T9 |title=Biophysics: Foundations, Problems, and Solutions |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2025 |location=San Diego, CA |language=English}}</ref> ==جائزو== [[Image:Protein translation.gif|thumb|300px|left|هڪ [[رائبوسوم]] هڪ [[حياتيائي مشين]] آهي. [[پروٽين ڊومين حرڪيات]] کي رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپيءَ وسيلي ڏسي سگهجي ٿو.]] [[سالماتي حياتياتي طبعيات]] عام طور تي انهن حياتياتي سوالن تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[سالماتي حياتيات]] ۾ اڀياس ڪيا وڃن ٿا، ۽ حياتياتي سالماتي مظاهرن جي طبعي بنيادن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هن شعبي جا سائنسدان جيوگهرڙي جي مختلف سرشتن وچ ۾ ٿيندڙ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ تحقيق ڪن ٿا، جن ۾ [[ڊي اين اي]]، [[آر اين اي]] ۽ [[پروٽين جي حياتياتي جوڙجڪ]] وچ ۾ ٿيندڙ لاڳاپا ۽ انهن لاڳاپن جي ضابطي جا طريقا شامل آهن. انهن سوالن جا جواب ڳولڻ لاءِ مختلف قسمن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪيون وڃن ٿيون. حياتيائي طبعيات [[حياتيائي تنظيم]] جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[سالمو|سالماتي]] سطح کان وٺي [[جاندار]] ۽ [[آبادي (حياتيات)|آبادين]] تائين. حياتياتي طبعي تحقيق جو [[حياتيائي ڪيميا]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[طبعي ڪيميا]]، [[فزيالاجي]]، [[نينو ٽيڪنالاجي]]، [[حياتيائي انجنيئرنگ]]، [[حسابياتي حياتيات]]، [[حياتيائي ميڪانيات]]، [[ترقياتي حياتيات]] ۽ [[سرشتياتي حياتيات]] سان نمايان ڳانڍاپو آهي. [[فلوريسينٽ]] تصويرسازيءَ جون ٽيڪنيڪون، گڏوگڏ [[اليڪٽران خوردبيني]]، [[ايڪس-ري ڪرسٽل نگاري]]، [[نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽروسڪوپي]]، [[ايٽمي قوت خوردبيني]] (AFM) ۽ [[ننڍي زاويي وارو ڇڙوڇڙ ٿيڻ]] (SAS) پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ننڍي زاويي واري ايڪس-ري ڇڙوڇڙ ٿيڻ]] ۽ [[ننڍي زاويي واري نيوٽران ڇڙوڇڙ ٿيڻ]] (SAXS/SANS) اڪثر حياتياتي اهميت رکندڙ جوڙجڪن کي ڏسڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[پروٽين حرڪيات]] کي [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپيءَ وسيلي ڏسي سگهجي ٿو. جوڙجڪ ۾ ٿيندڙ [[تشڪيلي تبديلي|تشڪيلي تبديلين]] کي [[ٻٽي قطبيت انٽرفيروميٽري]]، [[دائري ٻه رنگيت]]، [[SAXS]] ۽ [[ننڍي زاويي واري نيوٽران ڇڙوڇڙ ٿيڻ|SANS]] جهڙين ٽيڪنيڪن سان ماپي سگهجي ٿو. [[بصري چمٽي|بصري چمٽين]] يا [[ايٽمي قوت خوردبيني|AFM]] وسيلي سالمن جي سڌي سنئين هٿ چراند پڻ انهن حياتياتي واقعن جي نگراني لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي، جن ۾ قوتون ۽ فاصلا نينو پيماني تي هجن. سالماتي حياتياتي طبعيات جا ماهر اڪثر پيچيده حياتياتي واقعن کي هڪ ٻئي سان لهه وچڙ ڪندڙ عنصرن جي سرشتن طور ڏسن ٿا، جن کي مثال طور [[شمارياتي ميڪانيات]]، [[حرارتي حرڪيات]] ۽ [[ڪيميائي حرڪيات]] وسيلي سمجهي سگهجي ٿو. مختلف شعبن مان علم ۽ تجرباتي ٽيڪنيڪون حاصل ڪري، حياتياتي طبعيات جا ماهر اڪثر انفرادي [[سالمو|سالمن]] يا سالماتي مجموعن جي جوڙجڪ ۽ لاڳاپن جو سڌو مشاهدو، نمونو سازي يا انهن ۾ هٿ چراند ڪري سگهن ٿا. [[Image:Kinesin_walking.gif|thumb|[[ڪائنسين]]، [[ننڍي نلڪي]] تي ”هلڻ“ لاءِ [[پروٽين حرڪيات#عالمي لچڪ: گهڻا ڊومين|پروٽين ڊومين حرڪيات]] کي [[نينو پيمانو|نينو پيماني]] تي استعمال ڪري ٿو.]] [[طبي طبعيات]]، حياتياتي طبعيات جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ [[طبعيات]] کي [[طب]] يا [[صحت سار سنڀال]] ۾ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، ۽ ان جو دائرو [[ريڊيالاجي]] کان وٺي [[خوردبيني]] ۽ [[نينو طب]] تائين پکڙيل آهي. مثال طور، طبعياتدان [[رچرڊ فائينمين]] [[نينو طب]] جي مستقبل بابت نظريو پيش ڪيو. هن [[حياتيائي مشين|حياتيائي مشينن]] جي ''طبي'' استعمال جي خيال بابت لکيو (ڏسو [[نينو مشينون]]). فائينمين ۽ [[البرٽ هبس]] تجويز ڏني ته شايد ڪنهن ڏينهن ڪجهه مرمتي مشينن کي ايترو ننڍو ڪري سگهجي، جو (فائينمين جي لفظن ۾) ”[[نينو روبوٽڪس|ڊاڪٽر کي ڳڙڪائڻ]]“ ممڪن ٿي پوي. هن خيال تي فائينمين جي 1959ع واري مضمون ''[[هيٺ گهڻي جاءِ آهي]]'' ۾ بحث ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url = http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html | title = There's Plenty of Room at the Bottom | first = Richard P. | last = Feynman | name-list-style = vanc | date = December 1959 | access-date = 2017-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211190050/http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html | archive-date = 2010-02-11 | url-status = dead }}</ref> ''حياتيائي طبعيات'' جو اصطلاح تعليمي دنيا ۾ پڻ باقاعدي طور{{who?|date=August 2025}} حياتياتي سرشتن ۾ [[طبعي مقدار|طبعي مقدارن]] (مثال طور [[برقي وهڪرو]]، [[گرمي پد]]، [[دٻاءُ (ميڪانيات)|دٻاءُ]] ۽ [[اينٽروپي]]) جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻيون [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتيائي سائنسون]] پڻ جاندارن جي حياتياتي طبعي خاصيتن تي تحقيق ڪن ٿيون، جن ۾ [[سالماتي حياتيات]]، [[جيوگهرڙي حياتيات]]، [[ڪيميائي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن. روايتي (يعني سالماتي ۽ جيوگهرڙيائي) حياتياتي طبعي موضوعن، جهڙوڪ [[ساختياتي حياتيات]] يا [[اينزائم حرڪيات]] کان سواءِ، جديد حياتياتي طبعيات تحقيق جي انتهائي وسيع دائري تي پکڙيل آهي، جيڪو [[حياتيائي اليڪٽرانڪس]] کان وٺي [[ڪوانٽم حياتيات]] تائين آهي ۽ جنهن ۾ تجرباتي توڙي نظرياتي اوزار استعمال ٿين ٿا. حياتياتي طبعيات جي ماهرن لاءِ اهو ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام ٿيندو پيو وڃي<ref name=":0" /> ته اهي [[طبعيات]] مان اخذ ڪيل نمونا ۽ تجرباتي ٽيڪنيڪون، گڏوگڏ [[رياضي]] ۽ [[شماريات]] کي وڏين سرشتن جهڙوڪ [[بافت (حياتيات)|بافتن]]، [[عضوو (ايناٽامي)|عضون]]،<ref>{{cite journal|last1=Sahai|first1=Erik|last2=Trepat|first2=Xavier|date=July 2018|title=Mesoscale physical principles of collective cell organization|journal=Nature Physics|volume=14|issue=7|pages=671–682|doi=10.1038/s41567-018-0194-9|bibcode=2018NatPh..14..671T|hdl=2445/180672|s2cid=125739111|issn=1745-2481|hdl-access=free}}</ref> [[آبادي حياتيات|آبادين]]<ref>{{cite journal|last=Popkin|first=Gabriel|date=2016-01-07|title=The physics of life|journal=Nature News|volume=529|issue=7584|pages=16–18|doi=10.1038/529016a|pmid=26738578|bibcode=2016Natur.529...16P|doi-access=free}}</ref> ۽ [[ماحولياتي سرشتو|ماحولياتي سرشتن]] تي لاڳو ڪن. حياتياتي طبعي نمونا انفرادي [[نيوران|نيورانن]] ۾ برقي ترسيل جي مطالعي سان گڏوگڏ بافت ۽ سڄي دماغ ۾ عصبي سرڪٽن جي تجزيي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==تاريخ== [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798) جي مطالعي حياتياتي طبعيات جي بعد ۾ قائم ٿيندڙ شعبي جا بنياد وڌا. حياتياتي طبعيات جا ڪجهه شروعاتي مطالعو 1840ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ گروهه پاران ڪيا ويا، جيڪو برلن اسڪول آف فزيالاجسٽس جي نالي سان مشهور هو. ان جي ميمبرن ۾ [[هرمن فان هيلم هولٽز]]، [[ارنسٽ هائنرش ويبر]]، [[ڪارل ايف. ڊبليو. لڊوگ]] ۽ [[يوهانس پيٽر مولر]] جهڙا اڳواڻ شامل هئا.<ref name="Franceschetti2012">{{cite book | first = Donald R. | last = Franceschetti | name-list-style = vanc | url = https://books.google.com/books?id=fvh7tgAACAAJ | title = Applied Science | publisher = Salem Press Inc. | date = 15 May 2012 | isbn = 978-1-58765-781-8 | page = 234 }}</ref> ''حياتيائي طبعيات'' جو اصطلاح اصل ۾ [[ڪارل پيئرسن]] 1892ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Karl |url = https://books.google.com/books?id=k1c_AQAAIAAJ&q=%22biophysics%22&pg=PA470|title=The Grammar of Science|year=1892 |page=470}}</ref><ref name="Glaser2012">[[رولينڊ گليزر]]. ''[https://books.google.com/books?id=xxsYe6z_IA4C Biophysics: An Introduction]''. Springer; 23 April 2012. {{ISBN|978-3-642-25212-9}}.</ref> [[وليم ٽي. بووي]] (1882–1958) کي 20هين صديءَ جي وچ ڌاري هن شعبي جي وڌيڪ ترقيءَ جو اڳواڻ مڃيو وڃي ٿو. هو [[برقي جراحي]] جي ترقيءَ ۾ پڻ هڪ اهم اڳواڻ هو. هن شعبي جي مقبوليت ۾ واڌ تڏهن آئي، جڏهن [[ارون شروڊنگر]] جو ڪتاب ''[[زندگي ڇا آهي؟]]'' شايع ٿيو.{{cn|date=August 2025}} 1957ع کان وٺي حياتياتي طبعيات جا ماهر پاڻ کي [[حياتيائي طبعي سوسائٽي]] ۾ منظم ڪندا رهيا آهن، جنهن جا هاڻي سڄي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 ميمبر آهن.<ref name="RosenGothard2009">{{cite book | first1 = Joe | last1 = Rosen | first2 = Lisa Quinn | last2 = Gothard | name-list-style = vanc | url = https://books.google.com/books?id=avyQ64LIJa0C | title = Encyclopedia of Physical Science | publisher = Infobase Publishing | year = 2009 | isbn = 978-0-8160-7011-4 | page = 49 }}</ref> [[رابرٽ روزن (نظرياتي حياتياتدان)|رابرٽ روزن]] جهڙا ڪجهه ليکڪ حياتياتي طبعيات تي ان بنياد تي تنقيد ڪن ٿا ته حياتياتي طبعي طريقو حياتياتي مظاهرن جي مخصوص نوعيت کي نظر ۾ نٿو رکي.<ref>{{cite journal | vauthors = Longo G, Montévil M | title = The Inert vs. the Living State of Matter: Extended Criticality, Time Geometry, Anti-Entropy - An Overview | journal = Frontiers in Physiology | volume = 3 | pages = 39 | date = 2012-01-01 | pmid = 22375127 | pmc = 3286818 | doi = 10.3389/fphys.2012.00039 | doi-access = free }}</ref> ==ذيلي شعبي طور ڌيان== جيتوڻيڪ ڪجهه ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ حياتياتي طبعيات جا الڳ شعبا آهن، جيڪي عام طور تي اعليٰ تعليم جي سطح تي هوندا آهن، پر ڪيترين ئي يونيورسٽين ۾ حياتياتي طبعيات جا الڳ شعبا ناهن. ان بدران لاڳاپيل شعبن، جهڙوڪ [[حياتيائي ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي حياتيات]]، [[ڪيميا]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[انجنيئرنگ]]، [[رياضي]]، [[طب]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[عصبي سائنس]]، [[دواسازي]]، [[طبعيات]] ۽ [[فزيالاجي]] ۾ حياتياتي طبعيات جا گروهه هوندا آهن. ڪنهن يونيورسٽيءَ جي شعبي جي خاص صلاحيتن موجب حياتياتي طبعيات جي مختلف شعبن تي مختلف درجي جو ڌيان ڏنو ويندو آهي. هيٺ ڪجهه مثالن جي فهرست ڏني وئي آهي ته هر شعبو حياتياتي طبعيات جي مطالعي لاءِ پنهنجون ڪوششون ڪيئن لاڳو ڪري ٿو. هي فهرست ڪنهن به ريت مڪمل ناهي. نه ئي مطالعي جو هر موضوع رڳو ڪنهن هڪ خاص شعبي تائين محدود آهي. هر تعليمي ادارو پنهنجا ضابطا مقرر ڪري ٿو ۽ شعبن وچ ۾ گهڻو ڳانڍاپو موجود آهي.{{citation needed|date=July 2019}} *[[حياتيات]] ۽ [[سالماتي حياتيات]] – [[جين ضابطو]]، انفرادي [[پروٽين حرڪيات]]، [[حياتيائي توانائيات]]، [[پيچ ڪليمپ]]، [[حياتيائي ميڪانيات]] ۽ [[وائرو فزڪس]]. *[[ساختياتي حياتيات]] – پروٽينن، نيوڪليائي تيزابن، لپڊن، ڪاربوهائيڊريٽن ۽ انهن جي مجموعن جون اينگسٽروم ريزوليوشن جوڙجڪون. *[[حياتيائي ڪيميا]] ۽ [[ڪيميا]] – حياتياتي سالماتي جوڙجڪ، siRNA، نيوڪليائي تيزابن جي جوڙجڪ ۽ جوڙجڪ-سرگرمي لاڳاپا. *[[ڪمپيوٽر سائنس]] – [[عصبي ڄار|عصبي ڄار]]، حياتياتي سالماتي ۽ دوائن جا ڊيٽابيس. *[[حسابياتي ڪيميا]] – [[سالماتي حرڪيات]] جي نقلسازي، [[ڊاڪنگ (سالماتي)|سالماتي ڊاڪنگ]] ۽ [[ڪوانٽم ڪيميا]]. *[[حياتيائي معلوماتيات]] – [[تسلسل هم ترازي]]، [[ساختياتي هم ترازي]] ۽ [[پروٽين جوڙجڪ جي اڳڪٿي]]. *[[رياضي]] – گراف/ڄار نظريو، آبادي نمونو سازي، حرڪياتي سرشتا ۽ [[نسلي ارتقايات]]. *[[طب]] – حياتياتي طبعي تحقيق، جيڪا طب تي زور ڏئي ٿي. طبي حياتياتي طبعيات، فزيالاجيءَ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل شعبو آهي. اها جسم جي مختلف پهلوئن ۽ سرشتن جي طبعي ۽ رياضياتي نقطه نظر کان وضاحت ڪري ٿي. مثالن ۾ رت جي وهڪري جي [[سيالي حرڪيات]]، ساهه کڻڻ جي گيسي طبعيات، تشخيص/علاج ۾ تابڪاري ۽ گهڻو ڪجهه شامل آهي. حياتياتي طبعيات ڪيترن ئي [[طبي اسڪول|طبي اسڪولن]] ۾، خاص ڪري يورپ ۾، اڳ-طبي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. *[[عصبي سائنس]] – عصبي ڄارن جو تجرباتي طور (دماغي ٽڪرن وسيلي) ۽ نظرياتي طور (ڪمپيوٽر نمونن وسيلي) مطالعو، ۽ جهليءَ جي [[برقي گذرپذيري]]. *[[دواسازي]] ۽ [[فزيالاجي]] – [[چينلومڪس]]، [[برقي فزيالاجي]]، حياتياتي سالماتي لاڳاپا، جيوگهرڙي جون جهليون ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]]. *[[طبعيات]] – [[منفي اينٽروپي]]، [[اتفاقي عمل]]، نون طبعي طريقن ۽ [[اوزارسازي]] جي ترقي ۽ انهن جو استعمال. *[[ڪوانٽم حياتيات]] – ڪوانٽم حياتيات جو شعبو [[ڪوانٽم ميڪانيات]] کي حياتياتي شين ۽ مسئلن تي لاڳو ڪري ٿو. [[ڪوانٽم بي هم آهنگي|بي هم آهنگ]] [[آئيسومر]] وقت تي دارومدار رکندڙ بنيادي مٽاسٽا پيدا ڪن ٿا. انهن مطالعي مان ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ ۾ استعمال جا امڪان ظاهر ٿين ٿا. *[[زرعيات]] ۽ [[زراعت]] ڪيتريون ئي [[حياتيائي طبعي ٽيڪنيڪون]] هن شعبي سان مخصوص آهن. حياتياتي طبعيات ۾ تحقيقي ڪوششون اڪثر انهن سائنسدانن پاران شروع ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي بنيادي طور حياتياتدان، ڪيمياگر يا طبعياتدان طور تربيت يافته هوندا آهن. ==پڻ ڏسو== {{Portal|Physics|Biology}} {{Div col}} * [[حياتيائي طبعي سوسائٽي]] * [[حياتيائي طبعيات جي مضمونن جي ڏسڻي]] * [[حياتيات ۾ اهم اشاعتن جي فهرست#حياتيائي طبعيات|حياتيات ۾ اشاعتن جي فهرست – حياتياتي طبعيات]] * [[طبعيات ۾ اشاعتن جي فهرست#حياتيائي طبعيات|طبعيات ۾ اشاعتن جي فهرست – حياتياتي طبعيات]] * [[حياتيائي طبعياتدانن جي فهرست]] * [[حياتيائي طبعيات جو خاڪو]] * [[حياتيائي طبعي ڪيميا]] * [[يورپي حياتياتي طبعي سوسائٽين جي انجمن]] * [[رياضياتي ۽ نظرياتي حياتيات]] * [[طبي حياتياتي طبعيات]] * [[جهلي حياتياتي طبعيات]] * [[سالماتي حياتياتي طبعيات]] * [[عصبي طبعيات]] * [[فزيومڪس]] * [[وائرو فزڪس]] * [[اڪيلو-ذرڙو پيچرو]]{{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist}} ===ماخذ=== {{Library resources box}}{{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Perutz MF |title=Proteins and Nucleic Acids: Structure and Function |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |year=1962 |asin=B000TS8P4G }} * {{cite journal | vauthors = Perutz MF | title = The Croonian Lecture, 1968. The haemoglobin molecule | journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 173 | issue = 1031 | pages = 113–40 | date = May 1969 | pmid = 4389425 | doi = 10.1098/rspb.1969.0043 | bibcode = 1969RSPSB.173..113P | s2cid = 22104752 }} * {{cite journal |doi = 10.1016/S0022-0728(71)80189-4 | vauthors = Dogonadze RR, Urushadze ZD |title=Semi-Classical Method of Calculation of Rates of Chemical Reactions Proceeding in Polar Liquids |journal=[[جرنل آف اليڪٽرو ايناليٽيڪل ڪيمسٽري|J Electroanal Chem]] |volume=32 |year=1971 |pages=235–245 |issue=2}} * {{cite journal | vauthors = Volkenshtein MV, Dogonadze R, Madumarov AK, Urushadze ZD, Kharkats YI | title = Theory of Enzyme Catalysis | journal = Molekuliarnaia Biologiia | location = Moscow | volume = 6 | year = 1972 | issue = 3 | pages = 431–439 | pmid = 4645409 | quote = In Russian, English summary. Available translations in Italian, Spanish, English, French }} * {{cite book | author = Rodney M. J. Cotterill | title = Biophysics : An Introduction | publisher = [[جان وائيلي اينڊ سنز|وائيلي]] | year = 2002 | isbn = 978-0-471-48538-4 | author-link = Rodney M. J. Cotterill |url=https://archive.org/details/biophysicsintrod0000cott}} * {{cite book | vauthors= Sneppen K, Zocchi G | title = Physics in Molecular Biology |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |edition=1 |date=2005-10-17 |isbn = 978-0-521-84419-2}} * {{cite book |last=Glaser |first=Roland | name-list-style = vanc |title = Biophysics: An Introduction |publisher=Springer |edition=Corrected |date=2004-11-23 |isbn = 978-3-540-67088-9}} * {{cite book | vauthors = Hobbie RK, Roth BJ |url = https://files.oakland.edu/users/roth/web/hobbie.htm |title = Intermediate Physics for Medicine and Biology |edition=4th |publisher=Springer |year=2006 |isbn = 978-0-387-30942-2}} * {{cite journal | vauthors = Cooper WG | title = Evidence for transcriptase quantum processing implies entanglement and decoherence of superposition proton states | journal = Bio Systems | volume = 97 | issue = 2 | pages = 73–89 | date = August 2009 | pmid = 19427355 | doi = 10.1016/j.biosystems.2009.04.010 | bibcode = 2009BiSys..97...73C }} * {{cite journal | vauthors = Cooper WG | title = Necessity of quantum coherence to account for the spectrum of time-dependent mutations exhibited by bacteriophage T4 | journal = Biochemical Genetics | volume = 47 | issue = 11–12 | pages = 892–910 | date = December 2009 | pmid = 19882244 | doi = 10.1007/s10528-009-9293-8 | s2cid = 19325354 }} * {{cite book |last=Goldfarb |first=Daniel | name-list-style = vanc |title = Biophysics Demystified |publisher=McGraw-Hill |year=2010 |isbn = 978-0-07-163365-9}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{WVD}} {{Commons category}} *[http://www.biophysics.org حياتياتي طبعي سوسائٽي] * ''جرنل آف فزيالاجي'': 2012ع جو مجازي شمارو [http://jp.physoc.org/site/misc/virtualissueBioPhysTOC.xhtml حياتياتي طبعيات ۽ ان کان اڳتي] *[http://www.bio-physics.at بايو-فزڪس-وڪي]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * شاگردن لاءِ سکيا جي وسيلن جي ڳنڍڻن جو ذخيرو: [http://www.biophysika.de biophysika.de] (60٪ انگريزي، 40٪ جرمن) {{Physics-footer}} {{Biology-footer}} {{Biology_nav}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي طبعيات| ]] [[زمرو:لاڳو ۽ بين شعبائي طبعيات]] skg6t5b4xpe4cmj6dzzhcxsf5am4aya 10 99899 391497 2026-07-05T18:54:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar with collapsible lists | name = TopicTOC-Physics | style = border:1px solid #A2B8BF | pretitle = [[:زمرو:طبعيات|سلسلي]] جو حصو | title = [[طبعيات]] | titlestyle = background:transparent; padding:0.2em; font-size:175%; font-weight:bold; | listtitlestyle = font-size:100%;font-weight:bold; | centered list titles=y | contentstyle = padding:0.2em; border-bottom:1px solid #A2B8BF | image = File:Stylised atom with three Bohr model orbits and... 391497 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = TopicTOC-Physics | style = border:1px solid #A2B8BF | pretitle = [[:زمرو:طبعيات|سلسلي]] جو حصو | title = [[طبعيات]] | titlestyle = background:transparent; padding:0.2em; font-size:175%; font-weight:bold; | listtitlestyle = font-size:100%;font-weight:bold; | centered list titles=y | contentstyle = padding:0.2em; border-bottom:1px solid #A2B8BF | image = [[File:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.svg|class=skin-invert-image|100px]] | captionstyle = padding:0 0 0.8em; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | listclass = hlist <!----- Above -----> | abovestyle = padding:0.15em 0.15em 0.25em; display:block; background-color: transparent; border-color: #A2B8BF | above = {{startflatlist}} * [[طبعيات جي مضمونن جي ڏسڻي|ڏسڻي]] * [[طبعيات جو خاڪو|خاڪو]] * [[طبعيات جي اصطلاحن جي فهرست|اصطلاح نامو]] {{endflatlist}} {{startflatlist}} * [[طبعيات جي تاريخ|تاريخ]] ([[بنيادي طبعياتي دريافتن جي وقتي لڪير|وقتي لڪير]]) {{endflatlist}} <!----- Key components -----> | list1name = اهم جزا | list1title = | list1 = <!----- Branches -----> | list2name = شاخون | list2title = [[طبعيات جون شاخون|شاخون]] | list2 = * [[صوتيات]] * [[فلڪياتي طبعيات]] * [[ايٽمي طبعيات]] * [[حياتيائي طبعيات]] * [[ڪلاسيڪي طبعيات]] * [[برقي مقناطيسيت]] * [[ارضياتي طبعيات]] * [[ميڪانيات]] * [[جديد طبعيات]] * [[نيوڪليائي طبعيات]] * [[بصريات]] * [[حرارتي حرڪيات]] <!----- Research -----> | list3name = تحقيق | list3title = تحقيق | list3 = * [[طبعياتدان]] ([[طبعياتدانن جي فهرست|فهرست]]) * [[طبعيات جي انعامن جي فهرست]] * [[طبعيات جي رسالن جي فهرست|رسالن جي فهرست]] * [[طبعيات ۾ اڻ حل ٿيل مسئلن جي فهرست|اڻ حل ٿيل مسئلن جي فهرست]] <!----- Glossaries -----> | list4name = اصطلاح ناما | list4title = | list4 = <!----- belowclass -----> | belowclass = hlist | belowstyle = background-color: transparent; border-color: #A2B8BF | below = * {{nowrap|{{portal-inline|طبعيات|size=tiny}}}} * {{nowrap|{{category-inline|طبعيات|notext=yes}}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> f9h5l6qob9igoiyms3qt696ipw33tt6 14 99900 391500 2026-07-05T18:57:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] 391500 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] iuiwsdwalsdns624l04tik04h7l373n 0 99901 391502 2026-07-05T19:00:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|انساني عصبي بافت جي ايناٽاميءَ جو خوردبيني مطالعو}} [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|انساني مخي قشر کي جيوگهرڙيائي جوڙجڪ جي بنياد تي [[بروڊمين علائقو|بروڊمين علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي.|page=145]] '''جيوگهرڙيائي اڏاوت''' (... 391502 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني عصبي بافت جي ايناٽاميءَ جو خوردبيني مطالعو}} [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|انساني مخي قشر کي جيوگهرڙيائي جوڙجڪ جي بنياد تي [[بروڊمين علائقو|بروڊمين علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي.|page=145]] '''جيوگهرڙيائي اڏاوت''' (قديم [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] [[wiktionary:κύτος#Ancient Greek|κύτος]]، معنيٰ ’جيوگهرڙو‘ ۽ [[wiktionary:ἀρχιτέκτων#Ancient Greek|ἀρχιτεκτονική]]، معنيٰ ’اڏاوت‘ مان)، جنهن کي '''جيوگهرڙيائي اڏاوتيات''' پڻ چيو وڃي ٿو، خوردبينيءَ هيٺ مرڪزي عصبي سرشتي جي بافتن جي [[جيوگهرڙو (حياتيات)|جيوگهرڙيائي]] بناوت جو مطالعو آهي. جيوگهرڙيائي اڏاوتيات دماغ کي حصن ۾ ورهائي اڀياس ڪرڻ جي طريقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[مائڪروٽوم]] وسيلي دماغ جا ٽڪرا حاصل ڪري، انهن کي اهڙن ڪيميائي مادَن سان رنگيو وڃي ٿو، جيڪي مختلف [[نيوران|نيورانن]] جي جڳهه ظاهر ڪن ٿا. ''عصبي ريشن'' (خاص ڪري [[ايڪسان|ايڪسانن]]) جي تهن ۾ ورهاست جو مطالعو '''[[مائيلو اڏاوتيات]]''' (يوناني μυελός، معنيٰ ’مک‘ ۽ ἀρχιτεκτονική، معنيٰ ’اڏاوت‘ مان) جو موضوع آهي، جيڪو جيوگهرڙيائي اڏاوتيات جو هڪ تڪميلي طريقو آهي.<ref name="ByrnesWasik2012">{{cite book|author1=James P. Byrnes|author2=Barbara A. Wasik|title=Language and Literacy Development: What Educators Need to Know|url=https://books.google.com/books?id=z_EZkyh6a4IC&pg=PT38|date=23 March 2012|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-4625-0666-8|pages=38–}}</ref> ==مخي جيوگهرڙيائي اڏاوت جي تاريخ== مخي جيوگهرڙيائي اڏاوت جي وصف جو عمل [[بافت شناسي]] جي شروعات سان شروع ٿيو—اها سائنس، جنهن ۾ دماغ جي ٽڪرن کي ڪٽي ۽ رنگي جاچيو وڃي ٿو.<ref name="Petrides2013">{{cite book|author=Michael Petrides|title=Neuroanatomy of Language Regions of the Human Brain|url=https://books.google.com/books?id=DYlqAAAAQBAJ&pg=PA90|date=3 December 2013|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-405931-3|pages=90}}</ref> ان جو سهرو ويانا جي نفسياتي ماهر [[ٿيئوڊور مائنرٽ]] (1833–1892) ڏانهن وڃي ٿو، جنهن 1867ع ۾ مخي اڌ گولن جي سرمائي مادي جي مختلف حصن جي بافتي جوڙجڪ ۾ علائقائي فرق محسوس ڪيا.<ref>Meynert, T. (1872) ''Der Bau der Gross-Hirnrinde und seine örtlichen Verschiedenheiten, nebst einem pathologisch–anatomischen Corollarium''. J.H. Heuser’sche Verlagsbuchhandlung, Neuwied & Leipzig.</ref> [[پال فليڪسگ]] پهريون شخص هو، جنهن انساني دماغ جي جيوگهرڙيائي اڏاوت کي 40 علائقن ۾ پيش ڪيو.<ref>"Neue Untersuchungen über die Markbildung in den menschlichen Grosshirnlappen". ''Neurologisches Centralblatt'' '''17''':977-996 (1898).</ref> ان کان پوءِ [[الفريڊ والٽر ڪيمپبل]] ان کي 14 علائقن ۾ ورهايو.<ref>Campbell, A.W. (1903). "Histological studies on cerebral localisation". ''Proceedings of the Royal Society of London'' '''72''':488-492.</ref> سر [[گرافٽن ايليٽ سمٿ]] (1871–1937)، جيڪو نيو سائوٿ ويلز جو رهاڪو هو ۽ قاهره ۾ ڪم ڪندو هو، 50 علائقن جي سڃاڻپ ڪئي.<ref>Elliot Smith, G. (1907) A new topographical survey of the human cerebral cortex, being an account of the distribution of the anatomically distinct cortical areas and their relationship to the cerebral sulci. ''Journal of Anatomy and Physiology (London) 41:'' 237-254.</ref> [[ڪوربينيان بروڊمين]] مختلف ٿڻائتن جي نسلن جي دماغن تي ڪم ڪيو ۽ مخي قشر کي 52 الڳ علائقن ۾ ورهايو (جن مان 44 انساني دماغ ۾ ۽ باقي 8 غير انساني پرائيميٽ جي دماغ ۾ هئا).<ref>Brodmann, K. (1909) ''Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues''. Johann Ambrosius Barth, Leipzig.</ref><ref>Garey, L.J. (2006) ''Brodmann’s Localisation in the Cerebral Cortex''. Springer Science, New York.</ref> بروڊمين مختلف اڏاوتي علائقن جي درجي بندي لاءِ انگ استعمال ڪيا، جن کي هاڻي [[بروڊمين علائقو]] چيو وڃي ٿو،<ref name="Petrides2013" /> ۽ سندس خيال هو ته انهن مان هر علائقو هڪ منفرد فعلي مقصد پورو ڪري ٿو.<ref name="UniversityUniversity2006">{{cite book|author1=Yosef Grodzinsky Professor and Canadian Research Chair in Neurolinguistics McGill University|author2=Katrin Amunts Professor of Structural-Functional Brain Mapping Aachen University|title=Broca's Region|url=https://books.google.com/books?id=onsnTke-STgC&pg=PA18|date=24 March 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803952-5|pages=18}}</ref> ويانا جي ٻن عصبي ماهرن [[ڪانسٽنٽن فان ايڪونومو]] ۽ [[گيورگ اين. ڪوسڪيناس]] جيوگهرڙيائي اڏاوتي معيارن جي بنياد تي 107 قشري علائقا مقرر ڪري دماغي تحقيق ۾ هڪ تاريخي ڪم پيش ڪيو.<ref>Economo, C. von, Koskinas, G.N. (1925) ''Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenen Menschen''. Julius Springer, Vienna.</ref><ref>Economo, C. von, Koskinas, G.N. (2008) ''Atlas of Cytoarchitectonics of the Adult Human Cerebral Cortex'' (translated, revised and edited by L.C. Triarhou). Karger, Basel.</ref> انهن اڏاوت جي درجي بندي لاءِ اکر استعمال ڪيا، مثال طور [[پيشاني لوب]] جي علائقن لاءِ "F". ==نِسل رنگڻ جي ٽيڪنيڪ== نِسل رنگڻ جي ٽيڪنيڪ (جنهن جو نالو [[فرانز نِسل]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جيڪو عصبي سائنسدان ۽ بافت شناس هو ۽ جنهن هيءَ ٽيڪنيڪ ايجاد ڪئي) عام طور عصبي ايناٽاميائي جوڙجڪن جي جيوگهرڙيائي اڏاوت مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان ۾ [[ٿائيونين]]، [[ڪريسل واڱڻائي]] يا [[غير جانبدار ڳاڙهو]] جهڙا عام رنگين مادا استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهي رنگ "[[نِسل جسم|نِسل جسمن]]" ([[کُهرو اينڊوپلازمي ڄار]]) کي گهري نموني رنگين ٿا، جيڪي نيورانن ۾ وڏي مقدار ۾ موجود هوندا آهن ۽ دماغ ۾ جيوگهرڙيائي اڏاوت جا مخصوص نمونا ظاهر ڪن ٿا. ٻين بافتن ۾ بافت شناسن پاران استعمال ٿيندڙ عام رنگڻ جون ٽيڪنيڪون (جهڙوڪ هيماتوڪسائلن ۽ ايوسن يا "[[ايڇ اينڊ اي رنگ]]) دماغي بافت کي گهڻو ڪري هڪجهڙو ڏيکارين ٿيون ۽ نِسل رنگڻ ۾ نظر ايندڙ تنظيمي سطح کي ظاهر نٿيون ڪن. نِسل رنگڻ وڏين سطح جي تفصيلن، جهڙوڪ مخي قشر جي تهه دار نموني يا وچ دماغ ۽ دماغي ٿڙ جي هڪ ٻئي ۾ ڳنڍيل نيوڪليائي نمونن، کان وٺي خوردبيني سطح جي تفصيلن، جهڙوڪ مرڪزي عصبي سرشتي جي ڪنهن به ذيلي علائقي ۾ انفرادي نيورانن ۽ [[گليا]] وچ ۾ فرق، تائين ظاهر ڪري ٿو. نِسل جيوگهرڙيائي اڏاوتيات جي تڪميل لاءِ ڪيتريون ئي ٻيون عصبي ايناٽاميائي ۽ جيوگهرڙيائي اڏاوتي ٽيڪنيڪون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[مدافعتي بافت ڪيميا]] ۽ [[جاءِ تي سنڪرڻ]] شامل آهن، جيڪي دماغ جي ڪنهن به جيوگهرڙيائي گروهه ۾ ظاهر ٿيندڙ ڪنهن به [[جين]] يا [[پروٽين]] کي نشان لڳائڻ جي اجازت ڏين ٿيون. تنهن هوندي به، نِسل جيوگهرڙيائي اڏاوت انهن عصبي سائنسدانن لاءِ هڪ ڀروسي جوڳو، گهٽ خرچ وارو ۽ واقف شروعاتي يا حوالياتي نقطو رهي ٿي، جيڪي پنهنجن نتيجن کي وڏي پيماني تي تسليم ٿيل ايناٽاميائي ڍانچي ۾، ۽/يا ساڳي ٽيڪنيڪ استعمال ڪندڙ عصبي ايناٽاميائي ائٽلسن جي حوالي سان، جاچڻ يا بيان ڪرڻ چاهين ٿا. ==پڻ ڏسو== * [[اوٽفريڊ فورسٽر]] ==حوالا== {{reflist|30em}} [[زمرو:جيوگهرڙي حياتيات]] [[زمرو:عصبي ايناٽامي]] [[زمرو:بافت شناسي]] jf1pozcnq819nijk9z51huv8hs1k39f 391503 391502 2026-07-05T19:03:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گھرڙيائي بناوت]] کي [[گھرڙيائي بناوٽ]] ڏانھن چوريو 391502 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني عصبي بافت جي ايناٽاميءَ جو خوردبيني مطالعو}} [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|انساني مخي قشر کي جيوگهرڙيائي جوڙجڪ جي بنياد تي [[بروڊمين علائقو|بروڊمين علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي.|page=145]] '''جيوگهرڙيائي اڏاوت''' (قديم [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] [[wiktionary:κύτος#Ancient Greek|κύτος]]، معنيٰ ’جيوگهرڙو‘ ۽ [[wiktionary:ἀρχιτέκτων#Ancient Greek|ἀρχιτεκτονική]]، معنيٰ ’اڏاوت‘ مان)، جنهن کي '''جيوگهرڙيائي اڏاوتيات''' پڻ چيو وڃي ٿو، خوردبينيءَ هيٺ مرڪزي عصبي سرشتي جي بافتن جي [[جيوگهرڙو (حياتيات)|جيوگهرڙيائي]] بناوت جو مطالعو آهي. جيوگهرڙيائي اڏاوتيات دماغ کي حصن ۾ ورهائي اڀياس ڪرڻ جي طريقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[مائڪروٽوم]] وسيلي دماغ جا ٽڪرا حاصل ڪري، انهن کي اهڙن ڪيميائي مادَن سان رنگيو وڃي ٿو، جيڪي مختلف [[نيوران|نيورانن]] جي جڳهه ظاهر ڪن ٿا. ''عصبي ريشن'' (خاص ڪري [[ايڪسان|ايڪسانن]]) جي تهن ۾ ورهاست جو مطالعو '''[[مائيلو اڏاوتيات]]''' (يوناني μυελός، معنيٰ ’مک‘ ۽ ἀρχιτεκτονική، معنيٰ ’اڏاوت‘ مان) جو موضوع آهي، جيڪو جيوگهرڙيائي اڏاوتيات جو هڪ تڪميلي طريقو آهي.<ref name="ByrnesWasik2012">{{cite book|author1=James P. Byrnes|author2=Barbara A. Wasik|title=Language and Literacy Development: What Educators Need to Know|url=https://books.google.com/books?id=z_EZkyh6a4IC&pg=PT38|date=23 March 2012|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-4625-0666-8|pages=38–}}</ref> ==مخي جيوگهرڙيائي اڏاوت جي تاريخ== مخي جيوگهرڙيائي اڏاوت جي وصف جو عمل [[بافت شناسي]] جي شروعات سان شروع ٿيو—اها سائنس، جنهن ۾ دماغ جي ٽڪرن کي ڪٽي ۽ رنگي جاچيو وڃي ٿو.<ref name="Petrides2013">{{cite book|author=Michael Petrides|title=Neuroanatomy of Language Regions of the Human Brain|url=https://books.google.com/books?id=DYlqAAAAQBAJ&pg=PA90|date=3 December 2013|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-405931-3|pages=90}}</ref> ان جو سهرو ويانا جي نفسياتي ماهر [[ٿيئوڊور مائنرٽ]] (1833–1892) ڏانهن وڃي ٿو، جنهن 1867ع ۾ مخي اڌ گولن جي سرمائي مادي جي مختلف حصن جي بافتي جوڙجڪ ۾ علائقائي فرق محسوس ڪيا.<ref>Meynert, T. (1872) ''Der Bau der Gross-Hirnrinde und seine örtlichen Verschiedenheiten, nebst einem pathologisch–anatomischen Corollarium''. J.H. Heuser’sche Verlagsbuchhandlung, Neuwied & Leipzig.</ref> [[پال فليڪسگ]] پهريون شخص هو، جنهن انساني دماغ جي جيوگهرڙيائي اڏاوت کي 40 علائقن ۾ پيش ڪيو.<ref>"Neue Untersuchungen über die Markbildung in den menschlichen Grosshirnlappen". ''Neurologisches Centralblatt'' '''17''':977-996 (1898).</ref> ان کان پوءِ [[الفريڊ والٽر ڪيمپبل]] ان کي 14 علائقن ۾ ورهايو.<ref>Campbell, A.W. (1903). "Histological studies on cerebral localisation". ''Proceedings of the Royal Society of London'' '''72''':488-492.</ref> سر [[گرافٽن ايليٽ سمٿ]] (1871–1937)، جيڪو نيو سائوٿ ويلز جو رهاڪو هو ۽ قاهره ۾ ڪم ڪندو هو، 50 علائقن جي سڃاڻپ ڪئي.<ref>Elliot Smith, G. (1907) A new topographical survey of the human cerebral cortex, being an account of the distribution of the anatomically distinct cortical areas and their relationship to the cerebral sulci. ''Journal of Anatomy and Physiology (London) 41:'' 237-254.</ref> [[ڪوربينيان بروڊمين]] مختلف ٿڻائتن جي نسلن جي دماغن تي ڪم ڪيو ۽ مخي قشر کي 52 الڳ علائقن ۾ ورهايو (جن مان 44 انساني دماغ ۾ ۽ باقي 8 غير انساني پرائيميٽ جي دماغ ۾ هئا).<ref>Brodmann, K. (1909) ''Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues''. Johann Ambrosius Barth, Leipzig.</ref><ref>Garey, L.J. (2006) ''Brodmann’s Localisation in the Cerebral Cortex''. Springer Science, New York.</ref> بروڊمين مختلف اڏاوتي علائقن جي درجي بندي لاءِ انگ استعمال ڪيا، جن کي هاڻي [[بروڊمين علائقو]] چيو وڃي ٿو،<ref name="Petrides2013" /> ۽ سندس خيال هو ته انهن مان هر علائقو هڪ منفرد فعلي مقصد پورو ڪري ٿو.<ref name="UniversityUniversity2006">{{cite book|author1=Yosef Grodzinsky Professor and Canadian Research Chair in Neurolinguistics McGill University|author2=Katrin Amunts Professor of Structural-Functional Brain Mapping Aachen University|title=Broca's Region|url=https://books.google.com/books?id=onsnTke-STgC&pg=PA18|date=24 March 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803952-5|pages=18}}</ref> ويانا جي ٻن عصبي ماهرن [[ڪانسٽنٽن فان ايڪونومو]] ۽ [[گيورگ اين. ڪوسڪيناس]] جيوگهرڙيائي اڏاوتي معيارن جي بنياد تي 107 قشري علائقا مقرر ڪري دماغي تحقيق ۾ هڪ تاريخي ڪم پيش ڪيو.<ref>Economo, C. von, Koskinas, G.N. (1925) ''Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenen Menschen''. Julius Springer, Vienna.</ref><ref>Economo, C. von, Koskinas, G.N. (2008) ''Atlas of Cytoarchitectonics of the Adult Human Cerebral Cortex'' (translated, revised and edited by L.C. Triarhou). Karger, Basel.</ref> انهن اڏاوت جي درجي بندي لاءِ اکر استعمال ڪيا، مثال طور [[پيشاني لوب]] جي علائقن لاءِ "F". ==نِسل رنگڻ جي ٽيڪنيڪ== نِسل رنگڻ جي ٽيڪنيڪ (جنهن جو نالو [[فرانز نِسل]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جيڪو عصبي سائنسدان ۽ بافت شناس هو ۽ جنهن هيءَ ٽيڪنيڪ ايجاد ڪئي) عام طور عصبي ايناٽاميائي جوڙجڪن جي جيوگهرڙيائي اڏاوت مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان ۾ [[ٿائيونين]]، [[ڪريسل واڱڻائي]] يا [[غير جانبدار ڳاڙهو]] جهڙا عام رنگين مادا استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهي رنگ "[[نِسل جسم|نِسل جسمن]]" ([[کُهرو اينڊوپلازمي ڄار]]) کي گهري نموني رنگين ٿا، جيڪي نيورانن ۾ وڏي مقدار ۾ موجود هوندا آهن ۽ دماغ ۾ جيوگهرڙيائي اڏاوت جا مخصوص نمونا ظاهر ڪن ٿا. ٻين بافتن ۾ بافت شناسن پاران استعمال ٿيندڙ عام رنگڻ جون ٽيڪنيڪون (جهڙوڪ هيماتوڪسائلن ۽ ايوسن يا "[[ايڇ اينڊ اي رنگ]]) دماغي بافت کي گهڻو ڪري هڪجهڙو ڏيکارين ٿيون ۽ نِسل رنگڻ ۾ نظر ايندڙ تنظيمي سطح کي ظاهر نٿيون ڪن. نِسل رنگڻ وڏين سطح جي تفصيلن، جهڙوڪ مخي قشر جي تهه دار نموني يا وچ دماغ ۽ دماغي ٿڙ جي هڪ ٻئي ۾ ڳنڍيل نيوڪليائي نمونن، کان وٺي خوردبيني سطح جي تفصيلن، جهڙوڪ مرڪزي عصبي سرشتي جي ڪنهن به ذيلي علائقي ۾ انفرادي نيورانن ۽ [[گليا]] وچ ۾ فرق، تائين ظاهر ڪري ٿو. نِسل جيوگهرڙيائي اڏاوتيات جي تڪميل لاءِ ڪيتريون ئي ٻيون عصبي ايناٽاميائي ۽ جيوگهرڙيائي اڏاوتي ٽيڪنيڪون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[مدافعتي بافت ڪيميا]] ۽ [[جاءِ تي سنڪرڻ]] شامل آهن، جيڪي دماغ جي ڪنهن به جيوگهرڙيائي گروهه ۾ ظاهر ٿيندڙ ڪنهن به [[جين]] يا [[پروٽين]] کي نشان لڳائڻ جي اجازت ڏين ٿيون. تنهن هوندي به، نِسل جيوگهرڙيائي اڏاوت انهن عصبي سائنسدانن لاءِ هڪ ڀروسي جوڳو، گهٽ خرچ وارو ۽ واقف شروعاتي يا حوالياتي نقطو رهي ٿي، جيڪي پنهنجن نتيجن کي وڏي پيماني تي تسليم ٿيل ايناٽاميائي ڍانچي ۾، ۽/يا ساڳي ٽيڪنيڪ استعمال ڪندڙ عصبي ايناٽاميائي ائٽلسن جي حوالي سان، جاچڻ يا بيان ڪرڻ چاهين ٿا. ==پڻ ڏسو== * [[اوٽفريڊ فورسٽر]] ==حوالا== {{reflist|30em}} [[زمرو:جيوگهرڙي حياتيات]] [[زمرو:عصبي ايناٽامي]] [[زمرو:بافت شناسي]] jf1pozcnq819nijk9z51huv8hs1k39f 0 99902 391504 2026-07-05T19:03:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گھرڙيائي بناوت]] کي [[گھرڙيائي بناوٽ]] ڏانھن چوريو 391504 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گھرڙيائي بناوٽ]] 240jt5stc1rpd1g4xer7yh1tc4ab1d8 0 99903 391505 2026-07-05T19:06:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|دٻاءَ سبب جسماني عملن ۾ ٿيندڙ تبديليون}} {{More citations needed|date=August 2022}} '''دفاعي فزيالاجي''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو دٻاءَ يا خطري جي ردعمل ۾ ٿيندڙ جسماني عملن ([[فزيالاجي]]) جي تبديلين جي گڏيل سلسلي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جڏهن جسم ”[[وڙهو يا ڀڄو ردعمل|وڙهو يا ڀڄو]]... 391505 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|دٻاءَ سبب جسماني عملن ۾ ٿيندڙ تبديليون}} {{More citations needed|date=August 2022}} '''دفاعي فزيالاجي''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو دٻاءَ يا خطري جي ردعمل ۾ ٿيندڙ جسماني عملن ([[فزيالاجي]]) جي تبديلين جي گڏيل سلسلي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جڏهن جسم ”[[وڙهو يا ڀڄو ردعمل|وڙهو يا ڀڄو]]“ ردعمل يا دٻاءَ وارو ردعمل ظاهر ڪري ٿو، تڏهن عصبي سرشتو جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي ۾ مخصوص تبديلين جي شروعات، هم آهنگي ۽ رهنمائي ڪري ٿو ۽ جسم کي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ تيار ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Kozlowska K, Walker P, McLean L, Carrive P | title = Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management | language = en-US | journal = Harvard Review of Psychiatry | volume = 23 | issue = 4 | pages = 263–287 | date = August 2015 | pmid = 26062169 | pmc = 4495877 | doi = 10.1097/HRP.0000000000000065 }}</ref> (پڻ ڏسو: [[عام موافقت سنڊروم]]) ==وصفون== '''دٻاءُ''': ''دفاعي فزيالاجي'' جي اصطلاح جي حوالي سان، ''دٻاءُ'' مان مراد جسم يا زندگيءَ جي موجوده حالت موجب ان جي جاري ڪارڪردگيءَ لاءِ ''محسوس ڪيل خطرو'' آهي. '''خطرو''': ڪنهن ''خطري'' کي شعوري طور سڃاتو به وڃي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪو طبعي واقعو (جهڙوڪ وڏو آواز، گاڏيءَ جو ٽڪر يا ويجهو ايندڙ حملو)، ڪو ڪيميائي يا حياتياتي عامل، جيڪو جسماني عملن ([[فزيالاجي]]) کي بهترين يا صحتمند ڪارڪردگيءَ کان (يا ان جي موجوده ڪارڪردگيءَ واري حالت کان) هٽائي تبديل ڪري، يا اهڙي تبديلي آڻڻ جي صلاحيت رکي، ''خطري'' طور محسوس ٿي سگهي ٿو (جنهن کي [[نفسياتي دٻاءُ#دٻاءُ پيدا ڪندڙ عاملن جا قسم|دٻاءُ پيدا ڪندڙ عامل]] پڻ چيو وڃي ٿو). زندگيءَ جون حالتون، جيتوڻيڪ اهي فوري طبعي خطرو پيدا نه ڪن، تڏهن به [[ادراڪ|خطري طور محسوس]] ٿي سگهن ٿيون. هر اها شيءِ، جيڪا ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي موجوده تجربي جي تسلسل کي تبديل ڪري سگهي، ''خطري'' طور محسوس ٿي سگهي ٿي. ==خطري (يا محسوس ڪيل خطري) جا فزيالاجيائي ردعمل== ڪو خطرو يا ته ''تجرباتي'' ٿي سگهي ٿو (يعني ٻاهريون مشاهدو ڪندڙ ان ڳالهه سان متفق هجي ته واقعو يا حالت خطرو پيدا ڪري ٿي) يا ''قبلي'' (يعني ٻاهريون مشاهدو ڪندڙ ان ڳالهه سان متفق نه هجي ته واقعو يا حالت خطرو پيدا ڪري ٿي). جسماني ردعمل جي لحاظ کان فرد لاءِ اهم ڳالهه اها آهي ته خطرو [[ادراڪ|محسوس]] ڪيو وڃي ٿو. ''خطري'' جو [[ادراڪ]] ان سان لاڳاپيل ”[[دٻاءُ (طب)#دٻاءَ بابت عام تصور|پريشانيءَ جي احساس]]“ کي پڻ متحرڪ ڪري سگهي ٿو. ذهن جي تحريڪ سان پيدا ٿيندڙ فزيالاجيائي ردعمل طبعي ۽ ذهني خطري ۾ الڳ الڳ فرق نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري ٻنهي قسمن جي خطرن لاءِ ذهن جو ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل ساڳيو هوندو آهي. ==خطري جو مدو ۽ عصبي سرشتي تي ان جا مختلف فزيالاجيائي اثر== '''شديد دٻاءَ وارو ردعمل''' — جسم پاڻ کي جلدي خطري مان ڪڍڻ لاءِ ”[[وڙهو يا ڀڄو ردعمل|وڙهو يا ڀڄو]]“ ردعمل ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ''خطري'' جي شروعات ۽ ان جي خاتمي وچ ۾ وقت ٿورو هجي، تڏهن ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل ظاهر ٿئي ٿو، ''خطري'' کي منهن ڏنو وڃي ٿو ۽ جسم پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو (يعني زندگيءَ جا معمول جا ڪم، جهڙوڪ هاضمو، آرام ۽ بافتن جي مرمت وغيره، ٻيهر جاري رکي ٿو). جسم ارتقائي طور رڳو ٿوري وقت لاءِ هن حالت ۾ رهڻ لاءِ ٺهڪيل آهي. '''دائمي دٻاءَ واري حالت''' — جڏهن ''خطري'' جي شروعات ۽ ان جي خاتمي وچ ۾ وقت گهڻو هجي (يعني ''خطرو'' يا ''خطري جو ادراڪ'' ڊگهو ٿي وڃي، يا جسم جي بحال ٿيڻ کان اڳ ٻيا ''خطرا'' پيدا ٿين)، تڏهن ”وڙهو يا ڀڄو“ ردعمل جاري رهي ٿو ۽ جسم جي نئين ”معياري عملي حالت“، يعني ”دائمي دفاعي فزيالاجي“ بڻجي وڃي ٿو. هن حالت ۾ مسلسل رهڻ سان جسماني ڪارڪردگيءَ جي ڪيترن ئي پهلوئن تي نمايان ناڪاري اثر ([[دٻاءُ (حياتيات)#دائمي دٻاءَ جا اثر|پريشاني]]) پون ٿا، جن ۾ جسماني، ذهني ۽ جذباتي پريشاني شامل آهي. ==پڻ ڏسو== * [[هائيپوٿيليمس–پيٽيوٽري–ايڊرينل محور]] ==حوالا== {{Reflist}} {{Physiology types}} [[زمرو:فزيالاجي]] [[زمرو:دٻاءُ (حياتيات)]] [[زمرو:درون رطوبتي سرشتو]] rv553pj078a3iaq2ats93m3dk981mni 0 99904 391506 2026-07-05T19:12:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي... 391506 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> 085bp86foki28tpzd6djdrnox3dgrca 391507 391506 2026-07-05T19:12:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 391507 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> qbovlls74d0nh7aqq4fijbwlmm60np9 391508 391507 2026-07-05T19:15:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 391508 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> ==ٻوٽا== {{Further|ٻوٽن جو ادراڪ (فزيالاجي)|ٻوٽن ۾ دٻاءَ جي ماپ}} ٻوٽن جي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو واسطو گهڻو ڪري ٻن موضوعن سان آهي: ميڪانيزم (ٻوٽا ماحولياتي تبديليءَ کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ ان جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا) ۽ پيمانو سازي يا انضمام (انتهائي تبديل ٿيندڙ حالتن ڏانهن ردعمل—مثال طور وڻن جي ڇٽين اندر مڪمل اُس کان 95٪ ڇانوَ تائين ڍلان—هڪ ٻئي سان ڪيئن هم آهنگ ٿين ٿا)، ۽ ان بنياد تي ٻوٽن جي واڌ ۽ گيسن جي مٽاسٽا تي انهن جي گڏيل اثر کي ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Panda |first1=Darshan |last2=Mohanty |first2=Soumya |last3=Das |first3=Swagatika |last4=Mishra |first4=Baneeta |last5=Banerjee |first5=Sagar |last6=Kumar |first6=Awadhesh |last7=Devanna |first7=B. N. |last8=Sah |first8=Rameswar Prasad |last9=Anilkumar |first9=C. |last10=Raj |first10=K. R. Reshmi |last11=Pradhan |first11=Sharat Kumar |last12=Samantray |first12=Sanghamitra |last13=Baig |first13=Mirza Jaynul |last14=Behera |first14=Lambodar |date=2025-11-19 |title=Shade tolerance is associated with foliar adaptations, improved radiation use efficiency, and photosynthetic rate in rice |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |article-number=40835 |doi=10.1038/s41598-025-24504-8 |pmid=41257963 |pmc=12630764 |bibcode=2025NatSR..1540835P |issn=2045-2322}}</ref> ڪيترين ئي حالتن ۾ [[جانور]] ناموافق ۽ تبديل ٿيندڙ ماحولياتي عاملن، جهڙوڪ گرمي، سردي، خشڪي يا ٻوڏ کان بچي نڪري سگهن ٿا، جڏهن ته [[ٻوٽو|ٻوٽا]] پنهنجي جاءِ تان هٽي نٿا سگهن، تنهنڪري کين ناموافق حالتون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون يا مري وڃڻو پوي ٿو (جانور جڳهن ڏانهن وڃن ٿا، ٻوٽا جڳهن تي وڌن ٿا). تنهنڪري ٻوٽا [[فينوٽائپي لچڪ|فينوٽائپي طور لچڪدار]] آهن ۽ انهن وٽ [[جين|جينن]] جو هڪ شاندار مجموعو آهي، جيڪو کين تبديل ٿيندڙ حالتن سان هيرائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جينن جي هن وڏي انگ جي جزوي وضاحت ٻوٽن جي نسلن جي وڌيڪ وسيع حالتن ۾ رهڻ جي ضرورت سان ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Keely E. |last2=Koenig |first2=Daniel |date=2022-12-01 |title=On the hidden temporal dynamics of plant adaptation |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=70 |article-number=102298 |doi=10.1016/j.pbi.2022.102298 |pmid=36126489 |bibcode=2022COPB...7002298B |issn=1369-5266|doi-access=free }}</ref> ===روشني=== {{See also|ضوئي شڪل سازي|ضوئي دوريت}} [[روشني]] ٻوٽن جي خوراڪ آهي، يعني اها توانائيءَ جي صورت آهي، جنهن کي ٻوٽا پنهنجي جسم جي جوڙجڪ ۽ واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۾ روشني حاصل ڪندڙ عضوا [[پن|پنن]] آهن ۽ اهو عمل، جنهن وسيلي روشني حياتياتي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿي، [[ضوئي ترڪيب]] سڏجي ٿو. روشنيءَ ڏانهن ضوئي ترڪيب جي ردعمل کي خالص ضوئي ترڪيب جو روشني ردعمل وڪڙ ([[پي آءِ وڪڙ]]) چيو وڃي ٿو. ان جي شڪل عام طور غير مستطيلي هائپربولا وسيلي بيان ڪئي وڃي ٿي. روشني ردعمل وڪڙ جا ٽي مقدار، روشنيءَ جي شدتن ڏانهن ٻوٽي جي ردعمل کي بيان ڪرڻ ۾ خاص طور ڪارائتا آهن. مائل [[اسيمپٽوٽ]] جي مثبت ڍال روشنيءَ جي استعمال جي ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ان کي ڪوانٽم ڪارڪردگي چيو وڃي ٿو؛ x-محور سان ٽڪر جو نقطو اها روشنيءَ جي شدت آهي، جنهن تي حياتياتي ڪيميائي انجذاب (مجموعي انجذاب) پن جي تنفس سان برابر ٿي وڃي ٿو، جنهن ڪري پن جي خالص CO₂ مٽاسٽا ٻڙي ٿي وڃي ٿي، ان کي [[روشني معاوضي نقطو]] چيو وڃي ٿو؛ ۽ افقي اسيمپٽوٽ وڌ ۾ وڌ انجذاب جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڌ ۾ وڌ انجذاب تائين پهچڻ کان پوءِ انهن عملن سبب انجذاب گهٽجي وڃي ٿو، جن کي گڏيل طور [[ضوئي روڪ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |last=Bhattacharya |first=Amitav |title=Changing Climate and Resource Use Efficiency in Plants |date=2019 |pages=51–109 |chapter=Radiation-Use Efficiency Under Different Climatic Conditions |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-816209-5.00002-7 |isbn=978-0-12-816209-5}}</ref> ٻين گهڻن غير حياتياتي عاملن وانگر، روشنيءَ جي شدت (تابڪاري شدت) به گهٽ موافق ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. گهٽ موافق روشني (ڇانوَ) عام طور ٻوٽي جي ڇٽ جي هيٺئين حصي يا هيٺئين نباتاتي تهه واري ماحول ۾ ملي ٿي. [[ڇانوَ سهندڙ]] ٻوٽن ۾ ڪيتريون ئي موافقتون هونديون آهن، جيڪي کين ڇانوَ وارن ماحولن ۾ عام طور ملندڙ روشنيءَ جي بدليل مقدار ۽ معيار ۾ جيئرو رهڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=13 May 2024 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> حد کان وڌيڪ روشني ڇٽين جي مٿئين حصي ۽ کليل زمين تي تڏهن پوي ٿي، جڏهن ڪڪرن جي ڍڪ گهٽ هجي ۽ سج جو سمت الرأس زاويه گهٽ هجي؛ اهڙي حالت عام طور استوائي علائقن ۽ اوچين جڳهن تي پيدا ٿئي ٿي. پن تي پوندڙ حد کان وڌيڪ روشني [[ضوئي روڪ]] ۽ [[ضوئي تباهي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. تيز روشنيءَ وارن ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ۾ حد کان وڌيڪ روشنيائي توانائيءَ کان بچڻ يا ان کي منتشر ڪرڻ لاءِ مختلف موافقتون ۽ نقصان جي مقدار گهٽائڻ وارا ميڪانيزم موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=2024-05-13 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |issn=2662-1738 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |doi-access=free|bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> روشنيءَ جي شدت ٻوٽن جي عضون جو گرمي پد (توانائي بجيٽ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ اهم جزو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Jingli |last2=Song |first2=Jinnan |last3=Jeong |first3=Byoung Ryong |date=2022-02-23 |title=Lighting from Top and Side Enhances Photosynthesis and Plant Performance by Improving Light Usage Efficiency |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=23 |issue=5 |pages=2448 |doi=10.3390/ijms23052448 |issn=1422-0067 |pmc=8910434 |pmid=35269590 |doi-access=free}}</ref> ===گرمي پد=== {{See also|باهه جي ماحوليات#فوري حياتياتي ردعمل ۽ موافقتون|l1=جهنگلي باهن سان ٻوٽن جون موافقتون}} گرمي پد جي انتهائن جي ردعمل ۾ ٻوٽا مختلف [[پروٽين]] پيدا ڪري سگهن ٿا. اهي پروٽين کين گهٽ گرمي پد تي برف ٺهڻ ۽ [[اينزائم]] جي اتپريـرڻ جي شرح گهٽجڻ جي نقصانڪار اثرن کان، ۽ وڌيڪ گرمي پد تي اينزائمن جي [[غير فطري ٿيڻ (حياتيائي ڪيميا)|غير فطري ٿيڻ]] ۽ وڌيل [[ضوئي تنفس]] کان بچائين ٿا. گرمي پد گهٽجڻ سان [[ضد ڄماءُ پروٽين|ضد ڄماءُ پروٽينن]] ۽ [[ڊي هائيڊرن|ڊي هائيڊرنن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد وڌڻ سان [[گرمي صدمي پروٽين|گرمي صدمي پروٽينن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد جي انتهائن سان لاڳاپيل استقلابي عدم توازن سبب [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل|ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسلن]] جو گڏ ٿيڻ شروع ٿئي ٿو، جنهن کي [[ضد آڪسيڪار]] سرشتن وسيلي منهن ڏئي سگهجي ٿو. [[جيوگهرڙي جهلي|جيوگهرڙي جهليون]] پڻ گرمي پد جي تبديلين کان متاثر ٿين ٿيون؛ ٿڌين حالتن ۾ جهلي پنهنجون [[سيال موزيڪ#جوڙجڪ ۽ سيال موزيڪ نمونو|سيال خاصيتون]] وڃائي جيل بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته گرم حالتن ۾ اها رسندڙ ٿي سگهي ٿي. ان سان جهليءَ مان مرڪبن جي اچ وڃ متاثر ٿي سگهي ٿي. انهن تبديلين کي روڪڻ لاءِ ٻوٽا پنهنجن جهلين جي بناوت تبديل ڪري سگهن ٿا. ٿڌين حالتن ۾ جهليءَ ۾ وڌيڪ [[چرٻي تيزاب#غير سير ٿيل چرٻي تيزاب|غير سير ٿيل چرٻي تيزاب]] رکيا وڃن ٿا ۽ گرم حالتن ۾ وڌيڪ [[سير ٿيل چرٻي تيزاب]] شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Niu |first1=Yue |last2=Xiang |first2=Yun |date=2018-07-03 |title=An Overview of Biomembrane Functions in Plant Responses to High-Temperature Stress |journal=Frontiers in Plant Science |volume=9 |article-number=915 |doi=10.3389/fpls.2018.00915 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=6037897 |pmid=30018629 |bibcode=2018FrPS....9..915N }}</ref> [[File:Leaf temperature- infrared image of tomato leaves.jpg|thumbnail|right|انفراريڊ تصوير، جيڪا پنن کي ٿڌو رکڻ ۾ بخارجڻ جي اهميت ڏيکاري ٿي.]] ٻوٽا جذب ٿيندڙ سج جي روشنيءَ جي مقدار کي گهٽائي ۽ هوا ۽ [[بخارجڻ]] جي ٿڌڪار وارن اثرن کي وڌائي حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچي سگهن ٿا. ٻوٽا روشني موٽائيندڙ پنن جي وارن، ڇلرن ۽ ميڻ وسيلي روشنيءَ جو جذب گهٽائي سگهن ٿا. اهي خاصيتون گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ ايتريون عام آهن، جو ڇٽين تان روشني ڇڙوڇڙ ٿيڻ سبب اهڙا رهائشي علائقا ”چاندي جهڙي منظرنامي“ جي صورت اختيار ڪندا نظر اچن ٿا.<ref name="Lee2010">{{Cite book |last=David Lee |url=https://books.google.com/books?id=M3e5wyFJY-8C |title=Nature's Palette: The Science of Plant Color |publisher=University of Chicago Press |year=2010 |isbn=978-0-226-47105-1}}</ref> ڪجهه نسل، جهڙوڪ ''Macroptilium purpureum''، سڄي ڏينهن دوران پنهنجا پن اهڙيءَ طرح ڦيرائي سگهن ٿا، جو اهي هميشه سج کان بچڻ واري رخ ۾ رهن (''[[پيرا هيليوٽروپزم]]'').<ref name="Plant Ecology">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rDo8hLWtWzgC |title=Plant Ecology |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-3-540-20833-4}}</ref> انهن ميڪانيزمن جي ڄاڻ زرعي ٻوٽن ۾ [[گرمي دٻاءَ جي سهپ لاءِ نسل ڪشي]] ۾ اهم رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Pastenes |first1=Claudio |last2=Porter |first2=Victor |last3=Baginsky |first3=Cecilia |last4=Horton |first4=Peter |last5=González |first5=Javiera |date=January 2005 |title=Paraheliotropism can protect water-stressed bean (Phaseolus vulgaris L.) plants against photoinhibition |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0176161704000914 |journal=Journal of Plant Physiology |language=en |volume=161 |issue=12 |pages=1315–1323 |doi=10.1016/j.jplph.2003.09.002 |pmid=15658802 }}</ref> ٻوٽا پنهنجي [[ننڍي آبهوا]] ۾ تبديلي آڻي گهٽ گرمي پد جي مڪمل اثر کان بچي سگهن ٿا. مثال طور، نيوزيلينڊ جي اوچن علائقن ۾ ملندڙ ''[[رائوليا]]'' ٻوٽن کي ”ٻوٽيائي رڍن“ سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي گهاٽا، گاديءَ جهڙا جهڳٽا ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽي جي سڀ کان حساس حصن کي گرميءَ جي روڪ فراهم ڪن ٿا ۽ ٿڌين هوائن کان بچائين ٿا. ساڳيو اصول زراعت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌين آبهوا وارن علائقن ۾ فصلن جي وڌندڙ نقطن کي گرميءَ جي روڪ ڏيڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ وڌائڻ لاءِ [[پلاسٽڪ ملچ]] استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Farrell |first1=A. D. |last2=Gilliland |first2=T. J. |year=2011 |title=Yield and quality of forage maize grown under marginal climatic conditions in Northern Ireland |journal=Grass and Forage Science |volume=66 |issue=2 |pages=214 |bibcode=2011GForS..66..214F |doi=10.1111/j.1365-2494.2010.00778.x}}</ref> ===پاڻي=== {{see also|گهم جو دٻاءُ}} تمام گهڻو يا تمام ٿورو پاڻي ٻوٽن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي تمام گهٽ هجي ته بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو ۽ ٻوٽو مري سگهي ٿو. جيڪڏهن مٽي پاڻيءَ سان ڀرجي وڃي ته اها بي آڪسيجني (گهٽ آڪسيجن واري) ٿي ويندي، جيڪا ٻوٽي جي پاڙن کي ماري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Orsák |first1=Matyáš |last2=Kotíková |first2=Zora |last3=Hnilička |first3=František |last4=Lachman |first4=Jaromír |date=2023-04-25 |title=Effect of long-term drought and waterlogging stress on photosynthetic pigments in potato |journal=Plant, Soil and Environment |volume=69 |issue=4 |pages=152–160 |doi=10.17221/415/2022-pse |issn=1214-1178 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پاڻي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي پاڙن جي جوڙجڪ ۽ پاڙن جي جيوگهرڙن جي [[پاڻي پوٽينشل]] تي دارومدار رکي ٿي. جڏهن مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽ هجي، تڏهن ٻوٽا پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل ڪري پاڻيءَ جي وهڪري کي پاڙن اندر ۽ پنن تائين برقرار رکي سگهن ٿا ([[مٽي-ٻوٽو-فضا تسلسل]]). هي غير معمولي ميڪانيزم ٻوٽن کي پنن مان [[بخارجڻ]] سبب پيدا ٿيندڙ ڍلان کي استعمال ڪندي پاڻيءَ کي 120 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين کڻڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |last1=George Koch |last2=Stephen Sillett |last3=Gregg Jennings |last4=Stephen Davis |date=May 2006 |title=How Water Climbs to the Top of a 112 Meter-Tall Tree |url=http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914053947/http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-date=14 September 2013 |series=Plant Physiology Online, A Companion to Plant Physiology, Fifth Edition by Lincoln Taiz and Eduardo Zeiger}}</ref> تمام خشڪ مٽيءَ ۾ ٻوٽا بخارجڻ گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ جي نقصان کي روڪڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما بند ڪن ٿا. اسٽوما جو بند ٿيڻ اڪثر پاڙ مان ايندڙ ڪيميائي اشارن (يعني [[ايبسيسڪ تيزاب]]) وسيلي ضابطي هيٺ هوندو آهي. آبپاشي وارن کيتن ۾، پاڙن جي سڪي وڃڻ جي ردعمل ۾ ٻوٽن جي اسٽوما بند ڪرڻ واري خاصيت کي استعمال ڪري ٻوٽن کي پيداوار گهٽائڻ کان سواءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ ”چالاڪيءَ سان آماده“ ڪري سگهجي ٿو (ڏسو [[جزوي پاڙ علائقي جي سڪائڻ]]). هن ٽيڪنيڪ کي گهڻو ڪري آسٽريليا جي ڊاڪٽر پيٽر ڊرائي ۽ سندس ساٿين ترقي ڏني.<ref>{{Cite journal |last1=Stoll |first1=M. |last2=Loveys |first2=B. |last3=Dry |first3=P. |year=2000 |title=Hormonal changes induced by partial rootzone drying of irrigated grapevine |journal=Journal of Experimental Botany |volume=51 |issue=350 |pages=1627–1634 |doi=10.1093/jexbot/51.350.1627 |pmid=11006312 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن خشڪي جاري رهي ته ٻوٽي جي بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٽورگر دٻاءُ]] گهٽجي ويندو ۽ اهو [[ڪومائجڻ]] جي صورت ۾ نظر ايندو. پنهنجا اسٽوما بند ڪرڻ سان گڏ، گهڻا ٻوٽا خشڪيءَ جي ردعمل ۾ پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل (آسموسي ترتيب) ۽ پاڙن جي واڌ وڌائي سگهن ٿا. خشڪ ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ([[خشڪ ٻوٽا|زيروفائٽس]]) وٽ پاڻي برقرار رکڻ ۽/يا پاڻيءَ جي سخت کوٽ دوران بافتن جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مخصوص ميڪانيزم هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Peng |first1=Long |last2=Huang |first2=Xu |last3=Qi |first3=Manyao |last4=Pritchard |first4=Hugh W. |last5=Xue |first5=Hua |date=2022-11-07 |title=Mechanistic insights derived from re-establishment of desiccation tolerance in germinating xerophytic seeds: Caragana korshinskii as an example |journal=Frontiers in Plant Science |volume=13 |article-number=1029997 |doi=10.3389/fpls.2022.1029997 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=9677110 |pmid=36420023 |bibcode=2022FrPS...1329997P }}</ref> 7ms2s2oa46wiccranvdqos91vxy4m9n 391509 391508 2026-07-05T19:17:59Z Intisar Ali 8681 391509 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> ==ٻوٽا== {{Further|ٻوٽن جو ادراڪ (فزيالاجي)|ٻوٽن ۾ دٻاءَ جي ماپ}} ٻوٽن جي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو واسطو گهڻو ڪري ٻن موضوعن سان آهي: ميڪانيزم (ٻوٽا ماحولياتي تبديليءَ کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ ان جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا) ۽ پيمانو سازي يا انضمام (انتهائي تبديل ٿيندڙ حالتن ڏانهن ردعمل—مثال طور وڻن جي ڇٽين اندر مڪمل اُس کان 95٪ ڇانوَ تائين ڍلان—هڪ ٻئي سان ڪيئن هم آهنگ ٿين ٿا)، ۽ ان بنياد تي ٻوٽن جي واڌ ۽ گيسن جي مٽاسٽا تي انهن جي گڏيل اثر کي ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Panda |first1=Darshan |last2=Mohanty |first2=Soumya |last3=Das |first3=Swagatika |last4=Mishra |first4=Baneeta |last5=Banerjee |first5=Sagar |last6=Kumar |first6=Awadhesh |last7=Devanna |first7=B. N. |last8=Sah |first8=Rameswar Prasad |last9=Anilkumar |first9=C. |last10=Raj |first10=K. R. Reshmi |last11=Pradhan |first11=Sharat Kumar |last12=Samantray |first12=Sanghamitra |last13=Baig |first13=Mirza Jaynul |last14=Behera |first14=Lambodar |date=2025-11-19 |title=Shade tolerance is associated with foliar adaptations, improved radiation use efficiency, and photosynthetic rate in rice |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |article-number=40835 |doi=10.1038/s41598-025-24504-8 |pmid=41257963 |pmc=12630764 |bibcode=2025NatSR..1540835P |issn=2045-2322}}</ref> ڪيترين ئي حالتن ۾ [[جانور]] ناموافق ۽ تبديل ٿيندڙ ماحولياتي عاملن، جهڙوڪ گرمي، سردي، خشڪي يا ٻوڏ کان بچي نڪري سگهن ٿا، جڏهن ته [[ٻوٽو|ٻوٽا]] پنهنجي جاءِ تان هٽي نٿا سگهن، تنهنڪري کين ناموافق حالتون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون يا مري وڃڻو پوي ٿو (جانور جڳهن ڏانهن وڃن ٿا، ٻوٽا جڳهن تي وڌن ٿا). تنهنڪري ٻوٽا [[فينوٽائپي لچڪ|فينوٽائپي طور لچڪدار]] آهن ۽ انهن وٽ [[جين|جينن]] جو هڪ شاندار مجموعو آهي، جيڪو کين تبديل ٿيندڙ حالتن سان هيرائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جينن جي هن وڏي انگ جي جزوي وضاحت ٻوٽن جي نسلن جي وڌيڪ وسيع حالتن ۾ رهڻ جي ضرورت سان ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Keely E. |last2=Koenig |first2=Daniel |date=2022-12-01 |title=On the hidden temporal dynamics of plant adaptation |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=70 |article-number=102298 |doi=10.1016/j.pbi.2022.102298 |pmid=36126489 |bibcode=2022COPB...7002298B |issn=1369-5266|doi-access=free }}</ref> ===روشني=== {{See also|ضوئي شڪل سازي|ضوئي دوريت}} [[روشني]] ٻوٽن جي خوراڪ آهي، يعني اها توانائيءَ جي صورت آهي، جنهن کي ٻوٽا پنهنجي جسم جي جوڙجڪ ۽ واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۾ روشني حاصل ڪندڙ عضوا [[پن|پنن]] آهن ۽ اهو عمل، جنهن وسيلي روشني حياتياتي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿي، [[ضوئي ترڪيب]] سڏجي ٿو. روشنيءَ ڏانهن ضوئي ترڪيب جي ردعمل کي خالص ضوئي ترڪيب جو روشني ردعمل وڪڙ ([[پي آءِ وڪڙ]]) چيو وڃي ٿو. ان جي شڪل عام طور غير مستطيلي هائپربولا وسيلي بيان ڪئي وڃي ٿي. روشني ردعمل وڪڙ جا ٽي مقدار، روشنيءَ جي شدتن ڏانهن ٻوٽي جي ردعمل کي بيان ڪرڻ ۾ خاص طور ڪارائتا آهن. مائل [[اسيمپٽوٽ]] جي مثبت ڍال روشنيءَ جي استعمال جي ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ان کي ڪوانٽم ڪارڪردگي چيو وڃي ٿو؛ x-محور سان ٽڪر جو نقطو اها روشنيءَ جي شدت آهي، جنهن تي حياتياتي ڪيميائي انجذاب (مجموعي انجذاب) پن جي تنفس سان برابر ٿي وڃي ٿو، جنهن ڪري پن جي خالص CO₂ مٽاسٽا ٻڙي ٿي وڃي ٿي، ان کي [[روشني معاوضي نقطو]] چيو وڃي ٿو؛ ۽ افقي اسيمپٽوٽ وڌ ۾ وڌ انجذاب جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڌ ۾ وڌ انجذاب تائين پهچڻ کان پوءِ انهن عملن سبب انجذاب گهٽجي وڃي ٿو، جن کي گڏيل طور [[ضوئي روڪ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |last=Bhattacharya |first=Amitav |title=Changing Climate and Resource Use Efficiency in Plants |date=2019 |pages=51–109 |chapter=Radiation-Use Efficiency Under Different Climatic Conditions |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-816209-5.00002-7 |isbn=978-0-12-816209-5}}</ref> ٻين گهڻن غير حياتياتي عاملن وانگر، روشنيءَ جي شدت (تابڪاري شدت) به گهٽ موافق ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. گهٽ موافق روشني (ڇانوَ) عام طور ٻوٽي جي ڇٽ جي هيٺئين حصي يا هيٺئين نباتاتي تهه واري ماحول ۾ ملي ٿي. [[ڇانوَ سهندڙ]] ٻوٽن ۾ ڪيتريون ئي موافقتون هونديون آهن، جيڪي کين ڇانوَ وارن ماحولن ۾ عام طور ملندڙ روشنيءَ جي بدليل مقدار ۽ معيار ۾ جيئرو رهڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=13 May 2024 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> حد کان وڌيڪ روشني ڇٽين جي مٿئين حصي ۽ کليل زمين تي تڏهن پوي ٿي، جڏهن ڪڪرن جي ڍڪ گهٽ هجي ۽ سج جو سمت الرأس زاويه گهٽ هجي؛ اهڙي حالت عام طور استوائي علائقن ۽ اوچين جڳهن تي پيدا ٿئي ٿي. پن تي پوندڙ حد کان وڌيڪ روشني [[ضوئي روڪ]] ۽ [[ضوئي تباهي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. تيز روشنيءَ وارن ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ۾ حد کان وڌيڪ روشنيائي توانائيءَ کان بچڻ يا ان کي منتشر ڪرڻ لاءِ مختلف موافقتون ۽ نقصان جي مقدار گهٽائڻ وارا ميڪانيزم موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=2024-05-13 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |issn=2662-1738 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |doi-access=free|bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> روشنيءَ جي شدت ٻوٽن جي عضون جو گرمي پد (توانائي بجيٽ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ اهم جزو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Jingli |last2=Song |first2=Jinnan |last3=Jeong |first3=Byoung Ryong |date=2022-02-23 |title=Lighting from Top and Side Enhances Photosynthesis and Plant Performance by Improving Light Usage Efficiency |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=23 |issue=5 |pages=2448 |doi=10.3390/ijms23052448 |issn=1422-0067 |pmc=8910434 |pmid=35269590 |doi-access=free}}</ref> ===گرمي پد=== {{See also|باهه جي ماحوليات#فوري حياتياتي ردعمل ۽ موافقتون|l1=جهنگلي باهن سان ٻوٽن جون موافقتون}} گرمي پد جي انتهائن جي ردعمل ۾ ٻوٽا مختلف [[پروٽين]] پيدا ڪري سگهن ٿا. اهي پروٽين کين گهٽ گرمي پد تي برف ٺهڻ ۽ [[اينزائم]] جي اتپريـرڻ جي شرح گهٽجڻ جي نقصانڪار اثرن کان، ۽ وڌيڪ گرمي پد تي اينزائمن جي [[غير فطري ٿيڻ (حياتيائي ڪيميا)|غير فطري ٿيڻ]] ۽ وڌيل [[ضوئي تنفس]] کان بچائين ٿا. گرمي پد گهٽجڻ سان [[ضد ڄماءُ پروٽين|ضد ڄماءُ پروٽينن]] ۽ [[ڊي هائيڊرن|ڊي هائيڊرنن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد وڌڻ سان [[گرمي صدمي پروٽين|گرمي صدمي پروٽينن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد جي انتهائن سان لاڳاپيل استقلابي عدم توازن سبب [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل|ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسلن]] جو گڏ ٿيڻ شروع ٿئي ٿو، جنهن کي [[ضد آڪسيڪار]] سرشتن وسيلي منهن ڏئي سگهجي ٿو. [[جيوگهرڙي جهلي|جيوگهرڙي جهليون]] پڻ گرمي پد جي تبديلين کان متاثر ٿين ٿيون؛ ٿڌين حالتن ۾ جهلي پنهنجون [[سيال موزيڪ#جوڙجڪ ۽ سيال موزيڪ نمونو|سيال خاصيتون]] وڃائي جيل بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته گرم حالتن ۾ اها رسندڙ ٿي سگهي ٿي. ان سان جهليءَ مان مرڪبن جي اچ وڃ متاثر ٿي سگهي ٿي. انهن تبديلين کي روڪڻ لاءِ ٻوٽا پنهنجن جهلين جي بناوت تبديل ڪري سگهن ٿا. ٿڌين حالتن ۾ جهليءَ ۾ وڌيڪ [[چرٻي تيزاب#غير سير ٿيل چرٻي تيزاب|غير سير ٿيل چرٻي تيزاب]] رکيا وڃن ٿا ۽ گرم حالتن ۾ وڌيڪ [[سير ٿيل چرٻي تيزاب]] شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Niu |first1=Yue |last2=Xiang |first2=Yun |date=2018-07-03 |title=An Overview of Biomembrane Functions in Plant Responses to High-Temperature Stress |journal=Frontiers in Plant Science |volume=9 |article-number=915 |doi=10.3389/fpls.2018.00915 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=6037897 |pmid=30018629 |bibcode=2018FrPS....9..915N }}</ref> [[File:Leaf temperature- infrared image of tomato leaves.jpg|thumbnail|right|انفراريڊ تصوير، جيڪا پنن کي ٿڌو رکڻ ۾ بخارجڻ جي اهميت ڏيکاري ٿي.]] ٻوٽا جذب ٿيندڙ سج جي روشنيءَ جي مقدار کي گهٽائي ۽ هوا ۽ [[بخارجڻ]] جي ٿڌڪار وارن اثرن کي وڌائي حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچي سگهن ٿا. ٻوٽا روشني موٽائيندڙ پنن جي وارن، ڇلرن ۽ ميڻ وسيلي روشنيءَ جو جذب گهٽائي سگهن ٿا. اهي خاصيتون گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ ايتريون عام آهن، جو ڇٽين تان روشني ڇڙوڇڙ ٿيڻ سبب اهڙا رهائشي علائقا ”چاندي جهڙي منظرنامي“ جي صورت اختيار ڪندا نظر اچن ٿا.<ref name="Lee2010">{{Cite book |last=David Lee |url=https://books.google.com/books?id=M3e5wyFJY-8C |title=Nature's Palette: The Science of Plant Color |publisher=University of Chicago Press |year=2010 |isbn=978-0-226-47105-1}}</ref> ڪجهه نسل، جهڙوڪ ''Macroptilium purpureum''، سڄي ڏينهن دوران پنهنجا پن اهڙيءَ طرح ڦيرائي سگهن ٿا، جو اهي هميشه سج کان بچڻ واري رخ ۾ رهن (''[[پيرا هيليوٽروپزم]]'').<ref name="Plant Ecology">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rDo8hLWtWzgC |title=Plant Ecology |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-3-540-20833-4}}</ref> انهن ميڪانيزمن جي ڄاڻ زرعي ٻوٽن ۾ [[گرمي دٻاءَ جي سهپ لاءِ نسل ڪشي]] ۾ اهم رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Pastenes |first1=Claudio |last2=Porter |first2=Victor |last3=Baginsky |first3=Cecilia |last4=Horton |first4=Peter |last5=González |first5=Javiera |date=January 2005 |title=Paraheliotropism can protect water-stressed bean (Phaseolus vulgaris L.) plants against photoinhibition |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0176161704000914 |journal=Journal of Plant Physiology |language=en |volume=161 |issue=12 |pages=1315–1323 |doi=10.1016/j.jplph.2003.09.002 |pmid=15658802 }}</ref> ٻوٽا پنهنجي [[ننڍي آبهوا]] ۾ تبديلي آڻي گهٽ گرمي پد جي مڪمل اثر کان بچي سگهن ٿا. مثال طور، نيوزيلينڊ جي اوچن علائقن ۾ ملندڙ ''[[رائوليا]]'' ٻوٽن کي ”ٻوٽيائي رڍن“ سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي گهاٽا، گاديءَ جهڙا جهڳٽا ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽي جي سڀ کان حساس حصن کي گرميءَ جي روڪ فراهم ڪن ٿا ۽ ٿڌين هوائن کان بچائين ٿا. ساڳيو اصول زراعت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌين آبهوا وارن علائقن ۾ فصلن جي وڌندڙ نقطن کي گرميءَ جي روڪ ڏيڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ وڌائڻ لاءِ [[پلاسٽڪ ملچ]] استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Farrell |first1=A. D. |last2=Gilliland |first2=T. J. |year=2011 |title=Yield and quality of forage maize grown under marginal climatic conditions in Northern Ireland |journal=Grass and Forage Science |volume=66 |issue=2 |pages=214 |bibcode=2011GForS..66..214F |doi=10.1111/j.1365-2494.2010.00778.x}}</ref> ===پاڻي=== {{see also|گهم جو دٻاءُ}} تمام گهڻو يا تمام ٿورو پاڻي ٻوٽن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي تمام گهٽ هجي ته بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو ۽ ٻوٽو مري سگهي ٿو. جيڪڏهن مٽي پاڻيءَ سان ڀرجي وڃي ته اها بي آڪسيجني (گهٽ آڪسيجن واري) ٿي ويندي، جيڪا ٻوٽي جي پاڙن کي ماري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Orsák |first1=Matyáš |last2=Kotíková |first2=Zora |last3=Hnilička |first3=František |last4=Lachman |first4=Jaromír |date=2023-04-25 |title=Effect of long-term drought and waterlogging stress on photosynthetic pigments in potato |journal=Plant, Soil and Environment |volume=69 |issue=4 |pages=152–160 |doi=10.17221/415/2022-pse |issn=1214-1178 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پاڻي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي پاڙن جي جوڙجڪ ۽ پاڙن جي جيوگهرڙن جي [[پاڻي پوٽينشل]] تي دارومدار رکي ٿي. جڏهن مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽ هجي، تڏهن ٻوٽا پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل ڪري پاڻيءَ جي وهڪري کي پاڙن اندر ۽ پنن تائين برقرار رکي سگهن ٿا ([[مٽي-ٻوٽو-فضا تسلسل]]). هي غير معمولي ميڪانيزم ٻوٽن کي پنن مان [[بخارجڻ]] سبب پيدا ٿيندڙ ڍلان کي استعمال ڪندي پاڻيءَ کي 120 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين کڻڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |last1=George Koch |last2=Stephen Sillett |last3=Gregg Jennings |last4=Stephen Davis |date=May 2006 |title=How Water Climbs to the Top of a 112 Meter-Tall Tree |url=http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914053947/http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-date=14 September 2013 |series=Plant Physiology Online, A Companion to Plant Physiology, Fifth Edition by Lincoln Taiz and Eduardo Zeiger}}</ref> تمام خشڪ مٽيءَ ۾ ٻوٽا بخارجڻ گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ جي نقصان کي روڪڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما بند ڪن ٿا. اسٽوما جو بند ٿيڻ اڪثر پاڙ مان ايندڙ ڪيميائي اشارن (يعني [[ايبسيسڪ تيزاب]]) وسيلي ضابطي هيٺ هوندو آهي. آبپاشي وارن کيتن ۾، پاڙن جي سڪي وڃڻ جي ردعمل ۾ ٻوٽن جي اسٽوما بند ڪرڻ واري خاصيت کي استعمال ڪري ٻوٽن کي پيداوار گهٽائڻ کان سواءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ ”چالاڪيءَ سان آماده“ ڪري سگهجي ٿو (ڏسو [[جزوي پاڙ علائقي جي سڪائڻ]]). هن ٽيڪنيڪ کي گهڻو ڪري آسٽريليا جي ڊاڪٽر پيٽر ڊرائي ۽ سندس ساٿين ترقي ڏني.<ref>{{Cite journal |last1=Stoll |first1=M. |last2=Loveys |first2=B. |last3=Dry |first3=P. |year=2000 |title=Hormonal changes induced by partial rootzone drying of irrigated grapevine |journal=Journal of Experimental Botany |volume=51 |issue=350 |pages=1627–1634 |doi=10.1093/jexbot/51.350.1627 |pmid=11006312 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن خشڪي جاري رهي ته ٻوٽي جي بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٽورگر دٻاءُ]] گهٽجي ويندو ۽ اهو [[ڪومائجڻ]] جي صورت ۾ نظر ايندو. پنهنجا اسٽوما بند ڪرڻ سان گڏ، گهڻا ٻوٽا خشڪيءَ جي ردعمل ۾ پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل (آسموسي ترتيب) ۽ پاڙن جي واڌ وڌائي سگهن ٿا. خشڪ ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ([[خشڪ ٻوٽا|زيروفائٽس]]) وٽ پاڻي برقرار رکڻ ۽/يا پاڻيءَ جي سخت کوٽ دوران بافتن جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مخصوص ميڪانيزم هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Peng |first1=Long |last2=Huang |first2=Xu |last3=Qi |first3=Manyao |last4=Pritchard |first4=Hugh W. |last5=Xue |first5=Hua |date=2022-11-07 |title=Mechanistic insights derived from re-establishment of desiccation tolerance in germinating xerophytic seeds: Caragana korshinskii as an example |journal=Frontiers in Plant Science |volume=13 |article-number=1029997 |doi=10.3389/fpls.2022.1029997 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=9677110 |pmid=36420023 |bibcode=2022FrPS...1329997P }}</ref> پاڻيءَ سان ڀرجڻ پاڙن تائين آڪسيجن جي فراهمي گهٽائي ٿو ۽ ڪجهه ڏينهن اندر ٻوٽي کي ماري سگهي ٿو. ٻوٽا پاڻيءَ سان ڀرجڻ کان بچي نٿا سگهن، پر ڪيتريون ئي نسلون مٽيءَ ۾ آڪسيجن جي کوٽ کي اُن طريقي سان منهن ڏين ٿيون، جو اهي ٻڏل نه ٿيل بافتن مان آڪسيجن پاڙن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. پاڻيءَ سان ڀرجڻ سهندڙ نسلون مٽيءَ جي مٿاڇري ويجهو خاص پاڙون ۽ [[ايرنڪائما]] ٺاهين ٿيون، ته جيئن ڪونپل کان پاڙ تائين آڪسيجن جو ڦهلاءُ ٿي سگهي. اهي پاڙون جيڪي سڌيءَ طرح نٿيون مرن، اهي پڻ جيوگهرڙيائي تنفس جي اهڙين صورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون، جن کي گهٽ آڪسيجن گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Impact of Flooding Stress on Plants and Crops |url=http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130503124218/http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |archive-date=3 May 2013 |access-date=29 April 2013}}</ref> اهي نسلون، جيڪي اڪثر ٻڏل رهن ٿيون، پاڙن ۾ آڪسيجن جي سطح برقرار رکڻ لاءِ وڌيڪ پيچيده ميڪانيزم ارتقا ڪيا آهن، جهڙوڪ [[مينگروو]] ٻيلن ۾ نظر ايندڙ هوائي پاڙون.<ref>{{Cite web |last1=Ng |first1=Peter K.L. |last2=Sivasothi |first2=N |date=2001 |title=How plants cope in the mangroves |url=http://mangrove.nus.edu.sg/guidebooks/text/1043.htm |access-date=2019-04-19 |website=A Guide to the Mangroves of Singapore}}</ref> تنهن هوندي به، گهڻو پاڻي ملڻ سبب مرڻ جي ويجهو پهتل ڪيترن گهريلو ٻوٽن ۾ پاڻيءَ سان ڀرجڻ جون شروعاتي نشانيون خشڪيءَ جهڙين لڳي سگهن ٿيون. اهو خاص طور انهن ٻوٽن لاءِ درست آهي، جيڪي ٻوڏ لاءِ حساس هوندا آهن ۽ جن ۾ پن [[ايپينسٽي]] سبب هيٺ لڙڪندا آهن، نه ڪي ڪومائجڻ سبب.{{cn|date=March 2025}} ==={{co2}} جو گهاٽاڻ=== {{co2}} ٻوٽن جي واڌ لاءِ نهايت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ضوئي ترڪيب جو بنيادي مادو آهي. ٻوٽا پنهنجن پنن تي موجود [[اسٽوما|اسٽوميائي]] سوراخن وسيلي {{co2}} جذب ڪن ٿا. ساڳئي وقت، جڏهن {{co2}} اسٽوما ۾ داخل ٿئي ٿي، تڏهن گهم ٻاهر نڪري ٿي. {{co2}} حاصل ڪرڻ ۽ پاڻي وڃائڻ جي وچ ۾ هي مٽاسٽا ٻوٽن جي پيداوار لاءِ مرڪزي اهميت رکي ٿي. هي مٽاسٽا اڃا وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته [[روبسڪو]]، يعني {{co2}} کي پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اينزائم، رڳو تڏهن اثرائتو هوندو آهي، جڏهن پن ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ وڌيڪ هجي. ڪجهه ٻوٽا هن ڏکيائيءَ کي [[سي 4 ڪاربن مقرر ڪرڻ|{{c4}} ڪاربن مقرر ڪرڻ]] يا [[ڪراسوليسين تيزابي ميٽابولزم]] وسيلي پنهنجن پنن ۾ {{co2}} گڏ ڪري حل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Pilarska |first=Maria |date=2026-01-29 |title=Facultative CAM and photosynthetic electron transport: unravelling the salinity acclimation puzzle in Mesembryanthemum crystallinum |journal=Frontiers in Plant Science |language=English |volume=17 |article-number=1753517 |doi=10.3389/fpls.2026.1753517 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=12893961 |pmid=41696160 |bibcode=2026FrPS...1753517P }}</ref> تنهن هوندي به، گهڻيون نسلون [[سي 3 ڪاربن مقرر ڪرڻ|{{c3}} ڪاربن مقرر ڪرڻ]] استعمال ڪن ٿيون ۽ جڏهن به ضوئي ترڪيب ٿي رهي هجي، تڏهن {{co2}} جذب ڪرڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما کولڻا پون ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Töpfer |first1=Nadine |last2=Braam |first2=Thomas |last3=Shameer |first3=Sanu |last4=Ratcliffe |first4=R. George |last5=Sweetlove |first5=Lee J. |date=22 October 2020 |title=Alternative Crassulacean Acid Metabolism Modes Provide Environment-Specific Water-Saving Benefits in a Leaf Metabolic Model |journal=The Plant Cell |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=3689–3705 |doi=10.1105/tpc.20.00132 |issn=1040-4651 |pmc=7721317 |pmid=33093147 |bibcode=2020PlanC..32.3689T }}</ref> [[File:Plant Productivity in a Warming World.ogv|thumb|گرم ٿيندڙ دنيا ۾ ٻوٽن جي پيداوار]] [[ڌرتيءَ جي فضا ۾ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ|فضا ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ]] [[ٻيلن جي وڍائي]] ۽ [[فاسلي ٻارڻ|فاسلي ٻارڻن]] جي ساڙڻ سبب وڌي رهيو آهي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته ان سان ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي وڌندي ۽ شايد ٻوٽن جي واڌ جي مجموعي شرح به وڌي. هن امڪان گذريل سالن ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن جي وڌيل واڌ اضافي {{co2}} جو ڪجهه حصو جذب ڪري سگهي ٿي ۽ [[عالمي گرمائش]] جي رفتار گهٽائي سگهي ٿي. [[کليل فضا گهاٽاڻ واڌارو]] استعمال ڪري وڌيل {{co2}} هيٺ ٻوٽا پوکڻ بابت وسيع تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي واقعي وڌي ٿي. ٻوٽن جي واڌ جون شرحون پڻ وڌن ٿيون؛ زمين کان مٿي بافتن لاءِ سراسري طور 17٪ ۽ زمين کان هيٺ بافتن لاءِ 30٪.<ref>{{Cite journal |last=Taub |first=Daniel R. |year=2010 |title=Effects of Rising Atmospheric Concentrations of Carbon Dioxide on Plants |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/effects-of-rising-atmospheric-concentrations-of-carbon-13254108/ |journal=Nature Education Knowledge |language=en |volume=3 |issue=10 |at=21 |access-date=2023-02-08}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ainsworth |first1=E. A. |last2=Long |first2=S. P. |year=2004 |title=What have we learned from 15 years of free-air CO2 enrichment (FACE)? A meta-analytic review of the responses of photosynthesis, canopy properties and plant production to rising CO2 |journal=New Phytologist |volume=165 |issue=2 |pages=351–371 |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01224.x |pmid=15720649 |doi-access=free}}</ref> بهرحال، عالمي گرمائش جا نقصانڪار اثر، جهڙوڪ گرمي ۽ خشڪيءَ جي دٻاءَ جا وڌندڙ واقعا، مطلب ته مجموعي اثر ممڪن آهي ته ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي هجي.<ref name="Parry2007">{{Cite book |last=Martin Lewis Parry |url=https://books.google.com/books?id=TNo-SeGpn7wC&pg=PA214 |title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability : Working Group II Contribution to the Fourth Assessment Report of the IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |page=214}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Long |first1=S. P. |last2=Ort |first2=D. R. |year=2010 |title=More than taking the heat: Crops and global change |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=13 |issue=3 |pages=241–8 |bibcode=2010COPB...13..240L |doi=10.1016/j.pbi.2010.04.008 |pmid=20494611}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lobell |first1=D. B. |last2=Schlenker |first2=W. |last3=Costa-Roberts |first3=J. |year=2011 |title=Climate Trends and Global Crop Production Since 1980 |journal=Science |volume=333 |issue=6042 |pages=616–620 |bibcode=2011Sci...333..616L |doi=10.1126/science.1204531 |pmid=21551030 |s2cid=19177121 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي مان عالمي گرمائش جي رفتار وڌڻ جي اميد ڪئي ويندي. مجموعي طور، اهي مشاهدا فضا ۾ {{co2}} جي وڌيڪ واڌ کان بچڻ جي اهميت ڏانهن اشارو ڪن ٿا، بجاءِ ان جي ته [[بي قابو موسمي تبديلي]] جو خطرو کنيو وڃي.<ref>{{Cite web |date=2022-01-27 |title=How Climate Change Will Affect Plants – State of the Planet |url=https://news.climate.columbia.edu/2022/01/27/how-climate-change-will-affect-plants/ |access-date=2024-09-02 |language=en-US}}</ref> ===هوا=== {{See also|هوا وسيلي گرداني|ٻج جي پکڙجڻ}} هوا جا ٻوٽن تي ٽي بلڪل مختلف اثر آهن.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Gardiner |first1=Barry |last2=Berry |first2=Peter |last3=Moulia |first3=Bruno |year=2016 |title=Review: Wind impacts on plant growth, mechanics and damage |journal=Plant Science |volume=245 |pages=94–118 |bibcode=2016PlnSc.245...94G |doi=10.1016/j.plantsci.2016.01.006 |pmid=26940495}}</ref> * اها پنن سان رابطي واري هوا کي نئون ڪري ([[حرارتي ترسيل|ڪنويڪشن]]) ٻوٽي ۽ فضا جي وچ ۾ مادّي (پاڻيءَ جو بخارجڻ، {{co2}}) ۽ توانائي (گرمي) جي مٽاسٽا تي اثرانداز ٿئي ٿي. * اها ٻوٽي پاران هڪ اشارو طور محسوس ڪئي وڃي ٿي، جيڪو هوا سان موافقت واري سنڊروم کي هلائي ٿو، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو؛ ان سان واڌ ۽ ترقي تبديل ٿيندي آهي ۽ آخرڪار ٻوٽو هوا لاءِ وڌيڪ مضبوط ٿيندو آهي. * ان جي [[ڇڪ (طبعيات)|ڇڪ واري قوت]] ٻوٽي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي، جهڙوڪ پنن جو ڇلجڻ، ٽارين ۽ ٿڙن ۾ هوا سبب ڀڃ ڊاهه، وڻن جو هوا سان پاڙان پٽجڻ يا ڪري پوڻ، ۽ فصلن ۾ [[لوڌجڻ (زراعت)|لوڌجڻ]].<ref>{{Cite journal |last1=Moore |first1=J. R. |last2=Tombleson |first2=J. D. |last3=Turner |first3=J. A. |last4=van der Colff |first4=M. |date=2008-07-01 |title=Wind effects on juvenile trees: a review with special reference to toppling of radiata pine growing in New Zealand |journal=Forestry |volume=81 |issue=3 |pages=377–387 |doi=10.1093/forestry/cpn023 |issn=0015-752X |doi-access=free}}</ref> ====مادّي ۽ توانائي جي مٽاسٽا==== هوا ان طريقي تي اثرانداز ٿئي ٿي، جنهن سان پن گهم، گرمي ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ کي ضابطو ڪن ٿا. جڏهن هوا موجود نه هجي، تڏهن هر پن جي چوڌاري بيٺل هوا جي هڪ تهه ٺهي ٿي. ان کي [[حدي تهه]] چيو وڃي ٿو ۽ حقيقت ۾ اها پن کي ماحول کان جدا ڪري ٿي، جنهن سان پن جي چوڌاري گهم سان مالا مال ۽ حرارتي ترسيل وسيلي گرم يا ٿڌو ٿيڻ کان گهٽ متاثر فضا پيدا ٿئي ٿي. جيئن جيئن هوا جي رفتار وڌي ٿي، پن جو ماحول ڀرپاسي واري ماحول سان وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان ڳنڍجي وڃي ٿو. خشڪ هوا جي اثر هيٺ اچڻ سبب ٻوٽي لاءِ گهم برقرار رکڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف، وچولي حد تائين تيز هوا مڪمل سج جي روشنيءَ ۾ ٻوٽي کي پنهنجا پن وڌيڪ آسانيءَ سان ٿڌا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ٻوٽا هوا سان پنهنجي لهه وچڙ ۾ مڪمل طور غير فعال ناهن. ٻوٽا پنهنجن پنن کي هوا جي رفتار جي تبديلين لاءِ گهٽ حساس بڻائي سگهن ٿا، مثال طور پنن کي باريڪ وارن ([[ٽرائيڪوم|ٽرائيڪومن]]) سان ڍڪي، جيڪي هوا جي وهڪري کي ٽوڙين ٿا ۽ حدي تهه وڌائين ٿا. حقيقت ۾، پنن ۽ ڇٽ جي ماپن کي اڪثر موجوده ماحولياتي حالتن موجب حدي تهه کي بدلائڻ لاءِ نفيس نموني ضابطو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Vogel |first=S. |year=2009 |title=Leaves in the lowest and highest winds: temperature, force and shape |journal=New Phytologist |volume=183 |issue=1 |pages=13–26 |bibcode=2009NewPh.183...13V |doi=10.1111/j.1469-8137.2009.02854.x |pmid=19413689 |doi-access=free}}</ref> ====موافقت==== ٻوٽا پنهنجن بافتن جي بگاڙ وسيلي هوا کي محسوس ڪري سگهن ٿا. اهو اشارو انهن جي ڪونپلن جي ڊگهاڻي واڌ کي روڪي ٿو ۽ انهن جي شعاعي ڦهلاءَ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته انهن جي پاڙن جي سرشتي جي ترقي وڌائي ٿو. ردعملن جو هي سنڊروم، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو، ننڍن، وڌيڪ ٿلهن ۽ مضبوط ٿڙن وارن ٻوٽن جو سبب بڻجي ٿو، گڏوگڏ پاڙجڻ کي به بهتر بڻائي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Jaffe |first=M. J. |date=1973-06-01 |title=Thigmomorphogenesis: The response of plant growth and development to mechanical stimulation |journal=Planta |language=en |volume=114 |issue=2 |pages=143–157 |bibcode=1973Plant.114..143J |doi=10.1007/bf00387472 |issn=0032-0935 |pmid=24458719 |s2cid=25308919}}</ref> اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو گهڻو ڪري تمام تيز هوائن وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته اهو وچولي هوائن وارن علائقن ۾ به ٿئي ٿو، تنهنڪري هوا سبب پيدا ٿيندڙ اشارا هڪ اهم ماحولياتي عامل قرار ڏنا ويا آهن.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Ennos |first=A |year=1997 |title=Wind as an ecological factor |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=12 |issue=3 |pages=108–111 |bibcode=1997TEcoE..12..108E |doi=10.1016/s0169-5347(96)10066-5 |pmid=21237994}}</ref> وڻن ۾ هوا جي اثر هيٺ پنهنجن ٿڙن کي مضبوط ڪرڻ جي خاص طور چڱي ترقي يافته صلاحيت هوندي آهي. عملي لحاظ کان، هن ڄاڻ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ برطانيا جي وڻ پالڻ وارن ماهرن کي ان رواج کان پري ڪيو، جنهن ۾ نوجوان [[سينگار وڻ|سينگار وڻن]] کي مصنوعي سهارو ڏيڻ لاءِ کٽا لڳايا ويندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Grace |first=J. |year=1988 |title=3. Plant response to wind |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=22–23 |pages=71–88 |bibcode=1988AgEE...22...71G |doi=10.1016/0167-8809(88)90008-4}}</ref> ====هوا جو نقصان==== هوا ٻوٽن جي گهڻن عضون کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. پنن جو ڇلجڻ (پنن ۽ ٽارين جي رڳڙ سبب يا هوا ۾ اڏامندڙ ذرڙن، جهڙوڪ واري، جي اثر سبب) ۽ ٽارين جو ڀڃجڻ ڪافي عام واقعا آهن، جن کي ٻوٽن کي برداشت ڪرڻو پوندو آهي. وڌيڪ انتهائي حالتن ۾، ٻوٽا هوا سبب موتمار نقصان جو شڪار يا پاڙان پٽجي سگهن ٿا. اهو زميني ٻوٽن تي عمل ڪندڙ هڪ وڏو انتخابي دٻاءُ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Rowe |first1=Nick |last2=Speck |first2=Thomas |date=2005-04-01 |title=Plant growth forms: an ecological and evolutionary perspective |journal=New Phytologist |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=61–72 |bibcode=2005NewPh.166...61R |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01309.x |issn=1469-8137 |pmid=15760351 |doi-access=free}}</ref> اڄڪلهه اهو معتدل علائقن ۾ به زراعت ۽ ٻيلن لاءِ وڏن خطرن مان هڪ آهي.<ref name=":0" /> طوفانن جي خطري وارن علائقن، جهڙوڪ ڪيريبين جي ڪيلا پوکيندڙ ونڊورڊ ٻيٽن ۾، اهو زراعت لاءِ اڃا وڌيڪ خراب آهي.<ref>{{Cite web |date=23 December 2010 |title=We mustn't abandon the Windward Islands' farmers &#124; Renwick Rose and Nick Mathiason |url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2010/dec/23/windward-islands-caribbean-farmers-bananas |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> جڏهن هن قسم جي [[خلل (ماحوليات)|خلل]] قدرتي سرشتن ۾ پيدا ٿئي، تڏهن واحد حل اهو آهي ته ٻجن يا ننڍن ٻوٽن جو مناسب ذخيرو موجود هجي، ته جيئن وڃايل بالغ ٻوٽن جي جاءِ تي جلدي نوان ٻوٽا اچي سگهن؛ جيتوڻيڪ ڪيترين حالتن ۾، ماحولياتي سرشتو پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن بحال ٿيڻ کان اڳ هڪ [[ماحولياتي جانشيني|جانشيني]] مرحلي مان گذرڻ ضروري هوندو. elgsk455ncpwijx5yxbhwwnq33o64c2 391510 391509 2026-07-05T19:23:35Z Intisar Ali 8681 /* هوا جو نقصان */ 391510 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> ==ٻوٽا== {{Further|ٻوٽن جو ادراڪ (فزيالاجي)|ٻوٽن ۾ دٻاءَ جي ماپ}} ٻوٽن جي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو واسطو گهڻو ڪري ٻن موضوعن سان آهي: ميڪانيزم (ٻوٽا ماحولياتي تبديليءَ کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ ان جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا) ۽ پيمانو سازي يا انضمام (انتهائي تبديل ٿيندڙ حالتن ڏانهن ردعمل—مثال طور وڻن جي ڇٽين اندر مڪمل اُس کان 95٪ ڇانوَ تائين ڍلان—هڪ ٻئي سان ڪيئن هم آهنگ ٿين ٿا)، ۽ ان بنياد تي ٻوٽن جي واڌ ۽ گيسن جي مٽاسٽا تي انهن جي گڏيل اثر کي ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Panda |first1=Darshan |last2=Mohanty |first2=Soumya |last3=Das |first3=Swagatika |last4=Mishra |first4=Baneeta |last5=Banerjee |first5=Sagar |last6=Kumar |first6=Awadhesh |last7=Devanna |first7=B. N. |last8=Sah |first8=Rameswar Prasad |last9=Anilkumar |first9=C. |last10=Raj |first10=K. R. Reshmi |last11=Pradhan |first11=Sharat Kumar |last12=Samantray |first12=Sanghamitra |last13=Baig |first13=Mirza Jaynul |last14=Behera |first14=Lambodar |date=2025-11-19 |title=Shade tolerance is associated with foliar adaptations, improved radiation use efficiency, and photosynthetic rate in rice |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |article-number=40835 |doi=10.1038/s41598-025-24504-8 |pmid=41257963 |pmc=12630764 |bibcode=2025NatSR..1540835P |issn=2045-2322}}</ref> ڪيترين ئي حالتن ۾ [[جانور]] ناموافق ۽ تبديل ٿيندڙ ماحولياتي عاملن، جهڙوڪ گرمي، سردي، خشڪي يا ٻوڏ کان بچي نڪري سگهن ٿا، جڏهن ته [[ٻوٽو|ٻوٽا]] پنهنجي جاءِ تان هٽي نٿا سگهن، تنهنڪري کين ناموافق حالتون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون يا مري وڃڻو پوي ٿو (جانور جڳهن ڏانهن وڃن ٿا، ٻوٽا جڳهن تي وڌن ٿا). تنهنڪري ٻوٽا [[فينوٽائپي لچڪ|فينوٽائپي طور لچڪدار]] آهن ۽ انهن وٽ [[جين|جينن]] جو هڪ شاندار مجموعو آهي، جيڪو کين تبديل ٿيندڙ حالتن سان هيرائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جينن جي هن وڏي انگ جي جزوي وضاحت ٻوٽن جي نسلن جي وڌيڪ وسيع حالتن ۾ رهڻ جي ضرورت سان ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Keely E. |last2=Koenig |first2=Daniel |date=2022-12-01 |title=On the hidden temporal dynamics of plant adaptation |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=70 |article-number=102298 |doi=10.1016/j.pbi.2022.102298 |pmid=36126489 |bibcode=2022COPB...7002298B |issn=1369-5266|doi-access=free }}</ref> ===روشني=== {{See also|ضوئي شڪل سازي|ضوئي دوريت}} [[روشني]] ٻوٽن جي خوراڪ آهي، يعني اها توانائيءَ جي صورت آهي، جنهن کي ٻوٽا پنهنجي جسم جي جوڙجڪ ۽ واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۾ روشني حاصل ڪندڙ عضوا [[پن|پنن]] آهن ۽ اهو عمل، جنهن وسيلي روشني حياتياتي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿي، [[ضوئي ترڪيب]] سڏجي ٿو. روشنيءَ ڏانهن ضوئي ترڪيب جي ردعمل کي خالص ضوئي ترڪيب جو روشني ردعمل وڪڙ ([[پي آءِ وڪڙ]]) چيو وڃي ٿو. ان جي شڪل عام طور غير مستطيلي هائپربولا وسيلي بيان ڪئي وڃي ٿي. روشني ردعمل وڪڙ جا ٽي مقدار، روشنيءَ جي شدتن ڏانهن ٻوٽي جي ردعمل کي بيان ڪرڻ ۾ خاص طور ڪارائتا آهن. مائل [[اسيمپٽوٽ]] جي مثبت ڍال روشنيءَ جي استعمال جي ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ان کي ڪوانٽم ڪارڪردگي چيو وڃي ٿو؛ x-محور سان ٽڪر جو نقطو اها روشنيءَ جي شدت آهي، جنهن تي حياتياتي ڪيميائي انجذاب (مجموعي انجذاب) پن جي تنفس سان برابر ٿي وڃي ٿو، جنهن ڪري پن جي خالص CO₂ مٽاسٽا ٻڙي ٿي وڃي ٿي، ان کي [[روشني معاوضي نقطو]] چيو وڃي ٿو؛ ۽ افقي اسيمپٽوٽ وڌ ۾ وڌ انجذاب جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڌ ۾ وڌ انجذاب تائين پهچڻ کان پوءِ انهن عملن سبب انجذاب گهٽجي وڃي ٿو، جن کي گڏيل طور [[ضوئي روڪ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |last=Bhattacharya |first=Amitav |title=Changing Climate and Resource Use Efficiency in Plants |date=2019 |pages=51–109 |chapter=Radiation-Use Efficiency Under Different Climatic Conditions |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-816209-5.00002-7 |isbn=978-0-12-816209-5}}</ref> ٻين گهڻن غير حياتياتي عاملن وانگر، روشنيءَ جي شدت (تابڪاري شدت) به گهٽ موافق ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. گهٽ موافق روشني (ڇانوَ) عام طور ٻوٽي جي ڇٽ جي هيٺئين حصي يا هيٺئين نباتاتي تهه واري ماحول ۾ ملي ٿي. [[ڇانوَ سهندڙ]] ٻوٽن ۾ ڪيتريون ئي موافقتون هونديون آهن، جيڪي کين ڇانوَ وارن ماحولن ۾ عام طور ملندڙ روشنيءَ جي بدليل مقدار ۽ معيار ۾ جيئرو رهڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=13 May 2024 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> حد کان وڌيڪ روشني ڇٽين جي مٿئين حصي ۽ کليل زمين تي تڏهن پوي ٿي، جڏهن ڪڪرن جي ڍڪ گهٽ هجي ۽ سج جو سمت الرأس زاويه گهٽ هجي؛ اهڙي حالت عام طور استوائي علائقن ۽ اوچين جڳهن تي پيدا ٿئي ٿي. پن تي پوندڙ حد کان وڌيڪ روشني [[ضوئي روڪ]] ۽ [[ضوئي تباهي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. تيز روشنيءَ وارن ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ۾ حد کان وڌيڪ روشنيائي توانائيءَ کان بچڻ يا ان کي منتشر ڪرڻ لاءِ مختلف موافقتون ۽ نقصان جي مقدار گهٽائڻ وارا ميڪانيزم موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=2024-05-13 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |issn=2662-1738 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |doi-access=free|bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> روشنيءَ جي شدت ٻوٽن جي عضون جو گرمي پد (توانائي بجيٽ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ اهم جزو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Jingli |last2=Song |first2=Jinnan |last3=Jeong |first3=Byoung Ryong |date=2022-02-23 |title=Lighting from Top and Side Enhances Photosynthesis and Plant Performance by Improving Light Usage Efficiency |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=23 |issue=5 |pages=2448 |doi=10.3390/ijms23052448 |issn=1422-0067 |pmc=8910434 |pmid=35269590 |doi-access=free}}</ref> ===گرمي پد=== {{See also|باهه جي ماحوليات#فوري حياتياتي ردعمل ۽ موافقتون|l1=جهنگلي باهن سان ٻوٽن جون موافقتون}} گرمي پد جي انتهائن جي ردعمل ۾ ٻوٽا مختلف [[پروٽين]] پيدا ڪري سگهن ٿا. اهي پروٽين کين گهٽ گرمي پد تي برف ٺهڻ ۽ [[اينزائم]] جي اتپريـرڻ جي شرح گهٽجڻ جي نقصانڪار اثرن کان، ۽ وڌيڪ گرمي پد تي اينزائمن جي [[غير فطري ٿيڻ (حياتيائي ڪيميا)|غير فطري ٿيڻ]] ۽ وڌيل [[ضوئي تنفس]] کان بچائين ٿا. گرمي پد گهٽجڻ سان [[ضد ڄماءُ پروٽين|ضد ڄماءُ پروٽينن]] ۽ [[ڊي هائيڊرن|ڊي هائيڊرنن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد وڌڻ سان [[گرمي صدمي پروٽين|گرمي صدمي پروٽينن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد جي انتهائن سان لاڳاپيل استقلابي عدم توازن سبب [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل|ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسلن]] جو گڏ ٿيڻ شروع ٿئي ٿو، جنهن کي [[ضد آڪسيڪار]] سرشتن وسيلي منهن ڏئي سگهجي ٿو. [[جيوگهرڙي جهلي|جيوگهرڙي جهليون]] پڻ گرمي پد جي تبديلين کان متاثر ٿين ٿيون؛ ٿڌين حالتن ۾ جهلي پنهنجون [[سيال موزيڪ#جوڙجڪ ۽ سيال موزيڪ نمونو|سيال خاصيتون]] وڃائي جيل بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته گرم حالتن ۾ اها رسندڙ ٿي سگهي ٿي. ان سان جهليءَ مان مرڪبن جي اچ وڃ متاثر ٿي سگهي ٿي. انهن تبديلين کي روڪڻ لاءِ ٻوٽا پنهنجن جهلين جي بناوت تبديل ڪري سگهن ٿا. ٿڌين حالتن ۾ جهليءَ ۾ وڌيڪ [[چرٻي تيزاب#غير سير ٿيل چرٻي تيزاب|غير سير ٿيل چرٻي تيزاب]] رکيا وڃن ٿا ۽ گرم حالتن ۾ وڌيڪ [[سير ٿيل چرٻي تيزاب]] شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Niu |first1=Yue |last2=Xiang |first2=Yun |date=2018-07-03 |title=An Overview of Biomembrane Functions in Plant Responses to High-Temperature Stress |journal=Frontiers in Plant Science |volume=9 |article-number=915 |doi=10.3389/fpls.2018.00915 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=6037897 |pmid=30018629 |bibcode=2018FrPS....9..915N }}</ref> [[File:Leaf temperature- infrared image of tomato leaves.jpg|thumbnail|right|انفراريڊ تصوير، جيڪا پنن کي ٿڌو رکڻ ۾ بخارجڻ جي اهميت ڏيکاري ٿي.]] ٻوٽا جذب ٿيندڙ سج جي روشنيءَ جي مقدار کي گهٽائي ۽ هوا ۽ [[بخارجڻ]] جي ٿڌڪار وارن اثرن کي وڌائي حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچي سگهن ٿا. ٻوٽا روشني موٽائيندڙ پنن جي وارن، ڇلرن ۽ ميڻ وسيلي روشنيءَ جو جذب گهٽائي سگهن ٿا. اهي خاصيتون گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ ايتريون عام آهن، جو ڇٽين تان روشني ڇڙوڇڙ ٿيڻ سبب اهڙا رهائشي علائقا ”چاندي جهڙي منظرنامي“ جي صورت اختيار ڪندا نظر اچن ٿا.<ref name="Lee2010">{{Cite book |last=David Lee |url=https://books.google.com/books?id=M3e5wyFJY-8C |title=Nature's Palette: The Science of Plant Color |publisher=University of Chicago Press |year=2010 |isbn=978-0-226-47105-1}}</ref> ڪجهه نسل، جهڙوڪ ''Macroptilium purpureum''، سڄي ڏينهن دوران پنهنجا پن اهڙيءَ طرح ڦيرائي سگهن ٿا، جو اهي هميشه سج کان بچڻ واري رخ ۾ رهن (''[[پيرا هيليوٽروپزم]]'').<ref name="Plant Ecology">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rDo8hLWtWzgC |title=Plant Ecology |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-3-540-20833-4}}</ref> انهن ميڪانيزمن جي ڄاڻ زرعي ٻوٽن ۾ [[گرمي دٻاءَ جي سهپ لاءِ نسل ڪشي]] ۾ اهم رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Pastenes |first1=Claudio |last2=Porter |first2=Victor |last3=Baginsky |first3=Cecilia |last4=Horton |first4=Peter |last5=González |first5=Javiera |date=January 2005 |title=Paraheliotropism can protect water-stressed bean (Phaseolus vulgaris L.) plants against photoinhibition |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0176161704000914 |journal=Journal of Plant Physiology |language=en |volume=161 |issue=12 |pages=1315–1323 |doi=10.1016/j.jplph.2003.09.002 |pmid=15658802 }}</ref> ٻوٽا پنهنجي [[ننڍي آبهوا]] ۾ تبديلي آڻي گهٽ گرمي پد جي مڪمل اثر کان بچي سگهن ٿا. مثال طور، نيوزيلينڊ جي اوچن علائقن ۾ ملندڙ ''[[رائوليا]]'' ٻوٽن کي ”ٻوٽيائي رڍن“ سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي گهاٽا، گاديءَ جهڙا جهڳٽا ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽي جي سڀ کان حساس حصن کي گرميءَ جي روڪ فراهم ڪن ٿا ۽ ٿڌين هوائن کان بچائين ٿا. ساڳيو اصول زراعت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌين آبهوا وارن علائقن ۾ فصلن جي وڌندڙ نقطن کي گرميءَ جي روڪ ڏيڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ وڌائڻ لاءِ [[پلاسٽڪ ملچ]] استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Farrell |first1=A. D. |last2=Gilliland |first2=T. J. |year=2011 |title=Yield and quality of forage maize grown under marginal climatic conditions in Northern Ireland |journal=Grass and Forage Science |volume=66 |issue=2 |pages=214 |bibcode=2011GForS..66..214F |doi=10.1111/j.1365-2494.2010.00778.x}}</ref> ===پاڻي=== {{see also|گهم جو دٻاءُ}} تمام گهڻو يا تمام ٿورو پاڻي ٻوٽن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي تمام گهٽ هجي ته بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو ۽ ٻوٽو مري سگهي ٿو. جيڪڏهن مٽي پاڻيءَ سان ڀرجي وڃي ته اها بي آڪسيجني (گهٽ آڪسيجن واري) ٿي ويندي، جيڪا ٻوٽي جي پاڙن کي ماري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Orsák |first1=Matyáš |last2=Kotíková |first2=Zora |last3=Hnilička |first3=František |last4=Lachman |first4=Jaromír |date=2023-04-25 |title=Effect of long-term drought and waterlogging stress on photosynthetic pigments in potato |journal=Plant, Soil and Environment |volume=69 |issue=4 |pages=152–160 |doi=10.17221/415/2022-pse |issn=1214-1178 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پاڻي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي پاڙن جي جوڙجڪ ۽ پاڙن جي جيوگهرڙن جي [[پاڻي پوٽينشل]] تي دارومدار رکي ٿي. جڏهن مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽ هجي، تڏهن ٻوٽا پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل ڪري پاڻيءَ جي وهڪري کي پاڙن اندر ۽ پنن تائين برقرار رکي سگهن ٿا ([[مٽي-ٻوٽو-فضا تسلسل]]). هي غير معمولي ميڪانيزم ٻوٽن کي پنن مان [[بخارجڻ]] سبب پيدا ٿيندڙ ڍلان کي استعمال ڪندي پاڻيءَ کي 120 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين کڻڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |last1=George Koch |last2=Stephen Sillett |last3=Gregg Jennings |last4=Stephen Davis |date=May 2006 |title=How Water Climbs to the Top of a 112 Meter-Tall Tree |url=http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914053947/http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-date=14 September 2013 |series=Plant Physiology Online, A Companion to Plant Physiology, Fifth Edition by Lincoln Taiz and Eduardo Zeiger}}</ref> تمام خشڪ مٽيءَ ۾ ٻوٽا بخارجڻ گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ جي نقصان کي روڪڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما بند ڪن ٿا. اسٽوما جو بند ٿيڻ اڪثر پاڙ مان ايندڙ ڪيميائي اشارن (يعني [[ايبسيسڪ تيزاب]]) وسيلي ضابطي هيٺ هوندو آهي. آبپاشي وارن کيتن ۾، پاڙن جي سڪي وڃڻ جي ردعمل ۾ ٻوٽن جي اسٽوما بند ڪرڻ واري خاصيت کي استعمال ڪري ٻوٽن کي پيداوار گهٽائڻ کان سواءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ ”چالاڪيءَ سان آماده“ ڪري سگهجي ٿو (ڏسو [[جزوي پاڙ علائقي جي سڪائڻ]]). هن ٽيڪنيڪ کي گهڻو ڪري آسٽريليا جي ڊاڪٽر پيٽر ڊرائي ۽ سندس ساٿين ترقي ڏني.<ref>{{Cite journal |last1=Stoll |first1=M. |last2=Loveys |first2=B. |last3=Dry |first3=P. |year=2000 |title=Hormonal changes induced by partial rootzone drying of irrigated grapevine |journal=Journal of Experimental Botany |volume=51 |issue=350 |pages=1627–1634 |doi=10.1093/jexbot/51.350.1627 |pmid=11006312 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن خشڪي جاري رهي ته ٻوٽي جي بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٽورگر دٻاءُ]] گهٽجي ويندو ۽ اهو [[ڪومائجڻ]] جي صورت ۾ نظر ايندو. پنهنجا اسٽوما بند ڪرڻ سان گڏ، گهڻا ٻوٽا خشڪيءَ جي ردعمل ۾ پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل (آسموسي ترتيب) ۽ پاڙن جي واڌ وڌائي سگهن ٿا. خشڪ ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ([[خشڪ ٻوٽا|زيروفائٽس]]) وٽ پاڻي برقرار رکڻ ۽/يا پاڻيءَ جي سخت کوٽ دوران بافتن جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مخصوص ميڪانيزم هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Peng |first1=Long |last2=Huang |first2=Xu |last3=Qi |first3=Manyao |last4=Pritchard |first4=Hugh W. |last5=Xue |first5=Hua |date=2022-11-07 |title=Mechanistic insights derived from re-establishment of desiccation tolerance in germinating xerophytic seeds: Caragana korshinskii as an example |journal=Frontiers in Plant Science |volume=13 |article-number=1029997 |doi=10.3389/fpls.2022.1029997 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=9677110 |pmid=36420023 |bibcode=2022FrPS...1329997P }}</ref> پاڻيءَ سان ڀرجڻ پاڙن تائين آڪسيجن جي فراهمي گهٽائي ٿو ۽ ڪجهه ڏينهن اندر ٻوٽي کي ماري سگهي ٿو. ٻوٽا پاڻيءَ سان ڀرجڻ کان بچي نٿا سگهن، پر ڪيتريون ئي نسلون مٽيءَ ۾ آڪسيجن جي کوٽ کي اُن طريقي سان منهن ڏين ٿيون، جو اهي ٻڏل نه ٿيل بافتن مان آڪسيجن پاڙن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. پاڻيءَ سان ڀرجڻ سهندڙ نسلون مٽيءَ جي مٿاڇري ويجهو خاص پاڙون ۽ [[ايرنڪائما]] ٺاهين ٿيون، ته جيئن ڪونپل کان پاڙ تائين آڪسيجن جو ڦهلاءُ ٿي سگهي. اهي پاڙون جيڪي سڌيءَ طرح نٿيون مرن، اهي پڻ جيوگهرڙيائي تنفس جي اهڙين صورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون، جن کي گهٽ آڪسيجن گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Impact of Flooding Stress on Plants and Crops |url=http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130503124218/http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |archive-date=3 May 2013 |access-date=29 April 2013}}</ref> اهي نسلون، جيڪي اڪثر ٻڏل رهن ٿيون، پاڙن ۾ آڪسيجن جي سطح برقرار رکڻ لاءِ وڌيڪ پيچيده ميڪانيزم ارتقا ڪيا آهن، جهڙوڪ [[مينگروو]] ٻيلن ۾ نظر ايندڙ هوائي پاڙون.<ref>{{Cite web |last1=Ng |first1=Peter K.L. |last2=Sivasothi |first2=N |date=2001 |title=How plants cope in the mangroves |url=http://mangrove.nus.edu.sg/guidebooks/text/1043.htm |access-date=2019-04-19 |website=A Guide to the Mangroves of Singapore}}</ref> تنهن هوندي به، گهڻو پاڻي ملڻ سبب مرڻ جي ويجهو پهتل ڪيترن گهريلو ٻوٽن ۾ پاڻيءَ سان ڀرجڻ جون شروعاتي نشانيون خشڪيءَ جهڙين لڳي سگهن ٿيون. اهو خاص طور انهن ٻوٽن لاءِ درست آهي، جيڪي ٻوڏ لاءِ حساس هوندا آهن ۽ جن ۾ پن [[ايپينسٽي]] سبب هيٺ لڙڪندا آهن، نه ڪي ڪومائجڻ سبب.{{cn|date=March 2025}} ==={{co2}} جو گهاٽاڻ=== {{co2}} ٻوٽن جي واڌ لاءِ نهايت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ضوئي ترڪيب جو بنيادي مادو آهي. ٻوٽا پنهنجن پنن تي موجود [[اسٽوما|اسٽوميائي]] سوراخن وسيلي {{co2}} جذب ڪن ٿا. ساڳئي وقت، جڏهن {{co2}} اسٽوما ۾ داخل ٿئي ٿي، تڏهن گهم ٻاهر نڪري ٿي. {{co2}} حاصل ڪرڻ ۽ پاڻي وڃائڻ جي وچ ۾ هي مٽاسٽا ٻوٽن جي پيداوار لاءِ مرڪزي اهميت رکي ٿي. هي مٽاسٽا اڃا وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته [[روبسڪو]]، يعني {{co2}} کي پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اينزائم، رڳو تڏهن اثرائتو هوندو آهي، جڏهن پن ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ وڌيڪ هجي. ڪجهه ٻوٽا هن ڏکيائيءَ کي [[سي 4 ڪاربن مقرر ڪرڻ|{{c4}} ڪاربن مقرر ڪرڻ]] يا [[ڪراسوليسين تيزابي ميٽابولزم]] وسيلي پنهنجن پنن ۾ {{co2}} گڏ ڪري حل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Pilarska |first=Maria |date=2026-01-29 |title=Facultative CAM and photosynthetic electron transport: unravelling the salinity acclimation puzzle in Mesembryanthemum crystallinum |journal=Frontiers in Plant Science |language=English |volume=17 |article-number=1753517 |doi=10.3389/fpls.2026.1753517 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=12893961 |pmid=41696160 |bibcode=2026FrPS...1753517P }}</ref> تنهن هوندي به، گهڻيون نسلون [[سي 3 ڪاربن مقرر ڪرڻ|{{c3}} ڪاربن مقرر ڪرڻ]] استعمال ڪن ٿيون ۽ جڏهن به ضوئي ترڪيب ٿي رهي هجي، تڏهن {{co2}} جذب ڪرڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما کولڻا پون ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Töpfer |first1=Nadine |last2=Braam |first2=Thomas |last3=Shameer |first3=Sanu |last4=Ratcliffe |first4=R. George |last5=Sweetlove |first5=Lee J. |date=22 October 2020 |title=Alternative Crassulacean Acid Metabolism Modes Provide Environment-Specific Water-Saving Benefits in a Leaf Metabolic Model |journal=The Plant Cell |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=3689–3705 |doi=10.1105/tpc.20.00132 |issn=1040-4651 |pmc=7721317 |pmid=33093147 |bibcode=2020PlanC..32.3689T }}</ref> [[File:Plant Productivity in a Warming World.ogv|thumb|گرم ٿيندڙ دنيا ۾ ٻوٽن جي پيداوار]] [[ڌرتيءَ جي فضا ۾ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ|فضا ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ]] [[ٻيلن جي وڍائي]] ۽ [[فاسلي ٻارڻ|فاسلي ٻارڻن]] جي ساڙڻ سبب وڌي رهيو آهي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته ان سان ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي وڌندي ۽ شايد ٻوٽن جي واڌ جي مجموعي شرح به وڌي. هن امڪان گذريل سالن ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن جي وڌيل واڌ اضافي {{co2}} جو ڪجهه حصو جذب ڪري سگهي ٿي ۽ [[عالمي گرمائش]] جي رفتار گهٽائي سگهي ٿي. [[کليل فضا گهاٽاڻ واڌارو]] استعمال ڪري وڌيل {{co2}} هيٺ ٻوٽا پوکڻ بابت وسيع تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي واقعي وڌي ٿي. ٻوٽن جي واڌ جون شرحون پڻ وڌن ٿيون؛ زمين کان مٿي بافتن لاءِ سراسري طور 17٪ ۽ زمين کان هيٺ بافتن لاءِ 30٪.<ref>{{Cite journal |last=Taub |first=Daniel R. |year=2010 |title=Effects of Rising Atmospheric Concentrations of Carbon Dioxide on Plants |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/effects-of-rising-atmospheric-concentrations-of-carbon-13254108/ |journal=Nature Education Knowledge |language=en |volume=3 |issue=10 |at=21 |access-date=2023-02-08}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ainsworth |first1=E. A. |last2=Long |first2=S. P. |year=2004 |title=What have we learned from 15 years of free-air CO2 enrichment (FACE)? A meta-analytic review of the responses of photosynthesis, canopy properties and plant production to rising CO2 |journal=New Phytologist |volume=165 |issue=2 |pages=351–371 |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01224.x |pmid=15720649 |doi-access=free}}</ref> بهرحال، عالمي گرمائش جا نقصانڪار اثر، جهڙوڪ گرمي ۽ خشڪيءَ جي دٻاءَ جا وڌندڙ واقعا، مطلب ته مجموعي اثر ممڪن آهي ته ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي هجي.<ref name="Parry2007">{{Cite book |last=Martin Lewis Parry |url=https://books.google.com/books?id=TNo-SeGpn7wC&pg=PA214 |title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability : Working Group II Contribution to the Fourth Assessment Report of the IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |page=214}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Long |first1=S. P. |last2=Ort |first2=D. R. |year=2010 |title=More than taking the heat: Crops and global change |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=13 |issue=3 |pages=241–8 |bibcode=2010COPB...13..240L |doi=10.1016/j.pbi.2010.04.008 |pmid=20494611}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lobell |first1=D. B. |last2=Schlenker |first2=W. |last3=Costa-Roberts |first3=J. |year=2011 |title=Climate Trends and Global Crop Production Since 1980 |journal=Science |volume=333 |issue=6042 |pages=616–620 |bibcode=2011Sci...333..616L |doi=10.1126/science.1204531 |pmid=21551030 |s2cid=19177121 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي مان عالمي گرمائش جي رفتار وڌڻ جي اميد ڪئي ويندي. مجموعي طور، اهي مشاهدا فضا ۾ {{co2}} جي وڌيڪ واڌ کان بچڻ جي اهميت ڏانهن اشارو ڪن ٿا، بجاءِ ان جي ته [[بي قابو موسمي تبديلي]] جو خطرو کنيو وڃي.<ref>{{Cite web |date=2022-01-27 |title=How Climate Change Will Affect Plants – State of the Planet |url=https://news.climate.columbia.edu/2022/01/27/how-climate-change-will-affect-plants/ |access-date=2024-09-02 |language=en-US}}</ref> ===هوا=== {{See also|هوا وسيلي گرداني|ٻج جي پکڙجڻ}} هوا جا ٻوٽن تي ٽي بلڪل مختلف اثر آهن.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Gardiner |first1=Barry |last2=Berry |first2=Peter |last3=Moulia |first3=Bruno |year=2016 |title=Review: Wind impacts on plant growth, mechanics and damage |journal=Plant Science |volume=245 |pages=94–118 |bibcode=2016PlnSc.245...94G |doi=10.1016/j.plantsci.2016.01.006 |pmid=26940495}}</ref> * اها پنن سان رابطي واري هوا کي نئون ڪري ([[حرارتي ترسيل|ڪنويڪشن]]) ٻوٽي ۽ فضا جي وچ ۾ مادّي (پاڻيءَ جو بخارجڻ، {{co2}}) ۽ توانائي (گرمي) جي مٽاسٽا تي اثرانداز ٿئي ٿي. * اها ٻوٽي پاران هڪ اشارو طور محسوس ڪئي وڃي ٿي، جيڪو هوا سان موافقت واري سنڊروم کي هلائي ٿو، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو؛ ان سان واڌ ۽ ترقي تبديل ٿيندي آهي ۽ آخرڪار ٻوٽو هوا لاءِ وڌيڪ مضبوط ٿيندو آهي. * ان جي [[ڇڪ (طبعيات)|ڇڪ واري قوت]] ٻوٽي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي، جهڙوڪ پنن جو ڇلجڻ، ٽارين ۽ ٿڙن ۾ هوا سبب ڀڃ ڊاهه، وڻن جو هوا سان پاڙان پٽجڻ يا ڪري پوڻ، ۽ فصلن ۾ [[لوڌجڻ (زراعت)|لوڌجڻ]].<ref>{{Cite journal |last1=Moore |first1=J. R. |last2=Tombleson |first2=J. D. |last3=Turner |first3=J. A. |last4=van der Colff |first4=M. |date=2008-07-01 |title=Wind effects on juvenile trees: a review with special reference to toppling of radiata pine growing in New Zealand |journal=Forestry |volume=81 |issue=3 |pages=377–387 |doi=10.1093/forestry/cpn023 |issn=0015-752X |doi-access=free}}</ref> ====مادّي ۽ توانائي جي مٽاسٽا==== هوا ان طريقي تي اثرانداز ٿئي ٿي، جنهن سان پن گهم، گرمي ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ کي ضابطو ڪن ٿا. جڏهن هوا موجود نه هجي، تڏهن هر پن جي چوڌاري بيٺل هوا جي هڪ تهه ٺهي ٿي. ان کي [[حدي تهه]] چيو وڃي ٿو ۽ حقيقت ۾ اها پن کي ماحول کان جدا ڪري ٿي، جنهن سان پن جي چوڌاري گهم سان مالا مال ۽ حرارتي ترسيل وسيلي گرم يا ٿڌو ٿيڻ کان گهٽ متاثر فضا پيدا ٿئي ٿي. جيئن جيئن هوا جي رفتار وڌي ٿي، پن جو ماحول ڀرپاسي واري ماحول سان وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان ڳنڍجي وڃي ٿو. خشڪ هوا جي اثر هيٺ اچڻ سبب ٻوٽي لاءِ گهم برقرار رکڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف، وچولي حد تائين تيز هوا مڪمل سج جي روشنيءَ ۾ ٻوٽي کي پنهنجا پن وڌيڪ آسانيءَ سان ٿڌا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ٻوٽا هوا سان پنهنجي لهه وچڙ ۾ مڪمل طور غير فعال ناهن. ٻوٽا پنهنجن پنن کي هوا جي رفتار جي تبديلين لاءِ گهٽ حساس بڻائي سگهن ٿا، مثال طور پنن کي باريڪ وارن ([[ٽرائيڪوم|ٽرائيڪومن]]) سان ڍڪي، جيڪي هوا جي وهڪري کي ٽوڙين ٿا ۽ حدي تهه وڌائين ٿا. حقيقت ۾، پنن ۽ ڇٽ جي ماپن کي اڪثر موجوده ماحولياتي حالتن موجب حدي تهه کي بدلائڻ لاءِ نفيس نموني ضابطو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Vogel |first=S. |year=2009 |title=Leaves in the lowest and highest winds: temperature, force and shape |journal=New Phytologist |volume=183 |issue=1 |pages=13–26 |bibcode=2009NewPh.183...13V |doi=10.1111/j.1469-8137.2009.02854.x |pmid=19413689 |doi-access=free}}</ref> ====موافقت==== ٻوٽا پنهنجن بافتن جي بگاڙ وسيلي هوا کي محسوس ڪري سگهن ٿا. اهو اشارو انهن جي ڪونپلن جي ڊگهاڻي واڌ کي روڪي ٿو ۽ انهن جي شعاعي ڦهلاءَ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته انهن جي پاڙن جي سرشتي جي ترقي وڌائي ٿو. ردعملن جو هي سنڊروم، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو، ننڍن، وڌيڪ ٿلهن ۽ مضبوط ٿڙن وارن ٻوٽن جو سبب بڻجي ٿو، گڏوگڏ پاڙجڻ کي به بهتر بڻائي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Jaffe |first=M. J. |date=1973-06-01 |title=Thigmomorphogenesis: The response of plant growth and development to mechanical stimulation |journal=Planta |language=en |volume=114 |issue=2 |pages=143–157 |bibcode=1973Plant.114..143J |doi=10.1007/bf00387472 |issn=0032-0935 |pmid=24458719 |s2cid=25308919}}</ref> اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو گهڻو ڪري تمام تيز هوائن وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته اهو وچولي هوائن وارن علائقن ۾ به ٿئي ٿو، تنهنڪري هوا سبب پيدا ٿيندڙ اشارا هڪ اهم ماحولياتي عامل قرار ڏنا ويا آهن.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Ennos |first=A |year=1997 |title=Wind as an ecological factor |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=12 |issue=3 |pages=108–111 |bibcode=1997TEcoE..12..108E |doi=10.1016/s0169-5347(96)10066-5 |pmid=21237994}}</ref> وڻن ۾ هوا جي اثر هيٺ پنهنجن ٿڙن کي مضبوط ڪرڻ جي خاص طور چڱي ترقي يافته صلاحيت هوندي آهي. عملي لحاظ کان، هن ڄاڻ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ برطانيا جي وڻ پالڻ وارن ماهرن کي ان رواج کان پري ڪيو، جنهن ۾ نوجوان [[سينگار وڻ|سينگار وڻن]] کي مصنوعي سهارو ڏيڻ لاءِ کٽا لڳايا ويندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Grace |first=J. |year=1988 |title=3. Plant response to wind |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=22–23 |pages=71–88 |bibcode=1988AgEE...22...71G |doi=10.1016/0167-8809(88)90008-4}}</ref> ====هوا جو نقصان==== هوا ٻوٽن جي گهڻن عضون کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. پنن جو ڇلجڻ (پنن ۽ ٽارين جي رڳڙ سبب يا هوا ۾ اڏامندڙ ذرڙن، جهڙوڪ واري، جي اثر سبب) ۽ ٽارين جو ڀڃجڻ ڪافي عام واقعا آهن، جن کي ٻوٽن کي برداشت ڪرڻو پوندو آهي. وڌيڪ انتهائي حالتن ۾، ٻوٽا هوا سبب موتمار نقصان جو شڪار يا پاڙان پٽجي سگهن ٿا. اهو زميني ٻوٽن تي عمل ڪندڙ هڪ وڏو انتخابي دٻاءُ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Rowe |first1=Nick |last2=Speck |first2=Thomas |date=2005-04-01 |title=Plant growth forms: an ecological and evolutionary perspective |journal=New Phytologist |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=61–72 |bibcode=2005NewPh.166...61R |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01309.x |issn=1469-8137 |pmid=15760351 |doi-access=free}}</ref> اڄڪلهه اهو معتدل علائقن ۾ به زراعت ۽ ٻيلن لاءِ وڏن خطرن مان هڪ آهي.<ref name=":0" /> طوفانن جي خطري وارن علائقن، جهڙوڪ ڪيريبين جي ڪيلا پوکيندڙ ونڊورڊ ٻيٽن ۾، اهو زراعت لاءِ اڃا وڌيڪ خراب آهي.<ref>{{Cite web |date=23 December 2010 |title=We mustn't abandon the Windward Islands' farmers &#124; Renwick Rose and Nick Mathiason |url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2010/dec/23/windward-islands-caribbean-farmers-bananas |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> جڏهن هن قسم جي [[خلل (ماحوليات)|خلل]] قدرتي سرشتن ۾ پيدا ٿئي، تڏهن واحد حل اهو آهي ته ٻجن يا ننڍن ٻوٽن جو مناسب ذخيرو موجود هجي، ته جيئن وڃايل بالغ ٻوٽن جي جاءِ تي جلدي نوان ٻوٽا اچي سگهن؛ جيتوڻيڪ ڪيترين حالتن ۾، ماحولياتي سرشتو پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن بحال ٿيڻ کان اڳ هڪ [[ماحولياتي جانشيني|جانشيني]] مرحلي مان گذرڻ ضروري هوندو. ==جانور== ===انسان=== [[ماحول (حياتياتي طبعي)|ماحول]] انساني [[فزيالاجي]] تي وڏا اثر وجهي سگهي ٿو. انساني فزيالاجي تي ماحولياتي اثر گهڻا آهن؛ انهن مان سڀ کان وڌيڪ غور سان اڀياس ڪيل اثرن مان هڪ ٻاهرين [[دٻاءُ (طب)|دٻائن]] سبب جسم ۾ [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] ۾ ٿيندڙ تبديليون آهن. اهو ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته [[اينزائم|اينزائمن]] جي ڪم ڪرڻ، [[رت]] جي وهڪري، ۽ جسم جي مختلف [[عضوو (ايناٽامي)|عضون]] جي صحيح ڪم لاءِ [[گرمي پد]] کي مستقل ۽ متوازن سطح تي رهڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal |last1=Morrison |first1=S.F. |last2=Nakamura |first2=K. |date=2019-02-10 |title=Central Mechanisms for Thermoregulation |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-physiol-020518-114546 |journal=Annual Review of Physiology |language=en |volume=81 |issue=1 |pages=285–308 |doi=10.1146/annurev-physiol-020518-114546 |pmid=30256726 |bibcode=2019ARPhy..81..285M |issn=0066-4278|url-access=subscription }}</ref> ====گرمي ضابطو==== مستقل ۽ معمولي جسماني گرمي پد حاصل ڪرڻ لاءِ جسم ٽي اهم شيون تبديل ڪري ٿو: * [[ايپيڊرمس (چمڙي)|ايپيڊرمس]] ڏانهن گرميءَ جي منتقلي * [[بخارجڻ]] جي شرح * گرمي پيدا ٿيڻ جي شرح هائيپوٿيليمس گرمي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو [[ڊرمس]] ۾ موجود گرمي محسوس ڪندڙ ريسيپٽرن سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ ڀرپاسي واري رت ۾ ٿيندڙ تبديليون سڃاڻي فيصلو ڪندو آهي ته اندروني گرمي پيداوار کي متحرڪ ڪيو وڃي يا بخارجڻ کي وڌايو وڃي. انتهائي ماحولياتي گرمي پد سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءَ جا ٻه مکيه قسم آهن: [[گرمي دٻاءُ]] ۽ [[ٿڌ جو دٻاءُ]]. گرمي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور چئن طريقن سان منهن ڏنو وڃي ٿو: [[حرارتي تابڪاري|تابڪاري]]، [[گرمي ترسيل|ترسيل]]، [[حرارتي ترسيل|ڪنويڪشن]] ۽ [[بخارجڻ]]. ٿڌ جي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور ڏڪڻي، [[جسماني چرٻي]] جي گڏ ٿيڻ، گردشي موافقتن (جيڪي ايپيڊرمس ڏانهن گرميءَ جي اثرائتي منتقلي مهيا ڪن ٿيون)، ۽ عضون جي پڇاڙين ڏانهن رت جي وڌيل وهڪري وسيلي منهن ڏنو وڃي ٿو. جسم جو هڪ حصو اهڙو آهي، جيڪو ٿڌ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار آهي. [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] پاڻ کي نقصان کان بچائڻ لاءِ اندر ايندڙ هوا کي [[برونڪائي]] تائين پهچڻ کان اڳ 80–90 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرم ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته انتهائي ٿڌو گرمي پد به ساهه جي رستي کي نقصان نٿو پهچائي سگهي. گرمي پد سان لاڳاپيل ٻنهي قسمن جي دٻاءَ ۾ چڱي طرح پاڻي پيتل رهڻ اهم آهي. پاڻيءَ جي مناسب مقدار دل ۽ رت جي نالين تي بار گهٽائي ٿي، توانائي وارن عملن جي ٿيڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي، ۽ ٿڪاوٽ جو احساس گهٽائي ٿي. ====اوچائي==== انتهائي گرمي پد ئي انسانن آڏو واحد رڪاوٽ نه آهن. [[اوچائي|وڏيون اوچايون]] پڻ جسم لاءِ سنجيده فزيالاجيائي چئلينج پيدا ڪن ٿيون. انهن اثرن مان ڪجهه هي آهن: [[شرياني رت گئس|شرياني <math>P_{{\mathrm{O}}_2}</math>]] ۾ گهٽتائي، [[جسماني رطوبتن ۾ تيزاب-بنياد مواد]] جو ٻيهر توازن، وڌيل [[هيموگلوبن]]، وڌيل [[ڳاڙهو رت جيوگهرڙو|ڳاڙهن رت جيوگهرڙن]] جي جوڙجڪ، بهتر گردش، ۽ [[گليڪولائسز]] جي ضمني پيداوار [[2،3 ڊاءِ فاسفوگليسريٽ]] جي وڌيل سطح، جيڪا [[آڪسيجن گهٽ بافتون|آڪسيجن گهٽ بافتن]] ۾ [[هيموگلوبن]] مان O₂ ڇڏڻ کي وڌائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Płoszczyca |first1=Kamila |last2=Czuba |first2=Miłosz |last3=Chalimoniuk |first3=Małgorzata |last4=Gajda |first4=Robert |last5=Baranowski |first5=Marcin |date=2021-06-15 |title=Red Blood Cell 2,3-Diphosphoglycerate Decreases in Response to a 30 km Time Trial Under Hypoxia in Cyclists |journal=Frontiers in Physiology |volume=12 |article-number=670977 |doi=10.3389/fphys.2021.670977 |issn=1664-042X |pmc=8239298 |pmid=34211402 |doi-access=free}}</ref> ماحولياتي عامل انساني جسم جي [[هوميو اسٽيٽسز]] لاءِ جدوجهد ۾ وڏو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي به، انسانن فزيالاجيائي ۽ عملي ٻنهي طريقن سان موافقت جا رستا ڳولي ورتا آهن.{{cn|date=March 2024}} ===سائنسدان=== [[جارج اي. بارٿولوميو]] (1919–2006) جانورن جي فزيالاجيائي ماحوليات جي باني شخصيتن مان هو. هن 1947ع کان 1989ع تائين [[يو سي ايل اي]] ۾ تدريسي عملي تي ڪم ڪيو، ۽ لڳ ڀڳ 1,200 ماڻهو پنهنجي علمي نسب کي هن تائين ڳنڍي سگهن ٿا.<ref name="bargentree">[http://bartgen.bio.uci.edu/tree BartGen Tree] {{http://bartgen.bio.uci.edu/tree/ |date=7 July 2012 }}</ref> [[نٽ شمٽ-نيلسن]] (1915–2007) پڻ هن مخصوص سائنسي شعبي، گڏوگڏ [[تقابلي فزيالاجي]]، ۾ اهم حصو وجهندڙ هو.<ref name="fne">{{Cite journal |last=Egerton |first=Frank N. |date=October 2019 |title=History of Ecological Sciences, Part 64: History of Physiological Ecology of Animals |journal=The Bulletin of the Ecological Society of America |language=en |volume=100 |issue=4 |article-number=e01616 |bibcode=2019BuESA.100E1616E |doi=10.1002/bes2.1616 |issn=0012-9623 |doi-access=free}}</ref> [[هرمن راهن]] (1912–1990) ماحولياتي فزيالاجي جي شعبي جو هڪ شروعاتي اڳواڻ هو. [[يونيورسٽي آف روچيسٽر]] مان 1933ع ۾ زولوجي جي شعبي ۾ پي ايڇ ڊي سان شروعات ڪندي، راهن 1941ع ۾ [[يونيورسٽي آف روچيسٽر]] ۾ فزيالاجي پڙهائڻ شروع ڪئي. اتي هن [[والس او. فين]] سان گڏجي 1955ع ۾ ''A Graphical Analysis of the Respiratory Gas Exchange'' شايع ڪيو. هن مقالي ۾ تاريخي O₂-CO₂ خاڪو شامل هو، جيڪو راهن جي ايندڙ گهڻي ڪم جو بنياد بڻيو. هن خاڪي جي استعمالن بابت راهن جي تحقيق فضائي طب جي ترقي ۽ هائپربيرڪ ساهه کڻڻ ۽ وڏي اوچائيءَ تي تنفس ۾ واڌارن جو سبب بڻي. راهن پوءِ 1956ع ۾ [[يونيورسٽي ايٽ بفيلو]] ۾ لارنس ڊي. بيل پروفيسر ۽ فزيالاجي شعبي جي چيئرمين طور شامل ٿيو. چيئرمين طور، راهن پنهنجي چوڌاري نمايان تدريسي عملو گڏ ڪيو ۽ يونيورسٽي کي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو بين الاقوامي تحقيقي مرڪز بڻايو.<ref name=fne/> ==پڻ ڏسو== {{portal|ماحوليات|حياتيات|ماحول}} {{div col|colwidth=22em}} * [[تقابلي فزيالاجي]] * [[ارتقائي فزيالاجي]] * [[ماحوليات]] * [[نسلي تقابلي طريقا]] * [[ٻوٽن جي فزيالاجي]] * [[ريمنڊ بي. هيوئي]] * [[ٿيئوڊور گارلينڊ، جونيئر]] * [[ٽائرون هيز]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|2}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{refbegin|2}} * {{Cite journal |last1=Bennett |first1=A. F. |last2=C. Lowe |year=2005 |title=The academic genealogy of George A. Bartholomew |journal=[[Integrative and Comparative Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=231–233 |citeseerx=10.1.1.589.3158 |doi=10.1093/icb/45.2.231 |issn=1540-7063 |pmid=21676766 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Calow |first=P. |url=https://archive.org/details/evolutionaryphys0000unse/page/239 |title=Evolutionary physiological ecology |publisher=Cambridge University Press |year=1987 |isbn=978-0-521-32058-0 |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/evolutionaryphys0000unse/page/239 239 pp]}} * {{Cite book |last1=Karasov |first1=W. H. |title=Physiological ecology: how animals process energy, nutrients, and toxins |last2=C. Martinez del Rio |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-07453-5 |location=Princeton, NJ |page=xv + 741 pp}} * {{Cite book |last=Lambers |first=H. |title=Plant physiological ecology |publisher=Springer-Verlag |year=1998 |isbn=978-0-387-98326-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Larcher |first=W. |title=Physiological plant ecology |publisher=Springer |year=2001 |isbn=978-3-540-43516-7 |edition=4th}} * {{Cite book |last=McNab |first=B. K. |url=https://archive.org/details/physiologicaleco00mcna |title=The physiological ecology of vertebrates: a view from energetics |publisher=Comstock Publishing Associates |year=2002 |isbn=978-0-8014-3913-1 |location=Ithaca and London |page=xxvii + 576 pp |url-access=registration |no-pp=true}} * {{Cite book |last1=Sibly |first1=R. M. |url=https://archive.org/details/physiologicaleco0044sibl/page/179 |title=Physiological ecology of animals: an evolutionary approach |last2=P. Calow |publisher=Blackwell Scientific Publications |year=1986 |isbn=978-0-632-01494-1 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/physiologicaleco0044sibl/page/179 179 pp]}} * Spicer, J. I., and K. J. Gaston. 1999. Physiological diversity and its ecological implications. Blackwell Science, Oxford, U.K. x + 241 pp. * {{Cite journal |last1=Tracy |first1=C. R. |last2=J. S. Turner |year=1982 |title=What is physiological ecology? |journal=[[Bulletin of the Ecological Society of America]] |volume=63 |issue=4 |pages=340–347 |doi=10.2307/20166334 |issn=0012-9623 |jstor=20166334 |bibcode=1982BuESA..63..340. |s2cid=86354445}}. Definitions and Opinions by: G. A. Bartholomew, A. F. Bennett, W. D. Billings, B. F. Chabot, D. M. Gates, B. Heinrich, R. B. Huey, D. H. Janzen, J. R. King, P. A. McClure, B. K. McNab, P. C. Miller, P. S. Nobel, B. R. Strain. {{refend}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Ecophysiology}} {{Branches of ecology}} {{Authority control}} [[زمرو:ماحوليات جا ذيلي شعبا]] [[زمرو:فزيالاجي]] [[زمرو:جانورن جي فزيالاجي]] [[زمرو:ٻوٽن جي فزيالاجي]] [[زمرو:ماحولياتي اصطلاح]] [[زمرو:جانورن جي ماحوليات]] [[زمرو:ٻوٽن جي ماحوليات]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن تي مشتمل مضمون]] dxehl54eox98oct6ngasux0ponkz0h5 391511 391510 2026-07-05T19:31:45Z Intisar Ali 8681 /* سانچو:Co2 جو گهاٽاڻ */ 391511 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ماحولياتي حالتن سان جاندار جي فزيالاجيائي موافقت جو مطالعو}} '''ماحولياتي جسمانيات'''، جنهن کي '''ماحولياتي فزيالاجي''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[حياتيات|حياتيائي]] [[تعليمي شعبن جي فهرست|شعبو]] آهي، جيڪو ماحولياتي حالتن ڏانهن ڪنهن [[جاندار]] جي [[فزيالاجي]] جي ردعمل جو مطالعو ڪري ٿو. ان جو [[تقابلي فزيالاجي]] ۽ [[ارتقائي فزيالاجي]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. [[ارنسٽ هيڪل]] جو جوڙيل اصطلاح '''حياتي ضابطيات''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن هم معنيٰ اصطلاح طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Ernst Haeckel, ''The Wonders of Life'': "I proposed long ago to call this special part of biology œcology (the science of home-relations) or bionomy." "</ref> ==ٻوٽا== {{Further|ٻوٽن جو ادراڪ (فزيالاجي)|ٻوٽن ۾ دٻاءَ جي ماپ}} ٻوٽن جي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو واسطو گهڻو ڪري ٻن موضوعن سان آهي: ميڪانيزم (ٻوٽا ماحولياتي تبديليءَ کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ ان جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا) ۽ پيمانو سازي يا انضمام (انتهائي تبديل ٿيندڙ حالتن ڏانهن ردعمل—مثال طور وڻن جي ڇٽين اندر مڪمل اُس کان 95٪ ڇانوَ تائين ڍلان—هڪ ٻئي سان ڪيئن هم آهنگ ٿين ٿا)، ۽ ان بنياد تي ٻوٽن جي واڌ ۽ گيسن جي مٽاسٽا تي انهن جي گڏيل اثر کي ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Panda |first1=Darshan |last2=Mohanty |first2=Soumya |last3=Das |first3=Swagatika |last4=Mishra |first4=Baneeta |last5=Banerjee |first5=Sagar |last6=Kumar |first6=Awadhesh |last7=Devanna |first7=B. N. |last8=Sah |first8=Rameswar Prasad |last9=Anilkumar |first9=C. |last10=Raj |first10=K. R. Reshmi |last11=Pradhan |first11=Sharat Kumar |last12=Samantray |first12=Sanghamitra |last13=Baig |first13=Mirza Jaynul |last14=Behera |first14=Lambodar |date=2025-11-19 |title=Shade tolerance is associated with foliar adaptations, improved radiation use efficiency, and photosynthetic rate in rice |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |article-number=40835 |doi=10.1038/s41598-025-24504-8 |pmid=41257963 |pmc=12630764 |bibcode=2025NatSR..1540835P |issn=2045-2322}}</ref> ڪيترين ئي حالتن ۾ [[جانور]] ناموافق ۽ تبديل ٿيندڙ ماحولياتي عاملن، جهڙوڪ گرمي، سردي، خشڪي يا ٻوڏ کان بچي نڪري سگهن ٿا، جڏهن ته [[ٻوٽو|ٻوٽا]] پنهنجي جاءِ تان هٽي نٿا سگهن، تنهنڪري کين ناموافق حالتون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون يا مري وڃڻو پوي ٿو (جانور جڳهن ڏانهن وڃن ٿا، ٻوٽا جڳهن تي وڌن ٿا). تنهنڪري ٻوٽا [[فينوٽائپي لچڪ|فينوٽائپي طور لچڪدار]] آهن ۽ انهن وٽ [[جين|جينن]] جو هڪ شاندار مجموعو آهي، جيڪو کين تبديل ٿيندڙ حالتن سان هيرائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جينن جي هن وڏي انگ جي جزوي وضاحت ٻوٽن جي نسلن جي وڌيڪ وسيع حالتن ۾ رهڻ جي ضرورت سان ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Keely E. |last2=Koenig |first2=Daniel |date=2022-12-01 |title=On the hidden temporal dynamics of plant adaptation |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=70 |article-number=102298 |doi=10.1016/j.pbi.2022.102298 |pmid=36126489 |bibcode=2022COPB...7002298B |issn=1369-5266|doi-access=free }}</ref> ===روشني=== {{See also|ضوئي شڪل سازي|ضوئي دوريت}} [[روشني]] ٻوٽن جي خوراڪ آهي، يعني اها توانائيءَ جي صورت آهي، جنهن کي ٻوٽا پنهنجي جسم جي جوڙجڪ ۽ واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۾ روشني حاصل ڪندڙ عضوا [[پن|پنن]] آهن ۽ اهو عمل، جنهن وسيلي روشني حياتياتي مادي ۾ تبديل ٿئي ٿي، [[ضوئي ترڪيب]] سڏجي ٿو. روشنيءَ ڏانهن ضوئي ترڪيب جي ردعمل کي خالص ضوئي ترڪيب جو روشني ردعمل وڪڙ ([[پي آءِ وڪڙ]]) چيو وڃي ٿو. ان جي شڪل عام طور غير مستطيلي هائپربولا وسيلي بيان ڪئي وڃي ٿي. روشني ردعمل وڪڙ جا ٽي مقدار، روشنيءَ جي شدتن ڏانهن ٻوٽي جي ردعمل کي بيان ڪرڻ ۾ خاص طور ڪارائتا آهن. مائل [[اسيمپٽوٽ]] جي مثبت ڍال روشنيءَ جي استعمال جي ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ان کي ڪوانٽم ڪارڪردگي چيو وڃي ٿو؛ x-محور سان ٽڪر جو نقطو اها روشنيءَ جي شدت آهي، جنهن تي حياتياتي ڪيميائي انجذاب (مجموعي انجذاب) پن جي تنفس سان برابر ٿي وڃي ٿو، جنهن ڪري پن جي خالص CO₂ مٽاسٽا ٻڙي ٿي وڃي ٿي، ان کي [[روشني معاوضي نقطو]] چيو وڃي ٿو؛ ۽ افقي اسيمپٽوٽ وڌ ۾ وڌ انجذاب جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن وڌ ۾ وڌ انجذاب تائين پهچڻ کان پوءِ انهن عملن سبب انجذاب گهٽجي وڃي ٿو، جن کي گڏيل طور [[ضوئي روڪ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |last=Bhattacharya |first=Amitav |title=Changing Climate and Resource Use Efficiency in Plants |date=2019 |pages=51–109 |chapter=Radiation-Use Efficiency Under Different Climatic Conditions |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-816209-5.00002-7 |isbn=978-0-12-816209-5}}</ref> ٻين گهڻن غير حياتياتي عاملن وانگر، روشنيءَ جي شدت (تابڪاري شدت) به گهٽ موافق ۽ حد کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. گهٽ موافق روشني (ڇانوَ) عام طور ٻوٽي جي ڇٽ جي هيٺئين حصي يا هيٺئين نباتاتي تهه واري ماحول ۾ ملي ٿي. [[ڇانوَ سهندڙ]] ٻوٽن ۾ ڪيتريون ئي موافقتون هونديون آهن، جيڪي کين ڇانوَ وارن ماحولن ۾ عام طور ملندڙ روشنيءَ جي بدليل مقدار ۽ معيار ۾ جيئرو رهڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=13 May 2024 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> حد کان وڌيڪ روشني ڇٽين جي مٿئين حصي ۽ کليل زمين تي تڏهن پوي ٿي، جڏهن ڪڪرن جي ڍڪ گهٽ هجي ۽ سج جو سمت الرأس زاويه گهٽ هجي؛ اهڙي حالت عام طور استوائي علائقن ۽ اوچين جڳهن تي پيدا ٿئي ٿي. پن تي پوندڙ حد کان وڌيڪ روشني [[ضوئي روڪ]] ۽ [[ضوئي تباهي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي. تيز روشنيءَ وارن ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ۾ حد کان وڌيڪ روشنيائي توانائيءَ کان بچڻ يا ان کي منتشر ڪرڻ لاءِ مختلف موافقتون ۽ نقصان جي مقدار گهٽائڻ وارا ميڪانيزم موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Man |last2=Ming |first2=Yu |last3=Wang |first3=Hong-Bin |last4=Jin |first4=Hong-Lei |date=2024-05-13 |title=Strategies for adaptation to high light in plants |journal=aBIOTECH |language=en |volume=5 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s42994-024-00164-6 |issn=2662-1738 |pmc=11399379 |pmid=39279858 |doi-access=free|bibcode=2024ABio....5..381Z }}</ref> روشنيءَ جي شدت ٻوٽن جي عضون جو گرمي پد (توانائي بجيٽ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ هڪ اهم جزو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Jingli |last2=Song |first2=Jinnan |last3=Jeong |first3=Byoung Ryong |date=2022-02-23 |title=Lighting from Top and Side Enhances Photosynthesis and Plant Performance by Improving Light Usage Efficiency |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=23 |issue=5 |pages=2448 |doi=10.3390/ijms23052448 |issn=1422-0067 |pmc=8910434 |pmid=35269590 |doi-access=free}}</ref> ===گرمي پد=== {{See also|باهه جي ماحوليات#فوري حياتياتي ردعمل ۽ موافقتون|l1=جهنگلي باهن سان ٻوٽن جون موافقتون}} گرمي پد جي انتهائن جي ردعمل ۾ ٻوٽا مختلف [[پروٽين]] پيدا ڪري سگهن ٿا. اهي پروٽين کين گهٽ گرمي پد تي برف ٺهڻ ۽ [[اينزائم]] جي اتپريـرڻ جي شرح گهٽجڻ جي نقصانڪار اثرن کان، ۽ وڌيڪ گرمي پد تي اينزائمن جي [[غير فطري ٿيڻ (حياتيائي ڪيميا)|غير فطري ٿيڻ]] ۽ وڌيل [[ضوئي تنفس]] کان بچائين ٿا. گرمي پد گهٽجڻ سان [[ضد ڄماءُ پروٽين|ضد ڄماءُ پروٽينن]] ۽ [[ڊي هائيڊرن|ڊي هائيڊرنن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد وڌڻ سان [[گرمي صدمي پروٽين|گرمي صدمي پروٽينن]] جي پيداوار وڌي ٿي. گرمي پد جي انتهائن سان لاڳاپيل استقلابي عدم توازن سبب [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل|ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسلن]] جو گڏ ٿيڻ شروع ٿئي ٿو، جنهن کي [[ضد آڪسيڪار]] سرشتن وسيلي منهن ڏئي سگهجي ٿو. [[جيوگهرڙي جهلي|جيوگهرڙي جهليون]] پڻ گرمي پد جي تبديلين کان متاثر ٿين ٿيون؛ ٿڌين حالتن ۾ جهلي پنهنجون [[سيال موزيڪ#جوڙجڪ ۽ سيال موزيڪ نمونو|سيال خاصيتون]] وڃائي جيل بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته گرم حالتن ۾ اها رسندڙ ٿي سگهي ٿي. ان سان جهليءَ مان مرڪبن جي اچ وڃ متاثر ٿي سگهي ٿي. انهن تبديلين کي روڪڻ لاءِ ٻوٽا پنهنجن جهلين جي بناوت تبديل ڪري سگهن ٿا. ٿڌين حالتن ۾ جهليءَ ۾ وڌيڪ [[چرٻي تيزاب#غير سير ٿيل چرٻي تيزاب|غير سير ٿيل چرٻي تيزاب]] رکيا وڃن ٿا ۽ گرم حالتن ۾ وڌيڪ [[سير ٿيل چرٻي تيزاب]] شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Niu |first1=Yue |last2=Xiang |first2=Yun |date=2018-07-03 |title=An Overview of Biomembrane Functions in Plant Responses to High-Temperature Stress |journal=Frontiers in Plant Science |volume=9 |article-number=915 |doi=10.3389/fpls.2018.00915 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=6037897 |pmid=30018629 |bibcode=2018FrPS....9..915N }}</ref> [[File:Leaf temperature- infrared image of tomato leaves.jpg|thumbnail|right|انفراريڊ تصوير، جيڪا پنن کي ٿڌو رکڻ ۾ بخارجڻ جي اهميت ڏيکاري ٿي.]] ٻوٽا جذب ٿيندڙ سج جي روشنيءَ جي مقدار کي گهٽائي ۽ هوا ۽ [[بخارجڻ]] جي ٿڌڪار وارن اثرن کي وڌائي حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچي سگهن ٿا. ٻوٽا روشني موٽائيندڙ پنن جي وارن، ڇلرن ۽ ميڻ وسيلي روشنيءَ جو جذب گهٽائي سگهن ٿا. اهي خاصيتون گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ ايتريون عام آهن، جو ڇٽين تان روشني ڇڙوڇڙ ٿيڻ سبب اهڙا رهائشي علائقا ”چاندي جهڙي منظرنامي“ جي صورت اختيار ڪندا نظر اچن ٿا.<ref name="Lee2010">{{Cite book |last=David Lee |url=https://books.google.com/books?id=M3e5wyFJY-8C |title=Nature's Palette: The Science of Plant Color |publisher=University of Chicago Press |year=2010 |isbn=978-0-226-47105-1}}</ref> ڪجهه نسل، جهڙوڪ ''Macroptilium purpureum''، سڄي ڏينهن دوران پنهنجا پن اهڙيءَ طرح ڦيرائي سگهن ٿا، جو اهي هميشه سج کان بچڻ واري رخ ۾ رهن (''[[پيرا هيليوٽروپزم]]'').<ref name="Plant Ecology">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rDo8hLWtWzgC |title=Plant Ecology |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-3-540-20833-4}}</ref> انهن ميڪانيزمن جي ڄاڻ زرعي ٻوٽن ۾ [[گرمي دٻاءَ جي سهپ لاءِ نسل ڪشي]] ۾ اهم رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Pastenes |first1=Claudio |last2=Porter |first2=Victor |last3=Baginsky |first3=Cecilia |last4=Horton |first4=Peter |last5=González |first5=Javiera |date=January 2005 |title=Paraheliotropism can protect water-stressed bean (Phaseolus vulgaris L.) plants against photoinhibition |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0176161704000914 |journal=Journal of Plant Physiology |language=en |volume=161 |issue=12 |pages=1315–1323 |doi=10.1016/j.jplph.2003.09.002 |pmid=15658802 }}</ref> ٻوٽا پنهنجي [[ننڍي آبهوا]] ۾ تبديلي آڻي گهٽ گرمي پد جي مڪمل اثر کان بچي سگهن ٿا. مثال طور، نيوزيلينڊ جي اوچن علائقن ۾ ملندڙ ''[[رائوليا]]'' ٻوٽن کي ”ٻوٽيائي رڍن“ سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي گهاٽا، گاديءَ جهڙا جهڳٽا ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽي جي سڀ کان حساس حصن کي گرميءَ جي روڪ فراهم ڪن ٿا ۽ ٿڌين هوائن کان بچائين ٿا. ساڳيو اصول زراعت ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌين آبهوا وارن علائقن ۾ فصلن جي وڌندڙ نقطن کي گرميءَ جي روڪ ڏيڻ ۽ ٻوٽن جي واڌ وڌائڻ لاءِ [[پلاسٽڪ ملچ]] استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Farrell |first1=A. D. |last2=Gilliland |first2=T. J. |year=2011 |title=Yield and quality of forage maize grown under marginal climatic conditions in Northern Ireland |journal=Grass and Forage Science |volume=66 |issue=2 |pages=214 |bibcode=2011GForS..66..214F |doi=10.1111/j.1365-2494.2010.00778.x}}</ref> ===پاڻي=== {{see also|گهم جو دٻاءُ}} تمام گهڻو يا تمام ٿورو پاڻي ٻوٽن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي تمام گهٽ هجي ته بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو ۽ ٻوٽو مري سگهي ٿو. جيڪڏهن مٽي پاڻيءَ سان ڀرجي وڃي ته اها بي آڪسيجني (گهٽ آڪسيجن واري) ٿي ويندي، جيڪا ٻوٽي جي پاڙن کي ماري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Orsák |first1=Matyáš |last2=Kotíková |first2=Zora |last3=Hnilička |first3=František |last4=Lachman |first4=Jaromír |date=2023-04-25 |title=Effect of long-term drought and waterlogging stress on photosynthetic pigments in potato |journal=Plant, Soil and Environment |volume=69 |issue=4 |pages=152–160 |doi=10.17221/415/2022-pse |issn=1214-1178 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پاڻي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت انهن جي پاڙن جي جوڙجڪ ۽ پاڙن جي جيوگهرڙن جي [[پاڻي پوٽينشل]] تي دارومدار رکي ٿي. جڏهن مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جو مقدار گهٽ هجي، تڏهن ٻوٽا پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل ڪري پاڻيءَ جي وهڪري کي پاڙن اندر ۽ پنن تائين برقرار رکي سگهن ٿا ([[مٽي-ٻوٽو-فضا تسلسل]]). هي غير معمولي ميڪانيزم ٻوٽن کي پنن مان [[بخارجڻ]] سبب پيدا ٿيندڙ ڍلان کي استعمال ڪندي پاڻيءَ کي 120 ميٽرن جي اوچائيءَ تائين کڻڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |last1=George Koch |last2=Stephen Sillett |last3=Gregg Jennings |last4=Stephen Davis |date=May 2006 |title=How Water Climbs to the Top of a 112 Meter-Tall Tree |url=http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914053947/http://5e.plantphys.net/article.php?ch=&id=100 |archive-date=14 September 2013 |series=Plant Physiology Online, A Companion to Plant Physiology, Fifth Edition by Lincoln Taiz and Eduardo Zeiger}}</ref> تمام خشڪ مٽيءَ ۾ ٻوٽا بخارجڻ گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ جي نقصان کي روڪڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما بند ڪن ٿا. اسٽوما جو بند ٿيڻ اڪثر پاڙ مان ايندڙ ڪيميائي اشارن (يعني [[ايبسيسڪ تيزاب]]) وسيلي ضابطي هيٺ هوندو آهي. آبپاشي وارن کيتن ۾، پاڙن جي سڪي وڃڻ جي ردعمل ۾ ٻوٽن جي اسٽوما بند ڪرڻ واري خاصيت کي استعمال ڪري ٻوٽن کي پيداوار گهٽائڻ کان سواءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ ”چالاڪيءَ سان آماده“ ڪري سگهجي ٿو (ڏسو [[جزوي پاڙ علائقي جي سڪائڻ]]). هن ٽيڪنيڪ کي گهڻو ڪري آسٽريليا جي ڊاڪٽر پيٽر ڊرائي ۽ سندس ساٿين ترقي ڏني.<ref>{{Cite journal |last1=Stoll |first1=M. |last2=Loveys |first2=B. |last3=Dry |first3=P. |year=2000 |title=Hormonal changes induced by partial rootzone drying of irrigated grapevine |journal=Journal of Experimental Botany |volume=51 |issue=350 |pages=1627–1634 |doi=10.1093/jexbot/51.350.1627 |pmid=11006312 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن خشڪي جاري رهي ته ٻوٽي جي بافتن مان پاڻي گهٽجي ويندو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٽورگر دٻاءُ]] گهٽجي ويندو ۽ اهو [[ڪومائجڻ]] جي صورت ۾ نظر ايندو. پنهنجا اسٽوما بند ڪرڻ سان گڏ، گهڻا ٻوٽا خشڪيءَ جي ردعمل ۾ پنهنجو پاڻي پوٽينشل تبديل (آسموسي ترتيب) ۽ پاڙن جي واڌ وڌائي سگهن ٿا. خشڪ ماحولن سان موافقت رکندڙ ٻوٽن ([[خشڪ ٻوٽا|زيروفائٽس]]) وٽ پاڻي برقرار رکڻ ۽/يا پاڻيءَ جي سخت کوٽ دوران بافتن جي حفاظت لاءِ وڌيڪ مخصوص ميڪانيزم هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Peng |first1=Long |last2=Huang |first2=Xu |last3=Qi |first3=Manyao |last4=Pritchard |first4=Hugh W. |last5=Xue |first5=Hua |date=2022-11-07 |title=Mechanistic insights derived from re-establishment of desiccation tolerance in germinating xerophytic seeds: Caragana korshinskii as an example |journal=Frontiers in Plant Science |volume=13 |article-number=1029997 |doi=10.3389/fpls.2022.1029997 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=9677110 |pmid=36420023 |bibcode=2022FrPS...1329997P }}</ref> پاڻيءَ سان ڀرجڻ پاڙن تائين آڪسيجن جي فراهمي گهٽائي ٿو ۽ ڪجهه ڏينهن اندر ٻوٽي کي ماري سگهي ٿو. ٻوٽا پاڻيءَ سان ڀرجڻ کان بچي نٿا سگهن، پر ڪيتريون ئي نسلون مٽيءَ ۾ آڪسيجن جي کوٽ کي اُن طريقي سان منهن ڏين ٿيون، جو اهي ٻڏل نه ٿيل بافتن مان آڪسيجن پاڙن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. پاڻيءَ سان ڀرجڻ سهندڙ نسلون مٽيءَ جي مٿاڇري ويجهو خاص پاڙون ۽ [[ايرنڪائما]] ٺاهين ٿيون، ته جيئن ڪونپل کان پاڙ تائين آڪسيجن جو ڦهلاءُ ٿي سگهي. اهي پاڙون جيڪي سڌيءَ طرح نٿيون مرن، اهي پڻ جيوگهرڙيائي تنفس جي اهڙين صورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون، جن کي گهٽ آڪسيجن گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Impact of Flooding Stress on Plants and Crops |url=http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130503124218/http://www.plantstress.com/Articles/index.asp |archive-date=3 May 2013 |access-date=29 April 2013}}</ref> اهي نسلون، جيڪي اڪثر ٻڏل رهن ٿيون، پاڙن ۾ آڪسيجن جي سطح برقرار رکڻ لاءِ وڌيڪ پيچيده ميڪانيزم ارتقا ڪيا آهن، جهڙوڪ [[مينگروو]] ٻيلن ۾ نظر ايندڙ هوائي پاڙون.<ref>{{Cite web |last1=Ng |first1=Peter K.L. |last2=Sivasothi |first2=N |date=2001 |title=How plants cope in the mangroves |url=http://mangrove.nus.edu.sg/guidebooks/text/1043.htm |access-date=2019-04-19 |website=A Guide to the Mangroves of Singapore}}</ref> تنهن هوندي به، گهڻو پاڻي ملڻ سبب مرڻ جي ويجهو پهتل ڪيترن گهريلو ٻوٽن ۾ پاڻيءَ سان ڀرجڻ جون شروعاتي نشانيون خشڪيءَ جهڙين لڳي سگهن ٿيون. اهو خاص طور انهن ٻوٽن لاءِ درست آهي، جيڪي ٻوڏ لاءِ حساس هوندا آهن ۽ جن ۾ پن [[ايپينسٽي]] سبب هيٺ لڙڪندا آهن، نه ڪي ڪومائجڻ سبب.{{cn|date=March 2025}} ==={{co2}} جو گهاٽاڻ=== {{co2}} ٻوٽن جي واڌ لاءِ نهايت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ضوئي ترڪيب جو بنيادي مادو آهي. ٻوٽا پنهنجن پنن تي موجود [[اسٽوما|اسٽوميائي]] سوراخن وسيلي {{co2}} جذب ڪن ٿا. ساڳئي وقت، جڏهن {{co2}} اسٽوما ۾ داخل ٿئي ٿي، تڏهن گهم ٻاهر نڪري ٿي. {{co2}} حاصل ڪرڻ ۽ پاڻي وڃائڻ جي وچ ۾ هي مٽاسٽا ٻوٽن جي پيداوار لاءِ مرڪزي اهميت رکي ٿي. هي مٽاسٽا اڃا وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته [[روبسڪو]]، يعني {{co2}} کي پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اينزائم، رڳو تڏهن اثرائتو هوندو آهي، جڏهن پن ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ وڌيڪ هجي. ڪجهه ٻوٽا هن ڏکيائيءَ کي [[سي 4 ڪاربن مقرر ڪرڻ| ڪاربن مقرر ڪرڻ]] يا [[ڪراسوليسين تيزابي ميٽابولزم]] وسيلي پنهنجن پنن ۾ {{co2}} گڏ ڪري حل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Pilarska |first=Maria |date=2026-01-29 |title=Facultative CAM and photosynthetic electron transport: unravelling the salinity acclimation puzzle in Mesembryanthemum crystallinum |journal=Frontiers in Plant Science |language=English |volume=17 |article-number=1753517 |doi=10.3389/fpls.2026.1753517 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=12893961 |pmid=41696160 |bibcode=2026FrPS...1753517P }}</ref> تنهن هوندي به، گهڻيون نسلون [[سي 3 ڪاربن مقرر ڪرڻ|{{c3}} ڪاربن مقرر ڪرڻ]] استعمال ڪن ٿيون ۽ جڏهن به ضوئي ترڪيب ٿي رهي هجي، تڏهن {{co2}} جذب ڪرڻ لاءِ پنهنجا اسٽوما کولڻا پون ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Töpfer |first1=Nadine |last2=Braam |first2=Thomas |last3=Shameer |first3=Sanu |last4=Ratcliffe |first4=R. George |last5=Sweetlove |first5=Lee J. |date=22 October 2020 |title=Alternative Crassulacean Acid Metabolism Modes Provide Environment-Specific Water-Saving Benefits in a Leaf Metabolic Model |journal=The Plant Cell |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=3689–3705 |doi=10.1105/tpc.20.00132 |issn=1040-4651 |pmc=7721317 |pmid=33093147 |bibcode=2020PlanC..32.3689T }}</ref> [[File:Plant Productivity in a Warming World.ogv|thumb|گرم ٿيندڙ دنيا ۾ ٻوٽن جي پيداوار]] [[ڌرتيءَ جي فضا ۾ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ|فضا ۾ {{co2}} جو گهاٽاڻ]] [[ٻيلن جي وڍائي]] ۽ [[فاسلي ٻارڻ|فاسلي ٻارڻن]] جي ساڙڻ سبب وڌي رهيو آهي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته ان سان ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي وڌندي ۽ شايد ٻوٽن جي واڌ جي مجموعي شرح به وڌي. هن امڪان گذريل سالن ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن جي وڌيل واڌ اضافي {{co2}} جو ڪجهه حصو جذب ڪري سگهي ٿي ۽ [[عالمي گرمائش]] جي رفتار گهٽائي سگهي ٿي. [[کليل فضا گهاٽاڻ واڌارو]] استعمال ڪري وڌيل {{co2}} هيٺ ٻوٽا پوکڻ بابت وسيع تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته ضوئي ترڪيب جي ڪارڪردگي واقعي وڌي ٿي. ٻوٽن جي واڌ جون شرحون پڻ وڌن ٿيون؛ زمين کان مٿي بافتن لاءِ سراسري طور 17٪ ۽ زمين کان هيٺ بافتن لاءِ 30٪.<ref>{{Cite journal |last=Taub |first=Daniel R. |year=2010 |title=Effects of Rising Atmospheric Concentrations of Carbon Dioxide on Plants |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/effects-of-rising-atmospheric-concentrations-of-carbon-13254108/ |journal=Nature Education Knowledge |language=en |volume=3 |issue=10 |at=21 |access-date=2023-02-08}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ainsworth |first1=E. A. |last2=Long |first2=S. P. |year=2004 |title=What have we learned from 15 years of free-air CO2 enrichment (FACE)? A meta-analytic review of the responses of photosynthesis, canopy properties and plant production to rising CO2 |journal=New Phytologist |volume=165 |issue=2 |pages=351–371 |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01224.x |pmid=15720649 |doi-access=free}}</ref> بهرحال، عالمي گرمائش جا نقصانڪار اثر، جهڙوڪ گرمي ۽ خشڪيءَ جي دٻاءَ جا وڌندڙ واقعا، مطلب ته مجموعي اثر ممڪن آهي ته ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي هجي.<ref name="Parry2007">{{Cite book |last=Martin Lewis Parry |url=https://books.google.com/books?id=TNo-SeGpn7wC&pg=PA214 |title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability : Working Group II Contribution to the Fourth Assessment Report of the IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |page=214}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Long |first1=S. P. |last2=Ort |first2=D. R. |year=2010 |title=More than taking the heat: Crops and global change |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=13 |issue=3 |pages=241–8 |bibcode=2010COPB...13..240L |doi=10.1016/j.pbi.2010.04.008 |pmid=20494611}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lobell |first1=D. B. |last2=Schlenker |first2=W. |last3=Costa-Roberts |first3=J. |year=2011 |title=Climate Trends and Global Crop Production Since 1980 |journal=Science |volume=333 |issue=6042 |pages=616–620 |bibcode=2011Sci...333..616L |doi=10.1126/science.1204531 |pmid=21551030 |s2cid=19177121 |doi-access=free}}</ref> ٻوٽن جي پيداوار ۾ گهٽتائي مان عالمي گرمائش جي رفتار وڌڻ جي اميد ڪئي ويندي. مجموعي طور، اهي مشاهدا فضا ۾ {{co2}} جي وڌيڪ واڌ کان بچڻ جي اهميت ڏانهن اشارو ڪن ٿا، بجاءِ ان جي ته [[بي قابو موسمي تبديلي]] جو خطرو کنيو وڃي.<ref>{{Cite web |date=2022-01-27 |title=How Climate Change Will Affect Plants – State of the Planet |url=https://news.climate.columbia.edu/2022/01/27/how-climate-change-will-affect-plants/ |access-date=2024-09-02 |language=en-US}}</ref> ===هوا=== {{See also|هوا وسيلي گرداني|ٻج جي پکڙجڻ}} هوا جا ٻوٽن تي ٽي بلڪل مختلف اثر آهن.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Gardiner |first1=Barry |last2=Berry |first2=Peter |last3=Moulia |first3=Bruno |year=2016 |title=Review: Wind impacts on plant growth, mechanics and damage |journal=Plant Science |volume=245 |pages=94–118 |bibcode=2016PlnSc.245...94G |doi=10.1016/j.plantsci.2016.01.006 |pmid=26940495}}</ref> * اها پنن سان رابطي واري هوا کي نئون ڪري ([[حرارتي ترسيل|ڪنويڪشن]]) ٻوٽي ۽ فضا جي وچ ۾ مادّي (پاڻيءَ جو بخارجڻ، {{co2}}) ۽ توانائي (گرمي) جي مٽاسٽا تي اثرانداز ٿئي ٿي. * اها ٻوٽي پاران هڪ اشارو طور محسوس ڪئي وڃي ٿي، جيڪو هوا سان موافقت واري سنڊروم کي هلائي ٿو، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو؛ ان سان واڌ ۽ ترقي تبديل ٿيندي آهي ۽ آخرڪار ٻوٽو هوا لاءِ وڌيڪ مضبوط ٿيندو آهي. * ان جي [[ڇڪ (طبعيات)|ڇڪ واري قوت]] ٻوٽي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي، جهڙوڪ پنن جو ڇلجڻ، ٽارين ۽ ٿڙن ۾ هوا سبب ڀڃ ڊاهه، وڻن جو هوا سان پاڙان پٽجڻ يا ڪري پوڻ، ۽ فصلن ۾ [[لوڌجڻ (زراعت)|لوڌجڻ]].<ref>{{Cite journal |last1=Moore |first1=J. R. |last2=Tombleson |first2=J. D. |last3=Turner |first3=J. A. |last4=van der Colff |first4=M. |date=2008-07-01 |title=Wind effects on juvenile trees: a review with special reference to toppling of radiata pine growing in New Zealand |journal=Forestry |volume=81 |issue=3 |pages=377–387 |doi=10.1093/forestry/cpn023 |issn=0015-752X |doi-access=free}}</ref> ====مادّي ۽ توانائي جي مٽاسٽا==== هوا ان طريقي تي اثرانداز ٿئي ٿي، جنهن سان پن گهم، گرمي ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ کي ضابطو ڪن ٿا. جڏهن هوا موجود نه هجي، تڏهن هر پن جي چوڌاري بيٺل هوا جي هڪ تهه ٺهي ٿي. ان کي [[حدي تهه]] چيو وڃي ٿو ۽ حقيقت ۾ اها پن کي ماحول کان جدا ڪري ٿي، جنهن سان پن جي چوڌاري گهم سان مالا مال ۽ حرارتي ترسيل وسيلي گرم يا ٿڌو ٿيڻ کان گهٽ متاثر فضا پيدا ٿئي ٿي. جيئن جيئن هوا جي رفتار وڌي ٿي، پن جو ماحول ڀرپاسي واري ماحول سان وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان ڳنڍجي وڃي ٿو. خشڪ هوا جي اثر هيٺ اچڻ سبب ٻوٽي لاءِ گهم برقرار رکڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف، وچولي حد تائين تيز هوا مڪمل سج جي روشنيءَ ۾ ٻوٽي کي پنهنجا پن وڌيڪ آسانيءَ سان ٿڌا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ٻوٽا هوا سان پنهنجي لهه وچڙ ۾ مڪمل طور غير فعال ناهن. ٻوٽا پنهنجن پنن کي هوا جي رفتار جي تبديلين لاءِ گهٽ حساس بڻائي سگهن ٿا، مثال طور پنن کي باريڪ وارن ([[ٽرائيڪوم|ٽرائيڪومن]]) سان ڍڪي، جيڪي هوا جي وهڪري کي ٽوڙين ٿا ۽ حدي تهه وڌائين ٿا. حقيقت ۾، پنن ۽ ڇٽ جي ماپن کي اڪثر موجوده ماحولياتي حالتن موجب حدي تهه کي بدلائڻ لاءِ نفيس نموني ضابطو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Vogel |first=S. |year=2009 |title=Leaves in the lowest and highest winds: temperature, force and shape |journal=New Phytologist |volume=183 |issue=1 |pages=13–26 |bibcode=2009NewPh.183...13V |doi=10.1111/j.1469-8137.2009.02854.x |pmid=19413689 |doi-access=free}}</ref> ====موافقت==== ٻوٽا پنهنجن بافتن جي بگاڙ وسيلي هوا کي محسوس ڪري سگهن ٿا. اهو اشارو انهن جي ڪونپلن جي ڊگهاڻي واڌ کي روڪي ٿو ۽ انهن جي شعاعي ڦهلاءَ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته انهن جي پاڙن جي سرشتي جي ترقي وڌائي ٿو. ردعملن جو هي سنڊروم، جنهن کي [[ٿگمو مورفو جينيسس]] چيو وڃي ٿو، ننڍن، وڌيڪ ٿلهن ۽ مضبوط ٿڙن وارن ٻوٽن جو سبب بڻجي ٿو، گڏوگڏ پاڙجڻ کي به بهتر بڻائي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Jaffe |first=M. J. |date=1973-06-01 |title=Thigmomorphogenesis: The response of plant growth and development to mechanical stimulation |journal=Planta |language=en |volume=114 |issue=2 |pages=143–157 |bibcode=1973Plant.114..143J |doi=10.1007/bf00387472 |issn=0032-0935 |pmid=24458719 |s2cid=25308919}}</ref> اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو گهڻو ڪري تمام تيز هوائن وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته اهو وچولي هوائن وارن علائقن ۾ به ٿئي ٿو، تنهنڪري هوا سبب پيدا ٿيندڙ اشارا هڪ اهم ماحولياتي عامل قرار ڏنا ويا آهن.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Ennos |first=A |year=1997 |title=Wind as an ecological factor |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=12 |issue=3 |pages=108–111 |bibcode=1997TEcoE..12..108E |doi=10.1016/s0169-5347(96)10066-5 |pmid=21237994}}</ref> وڻن ۾ هوا جي اثر هيٺ پنهنجن ٿڙن کي مضبوط ڪرڻ جي خاص طور چڱي ترقي يافته صلاحيت هوندي آهي. عملي لحاظ کان، هن ڄاڻ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ برطانيا جي وڻ پالڻ وارن ماهرن کي ان رواج کان پري ڪيو، جنهن ۾ نوجوان [[سينگار وڻ|سينگار وڻن]] کي مصنوعي سهارو ڏيڻ لاءِ کٽا لڳايا ويندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Grace |first=J. |year=1988 |title=3. Plant response to wind |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=22–23 |pages=71–88 |bibcode=1988AgEE...22...71G |doi=10.1016/0167-8809(88)90008-4}}</ref> ====هوا جو نقصان==== هوا ٻوٽن جي گهڻن عضون کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. پنن جو ڇلجڻ (پنن ۽ ٽارين جي رڳڙ سبب يا هوا ۾ اڏامندڙ ذرڙن، جهڙوڪ واري، جي اثر سبب) ۽ ٽارين جو ڀڃجڻ ڪافي عام واقعا آهن، جن کي ٻوٽن کي برداشت ڪرڻو پوندو آهي. وڌيڪ انتهائي حالتن ۾، ٻوٽا هوا سبب موتمار نقصان جو شڪار يا پاڙان پٽجي سگهن ٿا. اهو زميني ٻوٽن تي عمل ڪندڙ هڪ وڏو انتخابي دٻاءُ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Rowe |first1=Nick |last2=Speck |first2=Thomas |date=2005-04-01 |title=Plant growth forms: an ecological and evolutionary perspective |journal=New Phytologist |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=61–72 |bibcode=2005NewPh.166...61R |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01309.x |issn=1469-8137 |pmid=15760351 |doi-access=free}}</ref> اڄڪلهه اهو معتدل علائقن ۾ به زراعت ۽ ٻيلن لاءِ وڏن خطرن مان هڪ آهي.<ref name=":0" /> طوفانن جي خطري وارن علائقن، جهڙوڪ ڪيريبين جي ڪيلا پوکيندڙ ونڊورڊ ٻيٽن ۾، اهو زراعت لاءِ اڃا وڌيڪ خراب آهي.<ref>{{Cite web |date=23 December 2010 |title=We mustn't abandon the Windward Islands' farmers &#124; Renwick Rose and Nick Mathiason |url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2010/dec/23/windward-islands-caribbean-farmers-bananas |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> جڏهن هن قسم جي [[خلل (ماحوليات)|خلل]] قدرتي سرشتن ۾ پيدا ٿئي، تڏهن واحد حل اهو آهي ته ٻجن يا ننڍن ٻوٽن جو مناسب ذخيرو موجود هجي، ته جيئن وڃايل بالغ ٻوٽن جي جاءِ تي جلدي نوان ٻوٽا اچي سگهن؛ جيتوڻيڪ ڪيترين حالتن ۾، ماحولياتي سرشتو پنهنجي اڳوڻي حالت ڏانهن بحال ٿيڻ کان اڳ هڪ [[ماحولياتي جانشيني|جانشيني]] مرحلي مان گذرڻ ضروري هوندو. ==جانور== ===انسان=== [[ماحول (حياتياتي طبعي)|ماحول]] انساني [[فزيالاجي]] تي وڏا اثر وجهي سگهي ٿو. انساني فزيالاجي تي ماحولياتي اثر گهڻا آهن؛ انهن مان سڀ کان وڌيڪ غور سان اڀياس ڪيل اثرن مان هڪ ٻاهرين [[دٻاءُ (طب)|دٻائن]] سبب جسم ۾ [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] ۾ ٿيندڙ تبديليون آهن. اهو ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته [[اينزائم|اينزائمن]] جي ڪم ڪرڻ، [[رت]] جي وهڪري، ۽ جسم جي مختلف [[عضوو (ايناٽامي)|عضون]] جي صحيح ڪم لاءِ [[گرمي پد]] کي مستقل ۽ متوازن سطح تي رهڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal |last1=Morrison |first1=S.F. |last2=Nakamura |first2=K. |date=2019-02-10 |title=Central Mechanisms for Thermoregulation |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-physiol-020518-114546 |journal=Annual Review of Physiology |language=en |volume=81 |issue=1 |pages=285–308 |doi=10.1146/annurev-physiol-020518-114546 |pmid=30256726 |bibcode=2019ARPhy..81..285M |issn=0066-4278|url-access=subscription }}</ref> ====گرمي ضابطو==== مستقل ۽ معمولي جسماني گرمي پد حاصل ڪرڻ لاءِ جسم ٽي اهم شيون تبديل ڪري ٿو: * [[ايپيڊرمس (چمڙي)|ايپيڊرمس]] ڏانهن گرميءَ جي منتقلي * [[بخارجڻ]] جي شرح * گرمي پيدا ٿيڻ جي شرح هائيپوٿيليمس گرمي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو [[ڊرمس]] ۾ موجود گرمي محسوس ڪندڙ ريسيپٽرن سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ ڀرپاسي واري رت ۾ ٿيندڙ تبديليون سڃاڻي فيصلو ڪندو آهي ته اندروني گرمي پيداوار کي متحرڪ ڪيو وڃي يا بخارجڻ کي وڌايو وڃي. انتهائي ماحولياتي گرمي پد سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءَ جا ٻه مکيه قسم آهن: [[گرمي دٻاءُ]] ۽ [[ٿڌ جو دٻاءُ]]. گرمي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور چئن طريقن سان منهن ڏنو وڃي ٿو: [[حرارتي تابڪاري|تابڪاري]]، [[گرمي ترسيل|ترسيل]]، [[حرارتي ترسيل|ڪنويڪشن]] ۽ [[بخارجڻ]]. ٿڌ جي دٻاءَ کي فزيالاجيائي طور ڏڪڻي، [[جسماني چرٻي]] جي گڏ ٿيڻ، گردشي موافقتن (جيڪي ايپيڊرمس ڏانهن گرميءَ جي اثرائتي منتقلي مهيا ڪن ٿيون)، ۽ عضون جي پڇاڙين ڏانهن رت جي وڌيل وهڪري وسيلي منهن ڏنو وڃي ٿو. جسم جو هڪ حصو اهڙو آهي، جيڪو ٿڌ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار آهي. [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] پاڻ کي نقصان کان بچائڻ لاءِ اندر ايندڙ هوا کي [[برونڪائي]] تائين پهچڻ کان اڳ 80–90 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرم ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته انتهائي ٿڌو گرمي پد به ساهه جي رستي کي نقصان نٿو پهچائي سگهي. گرمي پد سان لاڳاپيل ٻنهي قسمن جي دٻاءَ ۾ چڱي طرح پاڻي پيتل رهڻ اهم آهي. پاڻيءَ جي مناسب مقدار دل ۽ رت جي نالين تي بار گهٽائي ٿي، توانائي وارن عملن جي ٿيڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي، ۽ ٿڪاوٽ جو احساس گهٽائي ٿي. ====اوچائي==== انتهائي گرمي پد ئي انسانن آڏو واحد رڪاوٽ نه آهن. [[اوچائي|وڏيون اوچايون]] پڻ جسم لاءِ سنجيده فزيالاجيائي چئلينج پيدا ڪن ٿيون. انهن اثرن مان ڪجهه هي آهن: [[شرياني رت گئس|شرياني <math>P_{{\mathrm{O}}_2}</math>]] ۾ گهٽتائي، [[جسماني رطوبتن ۾ تيزاب-بنياد مواد]] جو ٻيهر توازن، وڌيل [[هيموگلوبن]]، وڌيل [[ڳاڙهو رت جيوگهرڙو|ڳاڙهن رت جيوگهرڙن]] جي جوڙجڪ، بهتر گردش، ۽ [[گليڪولائسز]] جي ضمني پيداوار [[2،3 ڊاءِ فاسفوگليسريٽ]] جي وڌيل سطح، جيڪا [[آڪسيجن گهٽ بافتون|آڪسيجن گهٽ بافتن]] ۾ [[هيموگلوبن]] مان O₂ ڇڏڻ کي وڌائي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Płoszczyca |first1=Kamila |last2=Czuba |first2=Miłosz |last3=Chalimoniuk |first3=Małgorzata |last4=Gajda |first4=Robert |last5=Baranowski |first5=Marcin |date=2021-06-15 |title=Red Blood Cell 2,3-Diphosphoglycerate Decreases in Response to a 30 km Time Trial Under Hypoxia in Cyclists |journal=Frontiers in Physiology |volume=12 |article-number=670977 |doi=10.3389/fphys.2021.670977 |issn=1664-042X |pmc=8239298 |pmid=34211402 |doi-access=free}}</ref> ماحولياتي عامل انساني جسم جي [[هوميو اسٽيٽسز]] لاءِ جدوجهد ۾ وڏو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي به، انسانن فزيالاجيائي ۽ عملي ٻنهي طريقن سان موافقت جا رستا ڳولي ورتا آهن.{{cn|date=March 2024}} ===سائنسدان=== [[جارج اي. بارٿولوميو]] (1919–2006) جانورن جي فزيالاجيائي ماحوليات جي باني شخصيتن مان هو. هن 1947ع کان 1989ع تائين [[يو سي ايل اي]] ۾ تدريسي عملي تي ڪم ڪيو، ۽ لڳ ڀڳ 1,200 ماڻهو پنهنجي علمي نسب کي هن تائين ڳنڍي سگهن ٿا.<ref name="bargentree">[http://bartgen.bio.uci.edu/tree BartGen Tree] {{http://bartgen.bio.uci.edu/tree/ |date=7 July 2012 }}</ref> [[نٽ شمٽ-نيلسن]] (1915–2007) پڻ هن مخصوص سائنسي شعبي، گڏوگڏ [[تقابلي فزيالاجي]]، ۾ اهم حصو وجهندڙ هو.<ref name="fne">{{Cite journal |last=Egerton |first=Frank N. |date=October 2019 |title=History of Ecological Sciences, Part 64: History of Physiological Ecology of Animals |journal=The Bulletin of the Ecological Society of America |language=en |volume=100 |issue=4 |article-number=e01616 |bibcode=2019BuESA.100E1616E |doi=10.1002/bes2.1616 |issn=0012-9623 |doi-access=free}}</ref> [[هرمن راهن]] (1912–1990) ماحولياتي فزيالاجي جي شعبي جو هڪ شروعاتي اڳواڻ هو. [[يونيورسٽي آف روچيسٽر]] مان 1933ع ۾ زولوجي جي شعبي ۾ پي ايڇ ڊي سان شروعات ڪندي، راهن 1941ع ۾ [[يونيورسٽي آف روچيسٽر]] ۾ فزيالاجي پڙهائڻ شروع ڪئي. اتي هن [[والس او. فين]] سان گڏجي 1955ع ۾ ''A Graphical Analysis of the Respiratory Gas Exchange'' شايع ڪيو. هن مقالي ۾ تاريخي O₂-CO₂ خاڪو شامل هو، جيڪو راهن جي ايندڙ گهڻي ڪم جو بنياد بڻيو. هن خاڪي جي استعمالن بابت راهن جي تحقيق فضائي طب جي ترقي ۽ هائپربيرڪ ساهه کڻڻ ۽ وڏي اوچائيءَ تي تنفس ۾ واڌارن جو سبب بڻي. راهن پوءِ 1956ع ۾ [[يونيورسٽي ايٽ بفيلو]] ۾ لارنس ڊي. بيل پروفيسر ۽ فزيالاجي شعبي جي چيئرمين طور شامل ٿيو. چيئرمين طور، راهن پنهنجي چوڌاري نمايان تدريسي عملو گڏ ڪيو ۽ يونيورسٽي کي ماحولياتي فزيالاجيءَ جو بين الاقوامي تحقيقي مرڪز بڻايو.<ref name=fne/> ==پڻ ڏسو== {{portal|ماحوليات|حياتيات|ماحول}} {{div col|colwidth=22em}} * [[تقابلي فزيالاجي]] * [[ارتقائي فزيالاجي]] * [[ماحوليات]] * [[نسلي تقابلي طريقا]] * [[ٻوٽن جي فزيالاجي]] * [[ريمنڊ بي. هيوئي]] * [[ٿيئوڊور گارلينڊ، جونيئر]] * [[ٽائرون هيز]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|2}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{refbegin|2}} * {{Cite journal |last1=Bennett |first1=A. F. |last2=C. Lowe |year=2005 |title=The academic genealogy of George A. Bartholomew |journal=[[Integrative and Comparative Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=231–233 |citeseerx=10.1.1.589.3158 |doi=10.1093/icb/45.2.231 |issn=1540-7063 |pmid=21676766 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Calow |first=P. |url=https://archive.org/details/evolutionaryphys0000unse/page/239 |title=Evolutionary physiological ecology |publisher=Cambridge University Press |year=1987 |isbn=978-0-521-32058-0 |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/evolutionaryphys0000unse/page/239 239 pp]}} * {{Cite book |last1=Karasov |first1=W. H. |title=Physiological ecology: how animals process energy, nutrients, and toxins |last2=C. Martinez del Rio |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-07453-5 |location=Princeton, NJ |page=xv + 741 pp}} * {{Cite book |last=Lambers |first=H. |title=Plant physiological ecology |publisher=Springer-Verlag |year=1998 |isbn=978-0-387-98326-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Larcher |first=W. |title=Physiological plant ecology |publisher=Springer |year=2001 |isbn=978-3-540-43516-7 |edition=4th}} * {{Cite book |last=McNab |first=B. K. |url=https://archive.org/details/physiologicaleco00mcna |title=The physiological ecology of vertebrates: a view from energetics |publisher=Comstock Publishing Associates |year=2002 |isbn=978-0-8014-3913-1 |location=Ithaca and London |page=xxvii + 576 pp |url-access=registration |no-pp=true}} * {{Cite book |last1=Sibly |first1=R. M. |url=https://archive.org/details/physiologicaleco0044sibl/page/179 |title=Physiological ecology of animals: an evolutionary approach |last2=P. Calow |publisher=Blackwell Scientific Publications |year=1986 |isbn=978-0-632-01494-1 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/physiologicaleco0044sibl/page/179 179 pp]}} * Spicer, J. I., and K. J. Gaston. 1999. Physiological diversity and its ecological implications. Blackwell Science, Oxford, U.K. x + 241 pp. * {{Cite journal |last1=Tracy |first1=C. R. |last2=J. S. Turner |year=1982 |title=What is physiological ecology? |journal=[[Bulletin of the Ecological Society of America]] |volume=63 |issue=4 |pages=340–347 |doi=10.2307/20166334 |issn=0012-9623 |jstor=20166334 |bibcode=1982BuESA..63..340. |s2cid=86354445}}. Definitions and Opinions by: G. A. Bartholomew, A. F. Bennett, W. D. Billings, B. F. Chabot, D. M. Gates, B. Heinrich, R. B. Huey, D. H. Janzen, J. R. King, P. A. McClure, B. K. McNab, P. C. Miller, P. S. Nobel, B. R. Strain. {{refend}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Ecophysiology}} {{Branches of ecology}} {{Authority control}} [[زمرو:ماحوليات جا ذيلي شعبا]] [[زمرو:فزيالاجي]] [[زمرو:جانورن جي فزيالاجي]] [[زمرو:ٻوٽن جي فزيالاجي]] [[زمرو:ماحولياتي اصطلاح]] [[زمرو:جانورن جي ماحوليات]] [[زمرو:ٻوٽن جي ماحوليات]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن تي مشتمل مضمون]] 18yqlnvj0kcags4clg1vs6l3up35nth 10 99905 391512 2026-07-05T19:33:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{link|}}}|[<noinclude/>[Carbon dioxide{{!}}}}CO<sub style="font-size: 80%;vertical-align: -0.35em">2</sub>{{#if:{{{link|}}}|]]}}<noinclude><!-- Styles are copied from Module:Chem2/styles.css. --> [[Category:Chemical compound symbol templates]] </noinclude> 391512 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{link|}}}|[<noinclude/>[Carbon dioxide{{!}}}}CO<sub style="font-size: 80%;vertical-align: -0.35em">2</sub>{{#if:{{{link|}}}|]]}}<noinclude><!-- Styles are copied from Module:Chem2/styles.css. --> [[Category:Chemical compound symbol templates]] </noinclude> f5ty7w9xj00b9ujqmko7dqobqgg045b 0 99906 391513 2026-07-05T19:43:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Su... 391513 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} mfj9x25qzhkyqvc29xpwpuylp853sj7 391514 391513 2026-07-05T19:49:23Z Intisar Ali 8681 391514 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> euctambeqzr0u9k1a0pqihysghkkgdm 391515 391514 2026-07-05T19:53:15Z Intisar Ali 8681 391515 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> q5fr5wlfzw5ws0n37zyjvzi559hs5zy 391516 391515 2026-07-05T19:54:39Z Intisar Ali 8681 391516 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 3v41pezbym3n6kdpiza0hvv3pbzp2cs 391517 391516 2026-07-05T19:56:25Z Intisar Ali 8681 391517 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==انساني موافقتون== انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).<ref>{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}</ref> برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}</ref> هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}</ref> هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.<ref>{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}</ref> ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}</ref> ju8by5q7pour4j3h62fr0ojahnc66al 391518 391517 2026-07-05T19:57:43Z Intisar Ali 8681 391518 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==انساني موافقتون== انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).<ref>{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}</ref> برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}</ref> هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}</ref> هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.<ref>{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}</ref> ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}</ref> ==ڪوئن جهڙن جانورن سان چونڊيل نسل ڪشيءَ جا تجربا== ڪيترين ئي مختلف اڀياسن ۾ [[ڪوئن جهڙا جانور|ڪوئن جهڙن جانورن]] جي خاص طور ورزش واري رويي يا ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=ME |last2=Garland Jr |first2=T |last3=Marden |first3=JH |last4=Zera |first4=AJ |year=2010 |title=Locomotion in response to shifting climate zones: Not so fast |url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |journal=Annual Review of Physiology |volume=72 |pages=167–90 |doi=10.1146/annurev-physiol-021909-135804 |pmid=20148672 |s2cid=36520695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |archive-date=2023-10-12 |access-date=2011-10-31}}</ref> مثال طور، تجربيگاهه جي ڪوئن جي [[تحرڪ|ترغيب]] طور برقي تحريڪ سان هلندڙ مشيني ٽريڊمل تي اعليٰ يا گهٽ ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Koch, L. G. |last2=Britton, S. L. |year=2001 |title=Artificial selection for intrinsic aerobic endurance running capacity in rats |journal=Physiological Genomics |volume=5 |issue=1 |pages=45–52 |citeseerx=10.1.1.325.7411 |doi=10.1152/physiolgenomics.2001.5.1.45 |pmid=11161005 |s2cid=2340159}}</ref> گهٽ صلاحيت واري نسل جي ڀيٽ ۾ اعليٰ ڪارڪردگيءَ واري ڪوئن جي نسل ۾ پنهنجي مرضيءَ سان ڦيٿي تي ڊوڙڻ وارو رويو پڻ وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Waters |first=RP |last2=Renner |first2=KJ |last3=Pringle |first3=RB |last4=Summers |first4=CH |last5=Britton |first5=SL |last6=Koch |first6=LG |last7=Swallow |first7=JG |year=2008 |title=Selection for aerobic capacity affects corticosterone, monoamines and wheel-running activity |journal=Physiology & Behavior |volume=93 |issue=4–5 |pages=1044–54 |doi=10.1016/j.physbeh.2008.01.013 |pmc=2435267 |pmid=18304593}}</ref> [[تجرباتي ارتقا]] واري طريقي ۾، تجربيگاهه جي ڪوئن جون چار نقل نسلون ڦيٿن تي [[رضاڪارانه ورزش]] جي اعليٰ سطح لاءِ پيدا ڪيون ويون آهن، جڏهن ته وڌيڪ چار ضابطي واريون نسلون ڦيٿي تي ڊوڙڻ جي مقدار کي نظر ۾ رکڻ کان سواءِ نسل ڪشيءَ ذريعي برقرار رکيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Swallow |first=JG |last2=Carter |first2=PA |last3=Garland Jr |first3=T |year=1998 |title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice |journal=Behavior Genetics |volume=28 |issue=3 |pages=227–37 |doi=10.1023/A:1021479331779 |pmid=9670598 |s2cid=18336243}}</ref> ڪوئن جون اهي چونڊيل نسلون مشيني ٽريڊمل تي زبردستي برداشت جي صلاحيت وارن تجربن ۾ پڻ وڌيل برداشت جي صلاحيت ڏيکارين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Meek |first=TH |last2=Lonquich |first2=BP |last3=Hannon |first3=RM |last4=Garland Jr |first4=T |year=2009 |title=Endurance capacity of mice selectively bred for high voluntary wheel running |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=212 |issue=18 |pages=2908–17 |doi=10.1242/jeb.028886 |pmid=19717672 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي به، چونڊ جي ٻنهي تجربن مان ڪنهن ۾ به زبردستي يا رضاڪارانه ورزش دوران ٿڪاوٽ جا درست سبب معلوم نه ٿي سگهيا آهن.{{cn|date=April 2025}} 4bql0luuubvuw5mylhteampftz9ulbi 391519 391518 2026-07-05T19:58:48Z Intisar Ali 8681 391519 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==انساني موافقتون== انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).<ref>{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}</ref> برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}</ref> هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}</ref> هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.<ref>{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}</ref> ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}</ref> ==ڪوئن جهڙن جانورن سان چونڊيل نسل ڪشيءَ جا تجربا== ڪيترين ئي مختلف اڀياسن ۾ [[ڪوئن جهڙا جانور|ڪوئن جهڙن جانورن]] جي خاص طور ورزش واري رويي يا ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=ME |last2=Garland Jr |first2=T |last3=Marden |first3=JH |last4=Zera |first4=AJ |year=2010 |title=Locomotion in response to shifting climate zones: Not so fast |url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |journal=Annual Review of Physiology |volume=72 |pages=167–90 |doi=10.1146/annurev-physiol-021909-135804 |pmid=20148672 |s2cid=36520695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |archive-date=2023-10-12 |access-date=2011-10-31}}</ref> مثال طور، تجربيگاهه جي ڪوئن جي [[تحرڪ|ترغيب]] طور برقي تحريڪ سان هلندڙ مشيني ٽريڊمل تي اعليٰ يا گهٽ ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Koch, L. G. |last2=Britton, S. L. |year=2001 |title=Artificial selection for intrinsic aerobic endurance running capacity in rats |journal=Physiological Genomics |volume=5 |issue=1 |pages=45–52 |citeseerx=10.1.1.325.7411 |doi=10.1152/physiolgenomics.2001.5.1.45 |pmid=11161005 |s2cid=2340159}}</ref> گهٽ صلاحيت واري نسل جي ڀيٽ ۾ اعليٰ ڪارڪردگيءَ واري ڪوئن جي نسل ۾ پنهنجي مرضيءَ سان ڦيٿي تي ڊوڙڻ وارو رويو پڻ وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Waters |first=RP |last2=Renner |first2=KJ |last3=Pringle |first3=RB |last4=Summers |first4=CH |last5=Britton |first5=SL |last6=Koch |first6=LG |last7=Swallow |first7=JG |year=2008 |title=Selection for aerobic capacity affects corticosterone, monoamines and wheel-running activity |journal=Physiology & Behavior |volume=93 |issue=4–5 |pages=1044–54 |doi=10.1016/j.physbeh.2008.01.013 |pmc=2435267 |pmid=18304593}}</ref> [[تجرباتي ارتقا]] واري طريقي ۾، تجربيگاهه جي ڪوئن جون چار نقل نسلون ڦيٿن تي [[رضاڪارانه ورزش]] جي اعليٰ سطح لاءِ پيدا ڪيون ويون آهن، جڏهن ته وڌيڪ چار ضابطي واريون نسلون ڦيٿي تي ڊوڙڻ جي مقدار کي نظر ۾ رکڻ کان سواءِ نسل ڪشيءَ ذريعي برقرار رکيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Swallow |first=JG |last2=Carter |first2=PA |last3=Garland Jr |first3=T |year=1998 |title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice |journal=Behavior Genetics |volume=28 |issue=3 |pages=227–37 |doi=10.1023/A:1021479331779 |pmid=9670598 |s2cid=18336243}}</ref> ڪوئن جون اهي چونڊيل نسلون مشيني ٽريڊمل تي زبردستي برداشت جي صلاحيت وارن تجربن ۾ پڻ وڌيل برداشت جي صلاحيت ڏيکارين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Meek |first=TH |last2=Lonquich |first2=BP |last3=Hannon |first3=RM |last4=Garland Jr |first4=T |year=2009 |title=Endurance capacity of mice selectively bred for high voluntary wheel running |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=212 |issue=18 |pages=2908–17 |doi=10.1242/jeb.028886 |pmid=19717672 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي به، چونڊ جي ٻنهي تجربن مان ڪنهن ۾ به زبردستي يا رضاڪارانه ورزش دوران ٿڪاوٽ جا درست سبب معلوم نه ٿي سگهيا آهن.{{cn|date=April 2025}} ==ورزش سبب ٿيندڙ عضلاتي سور== [[جسماني ورزش]] فوري اثر طور به سور جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو گهٽ [[پي ايڇ]] سبب [[آزاد عصبي پڇڙيون|آزاد عصبي پڇڙين]] جي تحريڪ مان پيدا ٿي سگهي ٿو، ۽ [[دير سان شروع ٿيندڙ عضلاتي سور]] جي صورت ۾ به ٿي سگهي ٿو. دير سان ٿيندڙ سور بنيادي طور عضلي جي اندر ڦاٽن جو نتيجو هوندو آهي، جيتوڻيڪ ظاهري طور ان ۾ سمورن [[عضلاتي تاندورا|عضلاتي تاندورن]] جو ڦاٽڻ شامل نه هوندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Nosaka |first=Ken |title=Skeletal muscle damage and repair |publisher=[[هيومن ڪائنيٽڪس]] |year=2008 |isbn=978-0-7360-5867-4 |editor-last=Tiidus, Peter M |pages=59–76 |chapter=Muscle Soreness and Damage and the Repeated-Bout Effect |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ueMh1x7kFjsC&pg=PA59}}</ref> ورزش جي شدت، تربيت جي سطح ۽ ٻين عنصرن جي لحاظ کان عضلاتي سور معمولي سور کان وٺي معذور ڪندڙ زخم تائين ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Cheung |first=Karoline |last2=Hume |first2=Patria A. |author-link2=Patria Hume |last3=Maxwell |first3=Linda |date=2012-10-23 |title=Delayed Onset Muscle Soreness |journal=Sports Medicine |language=en |volume=33 |issue=2 |pages=145–164 |doi=10.2165/00007256-200333020-00005 |issn=0112-1642 |pmid=12617692 |s2cid=26525519}}</ref> ڪجهه شروعاتي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته وچولي شدت واري لڳاتار تربيت ڪنهن شخص جي سور سهڻ جي حد وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Hakansson |first=S. |last2=Jones |first2=M. D. |last3=Ristov |first3=M. |last4=Marcos |first4=L. |last5=Clark |first5=T. |last6=Ram |first6=A. |last7=Morey |first7=R. |last8=Franklin |first8=A. |last9=McCarthy |first9=C. |date=2018 |title=Intensity-dependent effects of aerobic training on pressure pain threshold in overweight men: A randomized trial |url=https://unsworks.unsw.edu.au/bitstreams/d22bea57-8887-436d-ad69-2de9f86f7b49/download |journal=European Journal of Pain |language=en |volume=22 |issue=10 |pages=1813–1823 |doi=10.1002/ejp.1277 |issn=1532-2149 |pmid=29956398 |s2cid=49602409 |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_83572}}</ref> f4b0889fngiowa168dtr34ly7q1nwus 391520 391519 2026-07-05T20:00:30Z Intisar Ali 8681 391520 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==انساني موافقتون== انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).<ref>{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}</ref> برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}</ref> هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}</ref> هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.<ref>{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}</ref> ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}</ref> ==ڪوئن جهڙن جانورن سان چونڊيل نسل ڪشيءَ جا تجربا== ڪيترين ئي مختلف اڀياسن ۾ [[ڪوئن جهڙا جانور|ڪوئن جهڙن جانورن]] جي خاص طور ورزش واري رويي يا ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=ME |last2=Garland Jr |first2=T |last3=Marden |first3=JH |last4=Zera |first4=AJ |year=2010 |title=Locomotion in response to shifting climate zones: Not so fast |url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |journal=Annual Review of Physiology |volume=72 |pages=167–90 |doi=10.1146/annurev-physiol-021909-135804 |pmid=20148672 |s2cid=36520695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |archive-date=2023-10-12 |access-date=2011-10-31}}</ref> مثال طور، تجربيگاهه جي ڪوئن جي [[تحرڪ|ترغيب]] طور برقي تحريڪ سان هلندڙ مشيني ٽريڊمل تي اعليٰ يا گهٽ ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Koch, L. G. |last2=Britton, S. L. |year=2001 |title=Artificial selection for intrinsic aerobic endurance running capacity in rats |journal=Physiological Genomics |volume=5 |issue=1 |pages=45–52 |citeseerx=10.1.1.325.7411 |doi=10.1152/physiolgenomics.2001.5.1.45 |pmid=11161005 |s2cid=2340159}}</ref> گهٽ صلاحيت واري نسل جي ڀيٽ ۾ اعليٰ ڪارڪردگيءَ واري ڪوئن جي نسل ۾ پنهنجي مرضيءَ سان ڦيٿي تي ڊوڙڻ وارو رويو پڻ وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Waters |first=RP |last2=Renner |first2=KJ |last3=Pringle |first3=RB |last4=Summers |first4=CH |last5=Britton |first5=SL |last6=Koch |first6=LG |last7=Swallow |first7=JG |year=2008 |title=Selection for aerobic capacity affects corticosterone, monoamines and wheel-running activity |journal=Physiology & Behavior |volume=93 |issue=4–5 |pages=1044–54 |doi=10.1016/j.physbeh.2008.01.013 |pmc=2435267 |pmid=18304593}}</ref> [[تجرباتي ارتقا]] واري طريقي ۾، تجربيگاهه جي ڪوئن جون چار نقل نسلون ڦيٿن تي [[رضاڪارانه ورزش]] جي اعليٰ سطح لاءِ پيدا ڪيون ويون آهن، جڏهن ته وڌيڪ چار ضابطي واريون نسلون ڦيٿي تي ڊوڙڻ جي مقدار کي نظر ۾ رکڻ کان سواءِ نسل ڪشيءَ ذريعي برقرار رکيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Swallow |first=JG |last2=Carter |first2=PA |last3=Garland Jr |first3=T |year=1998 |title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice |journal=Behavior Genetics |volume=28 |issue=3 |pages=227–37 |doi=10.1023/A:1021479331779 |pmid=9670598 |s2cid=18336243}}</ref> ڪوئن جون اهي چونڊيل نسلون مشيني ٽريڊمل تي زبردستي برداشت جي صلاحيت وارن تجربن ۾ پڻ وڌيل برداشت جي صلاحيت ڏيکارين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Meek |first=TH |last2=Lonquich |first2=BP |last3=Hannon |first3=RM |last4=Garland Jr |first4=T |year=2009 |title=Endurance capacity of mice selectively bred for high voluntary wheel running |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=212 |issue=18 |pages=2908–17 |doi=10.1242/jeb.028886 |pmid=19717672 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي به، چونڊ جي ٻنهي تجربن مان ڪنهن ۾ به زبردستي يا رضاڪارانه ورزش دوران ٿڪاوٽ جا درست سبب معلوم نه ٿي سگهيا آهن.{{cn|date=April 2025}} ==ورزش سبب ٿيندڙ عضلاتي سور== [[جسماني ورزش]] فوري اثر طور به سور جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو گهٽ [[پي ايڇ]] سبب [[آزاد عصبي پڇڙيون|آزاد عصبي پڇڙين]] جي تحريڪ مان پيدا ٿي سگهي ٿو، ۽ [[دير سان شروع ٿيندڙ عضلاتي سور]] جي صورت ۾ به ٿي سگهي ٿو. دير سان ٿيندڙ سور بنيادي طور عضلي جي اندر ڦاٽن جو نتيجو هوندو آهي، جيتوڻيڪ ظاهري طور ان ۾ سمورن [[عضلاتي تاندورا|عضلاتي تاندورن]] جو ڦاٽڻ شامل نه هوندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Nosaka |first=Ken |title=Skeletal muscle damage and repair |publisher=[[هيومن ڪائنيٽڪس]] |year=2008 |isbn=978-0-7360-5867-4 |editor-last=Tiidus, Peter M |pages=59–76 |chapter=Muscle Soreness and Damage and the Repeated-Bout Effect |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ueMh1x7kFjsC&pg=PA59}}</ref> ورزش جي شدت، تربيت جي سطح ۽ ٻين عنصرن جي لحاظ کان عضلاتي سور معمولي سور کان وٺي معذور ڪندڙ زخم تائين ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Cheung |first=Karoline |last2=Hume |first2=Patria A. |author-link2=Patria Hume |last3=Maxwell |first3=Linda |date=2012-10-23 |title=Delayed Onset Muscle Soreness |journal=Sports Medicine |language=en |volume=33 |issue=2 |pages=145–164 |doi=10.2165/00007256-200333020-00005 |issn=0112-1642 |pmid=12617692 |s2cid=26525519}}</ref> ڪجهه شروعاتي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته وچولي شدت واري لڳاتار تربيت ڪنهن شخص جي سور سهڻ جي حد وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Hakansson |first=S. |last2=Jones |first2=M. D. |last3=Ristov |first3=M. |last4=Marcos |first4=L. |last5=Clark |first5=T. |last6=Ram |first6=A. |last7=Morey |first7=R. |last8=Franklin |first8=A. |last9=McCarthy |first9=C. |date=2018 |title=Intensity-dependent effects of aerobic training on pressure pain threshold in overweight men: A randomized trial |url=https://unsworks.unsw.edu.au/bitstreams/d22bea57-8887-436d-ad69-2de9f86f7b49/download |journal=European Journal of Pain |language=en |volume=22 |issue=10 |pages=1813–1823 |doi=10.1002/ejp.1277 |issn=1532-2149 |pmid=29956398 |s2cid=49602409 |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_83572}}</ref> ==ورزشي فعليات جي تعليم== اڪثر ترقي يافته ملڪن ۾ پيشاور ادارن وٽ تصديق جا پروگرام موجود آهن، جيڪي تعليم جي معيار ۽ يڪسانيت کي يقيني بڻائين ٿا. [[ڪئناڊا]] ۾ صحت ۽ تندرستيءَ جي صنعت ۾ گراهڪن (طبي ۽ غير طبي ٻنهي) سان ڪم ڪندڙ ماڻهو ''سرٽيفائيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهن ٿا. [[آسٽريليا]] ۾ پيشاور اداري [https://www.essa.org.au/ ايڪسرسائز اينڊ اسپورٽس سائنس آسٽريليا] (ESSA) ذريعي ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' (AEP) جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهجي ٿو. آسٽريليا ۾ AEP لاءِ ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز سائنٽسٽ'' (AES) جي اهليت پڻ رکڻ عام ڳالهه آهي. هن شعبي جو مکيه انتظامي ادارو [[آمريڪن ڪاليج آف اسپورٽس ميڊيسن]] آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزشي فعليات جي ماهر جي مطالعي جي شعبن ۾ [[حياتيائي ڪيميا]]، [[حياتيائي توانائيات]]، [[دل ۽ ڦڦڙن جي فعليات|دل ۽ ڦڦڙن جا ڪم]]، [[رتيات]]، [[حياتيائي ميڪانيات]]، [[ڍانچائي عضلو|ڍانچائي عضلن]] جي فعليات، [[عصبي غدودي نظام|عصبي غدودي]] ڪم ۽ مرڪزي توڙي پردي واري [[عصبي نظام]] جا ڪم شامل ٿي سگهن ٿا، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن. ان کان سواءِ، ورزشي فعليات جا ماهر بنيادي سائنسدانن کان وٺي طبي محققن، طبي ماهرن ۽ راندين جي تربيت ڏيندڙن تائين مختلف شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ڪاليج ۽ يونيورسٽيون ورزشي فعليات کي مطالعي جي پروگرام طور مختلف سطحن تي پيش ڪن ٿيون، جن ۾ گريجوئيشن کان اڳ جا پروگرام، گريجوئيٽ ڊگريون ۽ سرٽيفڪيٽ، ۽ ڊاڪٽريٽ جا پروگرام شامل آهن. ورزشي فعليات کي مکيه مضمون طور پڙهائڻ جو بنيادي مقصد شاگردن کي صحت جي سائنسن جي شعبي ۾ پيشاور زندگيءَ لاءِ تيار ڪرڻ آهي. هي پروگرام جسماني يا حرڪتي سرگرميءَ ۾ شامل فعلياتي عملن جي سائنسي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو، جن ۾ حسي-حرڪتي لاڳاپا، ردعمل جا ميڪانيزم، ۽ زخم، بيماري ۽ معذوريءَ جا اثر شامل آهن. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات جي ڊگري رکندڙن لاءِ موجود پيشاور شعبن ۾ غير طبي ۽ گراهڪن تي ٻڌل ڪم، طاقت ۽ جسماني حالت جا ماهر، دل ۽ ڦڦڙن جو علاج، ۽ طبي تحقيق شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Paul |title=Careers in Exercise Physiology |url=http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103015707/http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-date=2018-01-03 |access-date=2012-04-18}}</ref> مطالعي جي ڪيترن ئي شعبن ۾ قابليت جانچڻ لاءِ شاگردن کي اهي طريقا سيکاريا وڃن ٿا، جن تي گراهڪن سان ڪم ڪرڻ دوران عمل ڪرڻو پوي ٿو. عملي ۽ ليڪچر تي ٻڌل تعليم ڪلاس روم ۽ تجربيگاهه ٻنهي ۾ ڏني وڃي ٿي. انهن ۾ هي شامل آهن: * '''صحت ۽ خطري جو جائزو''': ڪنهن گراهڪ سان محفوظ طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهرين جسماني سرگرميءَ سان لاڳاپيل فائدن ۽ خطرن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي. ان جي مثالن ۾ ورزش دوران جسم کي پهچي سگهندڙ مخصوص زخمن جي ڄاڻ، تربيت شروع ٿيڻ کان اڳ گراهڪ جي صحيح نموني چڪاس ڪرڻ، ۽ انهن عنصرن جي سڃاڻپ ڪرڻ شامل آهي، جيڪي سندس ڪارڪردگيءَ ۾ رڪاوٽ وجهي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2025}} * '''ورزش جي جاچ''': جسماني بناوت، دل ۽ ساهه کڻڻ واري تندرستي، عضلاتي طاقت ۽ برداشت، ۽ لچڪ ماپڻ لاءِ ورزشي جاچن کي ترتيب ڏيڻ. جسم جي ڪنهن وڌيڪ مخصوص حصي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ فعلي جاچون پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. گراهڪ بابت معلومات گڏ ٿيڻ کان پوءِ ورزشي فعليات جي ماهرن لاءِ جاچ جي انگن اکرن جي تشريح ڪرڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ پڻ ضروري آهي ته صحت سان لاڳاپيل ڪهڙا نتيجا سامهون آيا آهن.{{cn|date=April 2025}} * '''ورزش جي تجويز''': اهڙا تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ، جيڪي ڪنهن فرد جي صحت ۽ تندرستيءَ جي مقصدن سان بهترين نموني ٺهڪن. ان لاءِ مختلف قسمن جي ورزشن، گراهڪ جي ورزش جي سبب يا مقصد، ۽ اڳواٽ ڪيل جائزي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. خاص حالتن ۽ آباديءَ جي مخصوص گروهن لاءِ ورزش تجويز ڪرڻ جي ڄاڻ پڻ ضروري آهي. انهن ۾ عمر جا فرق، حمل، سنڌن جون بيماريون، ٿولهه، ڦڦڙن جون بيماريون وغيره شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite book |last=American College of Sports Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780781769037 |title=ACSM's guidelines for exercise testing and prescription |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2010 |isbn=978-0-7817-6903-7 |edition=8th |location=Philadelphia |url-access=registration}}</ref> ===نصاب=== ورزشي فعليات جي نصاب ۾ [[حياتيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[لاڳو سائنسون]] شامل آهن. هن مکيه مضمون لاءِ چونڊيل ڪلاسن جو مقصد انساني ايناٽامي، انساني فعليات ۽ ورزشي فعليات جي پختي ڄاڻ حاصل ڪرڻ آهي. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات ۾ ڊگري مڪمل ڪرڻ لاءِ نه رڳو ڪلاسن جو مڪمل نصاب پورو ڪرڻ ضروري آهي، پر عملي تجربي جي گهٽ ۾ گهٽ مقرر مقدار پڻ گهربل هوندي آهي ۽ انٽرن شپ ڪرڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.<ref>{{Cite web |last=University |first=Ohio |title=Class Requirements |url=http://www.ohio.edu/chsp/ahsw/academics/exphu.cfm}}</ref> d050vgz6oz5yd69gsmk23vyd6p0sfei 391521 391520 2026-07-05T20:02:28Z Intisar Ali 8681 391521 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪابه نه}} {{broader|ڪائنيزيالاجي}} [[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}</ref>]] '''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا. ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.<ref name="Awtry">{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&pg=PA76}}</ref> جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي<ref name="Bompa">{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.<ref name="Lee">{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي. ==تاريخ== {{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}} برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: "classical" versus "contemporary" viewpoints |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}</ref> هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}</ref> ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ==توانائي خرچ== انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.<ref>{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as "subelite" due to his not being "able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events" page 347.</ref> ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،<ref name="Richter, E. A. 1988">{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}</ref> جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،<ref>{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}</ref> تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،<ref>Elia, M. (1992) "Energy expenditure in the whole body". Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}</ref> جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،<ref>{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}</ref> ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}</ref> هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}</ref><ref>Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.</ref> عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO₂ max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015}}</ref> ==ميٽابولڪ تبديليون== [[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]] ===تيز توانائي ذريعا=== ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}} ===پلازما گلوڪوز=== پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}} '''گلوڪوز ضابطو''': جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}} '''ذیابيطس لاءِ ورزش''': ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}} قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}</ref> ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}} ===آڪسيجن=== زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO₂) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO₂=Q x (a-vO₂diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}} ===پاڻي جي کوٽ=== [[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (<2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}</ref> سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).<ref name="cheuvront">{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}</ref> سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}</ref> ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.<ref name="cheuvront" /><ref>{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}</ref> ===ٻيا=== * سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}</ref> * ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Nybo, L. 2005">{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}</ref> * ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}</ref> * سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}</ref> ==دماغ== {{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}} آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}</ref> دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology & Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}</ref> ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}</ref> تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو. دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref name="Secher, N. H. 2008">{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}</ref> ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}} ===دماغي آڪسيجن=== [[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}</ref> ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}</ref> بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O₂ مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“<ref>{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309</ref> دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}</ref> ===گلوڪوز=== بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="Pmid">{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}</ref> آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}</ref> سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name="Pmid" /><ref name="Dalsgaard, M. K. 2006">{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}</ref> تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.<ref name="Nybo, L. 2005" /><ref name="Secher, N. H. 2008" /> ===حد کان وڌيڪ گرمي=== انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}</ref> اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}</ref> ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.<ref name="Maughan, R. J. 2007">{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}</ref> حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}</ref> ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Secher, N. H. 2008" /> ==ٿڪاوٽ== ===سخت سرگرمي=== محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.<ref>{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}</ref> بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}</ref> ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}</ref> دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}} هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca²⁺ آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl⁻ آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K⁺, Na⁺, and Cl disturbances and Na⁺-K⁺ pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}</ref> قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca²⁺ جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes "leaky" channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}</ref> [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]] ===برداشت جي ناڪامي=== سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن: * [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}} * [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}</ref> * [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}} ===مرڪزي گورنر=== [[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،<ref>{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}</ref> [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو<ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}</ref> ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.<ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}</ref> مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}</ref> ===ٻيا عامل=== ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا: * دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي<ref>{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}</ref> * دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ<ref name="Dalsgaard, M. K. 2006" /><ref>{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}</ref> * عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو "[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]")''<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}</ref> * [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا<ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}</ref> * دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي<ref name="Nybo, L. 2005" /> * [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي<ref>{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}</ref> * عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي<ref>{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}</ref> * دماغ تي امونيا جا اثر<ref name="Nybo, L. 2005" /> * دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا<ref>{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}</ref> ==دل جا حياتياتي نشانگر== ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.<ref>{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==انساني موافقتون== انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).<ref>{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}</ref> برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}</ref> هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}</ref> هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.<ref>{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}</ref> ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}</ref> ==ڪوئن جهڙن جانورن سان چونڊيل نسل ڪشيءَ جا تجربا== ڪيترين ئي مختلف اڀياسن ۾ [[ڪوئن جهڙا جانور|ڪوئن جهڙن جانورن]] جي خاص طور ورزش واري رويي يا ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=ME |last2=Garland Jr |first2=T |last3=Marden |first3=JH |last4=Zera |first4=AJ |year=2010 |title=Locomotion in response to shifting climate zones: Not so fast |url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |journal=Annual Review of Physiology |volume=72 |pages=167–90 |doi=10.1146/annurev-physiol-021909-135804 |pmid=20148672 |s2cid=36520695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |archive-date=2023-10-12 |access-date=2011-10-31}}</ref> مثال طور، تجربيگاهه جي ڪوئن جي [[تحرڪ|ترغيب]] طور برقي تحريڪ سان هلندڙ مشيني ٽريڊمل تي اعليٰ يا گهٽ ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Koch, L. G. |last2=Britton, S. L. |year=2001 |title=Artificial selection for intrinsic aerobic endurance running capacity in rats |journal=Physiological Genomics |volume=5 |issue=1 |pages=45–52 |citeseerx=10.1.1.325.7411 |doi=10.1152/physiolgenomics.2001.5.1.45 |pmid=11161005 |s2cid=2340159}}</ref> گهٽ صلاحيت واري نسل جي ڀيٽ ۾ اعليٰ ڪارڪردگيءَ واري ڪوئن جي نسل ۾ پنهنجي مرضيءَ سان ڦيٿي تي ڊوڙڻ وارو رويو پڻ وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Waters |first=RP |last2=Renner |first2=KJ |last3=Pringle |first3=RB |last4=Summers |first4=CH |last5=Britton |first5=SL |last6=Koch |first6=LG |last7=Swallow |first7=JG |year=2008 |title=Selection for aerobic capacity affects corticosterone, monoamines and wheel-running activity |journal=Physiology & Behavior |volume=93 |issue=4–5 |pages=1044–54 |doi=10.1016/j.physbeh.2008.01.013 |pmc=2435267 |pmid=18304593}}</ref> [[تجرباتي ارتقا]] واري طريقي ۾، تجربيگاهه جي ڪوئن جون چار نقل نسلون ڦيٿن تي [[رضاڪارانه ورزش]] جي اعليٰ سطح لاءِ پيدا ڪيون ويون آهن، جڏهن ته وڌيڪ چار ضابطي واريون نسلون ڦيٿي تي ڊوڙڻ جي مقدار کي نظر ۾ رکڻ کان سواءِ نسل ڪشيءَ ذريعي برقرار رکيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Swallow |first=JG |last2=Carter |first2=PA |last3=Garland Jr |first3=T |year=1998 |title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice |journal=Behavior Genetics |volume=28 |issue=3 |pages=227–37 |doi=10.1023/A:1021479331779 |pmid=9670598 |s2cid=18336243}}</ref> ڪوئن جون اهي چونڊيل نسلون مشيني ٽريڊمل تي زبردستي برداشت جي صلاحيت وارن تجربن ۾ پڻ وڌيل برداشت جي صلاحيت ڏيکارين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Meek |first=TH |last2=Lonquich |first2=BP |last3=Hannon |first3=RM |last4=Garland Jr |first4=T |year=2009 |title=Endurance capacity of mice selectively bred for high voluntary wheel running |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=212 |issue=18 |pages=2908–17 |doi=10.1242/jeb.028886 |pmid=19717672 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي به، چونڊ جي ٻنهي تجربن مان ڪنهن ۾ به زبردستي يا رضاڪارانه ورزش دوران ٿڪاوٽ جا درست سبب معلوم نه ٿي سگهيا آهن.{{cn|date=April 2025}} ==ورزش سبب ٿيندڙ عضلاتي سور== [[جسماني ورزش]] فوري اثر طور به سور جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو گهٽ [[پي ايڇ]] سبب [[آزاد عصبي پڇڙيون|آزاد عصبي پڇڙين]] جي تحريڪ مان پيدا ٿي سگهي ٿو، ۽ [[دير سان شروع ٿيندڙ عضلاتي سور]] جي صورت ۾ به ٿي سگهي ٿو. دير سان ٿيندڙ سور بنيادي طور عضلي جي اندر ڦاٽن جو نتيجو هوندو آهي، جيتوڻيڪ ظاهري طور ان ۾ سمورن [[عضلاتي تاندورا|عضلاتي تاندورن]] جو ڦاٽڻ شامل نه هوندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Nosaka |first=Ken |title=Skeletal muscle damage and repair |publisher=[[هيومن ڪائنيٽڪس]] |year=2008 |isbn=978-0-7360-5867-4 |editor-last=Tiidus, Peter M |pages=59–76 |chapter=Muscle Soreness and Damage and the Repeated-Bout Effect |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ueMh1x7kFjsC&pg=PA59}}</ref> ورزش جي شدت، تربيت جي سطح ۽ ٻين عنصرن جي لحاظ کان عضلاتي سور معمولي سور کان وٺي معذور ڪندڙ زخم تائين ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Cheung |first=Karoline |last2=Hume |first2=Patria A. |author-link2=Patria Hume |last3=Maxwell |first3=Linda |date=2012-10-23 |title=Delayed Onset Muscle Soreness |journal=Sports Medicine |language=en |volume=33 |issue=2 |pages=145–164 |doi=10.2165/00007256-200333020-00005 |issn=0112-1642 |pmid=12617692 |s2cid=26525519}}</ref> ڪجهه شروعاتي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته وچولي شدت واري لڳاتار تربيت ڪنهن شخص جي سور سهڻ جي حد وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Hakansson |first=S. |last2=Jones |first2=M. D. |last3=Ristov |first3=M. |last4=Marcos |first4=L. |last5=Clark |first5=T. |last6=Ram |first6=A. |last7=Morey |first7=R. |last8=Franklin |first8=A. |last9=McCarthy |first9=C. |date=2018 |title=Intensity-dependent effects of aerobic training on pressure pain threshold in overweight men: A randomized trial |url=https://unsworks.unsw.edu.au/bitstreams/d22bea57-8887-436d-ad69-2de9f86f7b49/download |journal=European Journal of Pain |language=en |volume=22 |issue=10 |pages=1813–1823 |doi=10.1002/ejp.1277 |issn=1532-2149 |pmid=29956398 |s2cid=49602409 |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_83572}}</ref> ==ورزشي فعليات جي تعليم== اڪثر ترقي يافته ملڪن ۾ پيشاور ادارن وٽ تصديق جا پروگرام موجود آهن، جيڪي تعليم جي معيار ۽ يڪسانيت کي يقيني بڻائين ٿا. [[ڪئناڊا]] ۾ صحت ۽ تندرستيءَ جي صنعت ۾ گراهڪن (طبي ۽ غير طبي ٻنهي) سان ڪم ڪندڙ ماڻهو ''سرٽيفائيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهن ٿا. [[آسٽريليا]] ۾ پيشاور اداري [https://www.essa.org.au/ ايڪسرسائز اينڊ اسپورٽس سائنس آسٽريليا] (ESSA) ذريعي ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' (AEP) جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهجي ٿو. آسٽريليا ۾ AEP لاءِ ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز سائنٽسٽ'' (AES) جي اهليت پڻ رکڻ عام ڳالهه آهي. هن شعبي جو مکيه انتظامي ادارو [[آمريڪن ڪاليج آف اسپورٽس ميڊيسن]] آهي.{{cn|date=April 2025}} ورزشي فعليات جي ماهر جي مطالعي جي شعبن ۾ [[حياتيائي ڪيميا]]، [[حياتيائي توانائيات]]، [[دل ۽ ڦڦڙن جي فعليات|دل ۽ ڦڦڙن جا ڪم]]، [[رتيات]]، [[حياتيائي ميڪانيات]]، [[ڍانچائي عضلو|ڍانچائي عضلن]] جي فعليات، [[عصبي غدودي نظام|عصبي غدودي]] ڪم ۽ مرڪزي توڙي پردي واري [[عصبي نظام]] جا ڪم شامل ٿي سگهن ٿا، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن. ان کان سواءِ، ورزشي فعليات جا ماهر بنيادي سائنسدانن کان وٺي طبي محققن، طبي ماهرن ۽ راندين جي تربيت ڏيندڙن تائين مختلف شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}} ڪاليج ۽ يونيورسٽيون ورزشي فعليات کي مطالعي جي پروگرام طور مختلف سطحن تي پيش ڪن ٿيون، جن ۾ گريجوئيشن کان اڳ جا پروگرام، گريجوئيٽ ڊگريون ۽ سرٽيفڪيٽ، ۽ ڊاڪٽريٽ جا پروگرام شامل آهن. ورزشي فعليات کي مکيه مضمون طور پڙهائڻ جو بنيادي مقصد شاگردن کي صحت جي سائنسن جي شعبي ۾ پيشاور زندگيءَ لاءِ تيار ڪرڻ آهي. هي پروگرام جسماني يا حرڪتي سرگرميءَ ۾ شامل فعلياتي عملن جي سائنسي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو، جن ۾ حسي-حرڪتي لاڳاپا، ردعمل جا ميڪانيزم، ۽ زخم، بيماري ۽ معذوريءَ جا اثر شامل آهن. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات جي ڊگري رکندڙن لاءِ موجود پيشاور شعبن ۾ غير طبي ۽ گراهڪن تي ٻڌل ڪم، طاقت ۽ جسماني حالت جا ماهر، دل ۽ ڦڦڙن جو علاج، ۽ طبي تحقيق شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Paul |title=Careers in Exercise Physiology |url=http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103015707/http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-date=2018-01-03 |access-date=2012-04-18}}</ref> مطالعي جي ڪيترن ئي شعبن ۾ قابليت جانچڻ لاءِ شاگردن کي اهي طريقا سيکاريا وڃن ٿا، جن تي گراهڪن سان ڪم ڪرڻ دوران عمل ڪرڻو پوي ٿو. عملي ۽ ليڪچر تي ٻڌل تعليم ڪلاس روم ۽ تجربيگاهه ٻنهي ۾ ڏني وڃي ٿي. انهن ۾ هي شامل آهن: * '''صحت ۽ خطري جو جائزو''': ڪنهن گراهڪ سان محفوظ طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهرين جسماني سرگرميءَ سان لاڳاپيل فائدن ۽ خطرن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي. ان جي مثالن ۾ ورزش دوران جسم کي پهچي سگهندڙ مخصوص زخمن جي ڄاڻ، تربيت شروع ٿيڻ کان اڳ گراهڪ جي صحيح نموني چڪاس ڪرڻ، ۽ انهن عنصرن جي سڃاڻپ ڪرڻ شامل آهي، جيڪي سندس ڪارڪردگيءَ ۾ رڪاوٽ وجهي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2025}} * '''ورزش جي جاچ''': جسماني بناوت، دل ۽ ساهه کڻڻ واري تندرستي، عضلاتي طاقت ۽ برداشت، ۽ لچڪ ماپڻ لاءِ ورزشي جاچن کي ترتيب ڏيڻ. جسم جي ڪنهن وڌيڪ مخصوص حصي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ فعلي جاچون پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. گراهڪ بابت معلومات گڏ ٿيڻ کان پوءِ ورزشي فعليات جي ماهرن لاءِ جاچ جي انگن اکرن جي تشريح ڪرڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ پڻ ضروري آهي ته صحت سان لاڳاپيل ڪهڙا نتيجا سامهون آيا آهن.{{cn|date=April 2025}} * '''ورزش جي تجويز''': اهڙا تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ، جيڪي ڪنهن فرد جي صحت ۽ تندرستيءَ جي مقصدن سان بهترين نموني ٺهڪن. ان لاءِ مختلف قسمن جي ورزشن، گراهڪ جي ورزش جي سبب يا مقصد، ۽ اڳواٽ ڪيل جائزي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. خاص حالتن ۽ آباديءَ جي مخصوص گروهن لاءِ ورزش تجويز ڪرڻ جي ڄاڻ پڻ ضروري آهي. انهن ۾ عمر جا فرق، حمل، سنڌن جون بيماريون، ٿولهه، ڦڦڙن جون بيماريون وغيره شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite book |last=American College of Sports Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780781769037 |title=ACSM's guidelines for exercise testing and prescription |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2010 |isbn=978-0-7817-6903-7 |edition=8th |location=Philadelphia |url-access=registration}}</ref> ===نصاب=== ورزشي فعليات جي نصاب ۾ [[حياتيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[لاڳو سائنسون]] شامل آهن. هن مکيه مضمون لاءِ چونڊيل ڪلاسن جو مقصد انساني ايناٽامي، انساني فعليات ۽ ورزشي فعليات جي پختي ڄاڻ حاصل ڪرڻ آهي. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات ۾ ڊگري مڪمل ڪرڻ لاءِ نه رڳو ڪلاسن جو مڪمل نصاب پورو ڪرڻ ضروري آهي، پر عملي تجربي جي گهٽ ۾ گهٽ مقرر مقدار پڻ گهربل هوندي آهي ۽ انٽرن شپ ڪرڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.<ref>{{Cite web |last=University |first=Ohio |title=Class Requirements |url=http://www.ohio.edu/chsp/ahsw/academics/exphu.cfm}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[حياتيائي توانائيات]] * [[ورزش کان پوءِ آڪسيجن جو واڌو استعمال]] (EPOC) * [[هل جو نمونو]] * [[جسماني علاج]] * [[راندين جي سائنس]] * [[راندين جي طب]] ==حوالا== {{Reflist|30em}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category-inline}} {{جسماني ورزش}} {{راند}} {{فعليات جا قسم}} {{اختياري ڪنٽرول}} {{DEFAULTSORT:ورزشي فعليات}} [[زمرو:ورزشي فعليات| ]] [[زمرو:راندين جي تربيت]] [[زمرو:برداشت واريون رانديون]] [[زمرو:ارتقائي حياتيات]] [[زمرو:انساني ارتقا]] [[زمرو:فعليات]] [[زمرو:طاقت جي تربيت]] [[زمرو:جسماني ورزش]] bc6q8yanzxo7dinot196hdclcfe7k92 10 99907 391522 2026-07-05T20:06:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{#invoke:Broader|broader}}</includeonly><noinclude>{{broader|PAGE1}}{{Documentation}}</noinclude> 391522 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Broader|broader}}</includeonly><noinclude>{{broader|PAGE1}}{{Documentation}}</noinclude> o64j4oy5h21w9lngbzlv2fe8lk0wxn3 10 99908 391523 2026-07-05T20:07:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Broader}} هي سانچو [[وڪيپيڊيا:اختصاري انداز|اختصاري انداز]] کي چٽي نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو هن ريت نظر اچي ٿو: {{Broader|مضمون}} اهو انهن ڀاڱن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن جي موضوع بابت هڪ الڳ مضمون پڻ موجود هجي. ان کي تمهيد کان مٿي ب... 391523 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Broader}} هي سانچو [[وڪيپيڊيا:اختصاري انداز|اختصاري انداز]] کي چٽي نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو هن ريت نظر اچي ٿو: {{Broader|مضمون}} اهو انهن ڀاڱن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن جي موضوع بابت هڪ الڳ مضمون پڻ موجود هجي. ان کي تمهيد کان مٿي به استعمال ڪري سگهجي ٿو. هي سانچو تڏهن استعمال ڪرڻ گهرجي، جڏهن ڪنهن اهڙي ٻئي مضمون جي ڳنڍڻي ڏيڻ گهربل هجي، جيڪو موضوع تي وڌيڪ وسيع نموني بحث ڪري، پر اهو مکيه مضمون نه هجي (جنهن لاءِ {{tl|Main}} استعمال ڪرڻ گهرجي)، نه ئي وڌيڪ محدود موضوع هجي (جنهن لاءِ شايد {{tl|Further}} استعمال ڪرڻ گهرجي)، ۽ نه ئي ساڳئي سطح جي موضوعي ڌيان وارو مضمون هجي (جنهن لاءِ شايد {{tl|See also}} استعمال ڪرڻ گهرجي). kwymvr7y13ikqxxoj0slud8tyt3oqih 828 99909 391524 2026-07-05T20:08:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: --[[ -- This module produces a "For a broader coverage related to this topic" link. It implements -- the {{broader}} template. --]] local mHatlist = require('Module:Hatnote list') local mHatnote = require('Module:Hatnote') local mArguments -- lazily initialize local mTableTools --lazily initialize local p = {} local s = { --localizable strings broaderForm = 'For broader coverage of %s, see %s.', defaultTopic = 'this topic' } function p.broader(frame) mArguments =... 391524 Scribunto text/plain --[[ -- This module produces a "For a broader coverage related to this topic" link. It implements -- the {{broader}} template. --]] local mHatlist = require('Module:Hatnote list') local mHatnote = require('Module:Hatnote') local mArguments -- lazily initialize local mTableTools --lazily initialize local p = {} local s = { --localizable strings broaderForm = 'For broader coverage of %s, see %s.', defaultTopic = 'this topic' } function p.broader(frame) mArguments = require('Module:Arguments') mTableTools = require('Module:TableTools') local originalArgs = mArguments.getArgs(frame, {parentOnly = true}) local args = mTableTools.compressSparseArray(originalArgs) -- re-add non-numeric arguments omitted by compressSparseArray for _, name in pairs({'category', 'selfref', 'topic'}) do args[name] = originalArgs[name] end return p._broader(args) end function p._broader(args) if not args[1] then return mHatnote.makeWikitextError( 'no page name specified', 'Template:Broader#Errors', args.category ) end local list = mHatlist.andList(args, true) local topic = args.topic or s.defaultTopic local text = string.format(s.broaderForm, topic, list) options = {selfref = args.selfref} return mHatnote._hatnote(text, options) end return p q9mxbm4279k1wncos89fk4ytfwp22jl 0 99910 391525 2026-07-05T20:13:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|زنده مڇيءَ ۾ مڇيءَ جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس}} {{برطانوي انگريزي استعمال ڪريو|date=August 2021}} {{ڏينهن مهينو سال واريون تاريخون استعمال ڪريو|date=May 2017}} [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پا... 391525 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|زنده مڇيءَ ۾ مڇيءَ جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس}} {{برطانوي انگريزي استعمال ڪريو|date=August 2021}} {{ڏينهن مهينو سال واريون تاريخون استعمال ڪريو|date=May 2017}} [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> qrqszko4v7gkaes9b3ianqkh6ky0soa 391526 391525 2026-07-05T20:13:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 391526 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> cqh0gs7pqz7k3jw4wai8w8tco1jxwph 391527 391526 2026-07-05T20:16:35Z Intisar Ali 8681 391527 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} 9zujtdjjtj3p9cpcco7mpehvd7qlgkj 391528 391527 2026-07-05T20:18:17Z Intisar Ali 8681 391528 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. duk5iss90483t8svnb4y5rv7mov99z4 391529 391528 2026-07-05T20:20:20Z Intisar Ali 8681 391529 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> 89ki9sc1xh8f7japoz7qcwk9no0brna 391530 391529 2026-07-05T20:22:18Z Intisar Ali 8681 391530 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ 7lcwsm1y3amqq9bdedx69n84em6ceq8 391531 391530 2026-07-05T20:23:56Z Intisar Ali 8681 391531 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080311091749/http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} r7u55cx2j0phd7hc13zs0s12klvg7dt 391532 391531 2026-07-05T20:29:18Z Intisar Ali 8681 /* اوسموسي ضابطو */ 391532 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} f0khisadqmj92qk7fgqooarhgmdnm72 391533 391532 2026-07-05T20:31:26Z Intisar Ali 8681 391533 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} 4jhi39m7i5zqv7g03ghwv8pkaxiodet 391534 391533 2026-07-05T20:33:20Z Intisar Ali 8681 391534 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ft5hypd710hmkpth8itb79v31ijn4k2 391535 391534 2026-07-05T20:36:57Z Intisar Ali 8681 391535 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> kiac0gz4p0bxyi5by3uhaekx5m0fs3o 391536 391535 2026-07-05T20:39:56Z Intisar Ali 8681 391536 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> ==پيدائشي عمل== <!-- ڪڍيل تصوير هٽائي وئي: [[File:Fishegg A.Slotwinski TAFI.jpg|thumb|[[هڏائين مڇي]] جو عام آڳو، قطر لڳ ڀڳ 1 mm. مڇين جا آنا اڪثر [[پاڻيءَ جو ستون|پاڻيءَ جي ستون]] ۾ ڇڏيا ويندا آهن، جتي اهي [[جانوري پلئنڪٽن]] طور ترندا رهن ٿا]] --> {{see also|مڇين جي پيدائش|آنا ڇڏڻ|مڇي پلئنڪٽن}} ٽيليوسٽ مڇين ۾ [[اوگونيا]] جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[جيوگهرڙي جو مرڪز|مرڪز]]، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.<ref name="Guimaraes">{{cite journal|last1=Guimaraes-Cruz, Rodrigo J.|author2=Santos, José E. dos|author3=Santos, Gilmar B.|title=Gonadal structure and gametogenesis of ''Loricaria lentiginosa'' Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)|journal=Rev. Bras. Zool.|date=July–September 2005|volume=22|issue=3|pages=556–564|issn=0101-8175|doi=10.1590/S0101-81752005000300005|first1=Rodrigo J.|doi-access=free}}</ref> آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا [[بيضه داني فوليڪل|فوليڪل]] اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ [[اينڊوڪرائن]] ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي [[اپوپٽوسس]] تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. [[فوليڪيولر اٽريشيا]] نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.<ref name="Guimaraes" /> ڪجهه مڇيون [[ٻه جنسا]] هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا [[هيملٽ (مڇي)|هيملٽ]] مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن. سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ [[آنا ڏيندڙ]] آهن،<ref name="Scott">Peter Scott: ''Livebearing Fishes'', p. 13. Tetra Press 1997. {{ISBN|1-56465-193-2}}</ref> يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال [[سالمن]]، [[گولڊ فش]]، [[سڪلڊ]]، [[ٽونا]] ۽ [[ايل]] آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا [[گيمٽ]] چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[مڇي شناسي اصطلاح#I|داخلي عضوو]] استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ [[هورن شارڪ]]، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ [[اسڪيٽ (مڇي)|اسڪيٽ]]. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل [[حوضي]] کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي [[ڪلاسپر]] چيو وڃي ٿو. سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور {{convert|1|mm}} قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا. <gallery> File:Oeufs002b,57.png|[[ليمپري]] جو آنو File:Oeufs002b,54.png|[[اسڪائليورائنيڊي|ڪيٽ شارڪ]] جو آنو ([[مرميڊ جو پرس]]) File:Oeufs002b,55.png|[[بُل هيڊ شارڪ]] جو آنو File:Oeufs002b,56.png|[[ڪائيميرا]] جو آنو </gallery> آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا [[لاروا]] سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو [[زردي وارو ٿيلهو]] (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي [[استحالو]] چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران [[جانوري پلئنڪٽن]] واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا. [[آنو-جيئرو ڄڻيندڙ]] مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي [[زردي]] تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال [[گپي]]، [[اينجل شارڪ]] ۽ [[سيلاڪينٿ]] آهن. مڇين جون ڪجهه جنسون [[جيئرو ڄڻيندڙ]] هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ [[نال]] جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا [[نال وارا ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال [[ايمبيوٽوڪيڊي|سرف-پرچ]]، [[گوڊيڊي|اسپلٽ فن]] ۽ [[ليمن شارڪ]] آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون [[اووفاگي]] ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو]] ۽ [[پوربيگل]]، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[هاف بيڪ]] ''Nomorhamphus ebrardtii''.<ref name="Meisner">{{cite journal |last1=Meisner |first1=A. |last2=Burns |first2=J. |date=December 1997 |title=Viviparity in the Halfbeak Genera ''Dermogenys'' and ''Nomorhamphus'' (Teleostei: Hemiramphidae) |journal=Journal of Morphology |volume=234 |issue=3 |pages=295–317 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8|pmid=29852651 |s2cid=46922423 }}</ref> [[رحم اندر ڀائپي خوراڪ]] جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ [[گري نرس شارڪ]]، پر ''Nomorhamphus ebrardtii'' ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.<ref name="Meisner" /> مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ [[مڇيءَ جا کنڀ#اندروني بارآوري|اندروني بارآوري]] کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن. [[مڇي پالڻ|ايڪوارسٽ]] عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي [[جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ]] سڏين ٿا. * مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون [[ٻه جنسا]] آهن. ''هم وقت ٻه جنسا'' مڇيون ساڳئي وقت [[بيضه داني|بيضه دانيون]] ۽ [[خصيو|خصيا]] ٻئي رکن ٿيون. ''ترتيبي ٻه جنسا'' مڇين جي [[گوناڊ]]ن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي. qsb7eqa1mh9pcayk9oerhcjw7f8g52q 391537 391536 2026-07-05T20:41:36Z Intisar Ali 8681 391537 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> ==پيدائشي عمل== <!-- ڪڍيل تصوير هٽائي وئي: [[File:Fishegg A.Slotwinski TAFI.jpg|thumb|[[هڏائين مڇي]] جو عام آڳو، قطر لڳ ڀڳ 1 mm. مڇين جا آنا اڪثر [[پاڻيءَ جو ستون|پاڻيءَ جي ستون]] ۾ ڇڏيا ويندا آهن، جتي اهي [[جانوري پلئنڪٽن]] طور ترندا رهن ٿا]] --> {{see also|مڇين جي پيدائش|آنا ڇڏڻ|مڇي پلئنڪٽن}} ٽيليوسٽ مڇين ۾ [[اوگونيا]] جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[جيوگهرڙي جو مرڪز|مرڪز]]، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.<ref name="Guimaraes">{{cite journal|last1=Guimaraes-Cruz, Rodrigo J.|author2=Santos, José E. dos|author3=Santos, Gilmar B.|title=Gonadal structure and gametogenesis of ''Loricaria lentiginosa'' Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)|journal=Rev. Bras. Zool.|date=July–September 2005|volume=22|issue=3|pages=556–564|issn=0101-8175|doi=10.1590/S0101-81752005000300005|first1=Rodrigo J.|doi-access=free}}</ref> آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا [[بيضه داني فوليڪل|فوليڪل]] اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ [[اينڊوڪرائن]] ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي [[اپوپٽوسس]] تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. [[فوليڪيولر اٽريشيا]] نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.<ref name="Guimaraes" /> ڪجهه مڇيون [[ٻه جنسا]] هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا [[هيملٽ (مڇي)|هيملٽ]] مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن. سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ [[آنا ڏيندڙ]] آهن،<ref name="Scott">Peter Scott: ''Livebearing Fishes'', p. 13. Tetra Press 1997. {{ISBN|1-56465-193-2}}</ref> يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال [[سالمن]]، [[گولڊ فش]]، [[سڪلڊ]]، [[ٽونا]] ۽ [[ايل]] آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا [[گيمٽ]] چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[مڇي شناسي اصطلاح#I|داخلي عضوو]] استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ [[هورن شارڪ]]، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ [[اسڪيٽ (مڇي)|اسڪيٽ]]. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل [[حوضي]] کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي [[ڪلاسپر]] چيو وڃي ٿو. سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور {{convert|1|mm}} قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا. <gallery> File:Oeufs002b,57.png|[[ليمپري]] جو آنو File:Oeufs002b,54.png|[[اسڪائليورائنيڊي|ڪيٽ شارڪ]] جو آنو ([[مرميڊ جو پرس]]) File:Oeufs002b,55.png|[[بُل هيڊ شارڪ]] جو آنو File:Oeufs002b,56.png|[[ڪائيميرا]] جو آنو </gallery> آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا [[لاروا]] سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو [[زردي وارو ٿيلهو]] (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي [[استحالو]] چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران [[جانوري پلئنڪٽن]] واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا. [[آنو-جيئرو ڄڻيندڙ]] مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي [[زردي]] تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال [[گپي]]، [[اينجل شارڪ]] ۽ [[سيلاڪينٿ]] آهن. مڇين جون ڪجهه جنسون [[جيئرو ڄڻيندڙ]] هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ [[نال]] جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا [[نال وارا ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال [[ايمبيوٽوڪيڊي|سرف-پرچ]]، [[گوڊيڊي|اسپلٽ فن]] ۽ [[ليمن شارڪ]] آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون [[اووفاگي]] ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو]] ۽ [[پوربيگل]]، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[هاف بيڪ]] ''Nomorhamphus ebrardtii''.<ref name="Meisner">{{cite journal |last1=Meisner |first1=A. |last2=Burns |first2=J. |date=December 1997 |title=Viviparity in the Halfbeak Genera ''Dermogenys'' and ''Nomorhamphus'' (Teleostei: Hemiramphidae) |journal=Journal of Morphology |volume=234 |issue=3 |pages=295–317 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8|pmid=29852651 |s2cid=46922423 }}</ref> [[رحم اندر ڀائپي خوراڪ]] جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ [[گري نرس شارڪ]]، پر ''Nomorhamphus ebrardtii'' ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.<ref name="Meisner" /> مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ [[مڇيءَ جا کنڀ#اندروني بارآوري|اندروني بارآوري]] کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن. [[مڇي پالڻ|ايڪوارسٽ]] عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي [[جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ]] سڏين ٿا. * مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون [[ٻه جنسا]] آهن. ''هم وقت ٻه جنسا'' مڇيون ساڳئي وقت [[بيضه داني|بيضه دانيون]] ۽ [[خصيو|خصيا]] ٻئي رکن ٿيون. ''ترتيبي ٻه جنسا'' مڇين جي [[گوناڊ]]ن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي. ==سماجي رويو== {{see also|ولر ۽ اسڪولنگ}} مڇين جو سماجي رويو، جنهن کي ''ولر ٺاهڻ'' چيو وڃي ٿو، مڇين جي اهڙي گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو گڏجي تري ٿو. هي رويو ان معنيٰ ۾ دفاعي طريقو آهي ته وڏي انگ ۾ حفاظت هوندي آهي، جتي شڪارين پاران کائي وڃڻ جا امڪان گهٽجي ويندا آهن. ولر ٺاهڻ سان جوڙو ٺاهڻ ۽ خوراڪ ڳولڻ جي ڪاميابي پڻ وڌي ٿي. ٻئي طرف، اسڪولنگ ولر اندر اهڙو رويو آهي، جنهن ۾ مڇيون هم وقتي نموني مختلف حرڪتون ڪندي ڏسي سگهجن ٿيون.<ref name=":0">{{Cite book|title=Shoaling and Schooling in Fishes|last=Pitcher|first=T.J.|publisher=Greenberg, G. and Hararway. M.M.|year=1998|location=Garland, New York, USA|pages=748–760}}</ref> متوازي ترڻ ''سماجي نقل'' جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ اسڪول ۾ موجود مڇيون پنهنجي پاڙيسري مڇين جي رخ ۽ رفتار کي ورجائين ٿيون.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J.|date=1983|title=Heuristic definitions of fish shoaling behaviour|journal=Animal Behaviour|volume=31|issue=2|pages=611–613|doi=10.1016/S0003-3472(83)80087-6|s2cid=53195091}}</ref> ڊي. ايم. اسٽيون پاران مڇين جي ولر واري رويي بابت ڪيل تجربن مان نتيجو نڪتو ته ڏينهن وقت مڇين ۾ گڏ رهڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو اڪيلي مڇيءَ جي ولر ڇڏڻ ۽ پنهنجو رخ ڳولڻ، ۽ ساڳئي جنس جي مڇين وچ ۾ گڏيل ڇڪ جي توازن جو نتيجو هو. معلوم ٿيو ته رات وقت مڇيون نمايان طور تي وڌيڪ تيزيءَ سان ترنديون هيون، پر اڪثر اڪيليون ۽ بنا هم آهنگيءَ جي. ٻه يا ٽي مڇين جا گروهه اڪثر ٺهندي ڏٺا ويا، پر اهي چند سيڪنڊن کان پوءِ پکڙجي ويندا هئا.<ref>{{Cite journal|last=Steven|first=D.M.|date=1959|title=Studies on the shoaling behaviour of fish: I. Responses of two species to changes of illumination and to olfactory stimuli.|journal=Journal of Experimental Biology|volume=36|issue=2|pages=261–280|doi=10.1242/jeb.36.2.261}}</ref> نظرياتي طور، هڪ مڇي ولر ۾ ڪيترو وقت گڏ رهي ٿي، اهو ان جي رهڻ جي قيمت کي ڇڏڻ جي قيمت جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal|last=Partridge|first=B.L.|date=1982|title=Rigid definitions of schooling behaviour are inadequate.|journal=Animal Behaviour|volume=30|pages=298–299|doi=10.1016/S0003-3472(82)80270-4|s2cid=53170935}}</ref> سائپرنڊ مڇين تي ڪيل هڪ اڳوڻي تجربيگاهي تجربي ثابت ڪيو آهي ته ولر اندر سماجي رويي لاءِ وقت جو بجيٽ موجود مڇين جي تعداد سان نسبتاً تبديل ٿئي ٿو. اهو خرچ/فائدي جي نسبت مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا گروهه جي ماپ مطابق تبديل ٿئي ٿي ۽ شڪار ٿيڻ جي خطري جي ڀيٽ ۾ خوراڪ جي حاصل ٿيڻ سان ماپي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J|date=1982|title=Evidence for position preferences in schooling mackerel.|journal=Animal Behaviour|volume=30|issue=3|pages=932–934|doi=10.1016/S0003-3472(82)80170-X|s2cid=53186411}}</ref> جڏهن خرچ/فائدي جي نسبت ولر ٺاهڻ واري رويي لاءِ موافق هجي، تڏهن گروهه سان گڏ رهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جا فيصلا موافق هوندا آهن. هن نسبت جي بنياد تي، مڇيون ان مطابق ڇڏڻ يا رهڻ جو فيصلو ڪنديون آهن. تنهنڪري ولر ٺاهڻ واري رويي کي انفرادي مڇيءَ جي لاڳيتي فيصلي سازيءَ سان هلندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":0" /> duyd0xxqyv8fxcxb2su5zx1t6mav0er 391538 391537 2026-07-05T20:42:39Z Intisar Ali 8681 391538 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> ==پيدائشي عمل== <!-- ڪڍيل تصوير هٽائي وئي: [[File:Fishegg A.Slotwinski TAFI.jpg|thumb|[[هڏائين مڇي]] جو عام آڳو، قطر لڳ ڀڳ 1 mm. مڇين جا آنا اڪثر [[پاڻيءَ جو ستون|پاڻيءَ جي ستون]] ۾ ڇڏيا ويندا آهن، جتي اهي [[جانوري پلئنڪٽن]] طور ترندا رهن ٿا]] --> {{see also|مڇين جي پيدائش|آنا ڇڏڻ|مڇي پلئنڪٽن}} ٽيليوسٽ مڇين ۾ [[اوگونيا]] جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[جيوگهرڙي جو مرڪز|مرڪز]]، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.<ref name="Guimaraes">{{cite journal|last1=Guimaraes-Cruz, Rodrigo J.|author2=Santos, José E. dos|author3=Santos, Gilmar B.|title=Gonadal structure and gametogenesis of ''Loricaria lentiginosa'' Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)|journal=Rev. Bras. Zool.|date=July–September 2005|volume=22|issue=3|pages=556–564|issn=0101-8175|doi=10.1590/S0101-81752005000300005|first1=Rodrigo J.|doi-access=free}}</ref> آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا [[بيضه داني فوليڪل|فوليڪل]] اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ [[اينڊوڪرائن]] ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي [[اپوپٽوسس]] تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. [[فوليڪيولر اٽريشيا]] نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.<ref name="Guimaraes" /> ڪجهه مڇيون [[ٻه جنسا]] هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا [[هيملٽ (مڇي)|هيملٽ]] مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن. سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ [[آنا ڏيندڙ]] آهن،<ref name="Scott">Peter Scott: ''Livebearing Fishes'', p. 13. Tetra Press 1997. {{ISBN|1-56465-193-2}}</ref> يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال [[سالمن]]، [[گولڊ فش]]، [[سڪلڊ]]، [[ٽونا]] ۽ [[ايل]] آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا [[گيمٽ]] چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[مڇي شناسي اصطلاح#I|داخلي عضوو]] استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ [[هورن شارڪ]]، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ [[اسڪيٽ (مڇي)|اسڪيٽ]]. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل [[حوضي]] کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي [[ڪلاسپر]] چيو وڃي ٿو. سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور {{convert|1|mm}} قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا. <gallery> File:Oeufs002b,57.png|[[ليمپري]] جو آنو File:Oeufs002b,54.png|[[اسڪائليورائنيڊي|ڪيٽ شارڪ]] جو آنو ([[مرميڊ جو پرس]]) File:Oeufs002b,55.png|[[بُل هيڊ شارڪ]] جو آنو File:Oeufs002b,56.png|[[ڪائيميرا]] جو آنو </gallery> آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا [[لاروا]] سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو [[زردي وارو ٿيلهو]] (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي [[استحالو]] چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران [[جانوري پلئنڪٽن]] واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا. [[آنو-جيئرو ڄڻيندڙ]] مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي [[زردي]] تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال [[گپي]]، [[اينجل شارڪ]] ۽ [[سيلاڪينٿ]] آهن. مڇين جون ڪجهه جنسون [[جيئرو ڄڻيندڙ]] هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ [[نال]] جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا [[نال وارا ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال [[ايمبيوٽوڪيڊي|سرف-پرچ]]، [[گوڊيڊي|اسپلٽ فن]] ۽ [[ليمن شارڪ]] آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون [[اووفاگي]] ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو]] ۽ [[پوربيگل]]، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[هاف بيڪ]] ''Nomorhamphus ebrardtii''.<ref name="Meisner">{{cite journal |last1=Meisner |first1=A. |last2=Burns |first2=J. |date=December 1997 |title=Viviparity in the Halfbeak Genera ''Dermogenys'' and ''Nomorhamphus'' (Teleostei: Hemiramphidae) |journal=Journal of Morphology |volume=234 |issue=3 |pages=295–317 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8|pmid=29852651 |s2cid=46922423 }}</ref> [[رحم اندر ڀائپي خوراڪ]] جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ [[گري نرس شارڪ]]، پر ''Nomorhamphus ebrardtii'' ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.<ref name="Meisner" /> مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ [[مڇيءَ جا کنڀ#اندروني بارآوري|اندروني بارآوري]] کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن. [[مڇي پالڻ|ايڪوارسٽ]] عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي [[جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ]] سڏين ٿا. * مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون [[ٻه جنسا]] آهن. ''هم وقت ٻه جنسا'' مڇيون ساڳئي وقت [[بيضه داني|بيضه دانيون]] ۽ [[خصيو|خصيا]] ٻئي رکن ٿيون. ''ترتيبي ٻه جنسا'' مڇين جي [[گوناڊ]]ن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي. ==سماجي رويو== {{see also|ولر ۽ اسڪولنگ}} مڇين جو سماجي رويو، جنهن کي ''ولر ٺاهڻ'' چيو وڃي ٿو، مڇين جي اهڙي گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو گڏجي تري ٿو. هي رويو ان معنيٰ ۾ دفاعي طريقو آهي ته وڏي انگ ۾ حفاظت هوندي آهي، جتي شڪارين پاران کائي وڃڻ جا امڪان گهٽجي ويندا آهن. ولر ٺاهڻ سان جوڙو ٺاهڻ ۽ خوراڪ ڳولڻ جي ڪاميابي پڻ وڌي ٿي. ٻئي طرف، اسڪولنگ ولر اندر اهڙو رويو آهي، جنهن ۾ مڇيون هم وقتي نموني مختلف حرڪتون ڪندي ڏسي سگهجن ٿيون.<ref name=":0">{{Cite book|title=Shoaling and Schooling in Fishes|last=Pitcher|first=T.J.|publisher=Greenberg, G. and Hararway. M.M.|year=1998|location=Garland, New York, USA|pages=748–760}}</ref> متوازي ترڻ ''سماجي نقل'' جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ اسڪول ۾ موجود مڇيون پنهنجي پاڙيسري مڇين جي رخ ۽ رفتار کي ورجائين ٿيون.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J.|date=1983|title=Heuristic definitions of fish shoaling behaviour|journal=Animal Behaviour|volume=31|issue=2|pages=611–613|doi=10.1016/S0003-3472(83)80087-6|s2cid=53195091}}</ref> ڊي. ايم. اسٽيون پاران مڇين جي ولر واري رويي بابت ڪيل تجربن مان نتيجو نڪتو ته ڏينهن وقت مڇين ۾ گڏ رهڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو اڪيلي مڇيءَ جي ولر ڇڏڻ ۽ پنهنجو رخ ڳولڻ، ۽ ساڳئي جنس جي مڇين وچ ۾ گڏيل ڇڪ جي توازن جو نتيجو هو. معلوم ٿيو ته رات وقت مڇيون نمايان طور تي وڌيڪ تيزيءَ سان ترنديون هيون، پر اڪثر اڪيليون ۽ بنا هم آهنگيءَ جي. ٻه يا ٽي مڇين جا گروهه اڪثر ٺهندي ڏٺا ويا، پر اهي چند سيڪنڊن کان پوءِ پکڙجي ويندا هئا.<ref>{{Cite journal|last=Steven|first=D.M.|date=1959|title=Studies on the shoaling behaviour of fish: I. Responses of two species to changes of illumination and to olfactory stimuli.|journal=Journal of Experimental Biology|volume=36|issue=2|pages=261–280|doi=10.1242/jeb.36.2.261}}</ref> نظرياتي طور، هڪ مڇي ولر ۾ ڪيترو وقت گڏ رهي ٿي، اهو ان جي رهڻ جي قيمت کي ڇڏڻ جي قيمت جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal|last=Partridge|first=B.L.|date=1982|title=Rigid definitions of schooling behaviour are inadequate.|journal=Animal Behaviour|volume=30|pages=298–299|doi=10.1016/S0003-3472(82)80270-4|s2cid=53170935}}</ref> سائپرنڊ مڇين تي ڪيل هڪ اڳوڻي تجربيگاهي تجربي ثابت ڪيو آهي ته ولر اندر سماجي رويي لاءِ وقت جو بجيٽ موجود مڇين جي تعداد سان نسبتاً تبديل ٿئي ٿو. اهو خرچ/فائدي جي نسبت مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا گروهه جي ماپ مطابق تبديل ٿئي ٿي ۽ شڪار ٿيڻ جي خطري جي ڀيٽ ۾ خوراڪ جي حاصل ٿيڻ سان ماپي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J|date=1982|title=Evidence for position preferences in schooling mackerel.|journal=Animal Behaviour|volume=30|issue=3|pages=932–934|doi=10.1016/S0003-3472(82)80170-X|s2cid=53186411}}</ref> جڏهن خرچ/فائدي جي نسبت ولر ٺاهڻ واري رويي لاءِ موافق هجي، تڏهن گروهه سان گڏ رهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جا فيصلا موافق هوندا آهن. هن نسبت جي بنياد تي، مڇيون ان مطابق ڇڏڻ يا رهڻ جو فيصلو ڪنديون آهن. تنهنڪري ولر ٺاهڻ واري رويي کي انفرادي مڇيءَ جي لاڳيتي فيصلي سازيءَ سان هلندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":0" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مڇي}} {{div col|colwidth=30em}} * [[جاءِ جا اناٽاميائي اصطلاح]] * [[ڊجيٽل مڇي لائبريري]] * [[مڇين جي ارتقا]] * [[مڇين جي ايناٽامي]] * [[مڇين جي واڌ ويجهه]] * [[مڇين جي ماپ]] * [[مڇي شناسيءَ جا اصطلاح]] * [[آڱر (ايناٽامي)#ارتقا|پينڊريڪٿس جون آڱريون]] {{div col end}} nvgrn0dql7r8wwwruaid9u2h32kmwff 391539 391538 2026-07-05T20:44:40Z Intisar Ali 8681 391539 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي فعليات''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> ==پيدائشي عمل== <!-- ڪڍيل تصوير هٽائي وئي: [[File:Fishegg A.Slotwinski TAFI.jpg|thumb|[[هڏائين مڇي]] جو عام آڳو، قطر لڳ ڀڳ 1 mm. مڇين جا آنا اڪثر [[پاڻيءَ جو ستون|پاڻيءَ جي ستون]] ۾ ڇڏيا ويندا آهن، جتي اهي [[جانوري پلئنڪٽن]] طور ترندا رهن ٿا]] --> {{see also|مڇين جي پيدائش|آنا ڇڏڻ|مڇي پلئنڪٽن}} ٽيليوسٽ مڇين ۾ [[اوگونيا]] جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[جيوگهرڙي جو مرڪز|مرڪز]]، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.<ref name="Guimaraes">{{cite journal|last1=Guimaraes-Cruz, Rodrigo J.|author2=Santos, José E. dos|author3=Santos, Gilmar B.|title=Gonadal structure and gametogenesis of ''Loricaria lentiginosa'' Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)|journal=Rev. Bras. Zool.|date=July–September 2005|volume=22|issue=3|pages=556–564|issn=0101-8175|doi=10.1590/S0101-81752005000300005|first1=Rodrigo J.|doi-access=free}}</ref> آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا [[بيضه داني فوليڪل|فوليڪل]] اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ [[اينڊوڪرائن]] ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي [[اپوپٽوسس]] تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. [[فوليڪيولر اٽريشيا]] نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.<ref name="Guimaraes" /> ڪجهه مڇيون [[ٻه جنسا]] هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا [[هيملٽ (مڇي)|هيملٽ]] مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن. سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ [[آنا ڏيندڙ]] آهن،<ref name="Scott">Peter Scott: ''Livebearing Fishes'', p. 13. Tetra Press 1997. {{ISBN|1-56465-193-2}}</ref> يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال [[سالمن]]، [[گولڊ فش]]، [[سڪلڊ]]، [[ٽونا]] ۽ [[ايل]] آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا [[گيمٽ]] چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[مڇي شناسي اصطلاح#I|داخلي عضوو]] استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ [[هورن شارڪ]]، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ [[اسڪيٽ (مڇي)|اسڪيٽ]]. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل [[حوضي]] کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي [[ڪلاسپر]] چيو وڃي ٿو. سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور {{convert|1|mm}} قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا. <gallery> File:Oeufs002b,57.png|[[ليمپري]] جو آنو File:Oeufs002b,54.png|[[اسڪائليورائنيڊي|ڪيٽ شارڪ]] جو آنو ([[مرميڊ جو پرس]]) File:Oeufs002b,55.png|[[بُل هيڊ شارڪ]] جو آنو File:Oeufs002b,56.png|[[ڪائيميرا]] جو آنو </gallery> آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا [[لاروا]] سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو [[زردي وارو ٿيلهو]] (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي [[استحالو]] چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران [[جانوري پلئنڪٽن]] واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا. [[آنو-جيئرو ڄڻيندڙ]] مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي [[زردي]] تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال [[گپي]]، [[اينجل شارڪ]] ۽ [[سيلاڪينٿ]] آهن. مڇين جون ڪجهه جنسون [[جيئرو ڄڻيندڙ]] هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ [[نال]] جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا [[نال وارا ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال [[ايمبيوٽوڪيڊي|سرف-پرچ]]، [[گوڊيڊي|اسپلٽ فن]] ۽ [[ليمن شارڪ]] آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون [[اووفاگي]] ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو]] ۽ [[پوربيگل]]، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[هاف بيڪ]] ''Nomorhamphus ebrardtii''.<ref name="Meisner">{{cite journal |last1=Meisner |first1=A. |last2=Burns |first2=J. |date=December 1997 |title=Viviparity in the Halfbeak Genera ''Dermogenys'' and ''Nomorhamphus'' (Teleostei: Hemiramphidae) |journal=Journal of Morphology |volume=234 |issue=3 |pages=295–317 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8|pmid=29852651 |s2cid=46922423 }}</ref> [[رحم اندر ڀائپي خوراڪ]] جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ [[گري نرس شارڪ]]، پر ''Nomorhamphus ebrardtii'' ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.<ref name="Meisner" /> مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ [[مڇيءَ جا کنڀ#اندروني بارآوري|اندروني بارآوري]] کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن. [[مڇي پالڻ|ايڪوارسٽ]] عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي [[جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ]] سڏين ٿا. * مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون [[ٻه جنسا]] آهن. ''هم وقت ٻه جنسا'' مڇيون ساڳئي وقت [[بيضه داني|بيضه دانيون]] ۽ [[خصيو|خصيا]] ٻئي رکن ٿيون. ''ترتيبي ٻه جنسا'' مڇين جي [[گوناڊ]]ن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي. ==سماجي رويو== {{see also|ولر ۽ اسڪولنگ}} مڇين جو سماجي رويو، جنهن کي ''ولر ٺاهڻ'' چيو وڃي ٿو، مڇين جي اهڙي گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو گڏجي تري ٿو. هي رويو ان معنيٰ ۾ دفاعي طريقو آهي ته وڏي انگ ۾ حفاظت هوندي آهي، جتي شڪارين پاران کائي وڃڻ جا امڪان گهٽجي ويندا آهن. ولر ٺاهڻ سان جوڙو ٺاهڻ ۽ خوراڪ ڳولڻ جي ڪاميابي پڻ وڌي ٿي. ٻئي طرف، اسڪولنگ ولر اندر اهڙو رويو آهي، جنهن ۾ مڇيون هم وقتي نموني مختلف حرڪتون ڪندي ڏسي سگهجن ٿيون.<ref name=":0">{{Cite book|title=Shoaling and Schooling in Fishes|last=Pitcher|first=T.J.|publisher=Greenberg, G. and Hararway. M.M.|year=1998|location=Garland, New York, USA|pages=748–760}}</ref> متوازي ترڻ ''سماجي نقل'' جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ اسڪول ۾ موجود مڇيون پنهنجي پاڙيسري مڇين جي رخ ۽ رفتار کي ورجائين ٿيون.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J.|date=1983|title=Heuristic definitions of fish shoaling behaviour|journal=Animal Behaviour|volume=31|issue=2|pages=611–613|doi=10.1016/S0003-3472(83)80087-6|s2cid=53195091}}</ref> ڊي. ايم. اسٽيون پاران مڇين جي ولر واري رويي بابت ڪيل تجربن مان نتيجو نڪتو ته ڏينهن وقت مڇين ۾ گڏ رهڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو اڪيلي مڇيءَ جي ولر ڇڏڻ ۽ پنهنجو رخ ڳولڻ، ۽ ساڳئي جنس جي مڇين وچ ۾ گڏيل ڇڪ جي توازن جو نتيجو هو. معلوم ٿيو ته رات وقت مڇيون نمايان طور تي وڌيڪ تيزيءَ سان ترنديون هيون، پر اڪثر اڪيليون ۽ بنا هم آهنگيءَ جي. ٻه يا ٽي مڇين جا گروهه اڪثر ٺهندي ڏٺا ويا، پر اهي چند سيڪنڊن کان پوءِ پکڙجي ويندا هئا.<ref>{{Cite journal|last=Steven|first=D.M.|date=1959|title=Studies on the shoaling behaviour of fish: I. Responses of two species to changes of illumination and to olfactory stimuli.|journal=Journal of Experimental Biology|volume=36|issue=2|pages=261–280|doi=10.1242/jeb.36.2.261}}</ref> نظرياتي طور، هڪ مڇي ولر ۾ ڪيترو وقت گڏ رهي ٿي، اهو ان جي رهڻ جي قيمت کي ڇڏڻ جي قيمت جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal|last=Partridge|first=B.L.|date=1982|title=Rigid definitions of schooling behaviour are inadequate.|journal=Animal Behaviour|volume=30|pages=298–299|doi=10.1016/S0003-3472(82)80270-4|s2cid=53170935}}</ref> سائپرنڊ مڇين تي ڪيل هڪ اڳوڻي تجربيگاهي تجربي ثابت ڪيو آهي ته ولر اندر سماجي رويي لاءِ وقت جو بجيٽ موجود مڇين جي تعداد سان نسبتاً تبديل ٿئي ٿو. اهو خرچ/فائدي جي نسبت مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا گروهه جي ماپ مطابق تبديل ٿئي ٿي ۽ شڪار ٿيڻ جي خطري جي ڀيٽ ۾ خوراڪ جي حاصل ٿيڻ سان ماپي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J|date=1982|title=Evidence for position preferences in schooling mackerel.|journal=Animal Behaviour|volume=30|issue=3|pages=932–934|doi=10.1016/S0003-3472(82)80170-X|s2cid=53186411}}</ref> جڏهن خرچ/فائدي جي نسبت ولر ٺاهڻ واري رويي لاءِ موافق هجي، تڏهن گروهه سان گڏ رهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جا فيصلا موافق هوندا آهن. هن نسبت جي بنياد تي، مڇيون ان مطابق ڇڏڻ يا رهڻ جو فيصلو ڪنديون آهن. تنهنڪري ولر ٺاهڻ واري رويي کي انفرادي مڇيءَ جي لاڳيتي فيصلي سازيءَ سان هلندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":0" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مڇي}} {{div col|colwidth=30em}} * [[جاءِ جا اناٽاميائي اصطلاح]] * [[ڊجيٽل مڇي لائبريري]] * [[مڇين جي ارتقا]] * [[مڇين جي ايناٽامي]] * [[مڇين جي واڌ ويجهه]] * [[مڇين جي ماپ]] * [[مڇي شناسيءَ جا اصطلاح]] * [[آڱر (ايناٽامي)#ارتقا|پينڊريڪٿس جون آڱريون]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|33em}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * Bernier NJ, Van Der Kraak G, Farrell AP and Brauner CJ (2009) [https://books.google.com/books?id=vIOm8QXb7JEC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: مڇين جي نيورو اينڊوڪرائنالاجي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-087798-3}}. * Eddy FB and Handy RD (2012) [https://books.google.com/books?id=VpWllLJ8INYC&q=%22Ecological+and+Environmental+Physiology+of+Fishes%22 ''مڇين جي ماحولياتي ۽ ايڪالاجيڪل فزيالاجي''] Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-954095-2}}. * Evans DH, JB Claiborne and S Currie (Eds) (2013) [https://books.google.com/books?id=KHtcAgAAQBAJ&q=%22The+Physiology+of+Fishes%22 ''مڇين جي فزيالاجي''] چوٿون ڇاپو، CRC Press. {{ISBN|978-1-4398-8030-2}}. * Grosell M, Farrell AP and Brauner CJ (2010) [https://books.google.com/books?id=eddWw_nyRlYC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: مڇين جي گهڻ-فعلي آنڊي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-096136-1}}. * Hara TJ and Zielinski B (2006) [https://books.google.com/books?id=KpXBu4y4XNIC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: حسي نظامن جي عصبي سائنس''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-046961-4}}. * Kapoor BG and Khanna B (2004) [https://books.google.com/books?id=I7WhoPBdAooC&q=%22Ichthyology+handbook%22 "مڇي شناسيءَ جو دستياب"] صفحا 137–140، Springer. {{ISBN|978-3-540-42854-1}}. * McKenzie DJ, Farrell AP and Brauner CJ (2007) [https://books.google.com/books?id=gfBc_omOIeAC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: اوائلي مڇيون''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-054952-1}}. * Sloman KA, Wilson RW and Balshine S (2006) [https://books.google.com/books?id=CBE0-T2ADFoC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جو رويو ۽ فزيالاجي''] Gulf Professional Publishing. {{ISBN|978-0-12-350448-7}}. * Wood CM, Farrell AP and Brauner CJ (2011) [https://books.google.com/books?id=Nnh1WpHZbysC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: غير ضروري ڌاتن جي هوميوسٽيسس ۽ ٽاڪسڪالاجي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-12-378634-0}}. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Fish physiology}} {{physiology types|state=expanded}} {{diversity of fish}} [[زمرو:مڇين جي فزيالاجي| ]] d9lw31ffypbvk9vw0hugsf72n7350hk 391540 391539 2026-07-05T20:46:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 391540 wikitext text/x-wiki [[فائل:Tetraodon-hispidus.jpg|thumb|300px|right|خطري جي وقت زهريلي [[ڦوڪڻي مڇي]] پنهنجو انتهائي لچڪدار معدو پاڻيءَ سان ڀري ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Schwab | first1 = Ivan R | year = 2002 | title = More than just cool shades | url= | journal = British Journal of Ophthalmology | volume = 86 | issue = 10| page = 1075 | doi = 10.1136/bjo.86.10.1075| pmid = 12349839 | pmc = 1771297 }}</ref>]] '''مڇيءَ جي جسميات يا فزيولاجي''' زنده [[مڇي]]ءَ ۾ ان جي جزوي حصن جي گڏجي ڪم ڪرڻ بابت سائنسي اڀياس آهي.<ref name=Prosser>{{cite book |last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |edition= 4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 978-0-471-85767-9 |pages=1–12}}</ref> ان جي ڀيٽ [[مڇيءَ جي ايناٽامي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا مڇين جي شڪل يا [[شڪليات (حياتيات)|شڪليات]] جو اڀياس آهي. عملي طور مڇيءَ جي ايناٽامي ۽ فعليات هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون؛ پهرين جو واسطو مڇيءَ جي بناوت، ان جي عضون يا جزوي حصن ۽ انهن جي پاڻ ۾ جوڙجڪ سان آهي، جيئن چيرڦاڙ واري ميز يا خوردبينيءَ هيٺ ڏسي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ جو واسطو ان ڳالهه سان آهي ته اهي جزوي حصا زنده مڇيءَ ۾ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. == ساهه کڻڻ == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 110 | footer = [[ٽونا]] جي مٿي اندر ڪليون. مٿو ٿوتڻيءَ واري پاسي کان هيٺ آهي ۽ نظارو وات ڏانهن آهي. ساڄي پاسي ڌار ڪيل ڪليون آهن. | footer_align = center | footer_background = | background color = | image1 = Tuna Gills in Situ 01.jpg | image2 = Tuna Gills in Situ cut.jpg }} [[فائل:Gills (esox).jpg|thumb|right|[[اترئين پائڪ|پائڪ]] ۾ ڪلين وارا ڪلين جا محراب]] {{پڻ ڏسو|مڇيءَ جون ڪليون|ساهه سرشتو#مڇيون}} {{ڀاڱي لاءِ وڌيڪ حوالا گهربل|date=February 2024}} گهڻيون مڇيون [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي [[حلق]] (نڙيءَ) جي ٻنهي پاسن کان گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪليون اهڙيون بافتون آهن، جيڪي ڌاڳي جهڙين بناوتن مان ٺهيل هونديون آهن، جن کي [[پروٽين تنت|تنت]] چيو ويندو آهي. انهن تنتن جا ڪيترائي ڪم آهن ۽ اهي ”آئنن ۽ پاڻيءَ جي منتقليءَ سان گڏ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، تيزاب ۽ امونيا جي ڏي وٺ ۾ پڻ شامل هوندا آهن.<ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=yINDnV4mWi8C&dq=%22FISH+PHYSIOLOGY+V10A%22&pg=PA263 ''Fish Physiology: Gills: Part A – Anatomy, gas transfer and acid-base regulation''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058531-4}}.</ref><ref>Hoar WS and Randall DJ (1984) [https://books.google.com/books?id=8fuEB7O3IqIC&dq=%22Fish+physiology%22&pg=PA380 ''Fish Physiology: Gills: Part B – Ion and water transfer''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-058532-1}}.</ref> هر تنت ۾ [[شعري نڙي]]ن جو ڄار هوندو آهي، جيڪو [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڏي وٺ لاءِ وڏو [[سطحي ايراضو]] مهيا ڪري ٿو. مڇيون آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي وات ذريعي اندر ڇڪي ۽ ان کي ڪلين مٿان وهائي گئسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ شعري رت پاڻيءَ جي ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] ٿئي ٿي. ڪليون آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي حلق جي پاسن ۾ موجود سوراخن مان ٻاهر ڪڍن ٿيون. ڪيترن ئي گروهن جون مڇيون گهڻي وقت تائين پاڻيءَ کان ٻاهر زنده رهي سگهن ٿيون. [[ٻه-ماحولي مڇي]]ون، جهڙوڪ [[مڊاسڪپر]]، خشڪيءَ تي ڪيترن ڏينهن تائين رهي ۽ گهمي ڦري سگهن ٿيون يا بيٺل يا ٻيءَ طرح آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ ۾ رهي سگهن ٿيون. اهڙين ڪيترين ئي مڇين ۾ مختلف طريقن سان هوا مان ساهه کڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي. [[اينگويلڊي|اينگويلڊ ايل]]ن جي چمڙي سڌيءَ ريت آڪسيجن جذب ڪري سگهي ٿي. [[برقي ايل]] جي [[واتي کوهه]] وسيلي هوا مان ساهه کڻي سگهجي ٿو. [[لوريڪاريڊي]]، [[ڪيلڪٿيڊي]] ۽ [[اسڪولوپليسيڊي]] خاندانن جون ڪيٽ فشون پنهنجي هاضمي واري نالي وسيلي هوا جذب ڪن ٿيون.<ref name="Armbruster1998">{{cite journal|url=http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf|title=Modifications of the Digestive Tract for Holding Air in Loricariid and Scoloplacid Catfishes|journal=[[Copeia]]|volume=1998|year=1998|issue=3|pages=663–675 | doi = 10.2307/1447796|access-date=25 June 2009|jstor=1447796|last1=Armbruster|first1=Jonathan W.}}</ref> آسٽريلوي ڦڦڙ مڇيءَ کان سواءِ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ [[بائيڪر]]ن ۾ [[چوپائي مهرين]] جهڙا جوڙيدار ڦڦڙ هوندا آهن ۽ انهن کي تازي هوا وات وسيلي اندر ڳهڻ ۽ استعمال ٿيل هوا ڪلين مان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ سطح تي اچڻو پوندو آهي. [[گار]] ۽ [[بوفن]] ۾ رت جي نالين وارو ترڻ وارو مثانو هوندو آهي، جيڪو ساڳئي طريقي سان ڪم ڪندو آهي. [[سائپرينيفارميس|لوچ]]، [[ايرٿرينيڊي|ٽراهيرا]] ۽ ڪيتريون ئي [[ڪيٽ فش]]ون آنڊي مان هوا گذاري ساهه کڻن ٿيون. مڊاسڪپر چمڙيءَ وسيلي آڪسيجن جذب ڪري ساهه کڻن ٿا (ڏيڏرن وانگر). ڪيترين مڇين ۾ هوا مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ نام نهاد '''واڌو ساهه عضوا''' ارتقا پذير ٿيا آهن. ليبرنٿ مڇين (جهڙوڪ [[گورامي]] ۽ [[بيٽا]]) ۾ ڪلين جي مٿان [[ليبرنٿ عضوو]] هوندو آهي، جيڪو اهو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ڪجهه ٻين مڇين ۾ به شڪل ۽ ڪم جي لحاظ کان ليبرنٿ عضون جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور [[سانپ مڇي|سانپ مڇيون]]، [[لوسيوسيفاليڊي|پائڪ هيڊ]] ۽ [[ڪليريڊي]] ڪيٽ فش خاندان شامل آهن. هوا مان ساهه کڻڻ خاص طور انهن مڇين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي اٿلن ۽ موسمي طور بدلجندڙ پاڻين ۾ رهن ٿيون، جتي پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جو مقدار موسمي طور گهٽجي سگهي ٿو. رڳو حل ٿيل آڪسيجن تي ڀاڙيندڙ مڇيون، جهڙوڪ پرچ ۽ [[سڪلڊ]]، جلد ئي ساهه ٻوساٽجڻ سبب مري وڃن ٿيون، جڏهن ته هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون گهڻو وقت زنده رهن ٿيون، ڪجهه حالتن ۾ اهڙي پاڻيءَ ۾ به جيڪو رڳو آلي گپ کان ٿورو وڌيڪ هوندو آهي. انتهائي حالتن ۾، ڪجهه هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون پاڻيءَ کان سواءِ هفتن تائين آلن ٻرن ۾ زنده رهي سگهن ٿيون ۽ پاڻيءَ جي موٽڻ تائين [[گرمائي سُستي]] (اونهاري جي سياري واري ننڊ) جي حالت ۾ هليون وڃن ٿيون. {{Visible anchor|هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون}} کي ''لازمي'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۽ ''اختياري'' هوا مان ساهه کڻندڙن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. لازمي هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ [[آفريقي ڦڦڙ مڇي]]، وقت بوقت هوا مان ساهه کڻڻ لاءِ مجبور هوندا آهن، ٻي صورت ۾ انهن جو ساهه ٻوساٽجي ويندو آهي. اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ، جهڙوڪ ڪيٽ فش ''[[هائپوسٽومس پليڪوسٽومس]]''، رڳو ضرورت پوڻ تي هوا مان ساهه کڻن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ آڪسيجن لاءِ پنهنجي ڪلين تي ڀاڙي سگهن ٿا. گهڻيون هوا مان ساهه کڻندڙ مڇيون اختياري هوا مان ساهه کڻندڙ هونديون آهن، جيڪي سطح تائين مٿي اچڻ جي توانائي خرچ ۽ سطح تي شڪارين جي سامهون اچڻ جي حياتياتي موزونيت واري نقصان کان بچنديون آهن.<ref name="Armbruster1998" /> [[فائل:Comparison of con- and counter-current flow exchange.svg|250px|thumb|right|{{center|'''هم رخ ۽ ابتڙ رخ<br />وهڪري وارا ڏي وٺ سرشتا'''}} ڳاڙهو رنگ نيري رنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قدر (مثال طور گرمي پد يا گئس جو جزوي دٻاءُ) ڏيکاري ٿو، تنهنڪري نالين ۾ منتقل ٿيندڙ خاصيت ڳاڙهي کان نيري ڏانهن وهي ٿي. مڇين ۾ ماحول مان آڪسيجن ڪڍڻ لاءِ ڪلين ۾ رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ رخ وارو وهڪرو (هيٺيون خاڪو) استعمال ٿيندو آهي.<ref name=campbell3 /><ref name="Hughes1972" /><ref name=storer />]] سڀئي [[بنيادي (نسليات)|بنيادي]] ڪرنگهي وارا جانور [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] وسيلي ساهه کڻن ٿا. ڪليون مٿي جي بلڪل پٺيان هونديون آهن ۽ [[غذائي نڙي]] کان ٻاهرين پاسي تائين ويندڙ سوراخن جي سلسلي جي پوئين ڪنارن سان لڳل هونديون آهن. هر ڪليءَ کي ڪرڪري يا هڏائي [[ڪلي محراب]] سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Scott|first=Thomas|title=Concise encyclopedia biology|year=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010661-9|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542 542]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot/page/542}}</ref> [[ڪرنگهي وارن]] جون ڪليون عام طور [[حلق]] جي ڀتين ۾، ٻاهر کُلندڙ ڪلين جي چيرن جي سلسلي سان گڏ ٺهن ٿيون. گهڻيون جنسون ڪليءَ مان مادن جي اندر ۽ ٻاهر ڦهلاءَ کي وڌائڻ لاءِ [[ابتڙ وهڪرو ڏي وٺ]] وارو سرشتو استعمال ڪن ٿيون، جنهن ۾ رت ۽ پاڻي هڪٻئي جي ابتڙ رخن ۾ وهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ مان آڪسيجن حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي وڌي ٿي.<ref name=campbell3>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|title= Biology|url=https://archive.org/details/biolog00camp|url-access=limited|edition= Second|publisher= Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc|location= Redwood City, California|date= 1990|pages=[https://archive.org/details/biolog00camp/page/836 836]–838|isbn=0-8053-1800-3}}</ref><ref name="Hughes1972">{{Cite journal| author=Hughes GM| title=Morphometrics of fish gills| journal=Respiration Physiology| volume=14| issue=1–2| year=1972| pages=1–25| doi=10.1016/0034-5687(72)90014-x| pmid=5042155}}</ref><ref name=storer>{{cite book|last1=Storer|first1=Tracy I.|last2=Usinger|first2=R. L.|last3=Stebbins|first3=Robert C.|last4=Nybakken|first4=James W.|title=General Zoology|edition=sixth|publisher=McGraw-Hill|location=New York|date=1997|pages=[https://archive.org/details/generalzoolog00stor/page/668 668]–670|isbn=0-07-061780-5|url=https://archive.org/details/generalzoolog00stor|url-access=registration}}</ref> وات وسيلي اندر ورتل تازو آڪسيجن ڀريو پاڻي بنا وقفي هڪ رخ ۾ ڪلين مان ”پمپ“ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ليميلا ۾ رت ابتڙ رخ ۾ وهي ٿو، جنهن سان رت ۽ پاڻيءَ جو ابتڙ وهڪرو پيدا ٿئي ٿو، جنهن تي مڇيءَ جي بقا دارومدار رکي ٿي.<ref name=storer /> ڪليون ڦڻيءَ جهڙن تنتن، يعني [[ڪلي ليميلا]]، مان ٺهيل هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن جي ڏي وٺ لاءِ سندن سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Manual Of Fish Health |last= Andrews |first= Chris |author2=Adrian Exell |author3=Neville Carrington |year= 2003 |publisher= Firefly Books}}</ref> جڏهن مڇي ساهه کڻي ٿي ته اها باقاعده وقفن سان وات ۾ پاڻي ڀري ٿي. پوءِ اها پنهنجي نڙيءَ جي پاسن کي پاڻ ۾ ويجهو آڻي پاڻيءَ کي ڪلين جي سوراخن مان زور سان گذاري ٿي، جنهن سان پاڻي ڪلين مٿان گذري ٻاهر نڪري وڃي ٿو. [[هڏائي مڇي]]ن ۾ محرابن جا ٽي جوڙا، [[ڪرڪري مڇي]]ن ۾ پنج کان ست جوڙا، جڏهن ته قديم [[بي ڄاڙين مڇي]]ن ۾ ست جوڙا هوندا آهن. ڪرنگهي وارن جي ابن ڏاڏن ۾ بيشڪ وڌيڪ محراب هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪجهه [[ڪورڊيٽا|ڪورڊيٽ]] مائٽن ۾ ڪلين جا 50 کان وڌيڪ جوڙا هوندا آهن.<ref name=VB /> [[اعليٰ ڪرنگهي وارا]] ڪليون پيدا نٿا ڪن؛ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه|جنيني واڌ ويجهه]] دوران ڪلين جا محراب ٺهن ٿا ۽ [[ڄاڙي]]ن، [[ٿائرائڊ غدود]]، [[حنجرو|حنجري]]، ''ڪولوميلا'' ([[ٿڻائتن]] ۾ [[رڪابي هڏي]] جي برابر) ۽ ٿڻائتن ۾ [[ڪن جون ننڍيون هڏيون|مُدگر ۽ سنداڻ هڏي]] جهڙين اهم بناوتن جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name=VB /> مڇين جون ڪلين واريون چيرون ممڪن طور [[ٽانسل]]ن، [[ٿائيمس غدود]] ۽ [[يوسٽيڪي نڙي]]ن سان گڏ جنيني [[ڪلي ٿيلهي]]ن مان نڪتل ٻين ڪيترين ئي بناوتن جون ارتقائي اباڻي بناوتون ٿي سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل|date=May 2011}} سائنسدانن تحقيق ڪئي آهي ته جسم جو ڪهڙو حصو ساهه کڻڻ جي تال کي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. هنن معلوم ڪيو ته مڇين جي [[دماغي ٿڙ]] ۾ موجود [[عصبي گهرڙي|عصبي گهرڙا]] ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1007%2FBF00614523 | doi=10.1007/BF00614523 | title=Respiratory pattern generation in adult lampreys (Lampetra fluviatilis): Interneurons and burst resetting | year=1986 | last1=Russell | first1=David F. | journal=Journal of Comparative Physiology A | volume=158 | issue=1 | pages=91–102 | pmid=3723432 | s2cid=19436421 | url-access=subscription }}</ref> انهن عصبي گهرڙن جي جاءِ ٿڻائتن ۾ ساهه کڻڻ جي تال پيدا ڪندڙ مرڪزن کان ٿوري مختلف آهي، پر اهي دماغ جي ساڳئي ڀاڱي ۾ واقع آهن، جنهن سبب آبي ۽ خشڪيءَ وارين جنسن جي ساهه مرڪزن وچ ۾ [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصليت]] بابت بحث ٿيو آهي. آبي ۽ خشڪيءَ واري ٻنهي قسمن جي ساهه کڻڻ ۾، اهي صحيح طريقا اڃا مڪمل طور سمجهه ۾ نه آيا آهن، جن وسيلي عصبي گهرڙا اها غير ارادي تال پيدا ڪري سگهن ٿا (ڏسو [[ساهه کڻڻ جو غير ارادي ضابطو]]). ساهه کڻڻ جي تال جي هڪ ٻي اهم خاصيت اها آهي ته اها جسم جي آڪسيجن جي استعمال مطابق بدلجي ٿي. جيئن ٿڻائتن ۾ ڏٺو ويو آهي، مڇيون به [[ورزش|جسماني ورزش]] دوران وڌيڪ تيزيءَ ۽ گهريءَ طرح ”ساهه“ کڻن ٿيون. اهي تبديليون ڪهڙي طريقي سان ٿين ٿيون، ان بابت سائنسدانن ۾ 100 سالن کان وڌيڪ عرصي کان شديد بحث هلندو رهيو آهي.<ref>{{cite journal | url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/japplphysiol.01528.2005 | doi=10.1152/japplphysiol.01528.2005 | title=Point:Counterpoint: Supraspinal locomotor centers do/Do not contribute significantly to the hyperpnea of dynamic exercise | year=2006 | last1=Waldrop | first1=Tony G. | last2=Iwamoto | first2=Gary A. | journal=Journal of Applied Physiology | volume=100 | issue=3 | pages=1077–1083 | url-access=subscription }}</ref> ليکڪن کي ٻن مڪتبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون دماغ ۾ اڳواٽ پروگرام ٿيل هونديون آهن، جنهن جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ جي [[جانورن جي چرپر|چرپر]] وارن مرڪزن جا عصبي گهرڙا حرڪت کان اڳ ئي [[ساهه مرڪز]]ن سان ڳنڍجي وڃن ٿا. # جيڪي سمجهن ٿا ته ساهه کڻڻ ۾ ٿيندڙ گهڻيون تبديليون عضلن جي سڪڙجڻ جي سڃاڻپ جو نتيجو آهن ۽ ساهه کڻڻ عضلاتي سڪڙجڻ ۽ آڪسيجن جي استعمال جي نتيجي ۾ پاڻ کي موافق بڻائي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيندو ته دماغ ۾ ڪنهن قسم جا سڃاڻپ ڪندڙ طريقا موجود آهن، جيڪي عضلاتي سڪڙجڻ وقت ساهه کڻڻ وارو ردعمل شروع ڪن ٿا. هاڻي ڪيترائي ماهر متفق آهن ته ممڪن طور ٻئي طريقا موجود آهن ۽ هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿا، يا اهڙي طريقي سان گڏ ڪم ڪن ٿا جيڪو رت ۾ آڪسيجن ۽/يا ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سيريءَ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سڃاڻي سگهي ٿو. === هڏائي مڇيون === [[فائل:breathing in fish.jpg|thumb|right|300 px|{{center|'''هڏائي مڇيءَ ۾ ساهه کڻڻ جو طريقو'''}} مڇي وات وسيلي آڪسيجن سان ڀرپور پاڻي اندر ڇڪي ٿي (کاٻي پاسي). پوءِ اها ان کي ڪلين مٿان پمپ ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن رت جي وهڪري ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ آڪسيجن کان خالي پاڻيءَ کي ڪلين جي چيرن مان ٻاهر نڪرڻ ڏئي ٿي (ساڄي پاسي)]] [[هڏائي مڇيون|هڏائي مڇين]] ۾ ڪليون هڏائي ڪلي ڍڪ سان ڍڪيل ڪلي خاني ۾ هونديون آهن. هڏائي مڇين جي گهڻين جنسن ۾ ڪلين جا پنج جوڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن ارتقا دوران انهن مان ڪي وڃائي ڇڏيا آهن. ڪلي ڍڪ حلق اندر پاڻيءَ جي دٻاءَ کي ترتيب ڏيڻ ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڪلين جي مناسب هواڪاري ممڪن ٿئي ٿي؛ تنهنڪري هڏائي مڇين کي ساهه کڻڻ لاءِ زورائتي وهڪري واري هواڪاري (۽ نتيجي طور لڳ ڀڳ لڳاتار حرڪت) تي ڀاڙڻو نٿو پوي. وات اندر موجود والو پاڻيءَ کي ٻاهر نڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref name=VB/> هڏائي مڇين جي ڪلين جي محرابن ۾ عام طور پردو نه هوندو آهي، تنهنڪري ڪليون پاڻ محراب مان ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر هڪ کي الڳ ڪلي شعاع سهارو ڏئي ٿو. ڪجهه جنسون ڪلي ڇاڻڻيون برقرار رکن ٿيون. جيتوڻيڪ سڀ کان قديم هڏائي مڇين کان سواءِ ٻين ۾ ساهه سوراخ موجود نه هوندو آهي، پر ان سان لاڳاپيل ڪوڙي ڪلي اڪثر برقرار رهندي آهي ۽ ڪلي ڍڪ جي بنياد وٽ موجود هوندي آهي. بهرحال، اها اڪثر تمام گهڻي گهٽجي ويندي آهي ۽ ڪلي جهڙي باقي بناوت کان سواءِ رڳو گهرڙن جي ننڍڙي ميڙ تي مشتمل هوندي آهي.<ref name=VB/> [[فائل:Gills.jpg|thumb|left|{{center|گهڻين هڏائي مڇين ۾ پنج ڪليون هونديون آهن}}]] سامونڊي [[ٽيليوسٽ]] مڇيون [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي اخراج لاءِ پڻ ڪليون استعمال ڪن ٿيون. ڪلين جي وڏي سطحي ايراضي انهن مڇين لاءِ مسئلو پيدا ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي اندروني رطوبتن جي [[اوسمولاريٽي]] کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. سامونڊي پاڻي انهن اندروني رطوبتن کان وڌيڪ ڳوڙهو هوندو آهي، تنهنڪري سامونڊي مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي اوسموسي عمل سان وڏي مقدار ۾ پاڻي وڃائين ٿيون. پاڻي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اهي وڏي مقدار ۾ [[سامونڊي پاڻي]] پيئن ٿيون ۽ [[لوڻ]] خارج ڪن ٿيون. ان جي ابتڙ، مٺو پاڻي مڇين جي اندروني رطوبتن کان وڌيڪ هلڪو هوندو آهي، تنهنڪري مٺي پاڻيءَ جون مڇيون پنهنجي ڪلين وسيلي [[اوسموسس|اوسموسي عمل]] سان پاڻي حاصل ڪن ٿيون.<ref name=VB/> ڪجهه قديم هڏائي مڇين ۽ [[ٻه-جيوين]] ۾ [[لاروا]] ٻاهريون ڪليون رکن ٿا، جيڪي ڪلين جي محرابن مان شاخن وانگر نڪرن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=The American Naturalist|year=1957|volume=91|issue=860|page=287|publisher=Essex Institute|jstor = 2458911|title=The Origin of the Larva and Metamorphosis in Amphibia | doi = 10.1086/281990|last1=Szarski|first1=Henryk|s2cid=85231736}}</ref> بالغ ٿيڻ تي اهي گهٽجي وڃن ٿيون ۽ انهن جو ڪم مڇين ۾ اصل ڪليون ۽ گهڻن ٻه-جيوين ۾ [[ڦڦڙ]] سنڀالين ٿا. ڪجهه ٻه-جيويا بالغ حالت ۾ به لاروا واريون ٻاهريون ڪليون برقرار رکن ٿا؛ مڇين ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ پيچيده اندروني ڪلي سرشتو ظاهري طور [[چوپائي مهرين]] جي ارتقا جي بلڪل شروعاتي مرحلي ۾ هميشه لاءِ ختم ٿي ويو هو.<ref name=Gaining_ground>Clack, J. A. (2002): Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods. ''Indiana University Press'', Bloomington, Indiana. 369 pp</ref> ===ڪرڪري مڇيون=== ٻين مڇين وانگر، شارڪون سامونڊي پاڻيءَ مان [[آڪسيجن]] حاصل ڪن ٿيون، جڏهن اهو انهن جي [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] مٿان گذري ٿو. ٻين مڇين جي ابتڙ، شارڪن جون ڪلي چيرون ڍڪيل نه هونديون آهن، پر مٿي جي پويان قطار ۾ هونديون آهن. [[اک]] جي بلڪل پويان هڪ تبديل ٿيل چير هوندي آهي، جنهن کي [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]] چيو وڃي ٿو؛ اها [[آبي ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] دوران شارڪ کي پاڻي اندر آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ تري تي رهندڙ شارڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سرگرم [[پيلاجڪ]] شارڪن ۾ ساهه سوراخ گهٽجي ويندا آهن يا موجود نه هوندا آهن.<ref name="Gilbertson">{{cite book | last = Gilbertson| first = Lance |title = Zoology Laboratory Manual | publisher = McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 1999 | location = New York |isbn= 978-0-07-237716-3}}</ref> جڏهن شارڪ حرڪت ڪري رهي هوندي آهي ته پاڻي وات مان اندر داخل ٿي ڪلين مٿان گذرندو آهي؛ هن عمل کي ”رام وينٽيليشن“ چيو وڃي ٿو. آرام دوران گهڻيون شارڪون پنهنجي ڪلين مٿان پاڻي پمپ ڪن ٿيون ته جيئن آڪسيجن ڀرپور پاڻيءَ جي لڳاتار فراهمي يقيني رهي. ٿورين جنسن ۾ ڪلين مان پاڻي پمپ ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي چڪي آهي ۽ انهن کي بنا آرام ترڻو پوندو آهي. اهي جنسون ''لازمي رام وينٽيليٽر'' آهن ۽ غالباً حرڪت نه ڪرڻ جي حالت ۾ [[ساهه ٻوساٽجڻ|ساهه ٻوساٽجي]] وينديون. لازمي رام وينٽيليشن ڪجهه پيلاجڪ هڏائي مڇين جي جنسن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web | url = http://www.textbookleague.org/73shark.htm | title = Deep Breathing | author = William J. Bennetta | year = 1996 | access-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070814075030/http://www.textbookleague.org/73shark.htm | archive-date = 14 August 2007 | url-status = usurped }}</ref> ساهه کڻڻ ۽ [[رت گردشي سرشتو|گردش]] جو عمل تڏهن شروع ٿئي ٿو، جڏهن آڪسيجن کان خالي [[رت]] شارڪ جي ٻه-خاني [[دل]] ڏانهن وڃي ٿو. هتي شارڪ رت کي هيٺئين [[اورتا]] [[شريان]] وسيلي پنهنجي ڪلين ڏانهن پمپ ڪري ٿي، جتي اهو [[wikt:afferent#Adjective|وارد]] [[بازو|برانڪيئل]] شريانن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ٻيهر آڪسيجنيشن ڪلين ۾ ٿئي ٿي ۽ ٻيهر آڪسيجن ٿيل رت [[wikt:efferent#Adjective|صادر]] برانڪيئل شريانن ۾ وهي ٿو، جيڪي گڏجي [[پٺي واري اورتا]] ٺاهين ٿيون. رت پٺي واري اورتا مان سڄي جسم ۾ وهي ٿو. جسم مان آڪسيجن کان خالي رت پوءِ [[پوئين ڪارڊينل رڳ]]ن مان گذري پوئين ڪارڊينل [[سائنس (ايناٽامي)|سائنسن]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اتان رت دل جي [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ چڪر ٻيهر ورجائجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-&-rays/anatomy.htm|title=SHARKS & RAYS, SeaWorld/Busch Gardens ANIMALS, CIRCULATORY SYSTEM|publisher=Busch Entertainment Corporation|access-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424033204/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/sharks-%26-rays/anatomy.htm|archive-date=24 April 2009|url-status=dead}}</ref> ---- [[شارڪ]]ون ۽ [[ري (مڇي)|ري]] عام طور ڪلي چيرن جا پنج جوڙا رکن ٿيون، جيڪي سڌيءَ طرح جسم جي ٻاهرئين پاسي کُلن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه وڌيڪ قديم شارڪن ۾ ڇهه يا ست جوڙا هوندا آهن. ڀرپاسي واريون چيرون [[ڪرڪري|ڪرڪري]] ڪلي محراب سان الڳ ٿين ٿيون، جنهن مان هڪ ڊگهو پتي جهڙو [[پردو]] نڪري ٿو، جنهن کي جزوي طور ڪرڪري جي هڪ وڌيڪ ٽڪري، يعني ''ڪلي شعاع''، سهارو ڏئي ٿي. ڪلين جون انفرادي ليميلا پردي جي ٻنهي پاسن تي هونديون آهن. محراب جو بنياد [[ڪلي ڇاڻڻي]]ن کي به سهارو ڏئي سگهي ٿو، جيڪي ننڍا نڪرندڙ جزا آهن ۽ پاڻيءَ مان خوراڪ ڇاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977|title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International|location= Philadelphia, PA|pages= 316–327|isbn= 978-0-03-910284-5|author-link=Alfred Romer}}</ref> هڪ ننڍو سوراخ، يعني [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]، پهرين [[ڪلي چير]] جي پٺيان هوندو آهي. ان ۾ هڪ ننڍي ''[[ڪوڙي ڪلي]]'' هوندي آهي، جيڪا بناوت ۾ ڪلي جهڙي هوندي آهي، پر رڳو اهو رت حاصل ڪندي آهي، جيڪو اڳ ۾ اصل ڪلين وسيلي آڪسيجن ٿيل هوندو آهي.<ref name=VB/> ساهه سوراخ کي اعليٰ ڪرنگهي وارن ۾ ڪن جي سوراخ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Laurin M. (1998): The importance of global parsimony and historical bias in understanding tetrapod evolution. Part I-systematics, middle ear evolution, and jaw suspension. ''Annales des Sciences Naturelles, Zoologie, Paris'', 13e Série 19: pp 1-42.</ref> گهڻيون شارڪون رام وينٽيليشن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن ۾ اهي تيزيءَ سان اڳتي ترندي پاڻيءَ کي وات ۾ ۽ ڪلين مٿان زبردستي گذارين ٿيون. سست حرڪت ڪندڙ يا تري تي رهندڙ جنسن ۾، خاص طور اسڪيٽن ۽ ري ۾، ساهه سوراخ وڏو ٿي سگهي ٿو، ۽ مڇي وات بدران هن سوراخ مان پاڻي چوسي ساهه کڻي ٿي.<ref name=VB/> [[ڪائيميرا]] ٻين ڪرڪري مڇين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ساهه سوراخ ۽ پنجين ڪلي چير ٻئي ختم ٿي ويا آهن. باقي چيرون [[ڪلي ڍڪ (مڇي)|ڪلي ڍڪ]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪو پهرين ڪلي جي اڳيان موجود ڪلي محراب جي پردي مان ٺهيو آهي.<ref name=VB/> ===ليمپري ۽ هيگ فش=== [[ليمپري]]ن ۽ [[هيگ فش]]ن ۾ اهڙيون ڪلي چيرون نه هونديون آهن. ان جي بدران، ڪليون گول ٿيلهن ۾ بند هونديون آهن، جن جو ٻاهرئين پاسي هڪ گول سوراخ هوندو آهي. اعليٰ مڇين جي ڪلي چيرن وانگر، هر ٿيلهي ۾ ٻه ڪليون هونديون آهن. ڪجهه حالتن ۾ سوراخ پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، جنهن سان مؤثر طور ڪلي ڍڪ ٺهي وڃي ٿو. ليمپريز ۾ ٿيلهن جا ست جوڙا هوندا آهن، جڏهن ته هيگ فشن ۾ نسل جي لحاظ کان ڇهه کان چوڏهن تائين ٿي سگهن ٿا. هيگ فش ۾ اهي ٿيلها اندروني طور حلق سان ڳنڍيل هوندا آهن. بالغ ليمپريز ۾ اصل حلق جي هيٺان هڪ الڳ ساهه نڙي ٺهي ٿي، جيڪا پنهنجي اڳئين ڇيڙي تي والو بند ڪري خوراڪ ۽ پاڻيءَ کي ساهه کڻڻ کان الڳ ڪري ٿي.<ref name=VB/> {{clear}} ==گردش== [[فائل:Two chamber heart.svg|thumb|مڇيءَ جي ٻه-خاني دل]] سڀني [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] جا رت گردشي سرشتا انسانن وانگر ''بند'' هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[مڇي]]ن، [[ٻه-جيويا|ٻه-جيوين]]، [[رڙهندڙ جانور|رڙهندڙ جانورن]] ۽ [[پکي]]ن جا سرشتا [[رت گردشي سرشتو|رت گردشي سرشتي]] جي [[ارتقا]] جا مختلف مرحلا ڏيکارين ٿا. مڇين ۾ سرشتو رڳو هڪ چڪر تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ رت [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] جي شعري نڙين مان پمپ ٿي جسماني بافتن جي شعري نڙين تائين وڃي ٿو. هن کي ''هڪ-چڪري'' گردش چيو وڃي ٿو. تنهنڪري مڇيءَ جي دل رڳو هڪ پمپ هوندي آهي (جيڪا ٻن خانن تي مشتمل هوندي آهي). مڇين ۾ [[رت گردشي سرشتو|بند-لوپ رت گردشي سرشتو]] هوندو آهي. [[دل]] رت کي سڄي جسم ۾ هڪ ئي لوپ اندر پمپ ڪري ٿي. گهڻين مڇين ۾ دل چئن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن ۾ ٻه خانا ۽ هڪ داخلا ۽ هڪ نڪرڻ وارو حصو شامل آهن.<ref name="Setaro">{{Cite book | last =Setaro | first =John F. | year =1999 | title =Circulatory System | publisher =Microsoft Encarta 99}}</ref> پهريون حصو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو هڪ سنهي ڀت وارو ٿيلهو آهي ۽ مڇيءَ جي [[رڳ]]ن مان رت گڏ ڪري ان کي ٻئي حصي، يعني [[اٽريم (دل)|اٽريم]]، ڏانهن وهڻ ڏئي ٿو؛ اٽريم هڪ وڏو عضلاتي خانو آهي. اٽريم هڪ طرفي اڳ-خاني طور ڪم ڪري ٿو ۽ رت کي ٽئين حصي، يعني [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، ڏانهن موڪلي ٿو. وينٽريڪل به ٿلهي ڀت وارو عضلاتي خانو آهي، جيڪو رت کي پهرين چوٿين حصي، [[بلبس آرٽيريوسَس]]، ڏانهن پمپ ڪري ٿو؛ اهو هڪ وڏو نلڪو آهي، ۽ پوءِ رت دل کان ٻاهر نڪري ٿو. بلبس آرٽيريوسَس [[اورتا]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن وسيلي رت آڪسيجنيشن لاءِ [[ڪلي (مڇي)|ڪلين]] ڏانهن وهي ٿو. ٻه-جيوين ۽ گهڻن رڙهندڙ جانورن ۾ [[ٻٽو رت گردشي سرشتو]] استعمال ٿيندو آهي، پر دل هميشه مڪمل طور ٻن پمپن ۾ ورهايل نه هوندي آهي. ٻه-جيوين ۾ ٽي-خاني [[دل]] هوندي آهي. ==هاضمو== [[مڇيءَ جي ڄاڙي|ڄاڙيون]] مڇين کي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن سميت مختلف قسمن جي خوراڪ کائڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مڇيون وات وسيلي خوراڪ اندر وٺن ٿيون ۽ ان کي [[غذائي نڙي]] ۾ ٽوڙين ٿيون. معدي ۾ خوراڪ وڌيڪ هضم ٿئي ٿي ۽ ڪيترين مڇين ۾ آڱرين جهڙن ٿيلهن، جن کي [[پائلورڪ سيڪا]] چيو وڃي ٿو، اندر ان تي وڌيڪ عمل ٿئي ٿو؛ اهي هاضمي وارا [[اينزائم]] خارج ڪن ٿا ۽ غذائي جزا جذب ڪن ٿا. [[جيرو]] ۽ [[لبلبو]] جهڙا عضوا خوراڪ جي هاضمي واري نالي مان گذرڻ دوران ان ۾ اينزائم ۽ مختلف ڪيميائي مادا شامل ڪن ٿا. آنڊو هاضمي ۽ غذائي جزن جي جذب جو عمل مڪمل ڪري ٿو. گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ هاضمو چئن مرحلن وارو عمل آهي، جنهن ۾ [[هاضمي واري نالي]] جون مکيه بناوتون شامل آهن. اهو خوراڪ اندر وٺڻ، يعني خوراڪ کي وات ۾ وجهڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ اڻ هضم ٿيل مادي جي مقعد وسيلي اخراج سان پورو ٿئي ٿو. وات مان خوراڪ معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها [[لقمو (هاضمو)|لقمي]] جي صورت ۾ ڪيميائي طور ٽوڙي وڃي ٿي. پوءِ اها آنڊي ڏانهن وڃي ٿي، جتي خوراڪ کي سادن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ جو عمل جاري رهي ٿو ۽ ان جا نتيجا غذائي جزن طور رت گردشي ۽ لمفي سرشتن ۾ جذب ٿين ٿا. جيتوڻيڪ مختلف ڪرنگهي وارن ۾ معدي جي صحيح شڪل ۽ ماپ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر غذائي نڙي ۽ ٻارهن آڱري آنڊي جي سوراخن جون لاڳاپيل جايون نسبتاً مستقل رهنديون آهن. نتيجي طور، عضوو هميشه ڪجهه کاٻي پاسي وڪڙ کائي ٿو ۽ پوءِ واپس مڙي پائلورڪ اسفنڪٽر سان ملي ٿو. بهرحال، [[ليمپري]]ن، [[هيگ فش]]ن، [[ڪائيميرا]]ن، [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۽ ڪجهه [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ معدو بلڪل نه هوندو آهي ۽ غذائي نڙي سڌيءَ طرح آنڊي ۾ کُلي ٿي. اهي جانور اهڙي خوراڪ کائين ٿا، جنهن لاءِ يا ته خوراڪ کي گهڻي دير ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، يا معدي جي رسن سان اڳواٽ هاضمي جي ضرورت نه هوندي آهي، يا ٻئي ڳالهيون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name=VB/> [[ننڍو آنڊو]] هاضمي واري نالي جو اهو حصو آهي، جيڪو معدي کان پوءِ ۽ [[وڏو آنڊو|وڏي آنڊي]] کان اڳ هوندو آهي، ۽ اتي ئي خوراڪ جي [[هاضمو|هاضمي]] ۽ جذب جو وڏو حصو ٿئي ٿو. مڇين ۾ ننڍي آنڊي جون ورهاستون واضح نه هونديون آهن ۽ [[ٻارهن آڱري آنڊو]] بدران ''اڳيون'' يا ''ويجهو'' آنڊو جا اصطلاح استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name=fish_feeding_book> {{cite book | last=Guillaume | first=Jean |author2=Praxis Publishing |author3=Sadasivam Kaushik |author4=Pierre Bergot |author5=Robert Metailler | title=Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans | url=https://books.google.com/books?id=As0flTZo_EAC&q=fish+cytology+jejunum+duodenum&pg=PA31 | page=31 | year=2001 | access-date=2009-01-09 | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-241-9 }}</ref> ننڍو آنڊو سڀني [[ٽيليوسٽ]] مڇين ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي شڪل ۽ ڊيگهه مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي. ٽيليوسٽ مڇين ۾ اهو نسبتاً ننڍو هوندو آهي ۽ عام طور مڇيءَ جي جسم جي ڊيگهه کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ڀيرا ڊگهو هوندو آهي. ان جي ڊيگهه سان گڏ عام طور ڪيترائي ''پائلورڪ سيڪا''، يعني ننڍيون ٿيلهي جهڙيون بناوتون، هونديون آهن، جيڪي خوراڪ جي هاضمي لاءِ عضوي جي مجموعي سطحي ايراضي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. ٽيليوسٽ مڇين ۾ ايليوسيڪل والو نه هوندو آهي ۽ ننڍي آنڊي ۽ [[سڌو آنڊو|سڌي آنڊي]] جي وچ واري حد رڳو هاضمي واري اپيٿيليم جي پڄاڻيءَ سان ظاهر ٿيندي آهي.<ref name=VB/> غير ٽيليوسٽ مڇين، جهڙوڪ [[شارڪ]]ن، [[اسٽرجن]]ن ۽ [[ڦڦڙ مڇي]]ن ۾ باقاعده ننڍو آنڊو نه هوندو آهي. ان جي بدران، آنڊي جو هاضمي وارو حصو '''پيچدار آنڊو''' ٺاهي ٿو، جيڪو معدي کي سڌي آنڊي سان ڳنڍي ٿو. هن قسم جي آنڊي ۾ آنڊو پاڻ نسبتاً سڌو هوندو آهي، پر ان جي اندرين سطح سان گڏ هڪ ڊگهو ورق پيچدار نموني هلندو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن درجنين چڪر ٺاهيندو آهي. هي والو آنڊي جي سطحي ايراضي ۽ اثرائتي ڊيگهه ٻنهي کي تمام گهڻو وڌائي ٿو. پيچدار آنڊي جي اندرين استر ٽيليوسٽ مڇين ۽ غير ٿڻائتن چوپائي مهرين جي ننڍي آنڊي جهڙي هوندي آهي.<ref name=VB/> [[ليمپري]]ن ۾ پيچدار والو انتهائي ننڍو هوندو آهي، ممڪن آهي ته سندن خوراڪ کي تمام ٿوري هاضمي جي ضرورت هجي. [[هيگ فش]]ن ۾ پيچدار والو بلڪل نه هوندو آهي ۽ هاضمو آنڊي جي لڳ ڀڳ سڄي ڊيگهه ۾ ٿيندو آهي، جيڪو مختلف حصن ۾ ورهايل نه هوندو آهي.<ref name=VB/> [[وڏو آنڊو]] [[هاضمي سرشتي]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عام طور ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ملي ٿو. ان جو ڪم باقي بچيل اڻ هضم ٿيندڙ خوراڪ مان پاڻي جذب ڪرڻ ۽ پوءِ بيڪار [[فضل|فضلي واري مادي]] کي جسم مان ٻاهر ڪڍڻ آهي.<ref name='NCILargeIntestineDef'>{{cite web | url = http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title = NCI Dictionary of Cancer Terms — large intestine | access-date = 2012-09-16 | author = National Cancer Institute| author-link = National Cancer Institute | date = 2 February 2011 }}</ref> مڇين ۾ حقيقي وڏو آنڊو نه هوندو آهي، پر رڳو هڪ ننڍو سڌو آنڊو هوندو آهي، جيڪو آنڊي جي هاضمي واري حصي جي پڇاڙيءَ کي ڪلوئاڪا سان ڳنڍي ٿو. [[شارڪ]]ن ۾ ان سان گڏ هڪ ''ريڪٽل غدود'' پڻ هوندو آهي، جيڪو لوڻ خارج ڪري جانور کي سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هي غدود بناوت ۾ ڪجهه حد تائين سيڪم جهڙو هوندو آهي، پر اهو هم اصل بناوت نه آهي.<ref name=VB/> ڪيترن ئي آبي جانورن وانگر، گهڻيون مڇيون پنهنجو نائٽروجني فضلو [[امونيا]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿيون. فضلي جو ڪجهه حصو [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ]] وسيلي ڪلين مان ٻاهر نڪري ٿو. رت ۾ موجود فضلو [[ڇاڻڻ (ڪيميا)|ڇاڻجي]] [[بڪين]] وسيلي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو. [[اوسموسس]] سبب سامونڊي پاڻيءَ جون مڇيون پاڻي وڃائڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون پاڻيءَ کي واپس جسم ڏانهن موٽائين ٿيون. [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون|مٺي پاڻيءَ جي مڇين]] ۾ ان جي ابتڙ ٿئي ٿو: اهي اوسموسي عمل وسيلي پاڻي حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هونديون آهن. سندن بڪيون اخراج لاءِ هلڪو پيشاب پيدا ڪن ٿيون. ڪجهه مڇين ۾ خاص طور موافق ٿيل بڪيون هونديون آهن، جن جا ڪم بدلجي سگهن ٿا، جنهن ڪري اهي مٺي پاڻيءَ کان سامونڊي پاڻيءَ ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. شارڪن ۾ هاضمي جو عمل گهڻو وقت وٺي سگهي ٿو. خوراڪ وات مان J-شڪل واري معدي ڏانهن وڃي ٿي، جتي اها ذخيرو ٿئي ٿي ۽ شروعاتي هاضمو ٿئي ٿو.<ref name="Digestion">{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/digestion.htm |title=No Guts, No Glory |last=Martin|first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-22}}</ref> اڻ گهربل شيون شايد ڪڏهن به معدي کان اڳتي نه وڌن، ۽ ان جي بدران شارڪ يا ته الٽي ڪري ٿي يا پنهنجي معدي کي اندران ٻاهر ڦيرائي اڻ گهربل شيون وات مان ٻاهر ڪڍي ٿي. شارڪن ۽ ٿڻائتن جي هاضمي سرشتن وچ ۾ سڀ کان وڏن فرقن مان هڪ اهو آهي ته شارڪن جا آنڊا تمام ننڍا هوندا آهن. اها ننڍڙي ڊيگهه ڊگهي نلڪي جهڙي آنڊي بدران هڪ ئي ننڍڙي حصي اندر گهڻن چڪرن واري [[پيچدار والو]] وسيلي حاصل ٿئي ٿي. والو وڏي سطحي ايراضي مهيا ڪري ٿو، جنهن سبب خوراڪ کي ننڍڙي آنڊي اندر تيستائين گردش ڪرڻي پوي ٿي، جيستائين اها مڪمل طور هضم نه ٿي وڃي؛ ان کان پوءِ باقي فضلي وارا مادا [[ڪلوئاڪا]] ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Digestion"/> ==اينڊوڪرائن سرشتو== ===سماجي رويي جو ضابطو=== [[آڪسيٽوسن]] [[نيوروپيپٽائيڊ]]ن جو هڪ گروهه آهي، جيڪو گهڻن ڪرنگهي وارن ۾ ملي ٿو. آڪسيٽوسن جو هڪ روپ [[هارمون]] طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انسانن ۾ محبت سان لاڳاپيل آهي. 2012ع ۾، محققن سماجي نوع ''[[نيوليمپرولوگس پلچر]]'' جي [[سڪلڊ]] مڇين کي يا ته آئيسوٽوسن جو هي روپ يا ضابطي لاءِ لوڻياٺ محلول جو ٽُڪو هنيو. هنن ڏٺو ته آئيسوٽوسن ”سماجي معلومات ڏانهن ردعمل“ وڌايو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ”اهو سماجي رويي جو هڪ اهم ضابطو ڪندڙ آهي، جيڪو قديم زماني کان ارتقا ڪندو ۽ برقرار رهندو آيو آهي“.<ref>{{cite journal | last1 = Reddon | first1 = AR | last2 = O'Connor | first2 = CM | last3 = Marsh-Rollo | first3 = SE | last4 = Balcshine | first4 = S | year = 2012 | title = Effects of isotocin on social responses in a cooperatively breeding fish | journal = Animal Behaviour | volume = 84 | issue = 4| pages = 753–760 | doi = 10.1016/j.anbehav.2012.07.021| s2cid = 13037173 }}</ref><ref>[http://www.science20.com/news_articles/fish_version_oxytocin_drives_their_social_behavior_says_study-95041 Fish Version Of Oxytocin Drives Their Social Behavior] ''Science 2.0'', 10 October 2012.</ref> ===گدلاڻ جا اثر=== مڇيون آبي وهڪرن ۾ خارج ٿيندڙ گدلاڻ وارن مادن کي پنهنجي جسم ۾ [[حياتيائي گڏ ٿيڻ|گڏ ڪري سگهن ٿيون]]. جيت مار دوائن، پيدائش روڪڻ وارين دوائن، پلاسٽڪ، ٻوٽن، فنجائين، بيڪٽيريا ۽ دريائن ۾ رسندڙ مصنوعي دوائن ۾ ملندڙ [[ايسٽروجني]] مرڪب مقامي نوعن جي [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن سرشتن]] کي متاثر ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal|last1=Pinto|first1=Patricia|last2=Estevao|first2=Maria|last3=Power|first3=Deborah|title=Effects of Estrogens and Estrogenic Disrupting Compounds on Fish Mineralized Tissues|journal=Marine Drugs|date=August 2014|volume=12|issue=8|pages=4474–94|doi=10.3390/md12084474|pmid=25196834|pmc=4145326|doi-access=free}}</ref> بولڊر، ڪولوراڊو ۾، ميونسپل گندي پاڻي جي صفائي واري پلانٽ کان هيٺاهين پاسي ملندڙ [[اڇي سڪر مڇي]] ۾ جنسي نشونما متاثر ٿيل يا غير معمولي ڏٺي وئي آهي. اهي مڇيون ايسٽروجن جي وڌيڪ سطحن جي اثر هيٺ رهيون آهن، جنهن سبب مڇين ۾ مادائي خاصيتون پيدا ٿيون آهن.<ref>{{cite web|last1=Waterman|first1=Jim|title=Research into wastewater treatment effluent impact on Boulder Creek fish sexual development|url=http://bcn.boulder.co.us/basin/topical/haa.html|website=Boulder Area Sustainability Information Network}}</ref> نرن ۾ مادي پيدائشي عضوا ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ٻنهي جنسن ۾ زرخيزي گهٽجي ٿي ۽ آنا ڦٽڻ وقت موت جي شرح وڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and The Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=August 2001|volume=42|issue=8|pages=643–655 |doi=10.1016/S0025-326X(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> آمريڪا ۾ مٺي پاڻيءَ جون رهائشگاهون عام جيت مار دوا [[ايٽرازين]] سان وڏي پيماني تي گدليون آهن.<ref name=Reeves2015>{{cite journal | last1 = Reeves | first1 = C | year = 2015 | title = Of Frogs & Rhetoric: The Atrazine wars | url = https://digitalcommons.butler.edu/facsch_papers/954| journal = Technical Communication Quarterly | volume = 24 | issue = 4| pages = 328–348 | doi = 10.1080/10572252.2015.1079333 | s2cid = 53626955 | url-access = subscription }}</ref> هن ڳالهه تي تڪرار آهي ته هي جيت مار دوا مٺي پاڻيءَ جي مڇين ۽ [[ايٽرازين#جل ٿليا|جل ٿلين]] جي اينڊوڪرائن سرشتن کي ڪهڙي حد تائين نقصان پهچائي ٿي. صنعت جي مالي سهائتا کان سواءِ ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو نقصانڪار اثرن جي رپورٽ ڪن ٿا، جڏهن ته صنعت جي مالي سهائتا سان ڪم ڪندڙ محقق لاڳيتو ڪنهن به نقصانڪار اثر نه هجڻ جي رپورٽ ڪن ٿا.<ref name=Reeves2015 /><ref>{{cite journal |title=The problem of biased data and potential solutions for health and environmental assessments |journal=Human and Ecological Risk Assessment |year=2015 |last1=Suter |first1=Glenn |last2=Cormier |first2=Susan |volume=21 |issue=7 |doi=10.1080/10807039.2014.974499 |pages=1–17|s2cid=84723794 }}</ref><ref>Rohr, J.R. (2018) "Atrazine and Amphibians: A Story of Profits, Controversy, and Animus". In: D. A. DellaSala, and M. I. Goldstein (eds.) ''Encyclopedia of the Anthropocene'', volume 5, pages 141–148. Oxford: Elsevier.</ref> سامونڊي ماحولياتي سرشتي ۾، جيت مار دوائن، ٻوٽا مار دوائن (ڊي ڊي ٽي) ۽ [[ڪلورڊين]] جهڙا [[آرگينوڪلورين]] گدلاڻ وارا مادا مڇين جي بافتن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن ۽ سندن اينڊوڪرائن سرشتي ۾ خلل وجهي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2005-029.pdf |last1=Fowler|first1=Sarah|last2=Cavanagh|first2=Rachel|title=Sharks, Rays, and Chimaeras: The Status of Chondrichthyan Fishes|publisher=The World Conservation Union |access-date=3 May 2017}}</ref> فلوريڊا جي نار واري سامونڊي ڪناري سان [[بونٽ هيڊ شارڪ]]ن ۾ بانجھپڻ جي وڏي شرح ۽ آرگينوڪلورين جي بلند سطح ملي آهي. اهي [[اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ مادو|اينڊوڪرائن ۾ خلل وجهندڙ]] مرڪب بناوت ۾ مڇين ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان مشابهت رکن ٿا. اهي هيٺين طريقن سان مڇين ۾ هارموني لاڳاپن کي تبديل ڪري سگهن ٿا:<ref>{{cite journal|last1=Arukwe|first1=Augustine|title=Cellular and Molecular Responses to Endocrine-Modulators and the Impact on Fish Reproduction|journal=Marine Pollution Bulletin|date=2001|volume=42|issue=8|pages=643–655|doi=10.1016/s0025-326x(01)00062-5|pmid=11525282}}</ref> * خلوي ري سيپٽرن سان ڳنڍجي، اڻ اڳڪٿيل ۽ غير معمولي خلوي سرگرمي پيدا ڪرڻ * ري سيپٽر جڳهن کي روڪي، سرگرمي ۾ رنڊڪ وجهڻ * اضافي ري سيپٽر جڳهن جي ٺهڻ کي هٿي ڏئي، هارمون يا مرڪب جي اثرن کي وڌائڻ * قدرتي طور پيدا ٿيندڙ هارمونن سان تعامل ڪري، سندن شڪل ۽ اثر تبديل ڪرڻ * هارمونن جي جوڙجڪ يا استحالي عمل کي متاثر ڪري، هارمونن جو نامناسب توازن يا مقدار پيدا ڪرڻ ==اوسموسي ضابطو== [[Image:Osmoseragulation Carangoides bartholomaei bw en2.png|thumb|upright=1.3|کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[Image:Bachforelle osmoregulatoin bw en2.png|thumb|upright=1.3|مٺي پاڻيءَ جي مڇيءَ ۾ پاڻي ۽ آئنن جي چرپر]] [[اوسموسي ضابطو|اوسموسي ضابطي]] جا ٻه اهم قسم اوسمو موافق ۽ اوسمو ضابطه ڪار آهن. [[اوسمو موافق]] پنهنجي جسم جي اوسموليرٽي کي سرگرم يا غير سرگرم طريقي سان پنهنجي ماحول جي اوسموليرٽيءَ جي برابر رکن ٿا. گهڻا سامونڊي ڪرنگهي کان سواءِ جانور اوسمو موافق هوندا آهن، جيتوڻيڪ سندن آئنڪ جوڙجڪ سامونڊي پاڻيءَ کان مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اوسمو ضابطه ڪار]] پنهنجي جسم جي [[اوسموليرٽي]] کي سختيءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪا هميشه مستقل رهي ٿي، ۽ اهي جانورن جي دنيا ۾ وڌيڪ عام آهن. اوسمو ضابطه ڪار ماحول ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کان قطع نظر پنهنجي جسم ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن کي سرگرميءَ سان ضابطي ۾ رکن ٿا. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون ان جو هڪ مثال آهن. گلڦڙا مائيٽوڪانڊريا سان مالامال خلين جي مدد سان ماحول مان لوڻ کي [[سرگرم نقل و حمل|سرگرميءَ سان جذب]] ڪن ٿا. پاڻي مڇيءَ جي جسم ۾ ڦهلاءَ وسيلي داخل ٿيندو آهي، تنهنڪري مڇي اضافي پاڻيءَ کي خارج ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو [[ٽونيسيٽي#هائپوٽونيسيٽي|هائپوٽونڪ]] (گهاٽائيءَ ۾ گهٽ) پيشاب خارج ڪري ٿي. سامونڊي [[مڇي]] جي اندروني اوسموسي ڪنسنٽريشن چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ کان گهٽ هوندي آهي، تنهنڪري اها پاڻي وڃائڻ ۽ لوڻ حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هوندي آهي. اها [[گلڦڙو|گلڦڙن]] وسيلي [[لوڻ]] کي سرگرميءَ سان جسم کان ٻاهر خارج ڪري ٿي. گهڻيون مڇيون [[اسٽينو هيلائن]] هونديون آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي يا ته کاري يا مٺي پاڻيءَ تائين محدود هونديون آهن ۽ اهڙي پاڻيءَ ۾ جيئري نٿيون رهي سگهن، جنهن ۾ لوڻ جي ڪنسنٽريشن ان سطح کان مختلف هجي، جنهن سان اهي موافقت اختيار ڪري چڪيون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه مڇيون لوڻياٺ جي وسيع حد ۾ اثرائتي نموني اوسموسي ضابطو ڪرڻ جي غير معمولي صلاحيت رکن ٿيون؛ اهڙي صلاحيت رکندڙ مڇين کي [[يوري هيلائن]] نوع چيو وڃي ٿو، مثال طور [[سالمن]]. سالمن کي ٻن بلڪل مختلف ماحولن—سامونڊي ۽ مٺي پاڻيءَ—۾ رهندي ڏٺو ويو آهي، ۽ اها رويوياتي ۽ جسماني تبديليون آڻي ٻنهي ماحولن سان موافقت ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکي ٿي. [[هڏائين مڇين]] جي ابتڙ، [[سيلاڪينٿ]] کان سواءِ،<ref>[https://www.jstor.org/pss/35431 Chemistry of the body fluids of the coelacanth, Latimeria chalumnae]</ref> شارڪن ۽ [[ڪارٽليج واريون مڇيون|ڪارٽليج وارين مڇين]] جو رت ۽ ٻيا بافتا عام طور [[آئسوٽونيسيٽي|آئسوٽونڪ]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ [[يوريا]] ۽ [[ٽرائيميٿائل امائن اين-آڪسائيڊ]] (TMAO) جي ڪنسنٽريشن گهڻي هوندي آهي، جيڪا کين سامونڊي پاڻيءَ سان [[اوسموسس|اوسموسي]] توازن برقرار رکڻ جي قابل بڻائي ٿي. هيءَ موافقت گهڻين شارڪن کي مٺي پاڻيءَ ۾ جيئرو رهڻ کان روڪي ٿي، تنهنڪري اهي [[سامونڊي ماحول|سامونڊي]] ماحول تائين محدود رهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[بُل شارڪ]]، جنهن پنهنجي [[بڪيون|بڪين]] جي ڪم کي تبديل ڪري وڏي مقدار ۾ يوريا خارج ڪرڻ جو طريقو پيدا ڪيو آهي.<ref name="Collins">{{cite book | last=Compagno|first=Leonard |author2=Dando, Marc |author3=Fowler, Sarah | title=Sharks of the World | publisher=Collins Field Guides | year=2005 | isbn=978-0-00-713610-0 | oclc=183136093}}</ref> جڏهن ڪا شارڪ مري وڃي ٿي ته بيڪٽيريا يوريا کي امونيا ۾ ٽوڙي ڇڏين ٿا، جنهن سبب مئل جسم مان آهستي آهستي امونيا جي سخت بوءِ اچڻ لڳي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/009/a0212e/A0212E18.htm | title=Management techniques for elasmobranch fisheries: 14. Shark Utilization | author=John A. Musick | publisher=FAO: Fisheries and Aquaculture Department | access-date=2008-03-16 | year=2005}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | title=MAKO SHARK Isurus oxyrinchus | author=Thomas Batten | publisher=Delaware Sea Grant, University of Delaware | access-date=2008-03-16 | archive-url=http://www.ocean.udel.edu/mas/seafood/mako.html | archive-date=11 March 2008 | url-status=dead }}</ref> شارڪن پاڻي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ مختلف ۽ اثرائتو طريقو، يعني اوسموسي ضابطو، اختيار ڪيو آهي. اهي پنهنجي رت ۾ يوريا کي نسبتاً وڌيڪ ڪنسنٽريشن ۾ برقرار رکن ٿيون. يوريا جيئري بافتن لاءِ نقصانڪار آهي، تنهنڪري هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪجهه مڇيون ''[[ٽرائيميٿائل امائن آڪسائيڊ]]'' برقرار رکن ٿيون. هي مرڪب يوريا جي زهريلي اثرن خلاف وڌيڪ اثرائتو حل فراهم ڪري ٿو. شارڪن ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن ٿوري وڌيڪ هوندي آهي (يعني 1000 mOsm کان مٿي، جيڪا سامونڊي پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي ڪنسنٽريشن آهي)، تنهنڪري اهي مٺي پاڻيءَ جي مڇين وانگر پاڻي نٿيون پيئن. {{clear}} ==گرميءَ جو ضابطو== [[مستقل گرمي پد]] ۽ [[متغير گرمي پد]] ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ڪنهن جاندار جو گرمي پد ڪيترو مستحڪم رهي ٿو. گهڻا [[اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جاندار، جهڙوڪ [[ٿڻائتا جانور]]، مستقل گرمي پد وارا هوندا آهن. تنهن هوندي به، اختياري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] جانور اڪثر متغير گرمي پد وارا هوندا آهن، يعني سندن گرمي پد گهڻو تبديل ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ ريت، گهڻيون مڇيون [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن سموري گرمي چوڌاري موجود پاڻيءَ مان ايندي آهي. تنهن هوندي به، گهڻيون مڇيون مستقل گرمي پد واريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته سندن گرمي پد تمام گهڻو مستحڪم رهي ٿو. گهڻن جاندارن لاءِ گرمي پد جي هڪ پسنديده حد هوندي آهي، پر ڪجهه جاندار انهن گرمي پدن سان به هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، جيڪي سندن عام ماحول کان وڌيڪ ٿڌا يا گرم هجن. ڪنهن جاندار جو پسنديده گرمي پد عام طور اهو هوندو آهي، جنهن تي ان جا جسماني عمل بهترين رفتار سان ڪم ڪري سگهن. جڏهن مڇيون ٻين گرمي پدن سان هم آهنگ ٿين ٿيون ته سندن جسماني عملن جي ڪارڪردگي گهٽجي سگهي ٿي، پر اهي ڪم جاري رکن ٿا. هن کي [[حرارتي غيرجانبدار علائقو]] چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڪو جاندار اڻڄاتل مدي تائين جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Environmental Physiology of Animals|last1=Wilmer|first1=Pat|last2=Stone|first2=Graham|last3=Johnston|first3=Ian|publisher=Wiley|year=2009|isbn=978-1-4051-0724-2|pages=}}</ref> ايڇ. ايم. ورنن مختلف جانورن جي موت واري گرمي پد ۽ مفلوجيءَ واري گرمي پد (گرميءَ سبب اکڙجڻ جو گرمي پد) تي تحقيق ڪئي. هن ڏٺو ته ساڳئي [[درجو (حياتيات)|درجي]] جي نوعن ۾ گرمي پد جا قدر تمام گهڻو هڪجهڙا هئا؛ جاچيل [[جل ٿليا|جل ٿلين]] ۾ 38.5&nbsp;°C، مڇين ۾ 39&nbsp;°C، [[سرڻا|سرڻن]] ۾ 45&nbsp;°C ۽ مختلف [[نرم بدني جانور|نرم بدني جانورن]] ۾ 46&nbsp;°C هئا. گهٽ گرمي پد کي منهن ڏيڻ لاءِ، ڪجهه [[مڇي|مڇين]] اها صلاحيت پيدا ڪئي آهي ته پاڻيءَ جو گرمي پد ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ هجڻ باوجود به ڪم ڪندڙ حالت ۾ رهي سگهن؛ ڪجهه مڇيون پنهنجي بافتن ۾ برف جي قلم ٺهڻ کي روڪڻ لاءِ قدرتي [[ڄمڻ روڪيندڙ مادو]] يا [[ڄمڻ روڪيندڙ پروٽين]] استعمال ڪن ٿيون. گهڻيون شارڪون ”ٿڌي رت واريون“ يا، وڌيڪ صحيح نموني، [[متغير گرمي پد|متغير گرمي پد واريون]] هونديون آهن، يعني سندن اندروني [[گرميءَ جو ضابطو|جسماني گرمي پد]] چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد جي برابر هوندو آهي. [[ليمنڊي]] خاندان جا رڪن (جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو شارڪ]] ۽ [[وڏي اڇي شارڪ]]) [[مستقل گرمي پد|مستقل گرمي پد وارا]] هوندا آهن ۽ چوڌاري موجود پاڻيءَ کان وڌيڪ جسماني گرمي پد برقرار رکن ٿا. انهن شارڪن ۾ جسم جي مرڪز ڀرسان موجود [[هوائي استحالو|هوائي]] ڳاڙهي عضلي جي هڪ پٽي گرمي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي جسم [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري طريقي سان [[رت جي نالين]] جي هڪ سرشتي وسيلي محفوظ رکي ٿو، جنهن کي [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“) چيو وڃي ٿو. [[عام ٿريشر شارڪ]] ۾ به جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکڻ لاءِ اهڙو ئي طريقو موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته اهو آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿيو{{Failed verification|date=November 2010}}.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/topics/p_warm_body_1.htm |title=Fire in the Belly of the Beast |last=Martin |first=R. Aidan|date=April 1992 |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-21}}</ref> [[ٽونا]] پنهنجي جسم جي ڪجهه حصن جو گرمي پد چوڌاري موجود سامونڊي پاڻيءَ جي گرمي پد کان وڌيڪ برقرار رکي سگهي ٿي. مثال طور، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] {{Convert|6|C|F}} جيتري ٿڌي پاڻيءَ ۾ به پنهنجي جسم جي مرڪزي حصي جو گرمي پد {{Convert|25|-|33|C|F}} برقرار رکي ٿي. تنهن هوندي به، ٿڻائتن ۽ پکين جهڙن عام اندروني گرمي پيدا ڪندڙ جاندارن جي ابتڙ، ٽونا پنهنجو گرمي پد نسبتاً محدود حد اندر برقرار نٿي رکي.<ref name=muscletemp>{{cite journal|last1=Sepulveda |first1=C.A. |last2=Dickson |first2=K.A. |last3=Bernal |first3=D. |last4=Graham |title=Elevated red myotomal muscle temperatures in the most basal tuna species, ''Allothunnus fallai'' |journal=Journal of Fish Biology |date=1 July 2008 |volume=73 |issue=1 |pages=241–249 |doi=10.1111/j.1095-8649.2008.01931.x |url=http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |access-date=2 November 2012 |first4=J. B. |url-status=dead |archive-url=https:http://216.172.180.32/~pier/userdocs/images/files/scientific_publications/Sepulveda%20et%20al.%202008%20.pdf |archive-date=7 February 2013}}</ref> ٽونا عام [[استحالو|استحالي]] عمل مان پيدا ٿيندڙ گرمي محفوظ ڪري [[اندروني گرمي پيدا ڪرڻ]] جي صلاحيت حاصل ڪري ٿي. [[ريٽي ميرابلي]] (”عجيب ڄار“)، يعني جسم جي ٻاهرين حصن ۾ شريانن ۽ نسُن جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار، [[مخالف وهڪري جي مٽاسٽا]] واري سرشتي وسيلي [[نس وارو رت|نسن واري رت]] مان گرمي [[شرياني رت]] ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جنهن سان جسم جي مٿاڇري تان ٿڌاڻ جا اثر گهٽجن ٿا. ان سان ٽونا پنهنجي هڏائين عضلن، اکين ۽ دماغ جي انتهائي [[هوائي ساهه کڻڻ|هوائي]] بافتن جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي،<ref name=muscletemp/><ref name=SERCA2>{{cite journal|last1=Landeira-Fernandez |first1=A.M. |last2=Morrissette |first2=J.M. |last3=Blank |first3=J.M. |last4=Block |first4=B.A. |title=Temperature dependence of the Ca²⁺-ATPase (SERCA2) in the ventricles of tuna and mackerel|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |date=16 October 2003|volume=286|issue=2|pages=398R–404|doi=10.1152/ajpregu.00392.2003|pmid=14604842 |citeseerx=10.1.1.384.817 }}</ref> جنهن سان تيز ترڻ جي رفتار ۽ گهٽ توانائي خرچ ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ اها ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ماحولن جي وڌيڪ وسيع حد اندر ٿڌي پاڻيءَ ۾ به جيئري رهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Altringham |first=John D. |last2=Block |first2=Barbara A. |date=1997-10-15 |title=Why Do Tuna Maintain Elevated Slow Muscle Temperatures? Power Output Of Muscle Isolated From Endothermic And Ectothermic Fish |url=http://dx.doi.org/10.1242/jeb.200.20.2617 |journal=Journal of Experimental Biology |volume=200 |issue=20 |pages=2617–2627 |doi=10.1242/jeb.200.20.2617 |issn=0022-0949|url-access=subscription }}</ref> تنهن هوندي به، سڀني ٽونائن ۾ دل چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد تي ڪم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ان کي ٿڌو ٿيل رت ملي ٿو ۽ ڪورونري رت جي گردش سڌيءَ طرح [[گلڦڙو|گلڦڙن]] مان ٿئي ٿي.<ref name=SERCA2/> * [[مستقل گرمي پد]]: جيتوڻيڪ گهڻيون مڇيون مڪمل طور [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] هونديون آهن، پر ڪجهه استثنا به آهن. مڇين جون ڪجهه نوعون جسم جو وڌيل گرمي پد برقرار رکن ٿيون. [[گرم رت وارو|اندروني گرمي پيدا ڪندڙ]] [[ٽيليوسٽ]] (هڏائين مڇيون) سڀ [[اسڪومبروئيڊي]] ذيلي راڄ ۾ شامل آهن ۽ انهن ۾ [[بل فش]]، ٽونا ۽ هڪ ”قديم“ [[ميڪريل]] نوع ''[[گيسٽروڪزما ميلامپس]]'' شامل آهن. [[ليمنڊي]] خاندان جون سڀ شارڪون—ننڍن کنڀن واري ميڪو، ڊگهن کنڀن واري ميڪو، اڇي شارڪ، پوربيگل ۽ سالمن شارڪ—اندروني گرمي پيدا ڪندڙ آهن، ۽ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها خاصيت [[الوپيڊي]] خاندان ([[ٿريشر شارڪون]]) ۾ به موجود آهي. اندروني گرمي پيدا ڪرڻ جو درجو [[بل فش]] کان، جيڪا رڳو پنهنجين اکين ۽ دماغ کي گرم رکي ٿي، [[نيري کنڀ واري ٽونا]] ۽ [[پوربيگل شارڪ]]ن تائين مختلف آهي، جيڪي پنهنجي جسم جو گرمي پد چوڌاري موجود پاڻيءَ کان {{cvt|20|C-change}} کان به وڌيڪ بلند رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Block | first1 = BA | last2 = Finnerty | first2 = JR | year = 1993 | title = Endothermy in fishes: a phylogenetic analysis of constraints, predispositions, and selection pressures | url = https://www.researchgate.net/publication/226138605 | journal = Environmental Biology of Fishes | volume = 40 | issue = 3 | pages = 283–302 | doi = 10.1007/BF00002518 | s2cid = 28644501 }}</ref> ''[[وڏي جسم وسيلي گرمي برقرار رکڻ]] پڻ ڏسو''. جيتوڻيڪ اندروني گرمي پيدا ڪرڻ استحالي لحاظ کان مهانگو عمل آهي، پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جا فائدا آهن، جهڙوڪ عضلن جي وڌيل طاقت، مرڪزي [[اعصابي سرشتو|اعصابي سرشتي]] ۾ معلومات جي تيز عملڪاري ۽ [[هاضمو|هاضمي]] جي وڌيڪ رفتار. ڪجهه مڇين ۾، [[ريٽي ميرابلي]] انهن علائقن ۾ عضلن جو گرمي پد وڌائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي نسُن ۽ شريانن جو هي ڄار موجود هوندو آهي. مڇي پنهنجي جسم جي ڪجهه مخصوص حصن جي [[گرميءَ جو ضابطو|گرميءَ کي ضابطي ۾]] رکي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، گرمي پد ۾ هي واڌ بنيادي استحالي گرمي پد ۾ به واڌ آڻي ٿي. ان سان مڇي [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ|اي ٽي پي]] کي وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙي سگهي ٿي ۽ آخرڪار وڌيڪ تيزيءَ سان تري سگهي ٿي. [[تلوار مڇي]] جي اک [[گرمي]] پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان اها {{convert|2000|ft|m|-2|order=flip|abbr=off}} جي اونهائيءَ ۾ پنهنجي [[شڪار]] کي بهتر نموني ڏسي سگهي ٿي.<ref>David Fleshler(10-15-2012) ''[http://www.sun-sentinel.com/news/local/breakingnews/fl-giant-eyeball-mystery-20121015,0,2019024.story South Florida Sun-Sentinel]'', *[https://www.newscientist.com/article/dn6861-swordfish-heat-their-eyes-for-the-hunt.html Swordfish heat their eyes]</ref> {{clear}} ==عضلاتي سرشتو== [[File:Cross section of standard fish.svg|thumb|right|ٽيليوسٽ مڇيءَ جو عرضي ڪاٽ]] [[File:Pangasius meat.jpg|thumb|right|{{center|[[چمڪندڙ شارڪ]] جا فلي، جن ۾ مايو مير جي بناوت نظر اچي ٿي}}]] {{Main|مڇين جي چرپر}} {{see also|لهري چرپر}} [[لهري چرپر#عضلن جي بناوت|مڇيون]] ڊگهين ڳاڙهين عضلن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلن کي سُسائي ترنديون آهن. ڳاڙهي عضلي ۾ هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا [[مائيوگلوبن]] وسيلي فراهم ڪئي ويندي آهي. اڇي عضلي ۾ بي هوائي استحالو ٿيندو آهي ۽ ان کي آڪسيجن جي ضرورت نه هوندي آهي. ڳاڙهيون عضلون ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ سامونڊي لڏپلاڻ دوران گهٽ رفتار سان مسلسل ترڻ. اڇيون عضلون اوچتين ۽ تيز سرگرمين لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جهڙوڪ ٽپو ڏيڻ يا شڪار پڪڙڻ لاءِ اوچتو تيز رفتار سان ترڻ.<ref>Kapoor 2004</ref> گهڻين مڇين جون عضلون اڇيون هونديون آهن، پر ڪجهه مڇين، جهڙوڪ [[اسڪومبريڊي|اسڪومبرائڊن]] ۽ [[سالمن مڇيون|سالمن مڇين]] جون عضلون گلابي کان گهري ڳاڙهي رنگ تائين هونديون آهن. ڳاڙهين [[مائيوٽوم|مائيوٽومل]] عضلن جو رنگ [[مائيوگلوبن]] مان پيدا ٿيندو آهي، جيڪو آڪسيجن سان ڳنڍجندڙ ماليڪيول آهي ۽ ٽونا ۾ ان جو مقدار گهڻين ٻين مڇين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو هوندو آهي. آڪسيجن سان مالامال رت سندن عضلن تائين توانائيءَ جي پهچ کي وڌيڪ بهتر بڻائي ٿو.<ref name=muscletemp/> گهڻيون مڇيون ڪرنگهي جي ٻنهي پاسن تي موجود عضلن جي جوڙن کي واري واري سان سُسائي چرپر ڪن ٿيون. اهي سُسڻيون S-شڪل وارا وڪڙ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي جسم سان گڏ پٺئين پاسي ڏانهن وڌندا آهن. جيئن ئي هر وڪڙ [[پڇ وارو کنڀ|پڇ واري کنڀ]] تائين پهچي ٿو، تيئن پاڻيءَ تي پٺتي رخ ۾ زور لڳي ٿو، جيڪو کنڀن سان گڏجي مڇيءَ کي اڳتي ڌڪي ٿو. [[مڇيءَ جا کنڀ]] هوائي جهاز جي ڦڙڦڙن وانگر ڪم ڪن ٿا. کنڀ پڇ جي مٿاڇري جي ايراضي پڻ وڌائين ٿا، جنهن سان رفتار وڌي ٿي. مڇيءَ جو وهڪري موافق جسم پاڻيءَ سان پيدا ٿيندڙ رڳڙ کي گهٽائي ٿو. لهري چرپر استعمال ڪندڙ گهڻن جانورن جي هڪ عام خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل عضلا يا [[مائيو مير]] جا بلاڪ هوندا آهن، جيڪي مٿي کان پڇ تائين پکڙيل هوندا آهن ۽ هڪ ٻئي کان مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي وسيلي جدا ٿيل هوندا آهن. ان کان سواءِ، ڪجهه ٽڪرن ۾ ورهايل عضلاتي گروهه، جهڙوڪ سلامينڊر جا پاسيرا هيٺيان محوري عضلا، ڊگهي رخ جي ڀيٽ ۾ هڪ زاويي تي ترتيب ڏنل هوندا آهن. انهن ترڇي رخ وارن ريشن ۾ ڊگهي رخ وارو ڇڪاءُ عضلاتي ريشي جي رخ واري ڇڪاءَ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت 1 کان وڌيڪ ٿيندي آهي. شروعاتي رخ جو وڌيڪ زاويه ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ وڌيڪ اڀار عضلي کي وڌيڪ تيزيءَ سان سُسڻ جي قابل بڻائين ٿا، پر ان سان پيدا ٿيندڙ زور جو مقدار گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Azizi1">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2005 |title=Muscle Fiber Angle, Segment Bulging and Architectural Gear Ratio in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=17 |pages=3249–3261 |doi=10.1242/jeb.01770 |pmid=16109887|doi-access=free }}</ref> اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته جانور متغير گيئر واري اهڙي طريقي کي استعمال ڪن ٿا، جيڪو سُسڻ جي مشيني گهرجن مطابق زور ۽ رفتار کي پاڻمرادو ضابطي ۾ رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="gearing">{{cite journal |last1=Azizi |first1=E. |last2=Brainerd |first2=E. L. |last3=Roberts |first3=T. J. |year=2008 |title=Variable Gearing in Pennate Muscles |journal=PNAS |volume=105 |issue=5 |pages=1745–1750 |doi=10.1073/pnas.0709212105 |pmid=18230734 |pmc=2234215|bibcode=2008PNAS..105.1745A |doi-access=free }}</ref> جڏهن [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلي]] تي گهٽ زور پوي ٿو ته عضلي جي ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت ان کي ڦيرائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ وڌيڪ بناوتي گيئر نسبت (AGR) يعني وڌيڪ رفتار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="gearing"/> پر جڏهن ان تي وڌيڪ زور پوي ٿو ته ريشن جي عمودي زور جو جزو ويڪر ۾ تبديليءَ جي مزاحمت تي غالب اچي وڃي ٿو ۽ عضوو دٻجي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ AGR پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ زور برقرار رکڻ ممڪن بڻجي ٿو.<ref name="gearing"/> گهڻيون مڇيون ترڻ دوران ٽڪرن ۾ ورهايل محوري عضلات ۾ موجود ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇي رخ ۾ ترتيب ڏنل اڇين عضلاتي ريشن جي سُسڻ وسيلي هڪ سادي ۽ هڪجهڙي شهتير وانگر وڪڙجن ٿيون. ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۾ پيدا ٿيندڙ ريشي وارو [[بگاڙ (ميڪانيات)#انجنيئرنگ اسٽرين|ڇڪاءُ]] (εf) ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ (εx) جي برابر هوندو آهي. مڇين جي وڌيڪ گهرين اڇين عضلاتي ريشن جي ترتيب ۾ گهڻي گوناگونيت ملي ٿي. اهي ريشا مخروطي بناوتن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن ۽ مائيوسيپٽا نالي ڳنڍيندڙ بافتي جي چادرن سان ڳنڍيل هوندا آهن؛ هر ريشي جو هڪ مخصوص مٿئين-هيٺئين (α) ۽ وچئين-پاسيري (φ) رخ هوندو آهي. ٽڪرن ۾ ورهايل بناوت وارو نظريو اڳڪٿي ڪري ٿو ته εx > εf. هن عمل جي نتيجي ۾ بناوتي گيئر نسبت پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ڊگهي رخ واري ڇڪاءَ کي ريشي واري ڇڪاءَ (εx / εf) سان ورهائي طئي ڪئي وڃي ٿي ۽ هڪ کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سان ڊگهي رخ واري رفتار وڌي ٿي؛ ان کان سواءِ، وچئين-پاسيري ۽ مٿئين-هيٺئين رخ ۾ شڪل جي تبديلين وسيلي متغير بناوتي گيئرنگ هن پيدا ٿيندڙ رفتار ۾ وڌيڪ واڌ آڻي سگهي ٿي، اهڙو نمونو [[کنڀ نما عضوو|کنڀ نما عضلن]] جي سُسڻ ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڳاڙهي کان اڇي گيئر نسبت (ڳاڙهو εf / اڇو εf) ڊگهين ڳاڙهين عضلاتي ريشن ۽ ترڇين اڇين عضلاتي ريشن جي ڇڪاءَ جي گڏيل اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Azizi1"/><ref name="Azizi2">{{cite journal |last1=Brainerd |first1=E. L. |last2=Azizi |first2=E. |year=2007 |title=Architectural Gear Ratio and Muscle Fiber Strain Homogeneity in Segmented Musculature |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=307 |issue=A |pages=145–155 |doi=10.1002/jez.a.358|pmid=17397068 }}</ref> {{clear}} ==ترڻائپ== [[File:Swim bladder.jpg|thumb|right|{{center|[[عام رڊ]] جو ترڻ وارو مثانو}}|alt=اڇي مثاني جي تصوير، جيڪو هڪ مستطيل حصي ۽ هڪ ڪيلي جي شڪل واري حصي تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ تمام سنهي حصي وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن]] [[File:White shark.jpg|thumb|right|شارڪن، جهڙوڪ هن ٽن ٽنن واري [[وڏي اڇي شارڪ]]، ۾ ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. گهڻين شارڪن کي ٻڏڻ کان بچڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي.|alt=ٻين مڇين جي ولر سان گهيريل شارڪ جي تصوير]] {{see also|ترڻ وارو مثانو}} مڇيءَ جو جسم پاڻيءَ کان وڌيڪ ڳرو هوندو آهي، تنهنڪري مڇين کي هن فرق جي پورائي ڪرڻي پوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي ٻڏي وينديون. گهڻين [[هڏائين مڇين]] ۾ هڪ اندريون عضوو هوندو آهي، جنهن کي [[ترڻ وارو مثانو]] يا گئسي مثانو چيو ويندو آهي، جيڪو گئسن ۾ ڦيرڦار وسيلي سندن ترڻائپ کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اهڙيءَ ريت مڇيون ترڻ تي توانائي خرچ ڪرڻ کان سواءِ پاڻيءَ جي موجوده گهرائيءَ تي رهي سگهن ٿيون يا مٿي چڙهي ۽ هيٺ لهي سگهن ٿيون. هي مثانو رڳو هڏائين مڇين ۾ ملي ٿو. ڪجهه [[ليوسسيني|ننڍين ڪارپ مڇين]]، [[بچير]] ۽ [[ڦڦڙ مڇين]] جهڙن وڌيڪ ابتدائي گروهن ۾ هي مثانو [[غذائي نالي]] ڏانهن کليل هوندو آهي ۽ [[ڦڦڙ]] جو ڪم پڻ ڪندو آهي. تيز ترندڙ مڇين، جهڙوڪ ٽونا ۽ ميڪريل خاندانن ۾، اهو اڪثر موجود نه هوندو آهي. غذائي نالي ڏانهن کليل مثاني واري حالت کي [[فزوسٽوم]] ۽ بند حالت کي [[فزوسڪلسٽي|فزوسڪلسٽ]] چيو ويندو آهي. پوئين حالت ۾ مثاني اندر گئس جو مقدار [[ريٽي ميرابلس]] وسيلي ضابطي ۾ رکيو ويندو آهي، جيڪو رت جي نالين جو هڪ ڄار آهي ۽ مثاني ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ڪرائيندو آهي.<ref>{{cite book |last=Kardong |first=K. |year=2008 |title=Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution |edition= 5th |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-304058-5}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ ريٽي ميرابلي ترڻ واري مثاني کي آڪسيجن سان ڀريندي آهي. هن عمل ۾ وري سامهون وهڪري واري مٽاسٽا جو سرشتو شرياني ۽ وريدي ڪيپلرين جي وچ ۾ استعمال ٿيندو آهي. وريدي ڪيپلرين ۾ [[پي ايڇ]] جي سطح گهٽجڻ سان آڪسيجن رت جي [[هيموگلوبن]] کان الڳ ٿي وڃي ٿي. ان سان وريدي رت ۾ آڪسيجن جو گاٺ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ آڪسيجن ڪيپلريءَ جي جهليءَ مان ڦهلجي شرياني ڪيپلرين ۾ داخل ٿئي ٿي، جتي آڪسيجن اڃا تائين هيموگلوبن سان ڳنڍيل هوندي آهي. ڦهلاءَ جو اهو چڪر ان وقت تائين جاري رهي ٿو، جيستائين شرياني ڪيپلرين ۾ آڪسيجن جو گاٺ [[حد کان وڌيڪ سيرشدگي|حد کان وڌيڪ سيرشده]] نه ٿي وڃي، يعني ترڻ واري مثاني ۾ آڪسيجن جي گاٺ کان وڌي نه وڃي. ان موقعي تي شرياني ڪيپلرين ۾ موجود آزاد آڪسيجن گئسي غدود وسيلي ترڻ واري مثاني ۾ ڦهلجي داخل ٿئي ٿي.<ref>Kardong, K. (2008). ''Vertebrates: Comparative anatomy, function, evolution, (5th ed.).'' Boston: McGraw-Hill.</ref> هڏائين مڇين جي ابتڙ، شارڪن ۾ ترڻائپ لاءِ گئس سان ڀريل ترڻ وارا مثانا نه هوندا آهن. ان جي بدران شارڪون [[اسڪوالين]] تي مشتمل تيل سان ڀريل وڏي جگر ۽ پنهنجي ڪارٽليج تي ڀاڙين ٿيون، جنهن جي گاٺ عام هڏي جي گاٺ کان لڳ ڀڳ اڌ هوندي آهي.<ref name=Cartilagious>{{cite web|url=http://www.elasmo-research.org/education/topics/p_cartilage.htm|title=The Importance of Being Cartilaginous|last=Martin|first=R. Aidan|publisher=ReefQuest Centre for Shark Research|access-date=2009-08-29}}</ref> سندن جگر جسم جي ڪُل وزن جو 30 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Collins" /> جگر جي اثرائتي محدود هوندي آهي، تنهنڪري شارڪون ترڻ بند ڪرڻ وقت گهرائي برقرار رکڻ لاءِ [[متحرڪ اڀار (مڇي)|متحرڪ اڀار]] استعمال ڪن ٿيون. [[وارياسي ٽائيگر شارڪون]] پنهنجي معدي ۾ هوا گڏ ڪن ٿيون ۽ ان کي ترڻ واري مثاني جي هڪ صورت طور استعمال ڪن ٿيون. گهڻين شارڪن کي ساهه کڻڻ لاءِ مسلسل ترڻو پوندو آهي ۽ اهي ٻڏڻ کان سواءِ گهڻي دير تائين سمهي نٿيون سگهن، جيڪڏهن بلڪل سمهي به سگهن. تنهن هوندي به، [[نرس شارڪ]] جهڙيون ڪجهه جنسون پنهنجي گلڦڙن مٿان پاڻي پمپ ڪرڻ جي قابل هونديون آهن، جنهن ڪري اهي سمنڊ جي تري تي آرام ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/education/questions/basics.html#sleep |title=Do sharks sleep |publisher=Flmnh.ufl.edu |access-date=2010-09-23}}</ref> {{clear}} ==حسي سرشتا== {{See also|مڇين ۾ حسي سرشتا}} گهڻين مڇين ۾ تمام گهڻو ترقي يافته حسي عضوا موجود هوندا آهن. لڳ ڀڳ سڀني ڏينهن جي روشنيءَ ۾ سرگرم مڇين ۾ رنگن جي ڏسڻ جي صلاحيت انسان جيتري، يا گهٽ ۾ گهٽ ان جي برابر هوندي آهي (ڏسو [[مڇين ۾ نظر]]). ڪيترين مڇين ۾ ڪيميائي ريسيپٽر پڻ هوندا آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ جي غير معمولي حِس جا ذميوار هوندا آهن. جيتوڻيڪ انهن وٽ ڪن هوندا آهن، پر ڪيتريون مڇيون شايد تمام سٺو نه ٻڌنديون هجن. گهڻين مڇين ۾ حساس ريسيپٽر هوندا آهن، جيڪي [[پاسيري ليڪ سرشتو]] ٺاهين ٿا؛ اهو نرم وهڪرن ۽ ارتعاشن کي سڃاڻي ٿو، ۽ ويجهين مڇين ۽ شڪار جي حرڪت محسوس ڪري ٿو.<ref name="Encarta 99">{{Cite book | last =Orr | first =James | year =1999 | title =Fish | publisher =Microsoft Encarta 99 | isbn =978-0-8114-2346-5 | url =https://archive.org/details/fearsomefishcree00stev }}</ref> شارڪون پنهنجي پاسيري ليڪ وسيلي 25 کان 50&nbsp;[[هرٽز|Hz]] جي حد جون فريڪوئنسيون محسوس ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last = Popper | first = A.N. |author2=C. Platt | title = Inner ear and lateral line | journal = The Physiology of Fishes | issue = 1st ed | publisher = CRC Press | year = 1993}}</ref> مڇيون نشانين جي مدد سان پنهنجو رخ مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪيترن نشانين يا علامتن تي ٻڌل ذهني نقشا استعمال ڪري سگهن ٿيون. ڀول ڀلين ۾ مڇين جو رويو ظاهر ڪري ٿو ته انهن وٽ مڪاني يادگيري ۽ بصري فرق ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite web | url= http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | title= Appropriate maze methodology to study learning in fish | author= Journal of Undergraduate Life Sciences | access-date= 28 May 2009 | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf | archive-date= 6 July 2011 | df= dmy-all }}</ref> ===نظر=== {{main|مڇين ۾ نظر}} [[بصري سرشتو|نظر]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم [[حسي سرشتو]] آهي. مڇين جون اکيون [[زميني جانور|زميني]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]]، جهڙوڪ [[پکين جي نظر|پکين]] ۽ ٿڻائتن، جي اکين جهڙيون هونديون آهن، پر انهن ۾ وڌيڪ [[گولائي وارو]] [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] هوندو آهي. انهن جي [[ريٽينا]] ۾ عام طور [[راڊ گهرڙا]] ۽ [[ڪون گهرڙا]] ٻئي هوندا آهن ([[اونداهي ۾ نظر|اونداهي]] ۽ [[روشنيءَ ۾ نظر]] لاءِ)، ۽ گهڻين جنسن ۾ [[رنگن واري نظر]] هوندي آهي. ڪجهه مڇيون [[الٽرا وايوليٽ]] ڏسي سگهن ٿيون ۽ ڪجهه [[قطبيت واري روشني]] ڏسي سگهن ٿيون. [[بي ڄاڙيون مڇيون|بي ڄاڙين مڇين]] مان [[ليمپري]] ۾ چڱيءَ طرح ترقي يافته اکيون هونديون آهن، جڏهن ته [[هيگ فش]] ۾ رڳو ابتدائي [[اک جو داغ (نقل)|اک جا داغ]] هوندا آهن.<ref>[[Neil A. Campbell|N. A. Campbell]] and [[Jane Reece|J. B. Reece]] (2005). ''Biology'', Seventh Edition. Benjamin Cummings, San Francisco, California.</ref> مڇين جي نظر سندن بصري ماحول سان [[موافقت]] ڏيکاري ٿي؛ مثال طور [[گهري سمنڊ جون مڇيون]] اونداهي ماحول لاءِ مناسب اکيون رکن ٿيون. ===ٻڌڻ=== {{see also|مڇين ۾ ٻڌڻ}} [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ]] مڇين جي گهڻين جنسن لاءِ اهم حسي سرشتو آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ جي حد ۽ آواز جي ذريعن جي جاءِ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ ۾ آواز جي رفتار هوا کان وڌيڪ تيز هوندي آهي. پاڻيءَ هيٺ ٻڌڻ [[هڏيءَ وسيلي ترسيل]] ذريعي ٿئي ٿو، ۽ آواز جي جاءِ معلوم ڪرڻ ظاهري طور هڏيءَ وسيلي ترسيل ۾ محسوس ٿيندڙ شدت جي فرق تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Shupak A. Sharoni Z. Yanir Y. Keynan Y. Alfie Y. Halpern P. | title = Underwater Hearing and Sound Localization with and without an Air Interface | url = http://otology-neurotology.com/pt/re/otoneuroto/abstract.00129492-200501000-00023.htm;jsessionid=Hn3GlTRJcB530CTrCxLlgrJLhv6WyCvpgcBmC0FLJCLWgY5yckpm!1138671057!181195629!8091!-1?index=1&database=ppvovft&results=1&count=10&searchid=1&nav=search | journal = Otology & Neurotology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 127–130 |date=January 2005 | doi = 10.1097/00129492-200501000-00023 | pmid=15699733| s2cid = 26944504 | url-access = subscription }}</ref> بهرحال، مڇين جهڙن آبي جانورن وٽ وڌيڪ خاص ٻڌڻ وارو اوزار هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ هيٺ اثرائتو هوندو آهي.<ref>{{cite journal|last=Graham|first=Michael|title=Sense of Hearing in Fishes|journal=Nature|year=1941|volume=147|pages=779|doi=10.1038/147779b0|issue=3738|bibcode=1941Natur.147..779G|s2cid=4132336|doi-access=free}}</ref> مڇيون پنهنجي [[پاسيري ليڪ]]ن ۽ [[اوٽولٿ]]ن (ڪنن) وسيلي آواز محسوس ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ [[ڪارپ]] ۽ [[هيرنگ]] جون ڪجهه جنسون، پنهنجي ترڻ واري مثاني وسيلي ٻڌن ٿيون، جيڪو ڪنهن حد تائين ٻڌڻ جي مددگار اوزار وانگر ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Williams | first1 = C | year = 1941| title = Sense of Hearing in Fishes | journal = Nature | volume = 147 | issue = 3731| page = 543 | doi=10.1038/147543b0| bibcode = 1941Natur.147..543W | s2cid = 4095706 | doi-access = free }}</ref> [[ڪارپ]] ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت چڱيءَ طرح ترقي يافته هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[ويبيرين عضوو]] هوندو آهي؛ اهو ٽن خاص ڪرنگهيائي عملن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ترڻ واري مثاني جي ارتعاشن کي اندرئين ڪن ڏانهن منتقل ڪن ٿا. جيتوڻيڪ شارڪن جي ٻڌڻ کي جاچڻ ڏکيو آهي، پر انهن ۾ [[ٻڌڻ (حس)|ٻڌڻ جي تيز حس]] ٿي سگهي ٿي ۽ شايد اهي ڪيترائي ميل پري شڪار کي ٻڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web | url = http://www.elasmo-research.org/education/white_shark/hearing.htm | title = Hearing and Vibration Detection | first= R. Aidan |last=Martin | access-date = 2008-06-01}}</ref> انهن جي مٿي جي ٻنهي پاسن تي هڪ ننڍو سوراخ (نه [[ساهه سوراخ (ڪرنگهي وارا)|ساهه سوراخ]]) هڪ سنهي نالي وسيلي سڌو [[اندرئين ڪن]] ڏانهن وڃي ٿو. [[پاسيري ليڪ]] ۾ به ساڳي ترتيب هوندي آهي، ۽ اها پاسيري ليڪ جي [[نالي جو سوراخ|سوراخن]] نالي کُليلن جي سلسلي وسيلي ماحول ڏانهن کليل هوندي آهي. اها انهن ٻنهي ارتعاش ۽ آواز سڃاڻيندڙ عضون جي گڏيل اصل جي ياد ڏياري ٿي، جن کي اڪوسٽيڪو-ليٽرالس سرشتو طور گڏ ڪيو وڃي ٿو. هڏائين مڇين ۽ [[چوپائي مهرين]] ۾ اندرئين ڪن ڏانهن ٻاهرين کُليل ختم ٿي چڪي آهي. ===ڪيميائي حس=== {{see also|مڇين ۾ ڪيميائي حس}} [[File:Hammerhead shark.jpg|thumb |240px |[[هيمر هيڊ شارڪ]] جي مٿي جي شڪل نٿن کي وڌيڪ پري رکي سنگهڻ جي حس کي وڌائي سگهي ٿي.|alt=سامهون کان هيمر هيڊ جي اک-سطح واري تصوير]] شارڪن ۾ تيز [[سنگهڻ واري]] حس هوندي آهي، جيڪا اڳين ۽ پوين نڪ وارن سوراخن وچ ۾ هڪ ننڍي نالي ۾ هوندي آهي (جيڪا هڏائين مڇين جي ابتڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هوندي آهي)؛ ڪجهه جنسون سامونڊي پاڻيءَ ۾ رت جو رڳو هڪ [[في ملين حصا|في ملين حصو]] به سڃاڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://elasmo-research.org/education/white_shark/smell.htm |title=Smell and Taste |last=Martin |first=R. Aidan |publisher=ReefQuest Centre for Shark Research |access-date=2009-08-21}}</ref> شارڪون هر نڪ جي سوراخ ۾ خوشبوءَ جي سڃاڻپ جي وقت جي بنياد تي ڪنهن خاص بوءِ جو رخ معلوم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>[http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf The Function of Bilateral Odor Arrival Time Differences in Olfactory Orientation of Sharks] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120308032620/http://shell.cas.usf.edu/motta/Gardiner%20and%20Atema%202010.pdf |date=8 March 2012}}, Jayne M. Gardiner, Jelle Atema, Current Biology - 13 July 2010 (Vol. 20, Issue 13, pp. 1187-1191)</ref> اهو ان طريقي سان مشابهت رکي ٿو، جنهن وسيلي ٿڻائتا آواز جو رخ معلوم ڪن ٿا. اهي ڪيترين جنسن جي آنڊن ۾ ملندڙ ڪيميائي مادن ڏانهن وڌيڪ ڇڪجن ٿيون، ۽ نتيجي طور اڪثر [[گندي پاڻي]] جي نيڪال وارن هنڌن جي ويجهو يا اندر ترسن ٿيون. ڪجهه جنسن، جهڙوڪ [[نرس شارڪ]]ن، ۾ ٻاهريون [[باربل (حيوانات)|باربل]] هوندا آهن، جيڪي شڪار محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي تمام گهڻو وڌائين ٿا. ===مقناطيسي حس=== {{see also|مقناطيسي حس}} ===برقي حس=== {{See also|برقي حس|برقي رابطي}} [[File:Electroreceptors in a sharks head.svg|right|300px |thumb |شارڪ جي مٿي ۾ برقي مقناطيسي ميدان جا ريسيپٽر (لورينزيني جون امپولائون) ۽ حرڪت سڃاڻيندڙ نالا|alt=شارڪ جي مٿي جي ڊرائنگ.]] ڪجهه مڇيون، جهڙوڪ ڪيٽ فشون ۽ شارڪون، اهڙا عضوا رکن ٿيون، جيڪي ملي وولٽ جي حد تائين ڪمزور برقي وهڪرا محسوس ڪن ٿا.<ref>Albert, J.S., and W.G.R. Crampton. 2005. Electroreception and electrogenesis. pp. 431–472 in The Physiology of Fishes, 3rd Edition. D.H. Evans and J.B. Claiborne (eds.). CRC Press.</ref> ٻيون مڇيون، جهڙوڪ ڏکڻ آمريڪا جون برقي مڇيون [[جمنوٽيفارميس]]، ڪمزور برقي وهڪرا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن کي اهي رخ معلوم ڪرڻ ۽ سماجي رابطي ۾ استعمال ڪن ٿيون. شارڪن ۾ [[لورينزيني جون امپولائون]] برقي ريسيپٽر عضوا آهن. انهن جو انگ سوين کان هزارين تائين هوندو آهي. شارڪون لورينزيني جون امپولائون استعمال ڪري اهي [[برقي مقناطيسي ميدان]] سڃاڻن ٿيون، جيڪي سڀئي جيئرا جاندار پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.7134985 |author=Kalmijn AJ |title=Electric and magnetic field detection in elasmobranch fishes |journal=Science |volume=218 |issue=4575 |pages=916–8 |year=1982 |pmid=7134985|bibcode=1982Sci...218..916K }}</ref> اها صلاحيت شارڪن، خاص طور [[هيمر هيڊ شارڪ]]، کي شڪار ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. شارڪ ڪنهن به جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ برقي حساسيت رکي ٿي. شارڪون واريءَ ۾ لڪل شڪار کي انهن جي پيدا ڪيل [[برقي ميدان]] سڃاڻي ڳولين ٿيون. [[سامونڊي وهڪرا]]، جڏهن [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ هلن ٿا، ته برقي ميدان پڻ پيدا ڪن ٿا، جن کي شارڪون رخ معلوم ڪرڻ ۽ ممڪن طور رهنمائي لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer CG, Holland KN, Papastamatiou YP |title=Sharks can detect changes in the geomagnetic field |journal=Journal of the Royal Society, Interface |volume=2 |issue=2 |pages=129–30 |year=2005 |pmid=16849172 |pmc=1578252 |doi=10.1098/rsif.2004.0021}}</ref> * [[لورينزيني جون امپولائون]] شارڪن کي برقي خارجا محسوس ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون. * [[برقي مڇيون]] پنهنجي جسم جي تبديل ٿيل عضلن وسيلي برقي ميدان پيدا ڪرڻ جي قابل هونديون آهن. ===سور=== {{main|مڇين ۾ سور}} وليم ٽاولگا پاران ڪيل تجربا ثبوت ڏين ٿا ته مڇين ۾ [[سور]] ۽ ڊپ جا ردعمل هوندا آهن. مثال طور، ٽاولگا جي تجربن ۾ [[بيٽراڪوئڊيڊي|ٽوڊ فش]] کي جڏهن برقي جھٽڪو ڏنو ويو ته اها گڙگڙائي، ۽ وقت سان گڏ اها رڳو اليڪٽروڊ ڏسڻ تي ئي گڙگڙائڻ لڳي.<ref>Dunayer, Joan, "Fish: Sensitivity Beyond the Captor's Grasp," The Animals' Agenda, July/August 1991, pp. 12–18</ref> 2003ع ۾ [[يونيورسٽي آف ايڊنبرگ]] ۽ روزلن انسٽيٽيوٽ جي اسڪاٽش سائنسدانن نتيجو ڪڍيو ته رينبو ٽرائوٽ اهڙا رويا ڏيکاري ٿي، جيڪي ٻين جانورن ۾ اڪثر [[سور]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. [[مکي]] جو [[زهر]] ۽ [[ايسيٽڪ تيزاب]] چپن ۾ ٽُڪا ڪرڻ سان مڇين پنهنجا جسم لوڏيا ۽ پنهنجا چپ ٽينڪن جي پاسن ۽ تري سان رگڙيا؛ محققن نتيجو ڪڍيو ته اهي سور گهٽائڻ جون ڪوششون هيون، جهڙيون ٿڻائتا ڪندا آهن.<ref>{{usurped|1=[http://arquivo.pt/wayback/20091014095008/http://www.buzzle.com/editorials/4-30-2003-39769.asp Vantressa Brown, "Fish Feel Pain, British Researchers Say," Agence France-Presse, 1 May 2003]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2983045.stm|title=Fish do feel pain, scientists say |work=BBC News | date=30 April 2003 | access-date=4 January 2010 | first=Alex | last=Kirby}}</ref><ref name="grandin183">{{cite book|title= Animals in Translation|last= Grandin|first= Temple|author-link= Temple Grandin|author2= Johnson, Catherine|year= 2005|publisher= Scribner|location= New York, New York|isbn= 978-0-7432-4769-6|pages= [https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183 183–184]|url= https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/183}}</ref> عصبي گهرڙا اهڙي نموني سرگرم ٿيا، جيڪو انساني عصبي نمونن جهڙو هو.<ref name="grandin183" /> [[يونيورسٽي آف وائيومنگ]] جي پروفيسر جيمز ڊي. روز دعويٰ ڪئي ته اهو مطالعو ناقص هو، ڇاڪاڻ ته ان اهو ثبوت نه ڏنو ته مڇيون ”شعوري آگاهي، خاص طور اهڙي آگاهي جيڪا معنيٰ خيز نموني اسان جهڙي هجي“ رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |title=Rose, J.D. 2003. A Critique of the paper: "Do fish have nociceptors: Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system" |access-date=21 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608092255/http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/Fishwelfare/RoseC.pdf |archive-date=8 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> روز دليل ڏئي ٿو ته جيئن مڇين جا دماغ انساني دماغن کان تمام گهڻا مختلف آهن، مڇيون شايد انسانن وانگر باشعور نه هجن؛ تنهنڪري سور ڏانهن انساني ردعمل جهڙا ردعمل ٻين سببن جا نتيجا هوندا. روز هڪ سال اڳ مطالعو شايع ڪيو هو، جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته مڇيون سور محسوس نٿيون ڪري سگهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي دماغن ۾ [[نئون قشر]] نه هوندو آهي.<ref>James D. Rose, [http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ Do Fish Feel Pain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120104558/http://www.coloradotu.org/do-fish-feel-pain/ |date=20 January 2013 }}, 2002. Retrieved 27 September 2007.</ref> بهرحال، جانورن جي رويي جي ماهر [[ٽيمپل گرينڊن]] دليل ڏئي ٿي ته مڇين ۾ نئين قشر کان سواءِ به شعور ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ”مختلف جنسون ساڳيا ڪم سنڀالڻ لاءِ مختلف دماغي بناوتون ۽ سرشتا استعمال ڪري سگهن ٿيون“.<ref name="grandin183" /> جانورن جي ڀلائي جا حامي مڇي مارڻ سبب مڇين جي ممڪن [[تڪليف]] بابت ڳڻتيون ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ جرمني، مڇي مارڻ جا مخصوص قسم بند ڪري ڇڏيا آهن، ۽ برطانوي آر ايس پي سي اي هاڻي رسمي طور انهن ماڻهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي، جيڪي مڇين سان بي رحمي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://www.thetimes.com/article/anglers-to-face-rspca-checks-pg53zmc97px |author=Leake, J. |title=Anglers to Face RSPCA Check| newspaper=The Sunday Times |date=14 March 2004 }}</ref> ==پيدائشي عمل== <!-- ڪڍيل تصوير هٽائي وئي: [[File:Fishegg A.Slotwinski TAFI.jpg|thumb|[[هڏائين مڇي]] جو عام آڳو، قطر لڳ ڀڳ 1 mm. مڇين جا آنا اڪثر [[پاڻيءَ جو ستون|پاڻيءَ جي ستون]] ۾ ڇڏيا ويندا آهن، جتي اهي [[جانوري پلئنڪٽن]] طور ترندا رهن ٿا]] --> {{see also|مڇين جي پيدائش|آنا ڇڏڻ|مڇي پلئنڪٽن}} ٽيليوسٽ مڇين ۾ [[اوگونيا]] جي واڌ گروهه جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ۽ اووجينيسس جي حرڪيات جي سڃاڻپ سان پختگي ۽ بارآوريءَ جي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[جيوگهرڙي جو مرڪز|مرڪز]]، اوپلازم ۽ چوڌاري موجود تهن ۾ تبديليون اووسائيٽ جي پختگي واري عمل کي نمايان ڪن ٿيون.<ref name="Guimaraes">{{cite journal|last1=Guimaraes-Cruz, Rodrigo J.|author2=Santos, José E. dos|author3=Santos, Gilmar B.|title=Gonadal structure and gametogenesis of ''Loricaria lentiginosa'' Isbrücker (Pisces, Teleostei, Siluriformes)|journal=Rev. Bras. Zool.|date=July–September 2005|volume=22|issue=3|pages=556–564|issn=0101-8175|doi=10.1590/S0101-81752005000300005|first1=Rodrigo J.|doi-access=free}}</ref> آنا ڇڏڻ کان پوءِ وارا [[بيضه داني فوليڪل|فوليڪل]] اهي بناوتون آهن، جيڪي اووسائيٽ ڇڏجڻ کان پوءِ ٺهن ٿيون؛ انهن ۾ [[اينڊوڪرائن]] ڪم نه هوندو آهي، انهن جو لومن ويڪرو ۽ بي ترتيب هوندو آهي، ۽ اهي فوليڪل گهرڙن جي [[اپوپٽوسس]] تي ٻڌل عمل وسيلي جلد ٻيهر جذب ٿي ويندا آهن. [[فوليڪيولر اٽريشيا]] نالي هڪ زوالي عمل انهن وٽيلوجينڪ اووسائيٽن کي ٻيهر جذب ڪري ٿو، جيڪي آنا ڇڏڻ دوران خارج نه ٿين. هي عمل ٻين واڌ مرحلن ۾ موجود اووسائيٽن ۾ به ٿي سگهي ٿو، پر گهٽ گهڻو ڪري.<ref name="Guimaraes" /> ڪجهه مڇيون [[ٻه جنسا]] هونديون آهن، جن ۾ يا ته زندگيءَ جي چڪر جي مختلف مرحلن ۾ خصيا ۽ بيضه دانيون ٻئي هونديون آهن، يا [[هيملٽ (مڇي)|هيملٽ]] مڇين وانگر ساڳئي وقت ٻئي موجود هوندا آهن. سڀني ڄاتل مڇين مان 97٪ کان وڌيڪ [[آنا ڏيندڙ]] آهن،<ref name="Scott">Peter Scott: ''Livebearing Fishes'', p. 13. Tetra Press 1997. {{ISBN|1-56465-193-2}}</ref> يعني آنا ماءُ جي جسم کان ٻاهر ترقي ڪن ٿا. آنا ڏيندڙ مڇين جا مثال [[سالمن]]، [[گولڊ فش]]، [[سڪلڊ]]، [[ٽونا]] ۽ [[ايل]] آهن. انهن جنسن جي گهڻائيءَ ۾ بارآوري ماءُ جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿي، جتي نر ۽ مادي مڇيون پنهنجا [[گيمٽ]] چوڌاري موجود پاڻيءَ ۾ ڇڏين ٿيون. بهرحال، ڪجهه آنا ڏيندڙ مڇيون اندروني بارآوري ڪن ٿيون، جن ۾ نر ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[مڇي شناسي اصطلاح#I|داخلي عضوو]] استعمال ڪري ماديءَ جي جنسي سوراخ ۾ سپرم پهچائي ٿو؛ خاص طور آنا ڏيندڙ شارڪون، جهڙوڪ [[هورن شارڪ]]، ۽ آنا ڏيندڙ ري، جهڙوڪ [[اسڪيٽ (مڇي)|اسڪيٽ]]. اهڙين حالتن ۾ نر وٽ تبديل ٿيل [[حوضي]] کنڀن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، جن کي [[ڪلاسپر]] چيو وڃي ٿو. سامونڊي مڇيون وڏي تعداد ۾ آنا پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪي اڪثر کليل پاڻيءَ جي ستون ۾ ڇڏيا ويندا آهن. آنا عام طور {{convert|1|mm}} قطر جا هوندا آهن. آنا عام طور اضافي-جنيني جهلين سان گهيريل هوندا آهن، پر انهن جهلين جي چوڌاري سخت يا نرم خول نٿو ٺهي. ڪجهه مڇين جا آنا ٿلها، چمڙي جهڙا ٻاهريان تهه رکن ٿا، خاص طور جڏهن انهن کي جسماني زور يا سڪڻ کي برداشت ڪرڻو پوي. اهڙي قسم جا آنا تمام ننڍا ۽ نازڪ به ٿي سگهن ٿا. <gallery> File:Oeufs002b,57.png|[[ليمپري]] جو آنو File:Oeufs002b,54.png|[[اسڪائليورائنيڊي|ڪيٽ شارڪ]] جو آنو ([[مرميڊ جو پرس]]) File:Oeufs002b,55.png|[[بُل هيڊ شارڪ]] جو آنو File:Oeufs002b,56.png|[[ڪائيميرا]] جو آنو </gallery> آنا ڏيندڙ مڇين جا نوان ڦٽل ٻچا [[لاروا]] سڏجن ٿا. اهي عام طور مڪمل طرح ٺهيل نه هوندا آهن، وڏو [[زردي وارو ٿيلهو]] (غذا لاءِ) کڻندا آهن ۽ نوجوان توڙي بالغ نمونن کان ظاهر ۾ تمام مختلف هوندا آهن. آنا ڏيندڙ مڇين ۾ لاروا وارو دور نسبتاً ننڍو هوندو آهي (عام طور رڳو ڪجهه هفتا)، ۽ لاروا تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ پنهنجي ظاهر ۽ بناوت تبديل ڪن ٿا، جنهن عمل کي [[استحالو]] چيو وڃي ٿو، ته جيئن نوجوان مرحلي ۾ داخل ٿين. هن تبديليءَ دوران لاروا کي پنهنجي زردي واري ٿيلهي مان غذا وٺڻ بدران [[جانوري پلئنڪٽن]] واري شڪار تي گذارو ڪرڻو پوي ٿو؛ هي عمل عام طور ناکافي جانوري پلئنڪٽن جي گهڻائيءَ تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب ڪيترائي لاروا بک مري وڃن ٿا. [[آنو-جيئرو ڄڻيندڙ]] مڇين ۾ آنا اندروني بارآوري کان پوءِ ماءُ جي جسم اندر ترقي ڪن ٿا، پر ماءُ کان سڌيءَ طرح تمام ٿوري يا ڪا به غذا حاصل نٿا ڪن؛ ان جي بدران اهي [[زردي]] تي ڀاڙين ٿا. هر جنين پنهنجي الڳ آني ۾ ترقي ڪري ٿو. آنو-جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مشهور مثال [[گپي]]، [[اينجل شارڪ]] ۽ [[سيلاڪينٿ]] آهن. مڇين جون ڪجهه جنسون [[جيئرو ڄڻيندڙ]] هونديون آهن. اهڙين جنسن ۾ ماءُ آنا پاڻ وٽ رکي ٿي ۽ جنينن کي غذا فراهم ڪري ٿي. عام طور جيئرو ڄڻيندڙ مڇين ۾ [[نال]] جهڙي بناوت هوندي آهي، جيڪا [[نال وارا ٿڻائتا|ٿڻائتن]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ نال وانگر ماءُ جي رت جي فراهميءَ کي جنين جي رت جي فراهميءَ سان ڳنڍي ٿي. جيئرو ڄڻيندڙ مڇين جا مثال [[ايمبيوٽوڪيڊي|سرف-پرچ]]، [[گوڊيڊي|اسپلٽ فن]] ۽ [[ليمن شارڪ]] آهن. ڪجهه جيئرو ڄڻيندڙ مڇيون [[اووفاگي]] ڏيکارين ٿيون، جنهن ۾ ترقي ڪندڙ جنين ماءُ پاران پيدا ڪيل ٻيا آنا کائين ٿا. اهو عمل خاص طور شارڪن ۾ ڏٺو ويو آهي، جهڙوڪ [[ننڍن کنڀن واري ميڪو]] ۽ [[پوربيگل]]، پر ڪجهه هڏائين مڇين ۾ به ڄاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[هاف بيڪ]] ''Nomorhamphus ebrardtii''.<ref name="Meisner">{{cite journal |last1=Meisner |first1=A. |last2=Burns |first2=J. |date=December 1997 |title=Viviparity in the Halfbeak Genera ''Dermogenys'' and ''Nomorhamphus'' (Teleostei: Hemiramphidae) |journal=Journal of Morphology |volume=234 |issue=3 |pages=295–317 |doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199712)234:3<295::AID-JMOR7>3.0.CO;2-8|pmid=29852651 |s2cid=46922423 }}</ref> [[رحم اندر ڀائپي خوراڪ]] جيئرو ڄڻڻ جو اڃا وڌيڪ غير معمولي طريقو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏا جنين ڪمزور ۽ ننڍن ڀائرن کي کائين ٿا. اهو رويو پڻ گهڻو ڪري شارڪن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ [[گري نرس شارڪ]]، پر ''Nomorhamphus ebrardtii'' ۾ به رپورٽ ڪيو ويو آهي.<ref name="Meisner" /> مڇين جي ڪيترين جنسن ۾ [[مڇيءَ جا کنڀ#اندروني بارآوري|اندروني بارآوري]] کي ممڪن بڻائڻ لاءِ کنڀ تبديل ٿي ويا آهن. [[مڇي پالڻ|ايڪوارسٽ]] عام طور آنو-جيئرو ڄڻيندڙ ۽ جيئرو ڄڻيندڙ مڇين کي [[جيئرا ٻچا ڄڻيندڙ]] سڏين ٿا. * مڇين جون ڪيتريون ئي جنسون [[ٻه جنسا]] آهن. ''هم وقت ٻه جنسا'' مڇيون ساڳئي وقت [[بيضه داني|بيضه دانيون]] ۽ [[خصيو|خصيا]] ٻئي رکن ٿيون. ''ترتيبي ٻه جنسا'' مڇين جي [[گوناڊ]]ن ۾ ٻنهي قسمن جا بافتا هوندا آهن، جن مان هڪ قسم غالب هوندو آهي ۽ مڇي ان سان لاڳاپيل جنس سان تعلق رکندي آهي. ==سماجي رويو== {{see also|ولر ۽ اسڪولنگ}} مڇين جو سماجي رويو، جنهن کي ''ولر ٺاهڻ'' چيو وڃي ٿو، مڇين جي اهڙي گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو گڏجي تري ٿو. هي رويو ان معنيٰ ۾ دفاعي طريقو آهي ته وڏي انگ ۾ حفاظت هوندي آهي، جتي شڪارين پاران کائي وڃڻ جا امڪان گهٽجي ويندا آهن. ولر ٺاهڻ سان جوڙو ٺاهڻ ۽ خوراڪ ڳولڻ جي ڪاميابي پڻ وڌي ٿي. ٻئي طرف، اسڪولنگ ولر اندر اهڙو رويو آهي، جنهن ۾ مڇيون هم وقتي نموني مختلف حرڪتون ڪندي ڏسي سگهجن ٿيون.<ref name=":0">{{Cite book|title=Shoaling and Schooling in Fishes|last=Pitcher|first=T.J.|publisher=Greenberg, G. and Hararway. M.M.|year=1998|location=Garland, New York, USA|pages=748–760}}</ref> متوازي ترڻ ''سماجي نقل'' جي هڪ صورت آهي، جنهن ۾ اسڪول ۾ موجود مڇيون پنهنجي پاڙيسري مڇين جي رخ ۽ رفتار کي ورجائين ٿيون.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J.|date=1983|title=Heuristic definitions of fish shoaling behaviour|journal=Animal Behaviour|volume=31|issue=2|pages=611–613|doi=10.1016/S0003-3472(83)80087-6|s2cid=53195091}}</ref> ڊي. ايم. اسٽيون پاران مڇين جي ولر واري رويي بابت ڪيل تجربن مان نتيجو نڪتو ته ڏينهن وقت مڇين ۾ گڏ رهڻ جو رجحان وڌيڪ هوندو هو، جيڪو اڪيلي مڇيءَ جي ولر ڇڏڻ ۽ پنهنجو رخ ڳولڻ، ۽ ساڳئي جنس جي مڇين وچ ۾ گڏيل ڇڪ جي توازن جو نتيجو هو. معلوم ٿيو ته رات وقت مڇيون نمايان طور تي وڌيڪ تيزيءَ سان ترنديون هيون، پر اڪثر اڪيليون ۽ بنا هم آهنگيءَ جي. ٻه يا ٽي مڇين جا گروهه اڪثر ٺهندي ڏٺا ويا، پر اهي چند سيڪنڊن کان پوءِ پکڙجي ويندا هئا.<ref>{{Cite journal|last=Steven|first=D.M.|date=1959|title=Studies on the shoaling behaviour of fish: I. Responses of two species to changes of illumination and to olfactory stimuli.|journal=Journal of Experimental Biology|volume=36|issue=2|pages=261–280|doi=10.1242/jeb.36.2.261}}</ref> نظرياتي طور، هڪ مڇي ولر ۾ ڪيترو وقت گڏ رهي ٿي، اهو ان جي رهڻ جي قيمت کي ڇڏڻ جي قيمت جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Cite journal|last=Partridge|first=B.L.|date=1982|title=Rigid definitions of schooling behaviour are inadequate.|journal=Animal Behaviour|volume=30|pages=298–299|doi=10.1016/S0003-3472(82)80270-4|s2cid=53170935}}</ref> سائپرنڊ مڇين تي ڪيل هڪ اڳوڻي تجربيگاهي تجربي ثابت ڪيو آهي ته ولر اندر سماجي رويي لاءِ وقت جو بجيٽ موجود مڇين جي تعداد سان نسبتاً تبديل ٿئي ٿو. اهو خرچ/فائدي جي نسبت مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا گروهه جي ماپ مطابق تبديل ٿئي ٿي ۽ شڪار ٿيڻ جي خطري جي ڀيٽ ۾ خوراڪ جي حاصل ٿيڻ سان ماپي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Pitcher|first=T.J|date=1982|title=Evidence for position preferences in schooling mackerel.|journal=Animal Behaviour|volume=30|issue=3|pages=932–934|doi=10.1016/S0003-3472(82)80170-X|s2cid=53186411}}</ref> جڏهن خرچ/فائدي جي نسبت ولر ٺاهڻ واري رويي لاءِ موافق هجي، تڏهن گروهه سان گڏ رهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جا فيصلا موافق هوندا آهن. هن نسبت جي بنياد تي، مڇيون ان مطابق ڇڏڻ يا رهڻ جو فيصلو ڪنديون آهن. تنهنڪري ولر ٺاهڻ واري رويي کي انفرادي مڇيءَ جي لاڳيتي فيصلي سازيءَ سان هلندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":0" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مڇي}} {{div col|colwidth=30em}} * [[جاءِ جا اناٽاميائي اصطلاح]] * [[ڊجيٽل مڇي لائبريري]] * [[مڇين جي ارتقا]] * [[مڇين جي ايناٽامي]] * [[مڇين جي واڌ ويجهه]] * [[مڇين جي ماپ]] * [[مڇي شناسيءَ جا اصطلاح]] * [[آڱر (ايناٽامي)#ارتقا|پينڊريڪٿس جون آڱريون]] {{div col end}} ==حوالا== {{reflist|33em}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * Bernier NJ, Van Der Kraak G, Farrell AP and Brauner CJ (2009) [https://books.google.com/books?id=vIOm8QXb7JEC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: مڇين جي نيورو اينڊوڪرائنالاجي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-087798-3}}. * Eddy FB and Handy RD (2012) [https://books.google.com/books?id=VpWllLJ8INYC&q=%22Ecological+and+Environmental+Physiology+of+Fishes%22 ''مڇين جي ماحولياتي ۽ ايڪالاجيڪل فزيالاجي''] Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-954095-2}}. * Evans DH, JB Claiborne and S Currie (Eds) (2013) [https://books.google.com/books?id=KHtcAgAAQBAJ&q=%22The+Physiology+of+Fishes%22 ''مڇين جي فزيالاجي''] چوٿون ڇاپو، CRC Press. {{ISBN|978-1-4398-8030-2}}. * Grosell M, Farrell AP and Brauner CJ (2010) [https://books.google.com/books?id=eddWw_nyRlYC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: مڇين جي گهڻ-فعلي آنڊي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-096136-1}}. * Hara TJ and Zielinski B (2006) [https://books.google.com/books?id=KpXBu4y4XNIC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: حسي نظامن جي عصبي سائنس''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-046961-4}}. * Kapoor BG and Khanna B (2004) [https://books.google.com/books?id=I7WhoPBdAooC&q=%22Ichthyology+handbook%22 "مڇي شناسيءَ جو دستياب"] صفحا 137–140، Springer. {{ISBN|978-3-540-42854-1}}. * McKenzie DJ, Farrell AP and Brauner CJ (2007) [https://books.google.com/books?id=gfBc_omOIeAC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: اوائلي مڇيون''] Academic Press. {{ISBN|978-0-08-054952-1}}. * Sloman KA, Wilson RW and Balshine S (2006) [https://books.google.com/books?id=CBE0-T2ADFoC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جو رويو ۽ فزيالاجي''] Gulf Professional Publishing. {{ISBN|978-0-12-350448-7}}. * Wood CM, Farrell AP and Brauner CJ (2011) [https://books.google.com/books?id=Nnh1WpHZbysC&q=%22Fish+physiology%22 ''مڇين جي فزيالاجي: غير ضروري ڌاتن جي هوميوسٽيسس ۽ ٽاڪسڪالاجي''] Academic Press. {{ISBN|978-0-12-378634-0}}. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Fish physiology}} {{physiology types|state=expanded}} {{diversity of fish}} [[زمرو:مڇين جي فزيالاجي| ]] 2xqtdaiohs79lbi2fpovkqr8za96ga1 0 99911 391541 2026-07-05T20:52:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيتن جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا}} '''جيتن جي فزيالاجي''' ۾ [[جيت]] جي [[عضوي نظام]]ن جي [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن.<ref>Nation, . L. (2002) ''Insect Physiology and Biochemistry''. CRC Press.</ref> گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان... 391541 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيتن جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا}} '''جيتن جي فزيالاجي''' ۾ [[جيت]] جي [[عضوي نظام]]ن جي [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن.<ref>Nation, . L. (2002) ''Insect Physiology and Biochemistry''. CRC Press.</ref> گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان ڪافي هڪجهڙا آهن. [[جيت]] جو جسم ٽن مکيه جسماني ڀاڱن (ٽيگماٽا)، يعني مٿي، سيني ۽ پيٽ تي مشتمل هوندو آهي. مٿو ڇهن پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ [[مرڪب اکيون]]، [[سادين اکين|اوسيلي]]، [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن؛ اهي جيت جي مخصوص خوراڪ موجب مختلف هوندا آهن، مثال طور پيهڻ، چوسڻ، چٽڻ ۽ چٻاڙڻ لاءِ. سينو ٽن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي: اڳيون سينو، وچيون سينو ۽ پويون سينو؛ هر ٽڪرو ٽنگن جي هڪ جوڙي کي سهارو ڏئي ٿو، جيڪي ڪم جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿي سگهن ٿيون، مثال طور ٽپڻ، کوٽڻ، ترڻ ۽ ڊوڙڻ لاءِ. عام طور سيني جي وچئين ۽ پوئين ٽڪري تي کنڀن جا جوڙا هوندا آهن. پيٽ عام طور يارنهن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ان ۾ هاضمي ۽ پيدائشي عضوا هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001">{{cite book|last=McGavin|first=George C|title=Essential Entomology: An Order-by-Order Introduction|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198500025|url=https://archive.org/details/essentialentomol00mcga_0}}</ref> هتي جيت جي اندروني بناوت ۽ [[فزيالاجي]] جو عام جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هاضمي، رت جي گردش، ساهه کڻڻ، عضلاتي، اينڊوڪرائن ۽ تنتي نظامن سان گڏ [[حسي عضوا]]، گرمي پد جو ضابطو، اڏام ۽ [[کل لاهڻ]] شامل آهن. == هاضمي جو نظام == جيت پنهنجي [[جيت#هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] کي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. <ref name="genent">{{cite web | title=General Entomology – Digestive and Excretory system | url=https://genent.cals.ncsu.edu/bug-bytes/digestive-system/ | publisher=NC state University | access-date=2009-05-03}}</ref> هن خوراڪ جو گهڻو حصو [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] ۽ ٻين پيچيده مادن (جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[گهڻا سيڪرائڊ]]، [[چرٻي]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]) جي صورت ۾ جسم ۾ داخل ٿئي ٿو، جن کي جسم جي گهرڙن پاران توانائي، واڌ يا پيدائش لاءِ استعمال ٿيڻ کان اڳ [[ڪيٽابولزم|ڪيٽابولڪ ردعملن]] وسيلي ننڍن ماليڪيولن (يعني [[امينو تيزاب]]، [[سادا کنڊ]] وغيره) ۾ ٽوڙڻو پوي ٿو. ٽوڙڻ جي هن عمل کي [[هاضمو]] چيو وڃي ٿو. جيت جو هاضمي جو نظام هڪ بند نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڊگهي، بند ۽ ويڙهيل نلي هوندي آهي، جنهن کي [[غذائي نالي]] چيو وڃي ٿو ۽ اها جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. غذائي نالي خوراڪ کي رڳو وات مان داخل ٿيڻ ڏئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها [[مقعد]] ڏانهن سفر ڪندي عمل هيٺ اچي ٿي. غذائي نالي ۾ پيهڻ ۽ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ، [[اينزائم]] پيدا ڪرڻ ۽ [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي جذب لاءِ مخصوص حصا هوندا آهن. <ref name="McGavin 2001"/> <ref name="Triplehorn 2005">{{cite book|last=Triplehorn|first=Charles A|title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects|year=2005|publisher=Thomson, Brooks/Cole|location=Australia|isbn=9780030968358|edition=7th|author2=Johnson, Norman F}}</ref> [[اسفنڪٽر]] ٽن حصن جي وچ ۾ خوراڪ ۽ پاڻياٺ جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکن ٿا. انهن ٽن حصن ۾ اڳيون آنڊو (اسٽوماٽوڊيئم)(27)، وچيون آنڊو (ميسينٽرون)(13) ۽ پويون آنڊو (پروڪٽوڊيئم)(16) شامل آهن. غذائي نالي کان سواءِ، جيتن ۾ [[لعاب وارا غدود|لعاب وارن غدودن]] ۽ لعابي ذخيرن جا جوڙا پڻ هوندا آهن. اهي بناوتون عام طور سيني ۾ (اڳئين آنڊي جي ڀرسان) موجود هونديون آهن. لعابي غدود (30) لعاب پيدا ڪن ٿا؛ لعابي ناليون غدودن کان ذخيرن ڏانهن ۽ پوءِ مٿي مان اڳتي وڌي [[جيتن جا وات جا عضوا#هائپوفيرنڪس|هائپوفيرنڪس]] جي پويان [[سليويريئم]] نالي سوراخ تائين پهچن ٿيون؛ وات جي عضون جون حرڪتون وات جي گهيري ۾ لعاب کي خوراڪ سان ملائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. لعاب خوراڪ سان ملي ٿو، جيڪا لعابي نلين وسيلي وات ۾ پهچي ٿي ۽ ان جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿئي ٿو.<ref name="genent"/><ref>{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps|publisher=Stanford University Press |location=Stanford|year=1939 |edition=1 |pages=24–29}}</ref> اسٽوماٽوڊيئم ۽ پروڪٽوڊيئم [[چپٽي اپيٿيليئم|ايپيڊرمس]] جا اندرئين پاسي مڙيل حصا آهن ۽ [[ڪييوٽيڪل]] (انٽيما) سان ڍڪيل هوندا آهن. ميسينٽرون ڪييوٽيڪل سان ڍڪيل نه هوندو آهي، پر تيزيءَ سان ورهائجندڙ ۽ تنهنڪري مسلسل نون سان مٽجندڙ [[اپيٿيليئل]] گهرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> هر [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] وقت ڪييوٽيڪل، [[ٻاهرين ڍانچي]] سان گڏ لهي ويندو آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> خوراڪ کي [[پرستالسس]] سڏجندڙ عضلاتي سُسڻ وسيلي آنڊي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي.<ref name="Elzinga 2003">{{cite book|last=Elzinga|first=Richard J.|title=Fundamentals of entomology|year=2003|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=9780130480309|edition=6th}}</ref> [[Image:Malpighian tube.svg|thumb|250px|right|جيت جي هاضمي واري نالي جو نمونياتي خاڪو، جنهن ۾ مالپيگي نلي ڏيکاريل آهي ([[آرٿوپٽيرا]] قسم)]] # '''اسٽوماٽوڊيئم''' (اڳيون آنڊو): هي حصو خوراڪ کي ذخيرو ڪري ٿو، پيهي ٿو ۽ ايندڙ حصي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005">{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=P.S. Cranston |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 61–65] |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 }}</ref> ان ۾ [[وات جو گهيرو]]، [[حلق]]، [[غذائي نالي]]، ڪراپ (جيڪو خوراڪ ذخيرو ڪري ٿو) ۽ پرووينٽريڪيولس يا [[سنگدان]] (جيڪو خوراڪ پيهي ٿو) شامل آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[لب وارا غدود|لب وارن غدودن]] مان نڪرندڙ لعابي رطوبتون کاڌل خوراڪ کي پَٽڙو ڪن ٿيون. [[مڇر]]ن ([[ٻه کنڀا]]) جهڙن رت چوسيندڙ جيتن ۾ [[رت ڄمڻ روڪيندڙ]] ۽ رت پَٽڙو ڪندڙ مادا پڻ هتي خارج ٿين ٿا. # '''ميسينٽرون''' (وچيون آنڊو): هن حصي ۾ هاضمي وارا اينزائم پيدا ٿي [[لومن (ايناٽامي)|لومن]] ۾ خارج ٿين ٿا ۽ هتي غذائي جزا جيت جي جسم ۾ جذب ٿين ٿا. اڳئين آنڊي مان پهچندڙ خوراڪ کي آنڊي جي هن حصي ۾ [[پيريٽروفڪ جهلي]] ويڙهي ٿي، جيڪا وچئين آنڊي جي اپيٿيليئل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ [[ميوڪوپولي سيڪرائڊ]] جي تهه آهي.<ref name="McGavin 2001"/> خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ جهلي خوراڪ ۾ موجود [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار]]ن کي [[اپيٿيليئم]] سان رابطي ۽ جيت جي جسم تي حملي کان روڪي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اها ڇاڻڻيءَ طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جيڪا ننڍن [[ماليڪيول]]ن کي گذرڻ ڏئي ٿي، پر وڏن ماليڪيولن ۽ خوراڪ جي ذرڙن کي وچئين آنڊي جي گهرڙن تائين پهچڻ کان روڪي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> وڏن مادن جي ننڍن مادن ۾ ٽٽڻ کان پوءِ، هاضمو ۽ ان جي نتيجي ۾ غذائي جزن جو جذب اپيٿيليئم جي مٿاڇري تي ٿئي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> وچئين آنڊي جي ڀت مان نڪرندڙ خوردبيني اڀارن، جن کي [[مائڪروولي]] چيو وڃي ٿو، سان مٿاڇري جي ايراضي وڌي ٿي ۽ غذائي جزن جو وڌ کان وڌ جذب ممڪن ٿئي ٿو. # '''پروڪٽوڊيئم''' (پويون آنڊو): هي ٽن حصن ۾ ورهايل آهي؛ اڳيون حصو [[ايليئم]]، وچيون حصو [[قولون (ايناٽامي)|قولون]] ۽ ويڪرو پويون حصو [[مستقيم آنڊو]] آهي.<ref name="Gullan 2005"/> اهو وچئين ۽ پوئين آنڊي جي وچ ۾ موجود [[پائلورڪ والو]] کان [[مقعد]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هتي [[اخراج]] کان اڳ پاڻي، لوڻ ۽ ٻين فائديمند مادن جو جذب ٿئي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ٻين جانورن وانگر، زهريلن ميٽابولڪ فاضل مادن جي خارج ٿيڻ لاءِ پاڻي گهربل هوندو آهي. بهرحال، جيتن جهڙن تمام ننڍن جانورن لاءِ پاڻيءَ جي بچت اهم ترجيح آهي. انهيءَ ڪري [[مالپيگي نليون]] سڏجندڙ بند ڇيڙي واريون ناليون ڪم اچن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> اهي ناليون پوئين آنڊي جي اڳئين ڇيڙي کان ٻاهرئين پاسي نڪتل اڀارن طور ظاهر ٿين ٿيون ۽ [[آسمو ضابطو|آسمو ضابطي]] ۽ اخراج جا مکيه عضوا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهي [[هيمولمف]] مان فاضل مادا ڪڍن ٿيون، جنهن ۾ سڀئي اندروني عضوا وهنجندا رهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> اهي نليون مسلسل جيت جو يورڪ تيزاب پيدا ڪن ٿيون، جيڪو پوئين آنڊي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جتي اهم لوڻ ۽ پاڻي پويون آنڊو ۽ مستقيم آنڊو ٻيهر جذب ڪن ٿا. ان کان پوءِ فضلو نه ڳرندڙ ۽ غير زهريلي [[يورڪ تيزاب]] جي داڻن طور خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن ۾ اخراج ۽ آسمو ضابطو رڳو مالپيگي نلين وسيلي نه ٿيندا آهن، پر ان لاءِ ايليئم ۽/يا مستقيم آنڊي جي گڏيل ڪم جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == رت جي گردش جو نظام == {{See also|هيمولمف}} جيت جي رت، يعني هيمولمف، جو مکيه ڪم مادا منتقل ڪرڻ آهي ۽ اهو جيت جي جسماني عضون کي وهنجاري ٿو. عام طور جيت جي جسماني وزن جي 25٪ کان گهٽ حصو ٺاهيندڙ هيمولمف [[هارمون]]، غذائي جزا ۽ فاضل مادا منتقل ڪري ٿو ۽ آسمو ضابطي، گرمي پد جي ضابطي، [[مدافعتي نظام|مدافعت]]، ذخيرو ڪرڻ (پاڻي، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ چرٻيون) ۽ ڍانچائي ڪم ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو کل لاهڻ جي عمل ۾ پڻ ضروري ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه آرڊرن ۾ هيمولمف جو هڪ اضافي ڪردار شڪارين کان بچاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو—ان ۾ اڻ وڻندڙ ذائقي ۽ بدبودار ڪيميائي مادا ٿي سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کي پري رکندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف ۾ ماليڪيول، آئن ۽ گهرڙا هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] جي وچ ۾ ڪيميائي مٽاسٽا کي ضابطي ۾ رکندي، هيمولمف جيت جي جسماني گهيري يا [[هيموسيل]] ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو جسم جي چوڌاري دل (پوئين حصي) ۽ [[شه رڳ]] (اڳئين حصي) جي گڏيل ڌڙڪن وسيلي منتقل ٿئي ٿو، جيڪي جسم جي مٿاڇري کان بلڪل هيٺ پٺيءَ واري پاسي واقع هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو [[ڪرنگهي وارا جاندار|ڪرنگهي وارن جاندارن]] جي رت کان ان ڪري مختلف آهي جو ان ۾ ڳاڙها رت گهرڙا نه هوندا آهن، تنهنڪري ان ۾ آڪسيجن کڻڻ جي وڏي صلاحيت نه هوندي آهي، ۽ اهو ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ موجود [[لمف]] سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> جسماني پاڻياٺ هڪ طرفي والون وارن اوسٽيا وسيلي داخل ٿين ٿا، جيڪي گڏيل شه رڳ ۽ دل واري عضوي جي ڊيگهه سان گڏ موجود سوراخ آهن. هيمولمف جي پمپنگ پرستالٽڪ سُسڻ جي لهرن وسيلي ٿئي ٿي، جيڪي جسم جي پوئين ڇيڙي کان شروع ٿي ان کي اڳتي پٺيءَ واري نلي ۾، پوءِ شه رڳ وسيلي مٿي ۾ پمپ ڪن ٿيون، جتان اهو هيموسيل ۾ وهي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف عضلاتي پمپن يا مددگار ڌڙڪندڙ عضون جي مدد سان جسماني ضميمن ڏانهن هڪ ئي رخ ۾ گردش ڪري ٿو؛ اهي عضوا عام طور [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] يا کنڀن جي بنياد تي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽنگن ۾ هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> وڌيل سرگرميءَ جي دورن ۾ پمپنگ جي رفتار وڌي وڃي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هيمولمف جي حرڪت خاص طور [[اوڊوناٽا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[هائيمينوپٽيرا]] ۽ [[ٻه کنڀا|ڊپٽيرا]] جهڙن آرڊرن ۾ گرمي ضابطي لاءِ اهم آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == ساهه کڻڻ جو نظام == {{See also|ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام|جيتن ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ]]ن کان سواءِ اندروني نلين ۽ ٿيلهن جي نظام وسيلي ٿئي ٿو، جن مان گئسون يا ته ڦهلاءَ وسيلي گذرن ٿيون يا سرگرميءَ سان پمپ ڪيون وڃن ٿيون؛ اهڙيءَ طرح آڪسيجن سڌو سنئون انهن بافتن تائين پهچي ٿي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] انهن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] وسيلي خارج ٿئي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> جيئن ته آڪسيجن سڌو سنئون پهچائي وڃي ٿي، تنهنڪري رت جي گردش جو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ انهيءَ ڪري تمام گهڻو گهٽايل هوندو آهي؛ ان ۾ بند نليون (يعني [[نس]]ون يا [[شريان]]ون) نه هونديون آهن، پر اهو رڳو هڪ سوراخدار پٺيءَ واري نلي تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا [[پرستالسس|پرستالٽڪ]] نموني ڌڙڪي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح جسماني گهيري اندر [[هيمولمف]] جي گردش ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> هوا [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن وسيلي اندر داخل ٿئي ٿي، جيڪي [[پلورل]] ڀت ۾ پاسن تي موجود سوراخ آهن؛ عام طور وچئين ۽ پوئين [[سينو|سيني]] جي اڳئين ڪناري تي هڪ هڪ جوڙو ۽ پيٽ جي اٺن يا گهٽ ٽڪرن مان هر هڪ تي جوڙا هوندا آهن. اسپائريڪل جا جوڙا 1 کان 10 تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> آڪسيجن [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|ٽريڪيا]] مان [[ٽريڪيول]]ن تائين پهچي ٿي ۽ ڦهلاءَ جي عمل وسيلي جسم ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ به ساڳئي عمل وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> مکيه ٽريڪيا کي لچڪدار ويڪيوم نلي وانگر گهاٽي سرپل شڪل مليل هوندي آهي، جيڪا انهن کي دٻجي بند ٿيڻ کان بچائي ٿي، ۽ اهي اڪثر ڦهلجي هوائي ٿيلها ٺاهين ٿيون. وڏا جيت جسماني حرڪت ۽ ٽريڪيائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|هوائي ٿيلهن]] کي تال سان چپٽو ڪرڻ وسيلي پنهنجي ٽريڪيائي نظام ۾ هوا جي وهڪري کي وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> اسپائريڪل [[والو]]ن وسيلي بند ۽ کليل ٿين ٿا ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊگهي عرصي تائين جزوي يا مڪمل طور بند رهي سگهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جو زيان گهٽجي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي مختلف گروهن ۾ [[گئسن جي مٽاسٽا]] جا ڪيترائي مختلف نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيتن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا نمونا مسلسل، [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ واري]] هوا رسانيءَ کان وٺي [[اڻ لڳاتار گئسن جي مٽاسٽا]] تائين ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> [[زميني جانور|زميني]] ۽ [[آبي جانور|آبي]] جيتن جو وڏو حصو اڳ بيان ڪيل کليل نظام تحت گئسن جي مٽاسٽا ڪري ٿو. آبي جيتن جو هڪ ننڍو حصو بند ٽريڪيائي نظام رکي ٿو، مثال طور [[اوڊوناٽا]]، [[ٽريڪوپٽيرا]] ۽ [[ايفيميروپٽيرا]]، جن ۾ ٽريڪيائي [[گلڦڙا]] هوندا آهن ۽ ڪارائتا اسپائريڪل نه هوندا آهن. اندروني پيراسائيٽ [[لاروا]] به اسپائريڪل کان سواءِ هوندا آهن ۽ بند نظام تحت ڪم ڪندا آهن. هتي ٽريڪيا جسم جي ڪنارن ڏانهن ورهائجي سڄي جسماني مٿاڇري کي ڍڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[چمڙي]] وسيلي [[گئسن جي مٽاسٽا]] ٿئي ٿي. هي ڪناري وارو ٽريڪيائي ورهاڱو ٽريڪيائي گلڦڙن اندر به موجود ٿي سگهي ٿو، جتي گئسن جي مٽاسٽا پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> == عضلاتي نظام == ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[گينڊي ڀونرو]]، پنهنجي جسماني وزن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ وزن کڻي سگهن ٿا ۽ پنهنجي جسماني ڊيگهه کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ فاصلو ٽپي سگهن ٿا. ان جو سبب اهو آهي ته سندن جسماني وزن جي ڀيٽ ۾ توانائيءَ جي پيداوار وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> جيتن جو عضلاتي نظام ڪجهه سئو عضلن کان وٺي ڪجهه هزارن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪرنگهي وارن جاندارن جي ابتڙ، جن ۾ هموار ۽ ليڪدار ٻئي قسم جا عضلا هوندا آهن، جيتن ۾ رڳو ليڪدار عضلا هوندا آهن. عضلاتي گهرڙا گڏ ٿي [[عضلاتي تاندورو|عضلاتي تاندورا]] ٺاهين ٿا ۽ پوءِ ڪارائتي ايڪي، يعني عضلي، ۾ گڏ ٿين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> عضلا جسماني ڀت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن جا ڳنڍيندڙ تاندورا ڪييوٽيڪل مان گذري ايپي ڪييوٽيڪل تائين پهچن ٿا، جتي اهي جسم جي مختلف حصن، جن ۾ [[کنڀ]]ن جهڙا ضميما پڻ شامل آهن، کي حرڪت ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> عضلاتي تاندوري ۾ ڪيترائي گهرڙا هوندا آهن، جن تي [[پلازما جهلي]] ۽ ٻاهريون پوش يا [[سارڪوليما]] هوندو آهي.<ref name="Gullan 2005"/> سارڪوليما اندرئين پاسي مڙيل هوندو آهي ۽ عضلاتي تاندوري ڏانهن آڪسيجن کڻي ايندڙ ٽريڪيول سان رابطو ڪري سگهي ٿو. چادرن يا نليءَ جهڙي ترتيب ۾ موجود سُسندڙ [[مائيوفائبريل]] عضلاتي تاندوري جي سڄي ڊيگهه ۾ پکڙيل هوندا آهن. مائيوفائبريل سنهڙي [[ايڪٽن]] تاندوري تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو ٿلهن [[مائيوسن]] تاندورن جي جوڙي جي وچ ۾ گهيريل هوندو آهي؛ [[تنتي سرشتو|تنتي]] تحريڪن جي اثر هيٺ اهي هڪ ٻئي جي ڀرسان سُرڪي عضلاتي سُسڻ شروع ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> عضلن کي چئن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: #'''[[احشائي]]''': اهي عضلا نلين ۽ نالين کي گهيرين ٿا ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ [[پرستالسس]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''ٽڪراتي''': اهي عضلاتي ٽڪرن جي دوربين جهڙي سُسڻ ۽ ڦهلجڻ جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو کل لاهڻ، جسماني دٻاءُ وڌائڻ ۽ ٽنگن کان سواءِ لاروا جي حرڪت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''[[ضميمي ڍانچو|ضميمي]]''': [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] يا [[ٽرگم]] مان شروع ٿي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ڪوڪسا]] سان ڳنڍجندڙ اهي عضلا ضميمن کي هڪ ايڪي طور حرڪت ڏين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> اهي ٽڪراتي نموني ترتيب ڏنل ۽ عام طور مخالف جوڙن ۾ هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه جيتن جي ضميمي حصن، مثال طور [[گيليا (جيت)|گيليا]] ۽ [[ميڪسيلا (آرٿروپوڊ جو وات جو عضوو)|ميڪسيلا]] جي لاسينيا، ۾ رڳو [[موڙيندڙ عضوو|موڙيندڙ عضلا]] هوندا آهن. انهن بناوتن جو ڦهلاءُ [[هيمولمف]] جي دٻاءَ ۽ [[ڪييوٽيڪل]] جي لچڪ وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> #'''اڏام''': اڏام وارا عضلا عضلن جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قسم آهن ۽ تيز سُسڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عضلاتي سُسڻ ۽ تنهنڪري [[اڏام]] شروع ڪرڻ لاءِ [[تنتي تحريڪ]]ن جي ضرورت هوندي آهي. انهن عضلن کي [[نيوروجينڪ]] يا [[هم وقت عضلا]] پڻ چيو وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته [[عمل امڪان]]ن ۽ عضلاتي سُسڻ جي وچ ۾ هڪ-سان-هڪ مطابقت هوندي آهي. وڌيڪ کنڀ-ڌڙڪن واري تعدد رکندڙ جيتن ۾ عضلا تنتي تحريڪ جي پهچڻ جي رفتار کان وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن ٿا ۽ انهن کي [[اڻ هم وقت عضلا]] چيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Gullan 2005"/> اڏام جيتن کي پکڙجڻ، دشمنن ۽ ماحولياتي نقصان کان بچڻ ۽ نون [[رهائشگاهه|رهائشگاهن]] ۾ آباد ٿيڻ جي صلاحيت ڏني آهي.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن جي اهم [[موافقت]]ن مان هڪ اڏام آهي، جنهن جي ميڪانيات ٻين اڏامندڙ جانورن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته سندن کنڀ تبديل ٿيل ضميما نه آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Elzinga 2003"/> مڪمل طور ترقي ڪيل ۽ ڪارائتا کنڀ رڳو بالغ جيتن ۾ ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> اڏامڻ لاءِ [[ڪشش ثقل]] ۽ ڇڪ (حرڪت جي مقابلي ۾ هوا جي مزاحمت) تي غالب اچڻو پوي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> گهڻا جيت پنهنجا کنڀ ڦڙڪائي اڏامن ٿا ۽ اڏام کي طاقت ڏيڻ لاءِ انهن وٽ يا ته کنڀن سان ڳنڍيل سڌا اڏامي عضلا هوندا آهن، يا اڻ سڌو نظام، جنهن ۾ عضلي ۽ کنڀ جو سڌو ڳانڍاپو نه هوندو آهي ۽ عضلا ان جي بدران انتهائي لچڪدار دٻي جهڙي [[سينو|سيني]] سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> سڌا اڏامي عضلا ڦرڻ واري نقطي جي اندر کنڀ جي بنياد سان ڳنڍيل عضلن جي سُسڻ وسيلي مٿانهون ڌڪ پيدا ڪن ٿا. ڦرڻ واري نقطي کان ٻاهر، سيني جي هڏي کان کنڀ تائين پکڙيل عضلن جي سُسڻ سان هيٺانهون ڌڪ پيدا ٿئي ٿو. اڻ سڌا اڏامي عضلا [[ٽرگم]] ۽ [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] سان ڳنڍيل هوندا آهن. سُسڻ سان ٽرگم ۽ کنڀ جو بنياد هيٺ ڇڪجن ٿا. موٽ ۾، هي حرڪت کنڀ جي ٻاهرئين يا مکيه حصي کي مٿي واري ڌڪ ۾ کڻي ٿي. عضلن جي ٻئي مجموعي جي سُسڻ، جيڪو سيني جي پوئين حصي کان اڳئين حصي تائين هلي ٿو، هيٺانهين ڌڪ کي طاقت ڏئي ٿو. اهو دٻي کي شڪل بدلائي ٿو ۽ ٽرگم کي مٿي کڻي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> == اينڊوڪرائن نظام == [[هارمون]] اهي ڪيميائي مادا آهن، جيڪي جيت جي جسماني پاڻياٺن (هيمولمف) ۾ منتقل ٿين ٿا ۽ پنهنجي [[حياتيائي ترڪيب|ترڪيب]] واري هنڌ کان انهن هنڌن تائين پيغام کڻي وڃن ٿا، جتي اهي فزيالاجيڪل عملن تي اثرانداز ٿين ٿا. اهي هارمون [[غدودي]]، عصبي-غدودي ۽ [[تنتي گهرڙو|تنتي]] مرڪزن مان پيدا ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> جيتن ۾ هارمون پيدا ڪندڙ ڪيترائي عضوا هوندا آهن، جيڪي [[پيدائش]]، [[استحالو]] ۽ [[کل لاهڻ]] کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> تجويز ڪيو ويو آهي ته [[دماغ]] جو هڪ هارمون [[اڏوهي]]ن ۾ [[ذات]] جي تعين ۽ ڪجهه جيتن ۾ [[ڊائپاز]] جي خاتمي جو ذميوار آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> چار [[اينڊوڪرائن]] مرڪز سڃاتا ويا آهن: #'''عصبي-رطوبتي گهرڙا''' دماغ ۾ هڪ يا وڌيڪ هارمون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي واڌ، پيدائش، [[هوميوسٽيسس]] ۽ استحالي تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> #'''ڪارپورا ڪارڊياڪا''' عصبي-غدودي جسمن جو هڪ جوڙو آهن، جيڪي دماغ جي پويان ۽ [[شه رڳ]] جي ٻنهي پاسن تي موجود هوندا آهن. اهي نه رڳو پنهنجا [[عصبي هارمون]] پيدا ڪن ٿا، پر ٻين عصبي هارمونن کي پڻ ذخيرو ۽ خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[پي ٽي ٽي ايڇ]] [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] (دماغي هارمون) پڻ شامل آهي، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن جي رطوبتي سرگرمي کي تحريڪ ڏئي ٿو ۽ کل لاهڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''پروٿوراسڪ [[غدود]]''' پکڙيل، جوڙن ۾ موجود غدود آهن، جيڪي مٿي جي پويان يا [[سينو|سيني]] ۾ واقع هوندا آهن. اهي [[ايڪڊيسٽيرائڊ]] خارج ڪن ٿا، جنهن کي [[ايڪڊيسون]] يا کل لاهڻ وارو هارمون چيو وڃي ٿو، جيڪو [[ايپيڊرمس]] جي کل لاهڻ واري عمل کي شروع ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ان کان سواءِ، اهو ماديءَ جي مددگار پيدائشي غدودن ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿو، فرق پذيري nciiuhzgt8vzx929ggx60x8h4wpl5yo 391542 391541 2026-07-05T21:09:00Z Intisar Ali 8681 391542 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيتن جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا}} '''جيتن جي فزيالاجي''' ۾ [[جيت]] جي [[عضوي نظام]]ن جي [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن.<ref>Nation, . L. (2002) ''Insect Physiology and Biochemistry''. CRC Press.</ref> گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان ڪافي هڪجهڙا آهن. [[جيت]] جو جسم ٽن مکيه جسماني ڀاڱن (ٽيگماٽا)، يعني مٿي، سيني ۽ پيٽ تي مشتمل هوندو آهي. مٿو ڇهن پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ [[مرڪب اکيون]]، [[سادين اکين|اوسيلي]]، [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن؛ اهي جيت جي مخصوص خوراڪ موجب مختلف هوندا آهن، مثال طور پيهڻ، چوسڻ، چٽڻ ۽ چٻاڙڻ لاءِ. سينو ٽن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي: اڳيون سينو، وچيون سينو ۽ پويون سينو؛ هر ٽڪرو ٽنگن جي هڪ جوڙي کي سهارو ڏئي ٿو، جيڪي ڪم جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿي سگهن ٿيون، مثال طور ٽپڻ، کوٽڻ، ترڻ ۽ ڊوڙڻ لاءِ. عام طور سيني جي وچئين ۽ پوئين ٽڪري تي کنڀن جا جوڙا هوندا آهن. پيٽ عام طور يارنهن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ان ۾ هاضمي ۽ پيدائشي عضوا هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001">{{cite book|last=McGavin|first=George C|title=Essential Entomology: An Order-by-Order Introduction|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198500025|url=https://archive.org/details/essentialentomol00mcga_0}}</ref> هتي جيت جي اندروني بناوت ۽ [[فزيالاجي]] جو عام جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هاضمي، رت جي گردش، ساهه کڻڻ، عضلاتي، اينڊوڪرائن ۽ تنتي نظامن سان گڏ [[حسي عضوا]]، گرمي پد جو ضابطو، اڏام ۽ [[کل لاهڻ]] شامل آهن. == هاضمي جو نظام == جيت پنهنجي [[جيت#هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] کي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. <ref name="genent">{{cite web | title=General Entomology – Digestive and Excretory system | url=https://genent.cals.ncsu.edu/bug-bytes/digestive-system/ | publisher=NC state University | access-date=2009-05-03}}</ref> هن خوراڪ جو گهڻو حصو [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] ۽ ٻين پيچيده مادن (جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[گهڻا سيڪرائڊ]]، [[چرٻي]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]) جي صورت ۾ جسم ۾ داخل ٿئي ٿو، جن کي جسم جي گهرڙن پاران توانائي، واڌ يا پيدائش لاءِ استعمال ٿيڻ کان اڳ [[ڪيٽابولزم|ڪيٽابولڪ ردعملن]] وسيلي ننڍن ماليڪيولن (يعني [[امينو تيزاب]]، [[سادا کنڊ]] وغيره) ۾ ٽوڙڻو پوي ٿو. ٽوڙڻ جي هن عمل کي [[هاضمو]] چيو وڃي ٿو. جيت جو هاضمي جو نظام هڪ بند نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڊگهي، بند ۽ ويڙهيل نلي هوندي آهي، جنهن کي [[غذائي نالي]] چيو وڃي ٿو ۽ اها جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. غذائي نالي خوراڪ کي رڳو وات مان داخل ٿيڻ ڏئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها [[مقعد]] ڏانهن سفر ڪندي عمل هيٺ اچي ٿي. غذائي نالي ۾ پيهڻ ۽ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ، [[اينزائم]] پيدا ڪرڻ ۽ [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي جذب لاءِ مخصوص حصا هوندا آهن. <ref name="McGavin 2001"/> <ref name="Triplehorn 2005">{{cite book|last=Triplehorn|first=Charles A|title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects|year=2005|publisher=Thomson, Brooks/Cole|location=Australia|isbn=9780030968358|edition=7th|author2=Johnson, Norman F}}</ref> [[اسفنڪٽر]] ٽن حصن جي وچ ۾ خوراڪ ۽ پاڻياٺ جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکن ٿا. انهن ٽن حصن ۾ اڳيون آنڊو (اسٽوماٽوڊيئم)(27)، وچيون آنڊو (ميسينٽرون)(13) ۽ پويون آنڊو (پروڪٽوڊيئم)(16) شامل آهن. غذائي نالي کان سواءِ، جيتن ۾ [[لعاب وارا غدود|لعاب وارن غدودن]] ۽ لعابي ذخيرن جا جوڙا پڻ هوندا آهن. اهي بناوتون عام طور سيني ۾ (اڳئين آنڊي جي ڀرسان) موجود هونديون آهن. لعابي غدود (30) لعاب پيدا ڪن ٿا؛ لعابي ناليون غدودن کان ذخيرن ڏانهن ۽ پوءِ مٿي مان اڳتي وڌي [[جيتن جا وات جا عضوا#هائپوفيرنڪس|هائپوفيرنڪس]] جي پويان [[سليويريئم]] نالي سوراخ تائين پهچن ٿيون؛ وات جي عضون جون حرڪتون وات جي گهيري ۾ لعاب کي خوراڪ سان ملائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. لعاب خوراڪ سان ملي ٿو، جيڪا لعابي نلين وسيلي وات ۾ پهچي ٿي ۽ ان جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿئي ٿو.<ref name="genent"/><ref>{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps|publisher=Stanford University Press |location=Stanford|year=1939 |edition=1 |pages=24–29}}</ref> اسٽوماٽوڊيئم ۽ پروڪٽوڊيئم [[چپٽي اپيٿيليئم|ايپيڊرمس]] جا اندرئين پاسي مڙيل حصا آهن ۽ [[ڪييوٽيڪل]] (انٽيما) سان ڍڪيل هوندا آهن. ميسينٽرون ڪييوٽيڪل سان ڍڪيل نه هوندو آهي، پر تيزيءَ سان ورهائجندڙ ۽ تنهنڪري مسلسل نون سان مٽجندڙ [[اپيٿيليئل]] گهرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> هر [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] وقت ڪييوٽيڪل، [[ٻاهرين ڍانچي]] سان گڏ لهي ويندو آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> خوراڪ کي [[پرستالسس]] سڏجندڙ عضلاتي سُسڻ وسيلي آنڊي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي.<ref name="Elzinga 2003">{{cite book|last=Elzinga|first=Richard J.|title=Fundamentals of entomology|year=2003|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=9780130480309|edition=6th}}</ref> [[Image:Malpighian tube.svg|thumb|250px|right|جيت جي هاضمي واري نالي جو نمونياتي خاڪو، جنهن ۾ مالپيگي نلي ڏيکاريل آهي ([[آرٿوپٽيرا]] قسم)]] # '''اسٽوماٽوڊيئم''' (اڳيون آنڊو): هي حصو خوراڪ کي ذخيرو ڪري ٿو، پيهي ٿو ۽ ايندڙ حصي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005">{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=P.S. Cranston |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 61–65] |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 }}</ref> ان ۾ [[وات جو گهيرو]]، [[حلق]]، [[غذائي نالي]]، ڪراپ (جيڪو خوراڪ ذخيرو ڪري ٿو) ۽ پرووينٽريڪيولس يا [[سنگدان]] (جيڪو خوراڪ پيهي ٿو) شامل آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[لب وارا غدود|لب وارن غدودن]] مان نڪرندڙ لعابي رطوبتون کاڌل خوراڪ کي پَٽڙو ڪن ٿيون. [[مڇر]]ن ([[ٻه کنڀا]]) جهڙن رت چوسيندڙ جيتن ۾ [[رت ڄمڻ روڪيندڙ]] ۽ رت پَٽڙو ڪندڙ مادا پڻ هتي خارج ٿين ٿا. # '''ميسينٽرون''' (وچيون آنڊو): هن حصي ۾ هاضمي وارا اينزائم پيدا ٿي [[لومن (ايناٽامي)|لومن]] ۾ خارج ٿين ٿا ۽ هتي غذائي جزا جيت جي جسم ۾ جذب ٿين ٿا. اڳئين آنڊي مان پهچندڙ خوراڪ کي آنڊي جي هن حصي ۾ [[پيريٽروفڪ جهلي]] ويڙهي ٿي، جيڪا وچئين آنڊي جي اپيٿيليئل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ [[ميوڪوپولي سيڪرائڊ]] جي تهه آهي.<ref name="McGavin 2001"/> خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ جهلي خوراڪ ۾ موجود [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار]]ن کي [[اپيٿيليئم]] سان رابطي ۽ جيت جي جسم تي حملي کان روڪي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اها ڇاڻڻيءَ طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جيڪا ننڍن [[ماليڪيول]]ن کي گذرڻ ڏئي ٿي، پر وڏن ماليڪيولن ۽ خوراڪ جي ذرڙن کي وچئين آنڊي جي گهرڙن تائين پهچڻ کان روڪي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> وڏن مادن جي ننڍن مادن ۾ ٽٽڻ کان پوءِ، هاضمو ۽ ان جي نتيجي ۾ غذائي جزن جو جذب اپيٿيليئم جي مٿاڇري تي ٿئي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> وچئين آنڊي جي ڀت مان نڪرندڙ خوردبيني اڀارن، جن کي [[مائڪروولي]] چيو وڃي ٿو، سان مٿاڇري جي ايراضي وڌي ٿي ۽ غذائي جزن جو وڌ کان وڌ جذب ممڪن ٿئي ٿو. # '''پروڪٽوڊيئم''' (پويون آنڊو): هي ٽن حصن ۾ ورهايل آهي؛ اڳيون حصو [[ايليئم]]، وچيون حصو [[قولون (ايناٽامي)|قولون]] ۽ ويڪرو پويون حصو [[مستقيم آنڊو]] آهي.<ref name="Gullan 2005"/> اهو وچئين ۽ پوئين آنڊي جي وچ ۾ موجود [[پائلورڪ والو]] کان [[مقعد]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هتي [[اخراج]] کان اڳ پاڻي، لوڻ ۽ ٻين فائديمند مادن جو جذب ٿئي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ٻين جانورن وانگر، زهريلن ميٽابولڪ فاضل مادن جي خارج ٿيڻ لاءِ پاڻي گهربل هوندو آهي. بهرحال، جيتن جهڙن تمام ننڍن جانورن لاءِ پاڻيءَ جي بچت اهم ترجيح آهي. انهيءَ ڪري [[مالپيگي نليون]] سڏجندڙ بند ڇيڙي واريون ناليون ڪم اچن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> اهي ناليون پوئين آنڊي جي اڳئين ڇيڙي کان ٻاهرئين پاسي نڪتل اڀارن طور ظاهر ٿين ٿيون ۽ [[آسمو ضابطو|آسمو ضابطي]] ۽ اخراج جا مکيه عضوا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهي [[هيمولمف]] مان فاضل مادا ڪڍن ٿيون، جنهن ۾ سڀئي اندروني عضوا وهنجندا رهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> اهي نليون مسلسل جيت جو يورڪ تيزاب پيدا ڪن ٿيون، جيڪو پوئين آنڊي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جتي اهم لوڻ ۽ پاڻي پويون آنڊو ۽ مستقيم آنڊو ٻيهر جذب ڪن ٿا. ان کان پوءِ فضلو نه ڳرندڙ ۽ غير زهريلي [[يورڪ تيزاب]] جي داڻن طور خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن ۾ اخراج ۽ آسمو ضابطو رڳو مالپيگي نلين وسيلي نه ٿيندا آهن، پر ان لاءِ ايليئم ۽/يا مستقيم آنڊي جي گڏيل ڪم جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == رت جي گردش جو نظام == {{See also|هيمولمف}} جيت جي رت، يعني هيمولمف، جو مکيه ڪم مادا منتقل ڪرڻ آهي ۽ اهو جيت جي جسماني عضون کي وهنجاري ٿو. عام طور جيت جي جسماني وزن جي 25٪ کان گهٽ حصو ٺاهيندڙ هيمولمف [[هارمون]]، غذائي جزا ۽ فاضل مادا منتقل ڪري ٿو ۽ آسمو ضابطي، گرمي پد جي ضابطي، [[مدافعتي نظام|مدافعت]]، ذخيرو ڪرڻ (پاڻي، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ چرٻيون) ۽ ڍانچائي ڪم ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو کل لاهڻ جي عمل ۾ پڻ ضروري ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه آرڊرن ۾ هيمولمف جو هڪ اضافي ڪردار شڪارين کان بچاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو—ان ۾ اڻ وڻندڙ ذائقي ۽ بدبودار ڪيميائي مادا ٿي سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کي پري رکندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف ۾ ماليڪيول، آئن ۽ گهرڙا هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] جي وچ ۾ ڪيميائي مٽاسٽا کي ضابطي ۾ رکندي، هيمولمف جيت جي جسماني گهيري يا [[هيموسيل]] ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو جسم جي چوڌاري دل (پوئين حصي) ۽ [[شه رڳ]] (اڳئين حصي) جي گڏيل ڌڙڪن وسيلي منتقل ٿئي ٿو، جيڪي جسم جي مٿاڇري کان بلڪل هيٺ پٺيءَ واري پاسي واقع هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو [[ڪرنگهي وارا جاندار|ڪرنگهي وارن جاندارن]] جي رت کان ان ڪري مختلف آهي جو ان ۾ ڳاڙها رت گهرڙا نه هوندا آهن، تنهنڪري ان ۾ آڪسيجن کڻڻ جي وڏي صلاحيت نه هوندي آهي، ۽ اهو ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ موجود [[لمف]] سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> جسماني پاڻياٺ هڪ طرفي والون وارن اوسٽيا وسيلي داخل ٿين ٿا، جيڪي گڏيل شه رڳ ۽ دل واري عضوي جي ڊيگهه سان گڏ موجود سوراخ آهن. هيمولمف جي پمپنگ پرستالٽڪ سُسڻ جي لهرن وسيلي ٿئي ٿي، جيڪي جسم جي پوئين ڇيڙي کان شروع ٿي ان کي اڳتي پٺيءَ واري نلي ۾، پوءِ شه رڳ وسيلي مٿي ۾ پمپ ڪن ٿيون، جتان اهو هيموسيل ۾ وهي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف عضلاتي پمپن يا مددگار ڌڙڪندڙ عضون جي مدد سان جسماني ضميمن ڏانهن هڪ ئي رخ ۾ گردش ڪري ٿو؛ اهي عضوا عام طور [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] يا کنڀن جي بنياد تي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽنگن ۾ هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> وڌيل سرگرميءَ جي دورن ۾ پمپنگ جي رفتار وڌي وڃي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هيمولمف جي حرڪت خاص طور [[اوڊوناٽا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[هائيمينوپٽيرا]] ۽ [[ٻه کنڀا|ڊپٽيرا]] جهڙن آرڊرن ۾ گرمي ضابطي لاءِ اهم آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == ساهه کڻڻ جو نظام == {{See also|ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام|جيتن ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ]]ن کان سواءِ اندروني نلين ۽ ٿيلهن جي نظام وسيلي ٿئي ٿو، جن مان گئسون يا ته ڦهلاءَ وسيلي گذرن ٿيون يا سرگرميءَ سان پمپ ڪيون وڃن ٿيون؛ اهڙيءَ طرح آڪسيجن سڌو سنئون انهن بافتن تائين پهچي ٿي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] انهن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] وسيلي خارج ٿئي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> جيئن ته آڪسيجن سڌو سنئون پهچائي وڃي ٿي، تنهنڪري رت جي گردش جو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ انهيءَ ڪري تمام گهڻو گهٽايل هوندو آهي؛ ان ۾ بند نليون (يعني [[نس]]ون يا [[شريان]]ون) نه هونديون آهن، پر اهو رڳو هڪ سوراخدار پٺيءَ واري نلي تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا [[پرستالسس|پرستالٽڪ]] نموني ڌڙڪي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح جسماني گهيري اندر [[هيمولمف]] جي گردش ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> هوا [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن وسيلي اندر داخل ٿئي ٿي، جيڪي [[پلورل]] ڀت ۾ پاسن تي موجود سوراخ آهن؛ عام طور وچئين ۽ پوئين [[سينو|سيني]] جي اڳئين ڪناري تي هڪ هڪ جوڙو ۽ پيٽ جي اٺن يا گهٽ ٽڪرن مان هر هڪ تي جوڙا هوندا آهن. اسپائريڪل جا جوڙا 1 کان 10 تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> آڪسيجن [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|ٽريڪيا]] مان [[ٽريڪيول]]ن تائين پهچي ٿي ۽ ڦهلاءَ جي عمل وسيلي جسم ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ به ساڳئي عمل وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> مکيه ٽريڪيا کي لچڪدار ويڪيوم نلي وانگر گهاٽي سرپل شڪل مليل هوندي آهي، جيڪا انهن کي دٻجي بند ٿيڻ کان بچائي ٿي، ۽ اهي اڪثر ڦهلجي هوائي ٿيلها ٺاهين ٿيون. وڏا جيت جسماني حرڪت ۽ ٽريڪيائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|هوائي ٿيلهن]] کي تال سان چپٽو ڪرڻ وسيلي پنهنجي ٽريڪيائي نظام ۾ هوا جي وهڪري کي وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> اسپائريڪل [[والو]]ن وسيلي بند ۽ کليل ٿين ٿا ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊگهي عرصي تائين جزوي يا مڪمل طور بند رهي سگهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جو زيان گهٽجي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي مختلف گروهن ۾ [[گئسن جي مٽاسٽا]] جا ڪيترائي مختلف نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيتن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا نمونا مسلسل، [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ واري]] هوا رسانيءَ کان وٺي [[اڻ لڳاتار گئسن جي مٽاسٽا]] تائين ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> [[زميني جانور|زميني]] ۽ [[آبي جانور|آبي]] جيتن جو وڏو حصو اڳ بيان ڪيل کليل نظام تحت گئسن جي مٽاسٽا ڪري ٿو. آبي جيتن جو هڪ ننڍو حصو بند ٽريڪيائي نظام رکي ٿو، مثال طور [[اوڊوناٽا]]، [[ٽريڪوپٽيرا]] ۽ [[ايفيميروپٽيرا]]، جن ۾ ٽريڪيائي [[گلڦڙا]] هوندا آهن ۽ ڪارائتا اسپائريڪل نه هوندا آهن. اندروني پيراسائيٽ [[لاروا]] به اسپائريڪل کان سواءِ هوندا آهن ۽ بند نظام تحت ڪم ڪندا آهن. هتي ٽريڪيا جسم جي ڪنارن ڏانهن ورهائجي سڄي جسماني مٿاڇري کي ڍڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[چمڙي]] وسيلي [[گئسن جي مٽاسٽا]] ٿئي ٿي. هي ڪناري وارو ٽريڪيائي ورهاڱو ٽريڪيائي گلڦڙن اندر به موجود ٿي سگهي ٿو، جتي گئسن جي مٽاسٽا پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> == عضلاتي نظام == ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[گينڊي ڀونرو]]، پنهنجي جسماني وزن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ وزن کڻي سگهن ٿا ۽ پنهنجي جسماني ڊيگهه کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ فاصلو ٽپي سگهن ٿا. ان جو سبب اهو آهي ته سندن جسماني وزن جي ڀيٽ ۾ توانائيءَ جي پيداوار وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> جيتن جو عضلاتي نظام ڪجهه سئو عضلن کان وٺي ڪجهه هزارن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪرنگهي وارن جاندارن جي ابتڙ، جن ۾ هموار ۽ ليڪدار ٻئي قسم جا عضلا هوندا آهن، جيتن ۾ رڳو ليڪدار عضلا هوندا آهن. عضلاتي گهرڙا گڏ ٿي [[عضلاتي تاندورو|عضلاتي تاندورا]] ٺاهين ٿا ۽ پوءِ ڪارائتي ايڪي، يعني عضلي، ۾ گڏ ٿين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> عضلا جسماني ڀت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن جا ڳنڍيندڙ تاندورا ڪييوٽيڪل مان گذري ايپي ڪييوٽيڪل تائين پهچن ٿا، جتي اهي جسم جي مختلف حصن، جن ۾ [[کنڀ]]ن جهڙا ضميما پڻ شامل آهن، کي حرڪت ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> عضلاتي تاندوري ۾ ڪيترائي گهرڙا هوندا آهن، جن تي [[پلازما جهلي]] ۽ ٻاهريون پوش يا [[سارڪوليما]] هوندو آهي.<ref name="Gullan 2005"/> سارڪوليما اندرئين پاسي مڙيل هوندو آهي ۽ عضلاتي تاندوري ڏانهن آڪسيجن کڻي ايندڙ ٽريڪيول سان رابطو ڪري سگهي ٿو. چادرن يا نليءَ جهڙي ترتيب ۾ موجود سُسندڙ [[مائيوفائبريل]] عضلاتي تاندوري جي سڄي ڊيگهه ۾ پکڙيل هوندا آهن. مائيوفائبريل سنهڙي [[ايڪٽن]] تاندوري تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو ٿلهن [[مائيوسن]] تاندورن جي جوڙي جي وچ ۾ گهيريل هوندو آهي؛ [[تنتي سرشتو|تنتي]] تحريڪن جي اثر هيٺ اهي هڪ ٻئي جي ڀرسان سُرڪي عضلاتي سُسڻ شروع ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> عضلن کي چئن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: #'''[[احشائي]]''': اهي عضلا نلين ۽ نالين کي گهيرين ٿا ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ [[پرستالسس]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''ٽڪراتي''': اهي عضلاتي ٽڪرن جي دوربين جهڙي سُسڻ ۽ ڦهلجڻ جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو کل لاهڻ، جسماني دٻاءُ وڌائڻ ۽ ٽنگن کان سواءِ لاروا جي حرڪت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''[[ضميمي ڍانچو|ضميمي]]''': [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] يا [[ٽرگم]] مان شروع ٿي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ڪوڪسا]] سان ڳنڍجندڙ اهي عضلا ضميمن کي هڪ ايڪي طور حرڪت ڏين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> اهي ٽڪراتي نموني ترتيب ڏنل ۽ عام طور مخالف جوڙن ۾ هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه جيتن جي ضميمي حصن، مثال طور [[گيليا (جيت)|گيليا]] ۽ [[ميڪسيلا (آرٿروپوڊ جو وات جو عضوو)|ميڪسيلا]] جي لاسينيا، ۾ رڳو [[موڙيندڙ عضوو|موڙيندڙ عضلا]] هوندا آهن. انهن بناوتن جو ڦهلاءُ [[هيمولمف]] جي دٻاءَ ۽ [[ڪييوٽيڪل]] جي لچڪ وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> #'''اڏام''': اڏام وارا عضلا عضلن جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قسم آهن ۽ تيز سُسڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عضلاتي سُسڻ ۽ تنهنڪري [[اڏام]] شروع ڪرڻ لاءِ [[تنتي تحريڪ]]ن جي ضرورت هوندي آهي. انهن عضلن کي [[نيوروجينڪ]] يا [[هم وقت عضلا]] پڻ چيو وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته [[عمل امڪان]]ن ۽ عضلاتي سُسڻ جي وچ ۾ هڪ-سان-هڪ مطابقت هوندي آهي. وڌيڪ کنڀ-ڌڙڪن واري تعدد رکندڙ جيتن ۾ عضلا تنتي تحريڪ جي پهچڻ جي رفتار کان وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن ٿا ۽ انهن کي [[اڻ هم وقت عضلا]] چيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Gullan 2005"/> اڏام جيتن کي پکڙجڻ، دشمنن ۽ ماحولياتي نقصان کان بچڻ ۽ نون [[رهائشگاهه|رهائشگاهن]] ۾ آباد ٿيڻ جي صلاحيت ڏني آهي.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن جي اهم [[موافقت]]ن مان هڪ اڏام آهي، جنهن جي ميڪانيات ٻين اڏامندڙ جانورن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته سندن کنڀ تبديل ٿيل ضميما نه آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Elzinga 2003"/> مڪمل طور ترقي ڪيل ۽ ڪارائتا کنڀ رڳو بالغ جيتن ۾ ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> اڏامڻ لاءِ [[ڪشش ثقل]] ۽ ڇڪ (حرڪت جي مقابلي ۾ هوا جي مزاحمت) تي غالب اچڻو پوي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> گهڻا جيت پنهنجا کنڀ ڦڙڪائي اڏامن ٿا ۽ اڏام کي طاقت ڏيڻ لاءِ انهن وٽ يا ته کنڀن سان ڳنڍيل سڌا اڏامي عضلا هوندا آهن، يا اڻ سڌو نظام، جنهن ۾ عضلي ۽ کنڀ جو سڌو ڳانڍاپو نه هوندو آهي ۽ عضلا ان جي بدران انتهائي لچڪدار دٻي جهڙي [[سينو|سيني]] سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> سڌا اڏامي عضلا ڦرڻ واري نقطي جي اندر کنڀ جي بنياد سان ڳنڍيل عضلن جي سُسڻ وسيلي مٿانهون ڌڪ پيدا ڪن ٿا. ڦرڻ واري نقطي کان ٻاهر، سيني جي هڏي کان کنڀ تائين پکڙيل عضلن جي سُسڻ سان هيٺانهون ڌڪ پيدا ٿئي ٿو. اڻ سڌا اڏامي عضلا [[ٽرگم]] ۽ [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] سان ڳنڍيل هوندا آهن. سُسڻ سان ٽرگم ۽ کنڀ جو بنياد هيٺ ڇڪجن ٿا. موٽ ۾، هي حرڪت کنڀ جي ٻاهرئين يا مکيه حصي کي مٿي واري ڌڪ ۾ کڻي ٿي. عضلن جي ٻئي مجموعي جي سُسڻ، جيڪو سيني جي پوئين حصي کان اڳئين حصي تائين هلي ٿو، هيٺانهين ڌڪ کي طاقت ڏئي ٿو. اهو دٻي کي شڪل بدلائي ٿو ۽ ٽرگم کي مٿي کڻي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ==اينڊوڪرائن نظام== [[هارمون]] اهي ڪيميائي مادا آهن، جيڪي جيت جي جسماني پاڻياٺن (هيمولمف) ۾ منتقل ٿين ٿا ۽ پنهنجي [[حياتيائي ترڪيب|ٺهڻ]] واري هنڌ کان انهن هنڌن تائين پيغام کڻي وڃن ٿا، جتي فزيالاجيائي عمل متاثر ٿين ٿا. اهي هارمون [[غدودي]]، عصبي-غدودي ۽ [[عصبي گهرڙو|عصبي]] مرڪزن مان پيدا ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> جيتن ۾ هارمون پيدا ڪندڙ ڪيترائي عضوا هوندا آهن، جيڪي [[پيدائش]]، [[استحالو]] ۽ [[کل لاهڻ]] کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> تجويز ڪيو ويو آهي ته [[دماغ]] جو هڪ هارمون [[اڏوهي]]ن ۾ [[ذات]] جي تعين ۽ ڪجهه جيتن ۾ [[ڊائپاز]] جي خاتمي جو ذميوار آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> چار [[اينڊوڪرائن]] مرڪز سڃاتا ويا آهن: #'''عصبي-رطوبتي گهرڙا''' دماغ ۾ هڪ يا وڌيڪ هارمون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي واڌ، پيدائش، [[هوميوسٽيسس]] ۽ استحالي تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> #'''ڪارپورا ڪارڊياڪا''' عصبي-غدودي جسمن جو هڪ جوڙو آهن، جيڪي دماغ جي پويان ۽ [[شه رڳ]] جي ٻنهي پاسن تي موجود هوندا آهن. اهي نه رڳو پنهنجا [[عصبي هارمون]] پيدا ڪن ٿا، پر ٻين عصبي هارمونن کي به ذخيرو ۽ خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[PTTH]] [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] (دماغي هارمون) شامل آهي، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن جي رطوبتي سرگرمي کي تحريڪ ڏئي ٿو ۽ کل لاهڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''پروٿوراسڪ [[غدود]]''' پکڙيل، جوڙن ۾ موجود غدود آهن، جيڪي مٿي جي پويان يا [[سينو|سيني]] ۾ واقع هوندا آهن. اهي غدود [[ايڪڊيسٽيرائڊ]] خارج ڪن ٿا، جنهن کي [[ايڪڊيسون]] يا کل لاهڻ وارو هارمون چيو وڃي ٿو، جيڪو [[ايپيڊرمل]] کل لاهڻ وارو عمل شروع ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ان کان سواءِ، اهو ماديءَ جي مددگار پيدائشي غدودن، [[اووريول]]ن جي فرق پذيري ۽ آنا پيدا ڪرڻ جي عمل ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''[[ڪارپورا الاٽا]]''' ننڍا، جوڙن ۾ موجود غدودي جسم آهن، جيڪي اڳئين آنڊي جي ٻنهي پاسن تي موجود [[اپيٿيليئم]] مان نڪرن ٿا. اهي [[نوجوان هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پيدائش ۽ استحالي کي ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> ==عصبي نظام== جيتن ۾ پيچيده [[عصبي نظام]] هوندو آهي، جيڪو مختلف اندروني فزيالاجيائي معلومات سان گڏ ٻاهرين حسي معلومات کي به گڏ ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ڪرنگهي وارن وانگر، ان جو بنيادي جزو [[عصبي گهرڙو]] يا نرو سيل آهي. اهو ٻن اڀارن واري ڊينڊرائٽ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا تحريڪون حاصل ڪري ٿي، ۽ هڪ [[ايڪسون]] تي، جيڪو معلومات ٻئي عصبي گهرڙي يا عضوي، جهڙوڪ [[عضلو]]، ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ڪرنگهي وارن وانگر، [[سائناپس]]ن تي ڪيميائي مادا ([[عصبي پيغامبر]]، جهڙوڪ [[ايسٽائلڪولين]] ۽ [[ڊوپامين]]) خارج ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مرڪزي عصبي نظام=== جيت جا حسي، [[حرڪتي نظام|حرڪتي]] ۽ فزيالاجيائي عمل [[مرڪزي عصبي نظام]]، [[اينڊوڪرائن نظام]] سان گڏ، ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> عصبي نظام جو مکيه ڀاڱو هجڻ سبب، اهو [[دماغ]]، [[پيٽ واري عصبي رسي]] ۽ [[زير-غذائي نالي گينگليون]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ٻن عصبن وسيلي دماغ سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ [[غذائي نالي]] جي ٻنهي پاسن کان ڦري گذرندو آهي. دماغ جا ٽي لوَب آهن: *'''پروٽو سيريبريم'''، جيڪو [[مرڪب اکيون|مرڪب اکين]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ڊيوٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ٽريٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اڳيون آنڊو]] ۽ [[جيتن جا وات جا عضوا#ليبرم|ليبرم]] کي عصب ڏئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> پيٽ واري عصبي رسي زير-غذائي نالي گينگليون کان پٺئين پاسي وڌندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڳنڍيندڙ بافتي جو هڪ تهه، جنهن کي [[نيوروليما]] چيو وڃي ٿو، دماغ، [[گينگليون]]، وڏن پردي وارن عصبن ۽ پيٽ واري عصبي رسين کي ڍڪي ٿو. مٿي جو ڪيپسول (جيڪو ڇهن ڳنڍيل ٽڪرن مان ٺهيل آهي) [[گينگليون]] جا ڇهه جوڙا رکي ٿو. پهريان ٽي جوڙا گڏجي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا زير-غذائي نالي گينگليون ۾ ڳنڍجن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> سيني جي ٽڪرن ۾ هر پاسي هڪ گينگليون هوندو آهي، جيڪي گڏجي هر ٽڪري لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿا. اها ترتيب پيٽ ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي، پر رڳو پهرين اٺن ٽڪرن ۾. جيتن جي ڪيترين جنسن ۾ گينگليون جو انگ ڳنڍجڻ يا گهٽجڻ سبب گهٽ هوندو آهي.<ref name="Insects: Role of the Spiracles">{{cite journal|last=Schneiderman |first=Howard A.|year=1960|title=Discontinuous Respiration in Insects: Role of the Spiracles|journal=Biol. Bull.|volume=119|issue=119|pages=494–528|doi=10.2307/1539265|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/epdf/10.2307/1539265|jstor=1539265|url-access=subscription}}</ref> ڪجهه ڪاڪروچن جي پيٽ ۾ رڳو ڇهه گينگليون هوندا آهن، جڏهن ته واسپ ''[[Vespa crabro]]'' ۾ سيني ۾ رڳو ٻه ۽ پيٽ ۾ ٽي هوندا آهن. ۽ ڪجهه، جهڙوڪ گهر جي مک ''[[Musca domestica]]''، ۾ جسم جا سڀ گينگليون گڏجي هڪ وڏو سيني وارو گينگليون ٺاهين ٿا. مرڪزي عصبي نظام جا گينگليون پنهنجي مخصوص خودمختياري سان هم آهنگيءَ جا مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جتي هر هڪ جيت جي جسم جي مخصوص علائقن ۾ تحريڪن کي هم آهنگ ڪري سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ===پردي وارو عصبي نظام=== هي [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] جي [[ايڪسون]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي مرڪزي عصبي نظام جي گينگليون مان عضلن ڏانهن شاخن وانگر نڪرن ٿا، [[همدرد عصبي نظام]] جا حصا ۽ ڪييوٽيڪل وارن حسي عضون جا [[حسي عصبي گهرڙا]]، جيڪي جيت جي ماحول مان ڪيميائي، حرارتي، ميڪانيڪي يا بصري تحريڪون حاصل ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> همدرد عصبي نظام ۾ عصبا ۽ گينگليون شامل آهن، جيڪي آنڊي کي پويان ۽ اڳيان عصب ڏين ٿا، ڪجهه اينڊوڪرائن عضون، ٽريڪيائي نظام جي [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن ۽ پيدائشي عضون کي به عصب ڏين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===حسي عضوا=== {{See also|نمي جي حس}} ڪيميائي حِسون [[ڪيميائي ريسيپٽر]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ سان واسطو رکن ٿيون ۽ جوڙو ٺاهڻ، رهائشگاهه چونڊڻ، خوراڪ وٺڻ ۽ پيراسائيٽ-ميزبان لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿيون. ذائقو عام طور جيت جي وات جي عضون تي واقع هوندو آهي، پر ڪجهه جيتن، جهڙوڪ [[مکيون]]، [[واسپ]] ۽ [[ماڪوڙا|ماڪوڙن]] ۾ ذائقي جا عضوا اينٽينا تي به ملي سگهن ٿا. ذائقي جا عضوا [[پتنگ]]ن، [[پوپٽ]]ن ۽ [[مک]]ين جي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽارسي]] تي به ملي سگهن ٿا. [[جيتن ۾ سنگهڻ|سنگهڻ واريون]] [[سينسيلا]] جيتن کي بوءِ محسوس ڪرائين ٿيون ۽ عام طور اينٽينا ۾ ملن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> ڪجهه مادن لاءِ سنگهڻ سان لاڳاپيل ڪيميائي ريسيپٽرن جي حساسيت تمام گهڻي هوندي آهي، ۽ ڪجهه جيت اهڙيون خاص بوئون سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي پنهنجي اصل ماخذ کان ميلن پري تمام گهٽ مقدار ۾ موجود هجن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ميڪانيڪي حِسون جيت کي اهڙي معلومات فراهم ڪن ٿيون، جيڪا رخ مقرر ڪرڻ، عام حرڪت، دشمنن کان ڀڄڻ، پيدائش ۽ خوراڪ وٺڻ جي رهنمائي ڪري سگهي ٿي، ۽ اهي حسي عضون مان پيدا ٿين ٿيون، جيڪي دٻاءُ، ڇهاءُ ۽ ارتعاش جهڙين ميڪانيڪي تحريڪن لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[ڪييوٽيڪل]] تي وار ([[سيٽا]]) هن ڪم جا ذميوار آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ارتعاش، ڇهاءَ ۽ آواز لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/> ٻڌڻ واريون بناوتون يا ٽمپينل عضوا جسم جي مختلف حصن، جهڙوڪ کنڀن، پيٽ، ٽنگن ۽ اينٽينا تي موجود هوندا آهن. اهي جيت جي جنس جي لحاظ کان 100&nbsp;Hz کان 240&nbsp;kHz تائين مختلف فريڪوئنسيز جو جواب ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي ڪيترن جوڙن ۾ [[ڇهاءُ|لمسي]] سيٽا هوندا آهن، جيڪي حرڪت کي درج ڪن ٿا. وارن جا بسترا ۽ ننڍن وارن جهڙين سينسيلا جا گروهه پروپريوسپشن، يعني ڪنهن عضوي جي جاءِ بابت معلومات، طئي ڪن ٿا ۽ اهي ٽڪرن ۽ ٽنگن جي جوڙن تي ڪييوٽيڪل ۾ ملن ٿا. جسماني ڀت تي دٻاءُ يا ڇڪ ماپيندڙ بناوتون ڪيمپينيفارم سينسيلا وسيلي سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ اندروني [[عضلاتي اسپنڊل|ڇڪ ريسيپٽر]] عضلن جي ڦهلجڻ ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي نظام]] جي ڦهلجڻ کي محسوس ڪن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> [[مرڪب اک]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] جيتن کي نظر فراهم ڪن ٿا. مرڪب اک انفرادي روشني حاصل ڪندڙ ايڪن مان ٺهيل هوندي آهي، جن کي [[اوماتيڊيا]] چيو وڃي ٿو. ڪجهه ماڪوڙن ۾ رڳو هڪ يا ٻه اوماتيڊيا ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڊريگن فلائن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿا. اوماتيڊيا جيترا وڌيڪ هوندا، بصري تيزي اوتري وڌيڪ هوندي. انهن ايڪن ۾ صاف [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] وارو نظام ۽ روشني حساس [[ريٽينا]] گهرڙا هوندا آهن. ڏينهن جو اڏامندڙ جيتن کي ملندڙ تصوير مختلف اوماتيڊيا مان ايندڙ روشنيءَ جي مختلف شدت وارن ٽڪرن جي موزائيڪ مان ٺهندي آهي. رات يا شام وقت، [[بصري تيزي]] روشنيءَ جي حساسيت جي بدلي قربان ٿئي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اوسيلي مرڪوز تصويرون ٺاهي نٿا سگهن، پر اهي خاص طور روشنيءَ جي شدت ۾ فرق لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> رنگن واري نظر جيتن جي سڀني آرڊرن ۾ ملي ٿي. عام طور جيت اسپيڪٽرم جي نيري ڇيڙي تي ڳاڙهي ڇيڙي جي ڀيٽ ۾ بهتر ڏسن ٿا. ڪجهه آرڊرن ۾ حساسيت جي حدن ۾ الٽرا وايوليٽ به شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> ڪيترن جيتن ۾ گرمي پد ۽ نمي جا سينسر هوندا آهن<ref name="McGavin 2001"/> ۽ جيت ننڍا هجڻ سبب وڏن جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ٿڌا ٿين ٿا. جيتن کي عام طور ٿڌي رت وارا يا [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] سمجهيو وڃي ٿو، جن جو جسماني گرمي پد ماحول سان گڏ وڌي ۽ گهٽجي ٿو. بهرحال، اڏامندڙ جيت اڏام جي عمل وسيلي پنهنجي جسماني گرمي پد کي ماحولياتي گرمي پد کان مٿي کڻي وڃن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> اڏام دوران پوپٽن ۽ [[ٽڏا|ٽڏن]] جو جسماني گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 5&nbsp;°C يا 10&nbsp;°C وڌيڪ ٿي سگهي ٿو؛ بهرحال [[پتنگ]] ۽ [[ڀنڀور مک]]، جيڪي [[ڇلڪو (حيوانات)|ڇلڪن]] ۽ وارن سان محفوظ هوندا آهن، اڏام دوران اڏامي عضلن جو گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 20–30&nbsp;°C وڌيڪ ڪري سگهن ٿا. گهڻن اڏامندڙ جيتن کي اڏام لاءِ ڪافي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجن اڏامي عضلن کي هڪ خاص گرمي پد کان مٿي رکڻو پوندو آهي. ڏڪڻ يا کنڀن جي عضلن کي ارتعاش ۾ آڻڻ وڏن جيتن کي پنهنجي اڏامي عضلن جو گرمي پد سرگرميءَ سان وڌائڻ جي قابل بڻائي ٿو، جنهن سان اڏام ممڪن ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> تمام تازو وقت تائين، ڪنهن به شخص جيتن ۾ [[نوسيسيپٽر]]ن (اهي گهرڙا جيڪي [[سور]] جا احساس سڃاڻن ۽ منتقل ڪن ٿا) جي موجودگي کي دستاويز نه ڪيو هو،<ref>{{Cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C. H. | last2 = Jorgensen | first2 = W. K. | last3 = Merritt | first3 = D. J. | last4 = Rice | first4 = M. J. | last5 = Cribb | first5 = B. W. | last6 = Webb | first6 = P. D. | last7 = Zalucki | first7 = M. P. | doi = 10.1007/BF01963580 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Experientia | volume = 40 | issue = 2 | pages = 164 | year = 1984 | s2cid = 3071 }}</ref> جيتوڻيڪ لاروا [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|فروٽ فلائن]] ۾ نوسيسيپشن بابت تازيون ڳولهيون هن خيال کي چئلينج ڪن ٿيون<ref>{{Cite journal | last1 = Tracey | first1 = W. D. | last2 = Wilson | first2 = R. I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | title = Painless, a Drosophila Gene Essential for Nociception | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00272-1 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2 | pages = 261–273 | year = 2003 | pmid = 12705873| doi-access = free }}</ref> ۽ ثابت ڪن ٿيون ته تمام امڪان آهي ته سڀ جيت سور محسوس ڪن. {{Citation needed|date=April 2026}} ==پيدائشي نظام== {{main|جيتن جو پيدائشي نظام}} گهڻن جيتن ۾ پيدائش جي شرح بلند هوندي آهي. ننڍي [[حياتيائي زندگي چڪر|نسلي وقت]] سبب، اهي ٻين آهستي نسل وڌائيندڙ جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ارتقا ڪن ٿا ۽ ماحولياتي تبديلين سان وڌيڪ جلدي پاڻ کي موافق بڻائي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> جيتوڻيڪ جيتن ۾ پيدائشي عضون جون ڪيتريون صورتون آهن، پر هر پيدائشي حصي لاءِ هڪ بنيادي بناوت ۽ ڪم برقرار رهي ٿو. مختلف جيتي گروهن ۾ اهي انفرادي حصا شڪل ([[گوناڊ]]ن)، جاءِ (مددگار غدود جي ڳانڍاپي) ۽ انگ ([[خصيو|خصين]] ۽ [[بيضه داني|بيضه داني]] غدودن) ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مادي=== مادي جيت جو مکيه پيدائشي ڪم آنا پيدا ڪرڻ آهي، جنهن ۾ آني جو حفاظتي تهه پڻ شامل آهي، ۽ نر جا [[اسپرم b6i6aey8l84jpgvstnrs80akr6i5hqv 391543 391542 2026-07-05T21:09:52Z Intisar Ali 8681 391543 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيتن جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا}} '''جيتن جي فزيالاجي''' ۾ [[جيت]] جي [[عضوي نظام]]ن جي [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن.<ref>Nation, . L. (2002) ''Insect Physiology and Biochemistry''. CRC Press.</ref> گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان ڪافي هڪجهڙا آهن. [[جيت]] جو جسم ٽن مکيه جسماني ڀاڱن (ٽيگماٽا)، يعني مٿي، سيني ۽ پيٽ تي مشتمل هوندو آهي. مٿو ڇهن پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ [[مرڪب اکيون]]، [[سادين اکين|اوسيلي]]، [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن؛ اهي جيت جي مخصوص خوراڪ موجب مختلف هوندا آهن، مثال طور پيهڻ، چوسڻ، چٽڻ ۽ چٻاڙڻ لاءِ. سينو ٽن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي: اڳيون سينو، وچيون سينو ۽ پويون سينو؛ هر ٽڪرو ٽنگن جي هڪ جوڙي کي سهارو ڏئي ٿو، جيڪي ڪم جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿي سگهن ٿيون، مثال طور ٽپڻ، کوٽڻ، ترڻ ۽ ڊوڙڻ لاءِ. عام طور سيني جي وچئين ۽ پوئين ٽڪري تي کنڀن جا جوڙا هوندا آهن. پيٽ عام طور يارنهن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ان ۾ هاضمي ۽ پيدائشي عضوا هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001">{{cite book|last=McGavin|first=George C|title=Essential Entomology: An Order-by-Order Introduction|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198500025|url=https://archive.org/details/essentialentomol00mcga_0}}</ref> هتي جيت جي اندروني بناوت ۽ [[فزيالاجي]] جو عام جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هاضمي، رت جي گردش، ساهه کڻڻ، عضلاتي، اينڊوڪرائن ۽ تنتي نظامن سان گڏ [[حسي عضوا]]، گرمي پد جو ضابطو، اڏام ۽ [[کل لاهڻ]] شامل آهن. == هاضمي جو نظام == جيت پنهنجي [[جيت#هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] کي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. <ref name="genent">{{cite web | title=General Entomology – Digestive and Excretory system | url=https://genent.cals.ncsu.edu/bug-bytes/digestive-system/ | publisher=NC state University | access-date=2009-05-03}}</ref> هن خوراڪ جو گهڻو حصو [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] ۽ ٻين پيچيده مادن (جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[گهڻا سيڪرائڊ]]، [[چرٻي]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]) جي صورت ۾ جسم ۾ داخل ٿئي ٿو، جن کي جسم جي گهرڙن پاران توانائي، واڌ يا پيدائش لاءِ استعمال ٿيڻ کان اڳ [[ڪيٽابولزم|ڪيٽابولڪ ردعملن]] وسيلي ننڍن ماليڪيولن (يعني [[امينو تيزاب]]، [[سادا کنڊ]] وغيره) ۾ ٽوڙڻو پوي ٿو. ٽوڙڻ جي هن عمل کي [[هاضمو]] چيو وڃي ٿو. جيت جو هاضمي جو نظام هڪ بند نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڊگهي، بند ۽ ويڙهيل نلي هوندي آهي، جنهن کي [[غذائي نالي]] چيو وڃي ٿو ۽ اها جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. غذائي نالي خوراڪ کي رڳو وات مان داخل ٿيڻ ڏئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها [[مقعد]] ڏانهن سفر ڪندي عمل هيٺ اچي ٿي. غذائي نالي ۾ پيهڻ ۽ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ، [[اينزائم]] پيدا ڪرڻ ۽ [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي جذب لاءِ مخصوص حصا هوندا آهن. <ref name="McGavin 2001"/> <ref name="Triplehorn 2005">{{cite book|last=Triplehorn|first=Charles A|title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects|year=2005|publisher=Thomson, Brooks/Cole|location=Australia|isbn=9780030968358|edition=7th|author2=Johnson, Norman F}}</ref> [[اسفنڪٽر]] ٽن حصن جي وچ ۾ خوراڪ ۽ پاڻياٺ جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکن ٿا. انهن ٽن حصن ۾ اڳيون آنڊو (اسٽوماٽوڊيئم)(27)، وچيون آنڊو (ميسينٽرون)(13) ۽ پويون آنڊو (پروڪٽوڊيئم)(16) شامل آهن. غذائي نالي کان سواءِ، جيتن ۾ [[لعاب وارا غدود|لعاب وارن غدودن]] ۽ لعابي ذخيرن جا جوڙا پڻ هوندا آهن. اهي بناوتون عام طور سيني ۾ (اڳئين آنڊي جي ڀرسان) موجود هونديون آهن. لعابي غدود (30) لعاب پيدا ڪن ٿا؛ لعابي ناليون غدودن کان ذخيرن ڏانهن ۽ پوءِ مٿي مان اڳتي وڌي [[جيتن جا وات جا عضوا#هائپوفيرنڪس|هائپوفيرنڪس]] جي پويان [[سليويريئم]] نالي سوراخ تائين پهچن ٿيون؛ وات جي عضون جون حرڪتون وات جي گهيري ۾ لعاب کي خوراڪ سان ملائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. لعاب خوراڪ سان ملي ٿو، جيڪا لعابي نلين وسيلي وات ۾ پهچي ٿي ۽ ان جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿئي ٿو.<ref name="genent"/><ref>{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps|publisher=Stanford University Press |location=Stanford|year=1939 |edition=1 |pages=24–29}}</ref> اسٽوماٽوڊيئم ۽ پروڪٽوڊيئم [[چپٽي اپيٿيليئم|ايپيڊرمس]] جا اندرئين پاسي مڙيل حصا آهن ۽ [[ڪييوٽيڪل]] (انٽيما) سان ڍڪيل هوندا آهن. ميسينٽرون ڪييوٽيڪل سان ڍڪيل نه هوندو آهي، پر تيزيءَ سان ورهائجندڙ ۽ تنهنڪري مسلسل نون سان مٽجندڙ [[اپيٿيليئل]] گهرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> هر [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] وقت ڪييوٽيڪل، [[ٻاهرين ڍانچي]] سان گڏ لهي ويندو آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> خوراڪ کي [[پرستالسس]] سڏجندڙ عضلاتي سُسڻ وسيلي آنڊي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي.<ref name="Elzinga 2003">{{cite book|last=Elzinga|first=Richard J.|title=Fundamentals of entomology|year=2003|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=9780130480309|edition=6th}}</ref> [[Image:Malpighian tube.svg|thumb|250px|right|جيت جي هاضمي واري نالي جو نمونياتي خاڪو، جنهن ۾ مالپيگي نلي ڏيکاريل آهي ([[آرٿوپٽيرا]] قسم)]] # '''اسٽوماٽوڊيئم''' (اڳيون آنڊو): هي حصو خوراڪ کي ذخيرو ڪري ٿو، پيهي ٿو ۽ ايندڙ حصي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005">{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=P.S. Cranston |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 61–65] |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 }}</ref> ان ۾ [[وات جو گهيرو]]، [[حلق]]، [[غذائي نالي]]، ڪراپ (جيڪو خوراڪ ذخيرو ڪري ٿو) ۽ پرووينٽريڪيولس يا [[سنگدان]] (جيڪو خوراڪ پيهي ٿو) شامل آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[لب وارا غدود|لب وارن غدودن]] مان نڪرندڙ لعابي رطوبتون کاڌل خوراڪ کي پَٽڙو ڪن ٿيون. [[مڇر]]ن ([[ٻه کنڀا]]) جهڙن رت چوسيندڙ جيتن ۾ [[رت ڄمڻ روڪيندڙ]] ۽ رت پَٽڙو ڪندڙ مادا پڻ هتي خارج ٿين ٿا. # '''ميسينٽرون''' (وچيون آنڊو): هن حصي ۾ هاضمي وارا اينزائم پيدا ٿي [[لومن (ايناٽامي)|لومن]] ۾ خارج ٿين ٿا ۽ هتي غذائي جزا جيت جي جسم ۾ جذب ٿين ٿا. اڳئين آنڊي مان پهچندڙ خوراڪ کي آنڊي جي هن حصي ۾ [[پيريٽروفڪ جهلي]] ويڙهي ٿي، جيڪا وچئين آنڊي جي اپيٿيليئل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ [[ميوڪوپولي سيڪرائڊ]] جي تهه آهي.<ref name="McGavin 2001"/> خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ جهلي خوراڪ ۾ موجود [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار]]ن کي [[اپيٿيليئم]] سان رابطي ۽ جيت جي جسم تي حملي کان روڪي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اها ڇاڻڻيءَ طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جيڪا ننڍن [[ماليڪيول]]ن کي گذرڻ ڏئي ٿي، پر وڏن ماليڪيولن ۽ خوراڪ جي ذرڙن کي وچئين آنڊي جي گهرڙن تائين پهچڻ کان روڪي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> وڏن مادن جي ننڍن مادن ۾ ٽٽڻ کان پوءِ، هاضمو ۽ ان جي نتيجي ۾ غذائي جزن جو جذب اپيٿيليئم جي مٿاڇري تي ٿئي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> وچئين آنڊي جي ڀت مان نڪرندڙ خوردبيني اڀارن، جن کي [[مائڪروولي]] چيو وڃي ٿو، سان مٿاڇري جي ايراضي وڌي ٿي ۽ غذائي جزن جو وڌ کان وڌ جذب ممڪن ٿئي ٿو. # '''پروڪٽوڊيئم''' (پويون آنڊو): هي ٽن حصن ۾ ورهايل آهي؛ اڳيون حصو [[ايليئم]]، وچيون حصو [[قولون (ايناٽامي)|قولون]] ۽ ويڪرو پويون حصو [[مستقيم آنڊو]] آهي.<ref name="Gullan 2005"/> اهو وچئين ۽ پوئين آنڊي جي وچ ۾ موجود [[پائلورڪ والو]] کان [[مقعد]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هتي [[اخراج]] کان اڳ پاڻي، لوڻ ۽ ٻين فائديمند مادن جو جذب ٿئي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ٻين جانورن وانگر، زهريلن ميٽابولڪ فاضل مادن جي خارج ٿيڻ لاءِ پاڻي گهربل هوندو آهي. بهرحال، جيتن جهڙن تمام ننڍن جانورن لاءِ پاڻيءَ جي بچت اهم ترجيح آهي. انهيءَ ڪري [[مالپيگي نليون]] سڏجندڙ بند ڇيڙي واريون ناليون ڪم اچن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> اهي ناليون پوئين آنڊي جي اڳئين ڇيڙي کان ٻاهرئين پاسي نڪتل اڀارن طور ظاهر ٿين ٿيون ۽ [[آسمو ضابطو|آسمو ضابطي]] ۽ اخراج جا مکيه عضوا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهي [[هيمولمف]] مان فاضل مادا ڪڍن ٿيون، جنهن ۾ سڀئي اندروني عضوا وهنجندا رهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> اهي نليون مسلسل جيت جو يورڪ تيزاب پيدا ڪن ٿيون، جيڪو پوئين آنڊي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جتي اهم لوڻ ۽ پاڻي پويون آنڊو ۽ مستقيم آنڊو ٻيهر جذب ڪن ٿا. ان کان پوءِ فضلو نه ڳرندڙ ۽ غير زهريلي [[يورڪ تيزاب]] جي داڻن طور خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن ۾ اخراج ۽ آسمو ضابطو رڳو مالپيگي نلين وسيلي نه ٿيندا آهن، پر ان لاءِ ايليئم ۽/يا مستقيم آنڊي جي گڏيل ڪم جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == رت جي گردش جو نظام == {{See also|هيمولمف}} جيت جي رت، يعني هيمولمف، جو مکيه ڪم مادا منتقل ڪرڻ آهي ۽ اهو جيت جي جسماني عضون کي وهنجاري ٿو. عام طور جيت جي جسماني وزن جي 25٪ کان گهٽ حصو ٺاهيندڙ هيمولمف [[هارمون]]، غذائي جزا ۽ فاضل مادا منتقل ڪري ٿو ۽ آسمو ضابطي، گرمي پد جي ضابطي، [[مدافعتي نظام|مدافعت]]، ذخيرو ڪرڻ (پاڻي، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ چرٻيون) ۽ ڍانچائي ڪم ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو کل لاهڻ جي عمل ۾ پڻ ضروري ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه آرڊرن ۾ هيمولمف جو هڪ اضافي ڪردار شڪارين کان بچاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو—ان ۾ اڻ وڻندڙ ذائقي ۽ بدبودار ڪيميائي مادا ٿي سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کي پري رکندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف ۾ ماليڪيول، آئن ۽ گهرڙا هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] جي وچ ۾ ڪيميائي مٽاسٽا کي ضابطي ۾ رکندي، هيمولمف جيت جي جسماني گهيري يا [[هيموسيل]] ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو جسم جي چوڌاري دل (پوئين حصي) ۽ [[شه رڳ]] (اڳئين حصي) جي گڏيل ڌڙڪن وسيلي منتقل ٿئي ٿو، جيڪي جسم جي مٿاڇري کان بلڪل هيٺ پٺيءَ واري پاسي واقع هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو [[ڪرنگهي وارا جاندار|ڪرنگهي وارن جاندارن]] جي رت کان ان ڪري مختلف آهي جو ان ۾ ڳاڙها رت گهرڙا نه هوندا آهن، تنهنڪري ان ۾ آڪسيجن کڻڻ جي وڏي صلاحيت نه هوندي آهي، ۽ اهو ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ موجود [[لمف]] سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> جسماني پاڻياٺ هڪ طرفي والون وارن اوسٽيا وسيلي داخل ٿين ٿا، جيڪي گڏيل شه رڳ ۽ دل واري عضوي جي ڊيگهه سان گڏ موجود سوراخ آهن. هيمولمف جي پمپنگ پرستالٽڪ سُسڻ جي لهرن وسيلي ٿئي ٿي، جيڪي جسم جي پوئين ڇيڙي کان شروع ٿي ان کي اڳتي پٺيءَ واري نلي ۾، پوءِ شه رڳ وسيلي مٿي ۾ پمپ ڪن ٿيون، جتان اهو هيموسيل ۾ وهي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف عضلاتي پمپن يا مددگار ڌڙڪندڙ عضون جي مدد سان جسماني ضميمن ڏانهن هڪ ئي رخ ۾ گردش ڪري ٿو؛ اهي عضوا عام طور [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] يا کنڀن جي بنياد تي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽنگن ۾ هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> وڌيل سرگرميءَ جي دورن ۾ پمپنگ جي رفتار وڌي وڃي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هيمولمف جي حرڪت خاص طور [[اوڊوناٽا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[هائيمينوپٽيرا]] ۽ [[ٻه کنڀا|ڊپٽيرا]] جهڙن آرڊرن ۾ گرمي ضابطي لاءِ اهم آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == ساهه کڻڻ جو نظام == {{See also|ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام|جيتن ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ]]ن کان سواءِ اندروني نلين ۽ ٿيلهن جي نظام وسيلي ٿئي ٿو، جن مان گئسون يا ته ڦهلاءَ وسيلي گذرن ٿيون يا سرگرميءَ سان پمپ ڪيون وڃن ٿيون؛ اهڙيءَ طرح آڪسيجن سڌو سنئون انهن بافتن تائين پهچي ٿي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] انهن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] وسيلي خارج ٿئي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> جيئن ته آڪسيجن سڌو سنئون پهچائي وڃي ٿي، تنهنڪري رت جي گردش جو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ انهيءَ ڪري تمام گهڻو گهٽايل هوندو آهي؛ ان ۾ بند نليون (يعني [[نس]]ون يا [[شريان]]ون) نه هونديون آهن، پر اهو رڳو هڪ سوراخدار پٺيءَ واري نلي تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا [[پرستالسس|پرستالٽڪ]] نموني ڌڙڪي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح جسماني گهيري اندر [[هيمولمف]] جي گردش ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> هوا [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن وسيلي اندر داخل ٿئي ٿي، جيڪي [[پلورل]] ڀت ۾ پاسن تي موجود سوراخ آهن؛ عام طور وچئين ۽ پوئين [[سينو|سيني]] جي اڳئين ڪناري تي هڪ هڪ جوڙو ۽ پيٽ جي اٺن يا گهٽ ٽڪرن مان هر هڪ تي جوڙا هوندا آهن. اسپائريڪل جا جوڙا 1 کان 10 تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> آڪسيجن [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|ٽريڪيا]] مان [[ٽريڪيول]]ن تائين پهچي ٿي ۽ ڦهلاءَ جي عمل وسيلي جسم ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ به ساڳئي عمل وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> مکيه ٽريڪيا کي لچڪدار ويڪيوم نلي وانگر گهاٽي سرپل شڪل مليل هوندي آهي، جيڪا انهن کي دٻجي بند ٿيڻ کان بچائي ٿي، ۽ اهي اڪثر ڦهلجي هوائي ٿيلها ٺاهين ٿيون. وڏا جيت جسماني حرڪت ۽ ٽريڪيائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|هوائي ٿيلهن]] کي تال سان چپٽو ڪرڻ وسيلي پنهنجي ٽريڪيائي نظام ۾ هوا جي وهڪري کي وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> اسپائريڪل [[والو]]ن وسيلي بند ۽ کليل ٿين ٿا ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊگهي عرصي تائين جزوي يا مڪمل طور بند رهي سگهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جو زيان گهٽجي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي مختلف گروهن ۾ [[گئسن جي مٽاسٽا]] جا ڪيترائي مختلف نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيتن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا نمونا مسلسل، [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ واري]] هوا رسانيءَ کان وٺي [[اڻ لڳاتار گئسن جي مٽاسٽا]] تائين ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> [[زميني جانور|زميني]] ۽ [[آبي جانور|آبي]] جيتن جو وڏو حصو اڳ بيان ڪيل کليل نظام تحت گئسن جي مٽاسٽا ڪري ٿو. آبي جيتن جو هڪ ننڍو حصو بند ٽريڪيائي نظام رکي ٿو، مثال طور [[اوڊوناٽا]]، [[ٽريڪوپٽيرا]] ۽ [[ايفيميروپٽيرا]]، جن ۾ ٽريڪيائي [[گلڦڙا]] هوندا آهن ۽ ڪارائتا اسپائريڪل نه هوندا آهن. اندروني پيراسائيٽ [[لاروا]] به اسپائريڪل کان سواءِ هوندا آهن ۽ بند نظام تحت ڪم ڪندا آهن. هتي ٽريڪيا جسم جي ڪنارن ڏانهن ورهائجي سڄي جسماني مٿاڇري کي ڍڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[چمڙي]] وسيلي [[گئسن جي مٽاسٽا]] ٿئي ٿي. هي ڪناري وارو ٽريڪيائي ورهاڱو ٽريڪيائي گلڦڙن اندر به موجود ٿي سگهي ٿو، جتي گئسن جي مٽاسٽا پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> == عضلاتي نظام == ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[گينڊي ڀونرو]]، پنهنجي جسماني وزن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ وزن کڻي سگهن ٿا ۽ پنهنجي جسماني ڊيگهه کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ فاصلو ٽپي سگهن ٿا. ان جو سبب اهو آهي ته سندن جسماني وزن جي ڀيٽ ۾ توانائيءَ جي پيداوار وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> جيتن جو عضلاتي نظام ڪجهه سئو عضلن کان وٺي ڪجهه هزارن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪرنگهي وارن جاندارن جي ابتڙ، جن ۾ هموار ۽ ليڪدار ٻئي قسم جا عضلا هوندا آهن، جيتن ۾ رڳو ليڪدار عضلا هوندا آهن. عضلاتي گهرڙا گڏ ٿي [[عضلاتي تاندورو|عضلاتي تاندورا]] ٺاهين ٿا ۽ پوءِ ڪارائتي ايڪي، يعني عضلي، ۾ گڏ ٿين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> عضلا جسماني ڀت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن جا ڳنڍيندڙ تاندورا ڪييوٽيڪل مان گذري ايپي ڪييوٽيڪل تائين پهچن ٿا، جتي اهي جسم جي مختلف حصن، جن ۾ [[کنڀ]]ن جهڙا ضميما پڻ شامل آهن، کي حرڪت ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> عضلاتي تاندوري ۾ ڪيترائي گهرڙا هوندا آهن، جن تي [[پلازما جهلي]] ۽ ٻاهريون پوش يا [[سارڪوليما]] هوندو آهي.<ref name="Gullan 2005"/> سارڪوليما اندرئين پاسي مڙيل هوندو آهي ۽ عضلاتي تاندوري ڏانهن آڪسيجن کڻي ايندڙ ٽريڪيول سان رابطو ڪري سگهي ٿو. چادرن يا نليءَ جهڙي ترتيب ۾ موجود سُسندڙ [[مائيوفائبريل]] عضلاتي تاندوري جي سڄي ڊيگهه ۾ پکڙيل هوندا آهن. مائيوفائبريل سنهڙي [[ايڪٽن]] تاندوري تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو ٿلهن [[مائيوسن]] تاندورن جي جوڙي جي وچ ۾ گهيريل هوندو آهي؛ [[تنتي سرشتو|تنتي]] تحريڪن جي اثر هيٺ اهي هڪ ٻئي جي ڀرسان سُرڪي عضلاتي سُسڻ شروع ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> عضلن کي چئن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: #'''[[احشائي]]''': اهي عضلا نلين ۽ نالين کي گهيرين ٿا ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ [[پرستالسس]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''ٽڪراتي''': اهي عضلاتي ٽڪرن جي دوربين جهڙي سُسڻ ۽ ڦهلجڻ جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو کل لاهڻ، جسماني دٻاءُ وڌائڻ ۽ ٽنگن کان سواءِ لاروا جي حرڪت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''[[ضميمي ڍانچو|ضميمي]]''': [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] يا [[ٽرگم]] مان شروع ٿي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ڪوڪسا]] سان ڳنڍجندڙ اهي عضلا ضميمن کي هڪ ايڪي طور حرڪت ڏين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> اهي ٽڪراتي نموني ترتيب ڏنل ۽ عام طور مخالف جوڙن ۾ هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه جيتن جي ضميمي حصن، مثال طور [[گيليا (جيت)|گيليا]] ۽ [[ميڪسيلا (آرٿروپوڊ جو وات جو عضوو)|ميڪسيلا]] جي لاسينيا، ۾ رڳو [[موڙيندڙ عضوو|موڙيندڙ عضلا]] هوندا آهن. انهن بناوتن جو ڦهلاءُ [[هيمولمف]] جي دٻاءَ ۽ [[ڪييوٽيڪل]] جي لچڪ وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> #'''اڏام''': اڏام وارا عضلا عضلن جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قسم آهن ۽ تيز سُسڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عضلاتي سُسڻ ۽ تنهنڪري [[اڏام]] شروع ڪرڻ لاءِ [[تنتي تحريڪ]]ن جي ضرورت هوندي آهي. انهن عضلن کي [[نيوروجينڪ]] يا [[هم وقت عضلا]] پڻ چيو وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته [[عمل امڪان]]ن ۽ عضلاتي سُسڻ جي وچ ۾ هڪ-سان-هڪ مطابقت هوندي آهي. وڌيڪ کنڀ-ڌڙڪن واري تعدد رکندڙ جيتن ۾ عضلا تنتي تحريڪ جي پهچڻ جي رفتار کان وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن ٿا ۽ انهن کي [[اڻ هم وقت عضلا]] چيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Gullan 2005"/> اڏام جيتن کي پکڙجڻ، دشمنن ۽ ماحولياتي نقصان کان بچڻ ۽ نون [[رهائشگاهه|رهائشگاهن]] ۾ آباد ٿيڻ جي صلاحيت ڏني آهي.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن جي اهم [[موافقت]]ن مان هڪ اڏام آهي، جنهن جي ميڪانيات ٻين اڏامندڙ جانورن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته سندن کنڀ تبديل ٿيل ضميما نه آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Elzinga 2003"/> مڪمل طور ترقي ڪيل ۽ ڪارائتا کنڀ رڳو بالغ جيتن ۾ ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> اڏامڻ لاءِ [[ڪشش ثقل]] ۽ ڇڪ (حرڪت جي مقابلي ۾ هوا جي مزاحمت) تي غالب اچڻو پوي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> گهڻا جيت پنهنجا کنڀ ڦڙڪائي اڏامن ٿا ۽ اڏام کي طاقت ڏيڻ لاءِ انهن وٽ يا ته کنڀن سان ڳنڍيل سڌا اڏامي عضلا هوندا آهن، يا اڻ سڌو نظام، جنهن ۾ عضلي ۽ کنڀ جو سڌو ڳانڍاپو نه هوندو آهي ۽ عضلا ان جي بدران انتهائي لچڪدار دٻي جهڙي [[سينو|سيني]] سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> سڌا اڏامي عضلا ڦرڻ واري نقطي جي اندر کنڀ جي بنياد سان ڳنڍيل عضلن جي سُسڻ وسيلي مٿانهون ڌڪ پيدا ڪن ٿا. ڦرڻ واري نقطي کان ٻاهر، سيني جي هڏي کان کنڀ تائين پکڙيل عضلن جي سُسڻ سان هيٺانهون ڌڪ پيدا ٿئي ٿو. اڻ سڌا اڏامي عضلا [[ٽرگم]] ۽ [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] سان ڳنڍيل هوندا آهن. سُسڻ سان ٽرگم ۽ کنڀ جو بنياد هيٺ ڇڪجن ٿا. موٽ ۾، هي حرڪت کنڀ جي ٻاهرئين يا مکيه حصي کي مٿي واري ڌڪ ۾ کڻي ٿي. عضلن جي ٻئي مجموعي جي سُسڻ، جيڪو سيني جي پوئين حصي کان اڳئين حصي تائين هلي ٿو، هيٺانهين ڌڪ کي طاقت ڏئي ٿو. اهو دٻي کي شڪل بدلائي ٿو ۽ ٽرگم کي مٿي کڻي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ==اينڊوڪرائن نظام== [[هارمون]] اهي ڪيميائي مادا آهن، جيڪي جيت جي جسماني پاڻياٺن (هيمولمف) ۾ منتقل ٿين ٿا ۽ پنهنجي [[حياتيائي ترڪيب|ٺهڻ]] واري هنڌ کان انهن هنڌن تائين پيغام کڻي وڃن ٿا، جتي فزيالاجيائي عمل متاثر ٿين ٿا. اهي هارمون [[غدودي]]، عصبي-غدودي ۽ [[عصبي گهرڙو|عصبي]] مرڪزن مان پيدا ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> جيتن ۾ هارمون پيدا ڪندڙ ڪيترائي عضوا هوندا آهن، جيڪي [[پيدائش]]، [[استحالو]] ۽ [[کل لاهڻ]] کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> تجويز ڪيو ويو آهي ته [[دماغ]] جو هڪ هارمون [[اڏوهي]]ن ۾ [[ذات]] جي تعين ۽ ڪجهه جيتن ۾ [[ڊائپاز]] جي خاتمي جو ذميوار آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> چار [[اينڊوڪرائن]] مرڪز سڃاتا ويا آهن: #'''عصبي-رطوبتي گهرڙا''' دماغ ۾ هڪ يا وڌيڪ هارمون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي واڌ، پيدائش، [[هوميوسٽيسس]] ۽ استحالي تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> #'''ڪارپورا ڪارڊياڪا''' عصبي-غدودي جسمن جو هڪ جوڙو آهن، جيڪي دماغ جي پويان ۽ [[شه رڳ]] جي ٻنهي پاسن تي موجود هوندا آهن. اهي نه رڳو پنهنجا [[عصبي هارمون]] پيدا ڪن ٿا، پر ٻين عصبي هارمونن کي به ذخيرو ۽ خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[PTTH]] [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] (دماغي هارمون) شامل آهي، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن جي رطوبتي سرگرمي کي تحريڪ ڏئي ٿو ۽ کل لاهڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''پروٿوراسڪ [[غدود]]''' پکڙيل، جوڙن ۾ موجود غدود آهن، جيڪي مٿي جي پويان يا [[سينو|سيني]] ۾ واقع هوندا آهن. اهي غدود [[ايڪڊيسٽيرائڊ]] خارج ڪن ٿا، جنهن کي [[ايڪڊيسون]] يا کل لاهڻ وارو هارمون چيو وڃي ٿو، جيڪو [[ايپيڊرمل]] کل لاهڻ وارو عمل شروع ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ان کان سواءِ، اهو ماديءَ جي مددگار پيدائشي غدودن، [[اووريول]]ن جي فرق پذيري ۽ آنا پيدا ڪرڻ جي عمل ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''[[ڪارپورا الاٽا]]''' ننڍا، جوڙن ۾ موجود غدودي جسم آهن، جيڪي اڳئين آنڊي جي ٻنهي پاسن تي موجود [[اپيٿيليئم]] مان نڪرن ٿا. اهي [[نوجوان هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پيدائش ۽ استحالي کي ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> ==عصبي نظام== جيتن ۾ پيچيده [[عصبي نظام]] هوندو آهي، جيڪو مختلف اندروني فزيالاجيائي معلومات سان گڏ ٻاهرين حسي معلومات کي به گڏ ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ڪرنگهي وارن وانگر، ان جو بنيادي جزو [[عصبي گهرڙو]] يا نرو سيل آهي. اهو ٻن اڀارن واري ڊينڊرائٽ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا تحريڪون حاصل ڪري ٿي، ۽ هڪ [[ايڪسون]] تي، جيڪو معلومات ٻئي عصبي گهرڙي يا عضوي، جهڙوڪ [[عضلو]]، ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ڪرنگهي وارن وانگر، [[سائناپس]]ن تي ڪيميائي مادا ([[عصبي پيغامبر]]، جهڙوڪ [[ايسٽائلڪولين]] ۽ [[ڊوپامين]]) خارج ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مرڪزي عصبي نظام=== جيت جا حسي، [[حرڪتي نظام|حرڪتي]] ۽ فزيالاجيائي عمل [[مرڪزي عصبي نظام]]، [[اينڊوڪرائن نظام]] سان گڏ، ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> عصبي نظام جو مکيه ڀاڱو هجڻ سبب، اهو [[دماغ]]، [[پيٽ واري عصبي رسي]] ۽ [[زير-غذائي نالي گينگليون]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ٻن عصبن وسيلي دماغ سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ [[غذائي نالي]] جي ٻنهي پاسن کان ڦري گذرندو آهي. دماغ جا ٽي لوَب آهن: *'''پروٽو سيريبريم'''، جيڪو [[مرڪب اکيون|مرڪب اکين]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ڊيوٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ٽريٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اڳيون آنڊو]] ۽ [[جيتن جا وات جا عضوا#ليبرم|ليبرم]] کي عصب ڏئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> پيٽ واري عصبي رسي زير-غذائي نالي گينگليون کان پٺئين پاسي وڌندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڳنڍيندڙ بافتي جو هڪ تهه، جنهن کي [[نيوروليما]] چيو وڃي ٿو، دماغ، [[گينگليون]]، وڏن پردي وارن عصبن ۽ پيٽ واري عصبي رسين کي ڍڪي ٿو. مٿي جو ڪيپسول (جيڪو ڇهن ڳنڍيل ٽڪرن مان ٺهيل آهي) [[گينگليون]] جا ڇهه جوڙا رکي ٿو. پهريان ٽي جوڙا گڏجي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا زير-غذائي نالي گينگليون ۾ ڳنڍجن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> سيني جي ٽڪرن ۾ هر پاسي هڪ گينگليون هوندو آهي، جيڪي گڏجي هر ٽڪري لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿا. اها ترتيب پيٽ ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي، پر رڳو پهرين اٺن ٽڪرن ۾. جيتن جي ڪيترين جنسن ۾ گينگليون جو انگ ڳنڍجڻ يا گهٽجڻ سبب گهٽ هوندو آهي.<ref name="Insects: Role of the Spiracles">{{cite journal|last=Schneiderman |first=Howard A.|year=1960|title=Discontinuous Respiration in Insects: Role of the Spiracles|journal=Biol. Bull.|volume=119|issue=119|pages=494–528|doi=10.2307/1539265|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/epdf/10.2307/1539265|jstor=1539265|url-access=subscription}}</ref> ڪجهه ڪاڪروچن جي پيٽ ۾ رڳو ڇهه گينگليون هوندا آهن، جڏهن ته واسپ ''[[ويسپا ڪريبرو]]'' ۾ سيني ۾ رڳو ٻه ۽ پيٽ ۾ ٽي هوندا آهن. ۽ ڪجهه، جهڙوڪ گهر جي مک ''[[موسڪا ڊوميسٽيڪا]]''، ۾ جسم جا سڀ گينگليون گڏجي هڪ وڏو سيني وارو گينگليون ٺاهين ٿا. مرڪزي عصبي نظام جا گينگليون پنهنجي مخصوص خودمختياري سان هم آهنگيءَ جا مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جتي هر هڪ جيت جي جسم جي مخصوص علائقن ۾ تحريڪن کي هم آهنگ ڪري سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ===پردي وارو عصبي نظام=== هي [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] جي [[ايڪسون]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي مرڪزي عصبي نظام جي گينگليون مان عضلن ڏانهن شاخن وانگر نڪرن ٿا، [[همدرد عصبي نظام]] جا حصا ۽ ڪييوٽيڪل وارن حسي عضون جا [[حسي عصبي گهرڙا]]، جيڪي جيت جي ماحول مان ڪيميائي، حرارتي، ميڪانيڪي يا بصري تحريڪون حاصل ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> همدرد عصبي نظام ۾ عصبا ۽ گينگليون شامل آهن، جيڪي آنڊي کي پويان ۽ اڳيان عصب ڏين ٿا، ڪجهه اينڊوڪرائن عضون، ٽريڪيائي نظام جي [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن ۽ پيدائشي عضون کي به عصب ڏين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===حسي عضوا=== {{See also|نمي جي حس}} ڪيميائي حِسون [[ڪيميائي ريسيپٽر]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ سان واسطو رکن ٿيون ۽ جوڙو ٺاهڻ، رهائشگاهه چونڊڻ، خوراڪ وٺڻ ۽ پيراسائيٽ-ميزبان لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿيون. ذائقو عام طور جيت جي وات جي عضون تي واقع هوندو آهي، پر ڪجهه جيتن، جهڙوڪ [[مکيون]]، [[واسپ]] ۽ [[ماڪوڙا|ماڪوڙن]] ۾ ذائقي جا عضوا اينٽينا تي به ملي سگهن ٿا. ذائقي جا عضوا [[پتنگ]]ن، [[پوپٽ]]ن ۽ [[مک]]ين جي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽارسي]] تي به ملي سگهن ٿا. [[جيتن ۾ سنگهڻ|سنگهڻ واريون]] [[سينسيلا]] جيتن کي بوءِ محسوس ڪرائين ٿيون ۽ عام طور اينٽينا ۾ ملن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> ڪجهه مادن لاءِ سنگهڻ سان لاڳاپيل ڪيميائي ريسيپٽرن جي حساسيت تمام گهڻي هوندي آهي، ۽ ڪجهه جيت اهڙيون خاص بوئون سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي پنهنجي اصل ماخذ کان ميلن پري تمام گهٽ مقدار ۾ موجود هجن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ميڪانيڪي حِسون جيت کي اهڙي معلومات فراهم ڪن ٿيون، جيڪا رخ مقرر ڪرڻ، عام حرڪت، دشمنن کان ڀڄڻ، پيدائش ۽ خوراڪ وٺڻ جي رهنمائي ڪري سگهي ٿي، ۽ اهي حسي عضون مان پيدا ٿين ٿيون، جيڪي دٻاءُ، ڇهاءُ ۽ ارتعاش جهڙين ميڪانيڪي تحريڪن لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[ڪييوٽيڪل]] تي وار ([[سيٽا]]) هن ڪم جا ذميوار آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ارتعاش، ڇهاءَ ۽ آواز لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/> ٻڌڻ واريون بناوتون يا ٽمپينل عضوا جسم جي مختلف حصن، جهڙوڪ کنڀن، پيٽ، ٽنگن ۽ اينٽينا تي موجود هوندا آهن. اهي جيت جي جنس جي لحاظ کان 100&nbsp;Hz کان 240&nbsp;kHz تائين مختلف فريڪوئنسيز جو جواب ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي ڪيترن جوڙن ۾ [[ڇهاءُ|لمسي]] سيٽا هوندا آهن، جيڪي حرڪت کي درج ڪن ٿا. وارن جا بسترا ۽ ننڍن وارن جهڙين سينسيلا جا گروهه پروپريوسپشن، يعني ڪنهن عضوي جي جاءِ بابت معلومات، طئي ڪن ٿا ۽ اهي ٽڪرن ۽ ٽنگن جي جوڙن تي ڪييوٽيڪل ۾ ملن ٿا. جسماني ڀت تي دٻاءُ يا ڇڪ ماپيندڙ بناوتون ڪيمپينيفارم سينسيلا وسيلي سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ اندروني [[عضلاتي اسپنڊل|ڇڪ ريسيپٽر]] عضلن جي ڦهلجڻ ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي نظام]] جي ڦهلجڻ کي محسوس ڪن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> [[مرڪب اک]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] جيتن کي نظر فراهم ڪن ٿا. مرڪب اک انفرادي روشني حاصل ڪندڙ ايڪن مان ٺهيل هوندي آهي، جن کي [[اوماتيڊيا]] چيو وڃي ٿو. ڪجهه ماڪوڙن ۾ رڳو هڪ يا ٻه اوماتيڊيا ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڊريگن فلائن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿا. اوماتيڊيا جيترا وڌيڪ هوندا، بصري تيزي اوتري وڌيڪ هوندي. انهن ايڪن ۾ صاف [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] وارو نظام ۽ روشني حساس [[ريٽينا]] گهرڙا هوندا آهن. ڏينهن جو اڏامندڙ جيتن کي ملندڙ تصوير مختلف اوماتيڊيا مان ايندڙ روشنيءَ جي مختلف شدت وارن ٽڪرن جي موزائيڪ مان ٺهندي آهي. رات يا شام وقت، [[بصري تيزي]] روشنيءَ جي حساسيت جي بدلي قربان ٿئي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اوسيلي مرڪوز تصويرون ٺاهي نٿا سگهن، پر اهي خاص طور روشنيءَ جي شدت ۾ فرق لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> رنگن واري نظر جيتن جي سڀني آرڊرن ۾ ملي ٿي. عام طور جيت اسپيڪٽرم جي نيري ڇيڙي تي ڳاڙهي ڇيڙي جي ڀيٽ ۾ بهتر ڏسن ٿا. ڪجهه آرڊرن ۾ حساسيت جي حدن ۾ الٽرا وايوليٽ به شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> ڪيترن جيتن ۾ گرمي پد ۽ نمي جا سينسر هوندا آهن<ref name="McGavin 2001"/> ۽ جيت ننڍا هجڻ سبب وڏن جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ٿڌا ٿين ٿا. جيتن کي عام طور ٿڌي رت وارا يا [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] سمجهيو وڃي ٿو، جن جو جسماني گرمي پد ماحول سان گڏ وڌي ۽ گهٽجي ٿو. بهرحال، اڏامندڙ جيت اڏام جي عمل وسيلي پنهنجي جسماني گرمي پد کي ماحولياتي گرمي پد کان مٿي کڻي وڃن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> اڏام دوران پوپٽن ۽ [[ٽڏا|ٽڏن]] جو جسماني گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 5&nbsp;°C يا 10&nbsp;°C وڌيڪ ٿي سگهي ٿو؛ بهرحال [[پتنگ]] ۽ [[ڀنڀور مک]]، جيڪي [[ڇلڪو (حيوانات)|ڇلڪن]] ۽ وارن سان محفوظ هوندا آهن، اڏام دوران اڏامي عضلن جو گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 20–30&nbsp;°C وڌيڪ ڪري سگهن ٿا. گهڻن اڏامندڙ جيتن کي اڏام لاءِ ڪافي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجن اڏامي عضلن کي هڪ خاص گرمي پد کان مٿي رکڻو پوندو آهي. ڏڪڻ يا کنڀن جي عضلن کي ارتعاش ۾ آڻڻ وڏن جيتن کي پنهنجي اڏامي عضلن جو گرمي پد سرگرميءَ سان وڌائڻ جي قابل بڻائي ٿو، جنهن سان اڏام ممڪن ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> تمام تازو وقت تائين، ڪنهن به شخص جيتن ۾ [[نوسيسيپٽر]]ن (اهي گهرڙا جيڪي [[سور]] جا احساس سڃاڻن ۽ منتقل ڪن ٿا) جي موجودگي کي دستاويز نه ڪيو هو،<ref>{{Cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C. H. | last2 = Jorgensen | first2 = W. K. | last3 = Merritt | first3 = D. J. | last4 = Rice | first4 = M. J. | last5 = Cribb | first5 = B. W. | last6 = Webb | first6 = P. D. | last7 = Zalucki | first7 = M. P. | doi = 10.1007/BF01963580 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Experientia | volume = 40 | issue = 2 | pages = 164 | year = 1984 | s2cid = 3071 }}</ref> جيتوڻيڪ لاروا [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|فروٽ فلائن]] ۾ نوسيسيپشن بابت تازيون ڳولهيون هن خيال کي چئلينج ڪن ٿيون<ref>{{Cite journal | last1 = Tracey | first1 = W. D. | last2 = Wilson | first2 = R. I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | title = Painless, a Drosophila Gene Essential for Nociception | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00272-1 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2 | pages = 261–273 | year = 2003 | pmid = 12705873| doi-access = free }}</ref> ۽ ثابت ڪن ٿيون ته تمام امڪان آهي ته سڀ جيت سور محسوس ڪن. {{Citation needed|date=April 2026}} ==پيدائشي نظام== {{main|جيتن جو پيدائشي نظام}} گهڻن جيتن ۾ پيدائش جي شرح بلند هوندي آهي. ننڍي [[حياتيائي زندگي چڪر|نسلي وقت]] سبب، اهي ٻين آهستي نسل وڌائيندڙ جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ارتقا ڪن ٿا ۽ ماحولياتي تبديلين سان وڌيڪ جلدي پاڻ کي موافق بڻائي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> جيتوڻيڪ جيتن ۾ پيدائشي عضون جون ڪيتريون صورتون آهن، پر هر پيدائشي حصي لاءِ هڪ بنيادي بناوت ۽ ڪم برقرار رهي ٿو. مختلف جيتي گروهن ۾ اهي انفرادي حصا شڪل ([[گوناڊ]]ن)، جاءِ (مددگار غدود جي ڳانڍاپي) ۽ انگ ([[خصيو|خصين]] ۽ [[بيضه داني|بيضه داني]] غدودن) ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مادي=== مادي جيت جو مکيه پيدائشي ڪم آنا پيدا ڪرڻ آهي، جنهن ۾ آني جو حفاظتي تهه پڻ شامل آهي، ۽ نر جا [[اسپرم n3nkembs7xo0c2x6lvcmet2t2rey9hn 391544 391543 2026-07-05T21:11:06Z Intisar Ali 8681 391544 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيتن جي عضوي نظامن جي فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا}} '''جيتن جي فزيالاجي''' ۾ [[جيت]] جي [[عضوي نظام]]ن جي [[فزيالاجي]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] شامل آهن.<ref>Nation, . L. (2002) ''Insect Physiology and Biochemistry''. CRC Press.</ref> گهڻي گوناگونيت باوجود، جيت اندروني ۽ ٻاهرين مجموعي بناوت ۾ هڪ ٻئي سان ڪافي هڪجهڙا آهن. [[جيت]] جو جسم ٽن مکيه جسماني ڀاڱن (ٽيگماٽا)، يعني مٿي، سيني ۽ پيٽ تي مشتمل هوندو آهي. مٿو ڇهن پاڻ ۾ ڳنڍيل ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ [[مرڪب اکيون]]، [[سادين اکين|اوسيلي]]، [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن؛ اهي جيت جي مخصوص خوراڪ موجب مختلف هوندا آهن، مثال طور پيهڻ، چوسڻ، چٽڻ ۽ چٻاڙڻ لاءِ. سينو ٽن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي: اڳيون سينو، وچيون سينو ۽ پويون سينو؛ هر ٽڪرو ٽنگن جي هڪ جوڙي کي سهارو ڏئي ٿو، جيڪي ڪم جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿي سگهن ٿيون، مثال طور ٽپڻ، کوٽڻ، ترڻ ۽ ڊوڙڻ لاءِ. عام طور سيني جي وچئين ۽ پوئين ٽڪري تي کنڀن جا جوڙا هوندا آهن. پيٽ عام طور يارنهن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ان ۾ هاضمي ۽ پيدائشي عضوا هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001">{{cite book|last=McGavin|first=George C|title=Essential Entomology: An Order-by-Order Introduction|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198500025|url=https://archive.org/details/essentialentomol00mcga_0}}</ref> هتي جيت جي اندروني بناوت ۽ [[فزيالاجي]] جو عام جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هاضمي، رت جي گردش، ساهه کڻڻ، عضلاتي، اينڊوڪرائن ۽ تنتي نظامن سان گڏ [[حسي عضوا]]، گرمي پد جو ضابطو، اڏام ۽ [[کل لاهڻ]] شامل آهن. == هاضمي جو نظام == جيت پنهنجي [[جيت#هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] کي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. <ref name="genent">{{cite web | title=General Entomology – Digestive and Excretory system | url=https://genent.cals.ncsu.edu/bug-bytes/digestive-system/ | publisher=NC state University | access-date=2009-05-03}}</ref> هن خوراڪ جو گهڻو حصو [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] ۽ ٻين پيچيده مادن (جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[گهڻا سيڪرائڊ]]، [[چرٻي]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]]) جي صورت ۾ جسم ۾ داخل ٿئي ٿو، جن کي جسم جي گهرڙن پاران توانائي، واڌ يا پيدائش لاءِ استعمال ٿيڻ کان اڳ [[ڪيٽابولزم|ڪيٽابولڪ ردعملن]] وسيلي ننڍن ماليڪيولن (يعني [[امينو تيزاب]]، [[سادا کنڊ]] وغيره) ۾ ٽوڙڻو پوي ٿو. ٽوڙڻ جي هن عمل کي [[هاضمو]] چيو وڃي ٿو. جيت جو هاضمي جو نظام هڪ بند نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڊگهي، بند ۽ ويڙهيل نلي هوندي آهي، جنهن کي [[غذائي نالي]] چيو وڃي ٿو ۽ اها جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. غذائي نالي خوراڪ کي رڳو وات مان داخل ٿيڻ ڏئي ٿي، جنهن کان پوءِ اها [[مقعد]] ڏانهن سفر ڪندي عمل هيٺ اچي ٿي. غذائي نالي ۾ پيهڻ ۽ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ، [[اينزائم]] پيدا ڪرڻ ۽ [[غذائي جزو|غذائي جزن]] جي جذب لاءِ مخصوص حصا هوندا آهن. <ref name="McGavin 2001"/> <ref name="Triplehorn 2005">{{cite book|last=Triplehorn|first=Charles A|title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects|year=2005|publisher=Thomson, Brooks/Cole|location=Australia|isbn=9780030968358|edition=7th|author2=Johnson, Norman F}}</ref> [[اسفنڪٽر]] ٽن حصن جي وچ ۾ خوراڪ ۽ پاڻياٺ جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکن ٿا. انهن ٽن حصن ۾ اڳيون آنڊو (اسٽوماٽوڊيئم)(27)، وچيون آنڊو (ميسينٽرون)(13) ۽ پويون آنڊو (پروڪٽوڊيئم)(16) شامل آهن. غذائي نالي کان سواءِ، جيتن ۾ [[لعاب وارا غدود|لعاب وارن غدودن]] ۽ لعابي ذخيرن جا جوڙا پڻ هوندا آهن. اهي بناوتون عام طور سيني ۾ (اڳئين آنڊي جي ڀرسان) موجود هونديون آهن. لعابي غدود (30) لعاب پيدا ڪن ٿا؛ لعابي ناليون غدودن کان ذخيرن ڏانهن ۽ پوءِ مٿي مان اڳتي وڌي [[جيتن جا وات جا عضوا#هائپوفيرنڪس|هائپوفيرنڪس]] جي پويان [[سليويريئم]] نالي سوراخ تائين پهچن ٿيون؛ وات جي عضون جون حرڪتون وات جي گهيري ۾ لعاب کي خوراڪ سان ملائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. لعاب خوراڪ سان ملي ٿو، جيڪا لعابي نلين وسيلي وات ۾ پهچي ٿي ۽ ان جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿئي ٿو.<ref name="genent"/><ref>{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps|publisher=Stanford University Press |location=Stanford|year=1939 |edition=1 |pages=24–29}}</ref> اسٽوماٽوڊيئم ۽ پروڪٽوڊيئم [[چپٽي اپيٿيليئم|ايپيڊرمس]] جا اندرئين پاسي مڙيل حصا آهن ۽ [[ڪييوٽيڪل]] (انٽيما) سان ڍڪيل هوندا آهن. ميسينٽرون ڪييوٽيڪل سان ڍڪيل نه هوندو آهي، پر تيزيءَ سان ورهائجندڙ ۽ تنهنڪري مسلسل نون سان مٽجندڙ [[اپيٿيليئل]] گهرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> هر [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] وقت ڪييوٽيڪل، [[ٻاهرين ڍانچي]] سان گڏ لهي ويندو آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> خوراڪ کي [[پرستالسس]] سڏجندڙ عضلاتي سُسڻ وسيلي آنڊي ۾ اڳتي وڌايو ويندو آهي.<ref name="Elzinga 2003">{{cite book|last=Elzinga|first=Richard J.|title=Fundamentals of entomology|year=2003|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=9780130480309|edition=6th}}</ref> [[Image:Malpighian tube.svg|thumb|250px|right|جيت جي هاضمي واري نالي جو نمونياتي خاڪو، جنهن ۾ مالپيگي نلي ڏيکاريل آهي ([[آرٿوپٽيرا]] قسم)]] # '''اسٽوماٽوڊيئم''' (اڳيون آنڊو): هي حصو خوراڪ کي ذخيرو ڪري ٿو، پيهي ٿو ۽ ايندڙ حصي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005">{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=P.S. Cranston |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 61–65] |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133/page/61 }}</ref> ان ۾ [[وات جو گهيرو]]، [[حلق]]، [[غذائي نالي]]، ڪراپ (جيڪو خوراڪ ذخيرو ڪري ٿو) ۽ پرووينٽريڪيولس يا [[سنگدان]] (جيڪو خوراڪ پيهي ٿو) شامل آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[لب وارا غدود|لب وارن غدودن]] مان نڪرندڙ لعابي رطوبتون کاڌل خوراڪ کي پَٽڙو ڪن ٿيون. [[مڇر]]ن ([[ٻه کنڀا]]) جهڙن رت چوسيندڙ جيتن ۾ [[رت ڄمڻ روڪيندڙ]] ۽ رت پَٽڙو ڪندڙ مادا پڻ هتي خارج ٿين ٿا. # '''ميسينٽرون''' (وچيون آنڊو): هن حصي ۾ هاضمي وارا اينزائم پيدا ٿي [[لومن (ايناٽامي)|لومن]] ۾ خارج ٿين ٿا ۽ هتي غذائي جزا جيت جي جسم ۾ جذب ٿين ٿا. اڳئين آنڊي مان پهچندڙ خوراڪ کي آنڊي جي هن حصي ۾ [[پيريٽروفڪ جهلي]] ويڙهي ٿي، جيڪا وچئين آنڊي جي اپيٿيليئل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ [[ميوڪوپولي سيڪرائڊ]] جي تهه آهي.<ref name="McGavin 2001"/> خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ جهلي خوراڪ ۾ موجود [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار]]ن کي [[اپيٿيليئم]] سان رابطي ۽ جيت جي جسم تي حملي کان روڪي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اها ڇاڻڻيءَ طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جيڪا ننڍن [[ماليڪيول]]ن کي گذرڻ ڏئي ٿي، پر وڏن ماليڪيولن ۽ خوراڪ جي ذرڙن کي وچئين آنڊي جي گهرڙن تائين پهچڻ کان روڪي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> وڏن مادن جي ننڍن مادن ۾ ٽٽڻ کان پوءِ، هاضمو ۽ ان جي نتيجي ۾ غذائي جزن جو جذب اپيٿيليئم جي مٿاڇري تي ٿئي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> وچئين آنڊي جي ڀت مان نڪرندڙ خوردبيني اڀارن، جن کي [[مائڪروولي]] چيو وڃي ٿو، سان مٿاڇري جي ايراضي وڌي ٿي ۽ غذائي جزن جو وڌ کان وڌ جذب ممڪن ٿئي ٿو. # '''پروڪٽوڊيئم''' (پويون آنڊو): هي ٽن حصن ۾ ورهايل آهي؛ اڳيون حصو [[ايليئم]]، وچيون حصو [[قولون (ايناٽامي)|قولون]] ۽ ويڪرو پويون حصو [[مستقيم آنڊو]] آهي.<ref name="Gullan 2005"/> اهو وچئين ۽ پوئين آنڊي جي وچ ۾ موجود [[پائلورڪ والو]] کان [[مقعد]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هتي [[اخراج]] کان اڳ پاڻي، لوڻ ۽ ٻين فائديمند مادن جو جذب ٿئي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ٻين جانورن وانگر، زهريلن ميٽابولڪ فاضل مادن جي خارج ٿيڻ لاءِ پاڻي گهربل هوندو آهي. بهرحال، جيتن جهڙن تمام ننڍن جانورن لاءِ پاڻيءَ جي بچت اهم ترجيح آهي. انهيءَ ڪري [[مالپيگي نليون]] سڏجندڙ بند ڇيڙي واريون ناليون ڪم اچن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> اهي ناليون پوئين آنڊي جي اڳئين ڇيڙي کان ٻاهرئين پاسي نڪتل اڀارن طور ظاهر ٿين ٿيون ۽ [[آسمو ضابطو|آسمو ضابطي]] ۽ اخراج جا مکيه عضوا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهي [[هيمولمف]] مان فاضل مادا ڪڍن ٿيون، جنهن ۾ سڀئي اندروني عضوا وهنجندا رهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> اهي نليون مسلسل جيت جو يورڪ تيزاب پيدا ڪن ٿيون، جيڪو پوئين آنڊي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جتي اهم لوڻ ۽ پاڻي پويون آنڊو ۽ مستقيم آنڊو ٻيهر جذب ڪن ٿا. ان کان پوءِ فضلو نه ڳرندڙ ۽ غير زهريلي [[يورڪ تيزاب]] جي داڻن طور خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن ۾ اخراج ۽ آسمو ضابطو رڳو مالپيگي نلين وسيلي نه ٿيندا آهن، پر ان لاءِ ايليئم ۽/يا مستقيم آنڊي جي گڏيل ڪم جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == رت جي گردش جو نظام == {{See also|هيمولمف}} جيت جي رت، يعني هيمولمف، جو مکيه ڪم مادا منتقل ڪرڻ آهي ۽ اهو جيت جي جسماني عضون کي وهنجاري ٿو. عام طور جيت جي جسماني وزن جي 25٪ کان گهٽ حصو ٺاهيندڙ هيمولمف [[هارمون]]، غذائي جزا ۽ فاضل مادا منتقل ڪري ٿو ۽ آسمو ضابطي، گرمي پد جي ضابطي، [[مدافعتي نظام|مدافعت]]، ذخيرو ڪرڻ (پاڻي، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ چرٻيون) ۽ ڍانچائي ڪم ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو کل لاهڻ جي عمل ۾ پڻ ضروري ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه آرڊرن ۾ هيمولمف جو هڪ اضافي ڪردار شڪارين کان بچاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو—ان ۾ اڻ وڻندڙ ذائقي ۽ بدبودار ڪيميائي مادا ٿي سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کي پري رکندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف ۾ ماليڪيول، آئن ۽ گهرڙا هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> [[بافتو (حياتيات)|بافتن]] جي وچ ۾ ڪيميائي مٽاسٽا کي ضابطي ۾ رکندي، هيمولمف جيت جي جسماني گهيري يا [[هيموسيل]] ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو جسم جي چوڌاري دل (پوئين حصي) ۽ [[شه رڳ]] (اڳئين حصي) جي گڏيل ڌڙڪن وسيلي منتقل ٿئي ٿو، جيڪي جسم جي مٿاڇري کان بلڪل هيٺ پٺيءَ واري پاسي واقع هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> اهو [[ڪرنگهي وارا جاندار|ڪرنگهي وارن جاندارن]] جي رت کان ان ڪري مختلف آهي جو ان ۾ ڳاڙها رت گهرڙا نه هوندا آهن، تنهنڪري ان ۾ آڪسيجن کڻڻ جي وڏي صلاحيت نه هوندي آهي، ۽ اهو ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ موجود [[لمف]] سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> جسماني پاڻياٺ هڪ طرفي والون وارن اوسٽيا وسيلي داخل ٿين ٿا، جيڪي گڏيل شه رڳ ۽ دل واري عضوي جي ڊيگهه سان گڏ موجود سوراخ آهن. هيمولمف جي پمپنگ پرستالٽڪ سُسڻ جي لهرن وسيلي ٿئي ٿي، جيڪي جسم جي پوئين ڇيڙي کان شروع ٿي ان کي اڳتي پٺيءَ واري نلي ۾، پوءِ شه رڳ وسيلي مٿي ۾ پمپ ڪن ٿيون، جتان اهو هيموسيل ۾ وهي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> هيمولمف عضلاتي پمپن يا مددگار ڌڙڪندڙ عضون جي مدد سان جسماني ضميمن ڏانهن هڪ ئي رخ ۾ گردش ڪري ٿو؛ اهي عضوا عام طور [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] يا کنڀن جي بنياد تي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽنگن ۾ هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> وڌيل سرگرميءَ جي دورن ۾ پمپنگ جي رفتار وڌي وڃي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> هيمولمف جي حرڪت خاص طور [[اوڊوناٽا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[هائيمينوپٽيرا]] ۽ [[ٻه کنڀا|ڊپٽيرا]] جهڙن آرڊرن ۾ گرمي ضابطي لاءِ اهم آهي.<ref name="Gullan 2005"/> == ساهه کڻڻ جو نظام == {{See also|ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[جيتن جو ساهه کڻڻ وارو نظام|جيتن ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ]]ن کان سواءِ اندروني نلين ۽ ٿيلهن جي نظام وسيلي ٿئي ٿو، جن مان گئسون يا ته ڦهلاءَ وسيلي گذرن ٿيون يا سرگرميءَ سان پمپ ڪيون وڃن ٿيون؛ اهڙيءَ طرح آڪسيجن سڌو سنئون انهن بافتن تائين پهچي ٿي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] انهن جي [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] وسيلي خارج ٿئي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> جيئن ته آڪسيجن سڌو سنئون پهچائي وڃي ٿي، تنهنڪري رت جي گردش جو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ انهيءَ ڪري تمام گهڻو گهٽايل هوندو آهي؛ ان ۾ بند نليون (يعني [[نس]]ون يا [[شريان]]ون) نه هونديون آهن، پر اهو رڳو هڪ سوراخدار پٺيءَ واري نلي تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا [[پرستالسس|پرستالٽڪ]] نموني ڌڙڪي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح جسماني گهيري اندر [[هيمولمف]] جي گردش ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> هوا [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن وسيلي اندر داخل ٿئي ٿي، جيڪي [[پلورل]] ڀت ۾ پاسن تي موجود سوراخ آهن؛ عام طور وچئين ۽ پوئين [[سينو|سيني]] جي اڳئين ڪناري تي هڪ هڪ جوڙو ۽ پيٽ جي اٺن يا گهٽ ٽڪرن مان هر هڪ تي جوڙا هوندا آهن. اسپائريڪل جا جوڙا 1 کان 10 تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/><ref name="Gullan 2005"/> آڪسيجن [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|ٽريڪيا]] مان [[ٽريڪيول]]ن تائين پهچي ٿي ۽ ڦهلاءَ جي عمل وسيلي جسم ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ به ساڳئي عمل وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> مکيه ٽريڪيا کي لچڪدار ويڪيوم نلي وانگر گهاٽي سرپل شڪل مليل هوندي آهي، جيڪا انهن کي دٻجي بند ٿيڻ کان بچائي ٿي، ۽ اهي اڪثر ڦهلجي هوائي ٿيلها ٺاهين ٿيون. وڏا جيت جسماني حرڪت ۽ ٽريڪيائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|هوائي ٿيلهن]] کي تال سان چپٽو ڪرڻ وسيلي پنهنجي ٽريڪيائي نظام ۾ هوا جي وهڪري کي وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> اسپائريڪل [[والو]]ن وسيلي بند ۽ کليل ٿين ٿا ۽ ڪجهه جيتن ۾ ڊگهي عرصي تائين جزوي يا مڪمل طور بند رهي سگهن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جو زيان گهٽجي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي مختلف گروهن ۾ [[گئسن جي مٽاسٽا]] جا ڪيترائي مختلف نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جيتن ۾ گئسن جي مٽاسٽا جا نمونا مسلسل، [[ڦهلاءُ|ڦهلاءَ واري]] هوا رسانيءَ کان وٺي [[اڻ لڳاتار گئسن جي مٽاسٽا]] تائين ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> [[زميني جانور|زميني]] ۽ [[آبي جانور|آبي]] جيتن جو وڏو حصو اڳ بيان ڪيل کليل نظام تحت گئسن جي مٽاسٽا ڪري ٿو. آبي جيتن جو هڪ ننڍو حصو بند ٽريڪيائي نظام رکي ٿو، مثال طور [[اوڊوناٽا]]، [[ٽريڪوپٽيرا]] ۽ [[ايفيميروپٽيرا]]، جن ۾ ٽريڪيائي [[گلڦڙا]] هوندا آهن ۽ ڪارائتا اسپائريڪل نه هوندا آهن. اندروني پيراسائيٽ [[لاروا]] به اسپائريڪل کان سواءِ هوندا آهن ۽ بند نظام تحت ڪم ڪندا آهن. هتي ٽريڪيا جسم جي ڪنارن ڏانهن ورهائجي سڄي جسماني مٿاڇري کي ڍڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[چمڙي]] وسيلي [[گئسن جي مٽاسٽا]] ٿئي ٿي. هي ڪناري وارو ٽريڪيائي ورهاڱو ٽريڪيائي گلڦڙن اندر به موجود ٿي سگهي ٿو، جتي گئسن جي مٽاسٽا پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Gullan 2005"/> == عضلاتي نظام == ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[گينڊي ڀونرو]]، پنهنجي جسماني وزن کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ وزن کڻي سگهن ٿا ۽ پنهنجي جسماني ڊيگهه کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ فاصلو ٽپي سگهن ٿا. ان جو سبب اهو آهي ته سندن جسماني وزن جي ڀيٽ ۾ توانائيءَ جي پيداوار وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> جيتن جو عضلاتي نظام ڪجهه سئو عضلن کان وٺي ڪجهه هزارن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪرنگهي وارن جاندارن جي ابتڙ، جن ۾ هموار ۽ ليڪدار ٻئي قسم جا عضلا هوندا آهن، جيتن ۾ رڳو ليڪدار عضلا هوندا آهن. عضلاتي گهرڙا گڏ ٿي [[عضلاتي تاندورو|عضلاتي تاندورا]] ٺاهين ٿا ۽ پوءِ ڪارائتي ايڪي، يعني عضلي، ۾ گڏ ٿين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> عضلا جسماني ڀت سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن جا ڳنڍيندڙ تاندورا ڪييوٽيڪل مان گذري ايپي ڪييوٽيڪل تائين پهچن ٿا، جتي اهي جسم جي مختلف حصن، جن ۾ [[کنڀ]]ن جهڙا ضميما پڻ شامل آهن، کي حرڪت ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> عضلاتي تاندوري ۾ ڪيترائي گهرڙا هوندا آهن، جن تي [[پلازما جهلي]] ۽ ٻاهريون پوش يا [[سارڪوليما]] هوندو آهي.<ref name="Gullan 2005"/> سارڪوليما اندرئين پاسي مڙيل هوندو آهي ۽ عضلاتي تاندوري ڏانهن آڪسيجن کڻي ايندڙ ٽريڪيول سان رابطو ڪري سگهي ٿو. چادرن يا نليءَ جهڙي ترتيب ۾ موجود سُسندڙ [[مائيوفائبريل]] عضلاتي تاندوري جي سڄي ڊيگهه ۾ پکڙيل هوندا آهن. مائيوفائبريل سنهڙي [[ايڪٽن]] تاندوري تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو ٿلهن [[مائيوسن]] تاندورن جي جوڙي جي وچ ۾ گهيريل هوندو آهي؛ [[تنتي سرشتو|تنتي]] تحريڪن جي اثر هيٺ اهي هڪ ٻئي جي ڀرسان سُرڪي عضلاتي سُسڻ شروع ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> عضلن کي چئن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: #'''[[احشائي]]''': اهي عضلا نلين ۽ نالين کي گهيرين ٿا ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ [[پرستالسس]] پيدا ڪن ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''ٽڪراتي''': اهي عضلاتي ٽڪرن جي دوربين جهڙي سُسڻ ۽ ڦهلجڻ جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو کل لاهڻ، جسماني دٻاءُ وڌائڻ ۽ ٽنگن کان سواءِ لاروا جي حرڪت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Elzinga 2003"/> #'''[[ضميمي ڍانچو|ضميمي]]''': [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] يا [[ٽرگم]] مان شروع ٿي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ڪوڪسا]] سان ڳنڍجندڙ اهي عضلا ضميمن کي هڪ ايڪي طور حرڪت ڏين ٿا.<ref name="Elzinga 2003"/> اهي ٽڪراتي نموني ترتيب ڏنل ۽ عام طور مخالف جوڙن ۾ هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڪجهه جيتن جي ضميمي حصن، مثال طور [[گيليا (جيت)|گيليا]] ۽ [[ميڪسيلا (آرٿروپوڊ جو وات جو عضوو)|ميڪسيلا]] جي لاسينيا، ۾ رڳو [[موڙيندڙ عضوو|موڙيندڙ عضلا]] هوندا آهن. انهن بناوتن جو ڦهلاءُ [[هيمولمف]] جي دٻاءَ ۽ [[ڪييوٽيڪل]] جي لچڪ وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> #'''اڏام''': اڏام وارا عضلا عضلن جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قسم آهن ۽ تيز سُسڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عضلاتي سُسڻ ۽ تنهنڪري [[اڏام]] شروع ڪرڻ لاءِ [[تنتي تحريڪ]]ن جي ضرورت هوندي آهي. انهن عضلن کي [[نيوروجينڪ]] يا [[هم وقت عضلا]] پڻ چيو وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته [[عمل امڪان]]ن ۽ عضلاتي سُسڻ جي وچ ۾ هڪ-سان-هڪ مطابقت هوندي آهي. وڌيڪ کنڀ-ڌڙڪن واري تعدد رکندڙ جيتن ۾ عضلا تنتي تحريڪ جي پهچڻ جي رفتار کان وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن ٿا ۽ انهن کي [[اڻ هم وقت عضلا]] چيو وڃي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Gullan 2005"/> اڏام جيتن کي پکڙجڻ، دشمنن ۽ ماحولياتي نقصان کان بچڻ ۽ نون [[رهائشگاهه|رهائشگاهن]] ۾ آباد ٿيڻ جي صلاحيت ڏني آهي.<ref name="McGavin 2001"/> جيتن جي اهم [[موافقت]]ن مان هڪ اڏام آهي، جنهن جي ميڪانيات ٻين اڏامندڙ جانورن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته سندن کنڀ تبديل ٿيل ضميما نه آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Elzinga 2003"/> مڪمل طور ترقي ڪيل ۽ ڪارائتا کنڀ رڳو بالغ جيتن ۾ ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> اڏامڻ لاءِ [[ڪشش ثقل]] ۽ ڇڪ (حرڪت جي مقابلي ۾ هوا جي مزاحمت) تي غالب اچڻو پوي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> گهڻا جيت پنهنجا کنڀ ڦڙڪائي اڏامن ٿا ۽ اڏام کي طاقت ڏيڻ لاءِ انهن وٽ يا ته کنڀن سان ڳنڍيل سڌا اڏامي عضلا هوندا آهن، يا اڻ سڌو نظام، جنهن ۾ عضلي ۽ کنڀ جو سڌو ڳانڍاپو نه هوندو آهي ۽ عضلا ان جي بدران انتهائي لچڪدار دٻي جهڙي [[سينو|سيني]] سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="Gullan 2005"/> سڌا اڏامي عضلا ڦرڻ واري نقطي جي اندر کنڀ جي بنياد سان ڳنڍيل عضلن جي سُسڻ وسيلي مٿانهون ڌڪ پيدا ڪن ٿا. ڦرڻ واري نقطي کان ٻاهر، سيني جي هڏي کان کنڀ تائين پکڙيل عضلن جي سُسڻ سان هيٺانهون ڌڪ پيدا ٿئي ٿو. اڻ سڌا اڏامي عضلا [[ٽرگم]] ۽ [[سيني جي هڏي (آرٿروپوڊ ايناٽامي)|سيني جي هڏي]] سان ڳنڍيل هوندا آهن. سُسڻ سان ٽرگم ۽ کنڀ جو بنياد هيٺ ڇڪجن ٿا. موٽ ۾، هي حرڪت کنڀ جي ٻاهرئين يا مکيه حصي کي مٿي واري ڌڪ ۾ کڻي ٿي. عضلن جي ٻئي مجموعي جي سُسڻ، جيڪو سيني جي پوئين حصي کان اڳئين حصي تائين هلي ٿو، هيٺانهين ڌڪ کي طاقت ڏئي ٿو. اهو دٻي کي شڪل بدلائي ٿو ۽ ٽرگم کي مٿي کڻي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ==اينڊوڪرائن نظام== [[هارمون]] اهي ڪيميائي مادا آهن، جيڪي جيت جي جسماني پاڻياٺن (هيمولمف) ۾ منتقل ٿين ٿا ۽ پنهنجي [[حياتيائي ترڪيب|ٺهڻ]] واري هنڌ کان انهن هنڌن تائين پيغام کڻي وڃن ٿا، جتي فزيالاجيائي عمل متاثر ٿين ٿا. اهي هارمون [[غدودي]]، عصبي-غدودي ۽ [[عصبي گهرڙو|عصبي]] مرڪزن مان پيدا ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> جيتن ۾ هارمون پيدا ڪندڙ ڪيترائي عضوا هوندا آهن، جيڪي [[پيدائش]]، [[استحالو]] ۽ [[کل لاهڻ]] کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> تجويز ڪيو ويو آهي ته [[دماغ]] جو هڪ هارمون [[اڏوهي]]ن ۾ [[ذات]] جي تعين ۽ ڪجهه جيتن ۾ [[ڊائپاز]] جي خاتمي جو ذميوار آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> چار [[اينڊوڪرائن]] مرڪز سڃاتا ويا آهن: #'''عصبي-رطوبتي گهرڙا''' دماغ ۾ هڪ يا وڌيڪ هارمون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي واڌ، پيدائش، [[هوميوسٽيسس]] ۽ استحالي تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> #'''ڪارپورا ڪارڊياڪا''' عصبي-غدودي جسمن جو هڪ جوڙو آهن، جيڪي دماغ جي پويان ۽ [[شه رڳ]] جي ٻنهي پاسن تي موجود هوندا آهن. اهي نه رڳو پنهنجا [[عصبي هارمون]] پيدا ڪن ٿا، پر ٻين عصبي هارمونن کي به ذخيرو ۽ خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[PTTH]] [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] (دماغي هارمون) شامل آهي، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن جي رطوبتي سرگرمي کي تحريڪ ڏئي ٿو ۽ کل لاهڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''پروٿوراسڪ [[غدود]]''' پکڙيل، جوڙن ۾ موجود غدود آهن، جيڪي مٿي جي پويان يا [[سينو|سيني]] ۾ واقع هوندا آهن. اهي غدود [[ايڪڊيسٽيرائڊ]] خارج ڪن ٿا، جنهن کي [[ايڪڊيسون]] يا کل لاهڻ وارو هارمون چيو وڃي ٿو، جيڪو [[ايپيڊرمل]] کل لاهڻ وارو عمل شروع ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ان کان سواءِ، اهو ماديءَ جي مددگار پيدائشي غدودن، [[اووريول]]ن جي فرق پذيري ۽ آنا پيدا ڪرڻ جي عمل ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. #'''[[ڪارپورا الاٽا]]''' ننڍا، جوڙن ۾ موجود غدودي جسم آهن، جيڪي اڳئين آنڊي جي ٻنهي پاسن تي موجود [[اپيٿيليئم]] مان نڪرن ٿا. اهي [[نوجوان هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پيدائش ۽ استحالي کي ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> ==عصبي نظام== جيتن ۾ پيچيده [[عصبي نظام]] هوندو آهي، جيڪو مختلف اندروني فزيالاجيائي معلومات سان گڏ ٻاهرين حسي معلومات کي به گڏ ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ڪرنگهي وارن وانگر، ان جو بنيادي جزو [[عصبي گهرڙو]] يا نرو سيل آهي. اهو ٻن اڀارن واري ڊينڊرائٽ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا تحريڪون حاصل ڪري ٿي، ۽ هڪ [[ايڪسون]] تي، جيڪو معلومات ٻئي عصبي گهرڙي يا عضوي، جهڙوڪ [[عضلو]]، ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ڪرنگهي وارن وانگر، [[سائناپس]]ن تي ڪيميائي مادا ([[عصبي پيغامبر]]، جهڙوڪ [[ايسٽائلڪولين]] ۽ [[ڊوپامين]]) خارج ٿين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مرڪزي عصبي نظام=== جيت جا حسي، [[حرڪتي نظام|حرڪتي]] ۽ فزيالاجيائي عمل [[مرڪزي عصبي نظام]]، [[اينڊوڪرائن نظام]] سان گڏ، ضابطي ۾ رکي ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> عصبي نظام جو مکيه ڀاڱو هجڻ سبب، اهو [[دماغ]]، [[پيٽ واري عصبي رسي]] ۽ [[زير-غذائي نالي گينگليون]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ٻن عصبن وسيلي دماغ سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ [[غذائي نالي]] جي ٻنهي پاسن کان ڦري گذرندو آهي. دماغ جا ٽي لوَب آهن: *'''پروٽو سيريبريم'''، جيڪو [[مرڪب اکيون|مرڪب اکين]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ڊيوٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينا]] کي عصب ڏئي ٿو *'''ٽريٽو سيريبريم'''، جيڪو [[اڳيون آنڊو]] ۽ [[جيتن جا وات جا عضوا#ليبرم|ليبرم]] کي عصب ڏئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> پيٽ واري عصبي رسي زير-غذائي نالي گينگليون کان پٺئين پاسي وڌندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> ڳنڍيندڙ بافتي جو هڪ تهه، جنهن کي [[نيوروليما]] چيو وڃي ٿو، دماغ، [[گينگليون]]، وڏن پردي وارن عصبن ۽ پيٽ واري عصبي رسين کي ڍڪي ٿو. مٿي جو ڪيپسول (جيڪو ڇهن ڳنڍيل ٽڪرن مان ٺهيل آهي) [[گينگليون]] جا ڇهه جوڙا رکي ٿو. پهريان ٽي جوڙا گڏجي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا زير-غذائي نالي گينگليون ۾ ڳنڍجن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> سيني جي ٽڪرن ۾ هر پاسي هڪ گينگليون هوندو آهي، جيڪي گڏجي هر ٽڪري لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿا. اها ترتيب پيٽ ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي، پر رڳو پهرين اٺن ٽڪرن ۾. جيتن جي ڪيترين جنسن ۾ گينگليون جو انگ ڳنڍجڻ يا گهٽجڻ سبب گهٽ هوندو آهي.<ref name="Insects: Role of the Spiracles">{{cite journal|last=Schneiderman |first=Howard A.|year=1960|title=Discontinuous Respiration in Insects: Role of the Spiracles|journal=Biol. Bull.|volume=119|issue=119|pages=494–528|doi=10.2307/1539265|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/epdf/10.2307/1539265|jstor=1539265|url-access=subscription}}</ref> ڪجهه ڪاڪروچن جي پيٽ ۾ رڳو ڇهه گينگليون هوندا آهن، جڏهن ته واسپ ''[[ويسپا ڪريبرو]]'' ۾ سيني ۾ رڳو ٻه ۽ پيٽ ۾ ٽي هوندا آهن. ۽ ڪجهه، جهڙوڪ گهر جي مک ''[[موسڪا ڊوميسٽيڪا]]''، ۾ جسم جا سڀ گينگليون گڏجي هڪ وڏو سيني وارو گينگليون ٺاهين ٿا. مرڪزي عصبي نظام جا گينگليون پنهنجي مخصوص خودمختياري سان هم آهنگيءَ جا مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جتي هر هڪ جيت جي جسم جي مخصوص علائقن ۾ تحريڪن کي هم آهنگ ڪري سگهي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> ===پردي وارو عصبي نظام=== هي [[حرڪتي عصبي گهرڙو|حرڪتي عصبي گهرڙن]] جي [[ايڪسون]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي مرڪزي عصبي نظام جي گينگليون مان عضلن ڏانهن شاخن وانگر نڪرن ٿا، [[همدرد عصبي نظام]] جا حصا ۽ ڪييوٽيڪل وارن حسي عضون جا [[حسي عصبي گهرڙا]]، جيڪي جيت جي ماحول مان ڪيميائي، حرارتي، ميڪانيڪي يا بصري تحريڪون حاصل ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> همدرد عصبي نظام ۾ عصبا ۽ گينگليون شامل آهن، جيڪي آنڊي کي پويان ۽ اڳيان عصب ڏين ٿا، ڪجهه اينڊوڪرائن عضون، ٽريڪيائي نظام جي [[اسپائريڪل (آرٿروپوڊ)|اسپائريڪل]]ن ۽ پيدائشي عضون کي به عصب ڏين ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===حسي عضوا=== {{See also|نمي جي حس}} ڪيميائي حِسون [[ڪيميائي ريسيپٽر]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ذائقي ۽ سنگهڻ سان واسطو رکن ٿيون ۽ جوڙو ٺاهڻ، رهائشگاهه چونڊڻ، خوراڪ وٺڻ ۽ پيراسائيٽ-ميزبان لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿيون. ذائقو عام طور جيت جي وات جي عضون تي واقع هوندو آهي، پر ڪجهه جيتن، جهڙوڪ [[مکيون]]، [[واسپ]] ۽ [[ماڪوڙا|ماڪوڙن]] ۾ ذائقي جا عضوا اينٽينا تي به ملي سگهن ٿا. ذائقي جا عضوا [[پتنگ]]ن، [[پوپٽ]]ن ۽ [[مک]]ين جي [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽارسي]] تي به ملي سگهن ٿا. [[جيتن ۾ سنگهڻ|سنگهڻ واريون]] [[سينسيلا]] جيتن کي بوءِ محسوس ڪرائين ٿيون ۽ عام طور اينٽينا ۾ ملن ٿيون.<ref name="McGavin 2001"/> ڪجهه مادن لاءِ سنگهڻ سان لاڳاپيل ڪيميائي ريسيپٽرن جي حساسيت تمام گهڻي هوندي آهي، ۽ ڪجهه جيت اهڙيون خاص بوئون سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي پنهنجي اصل ماخذ کان ميلن پري تمام گهٽ مقدار ۾ موجود هجن.<ref name="Triplehorn 2005"/> ميڪانيڪي حِسون جيت کي اهڙي معلومات فراهم ڪن ٿيون، جيڪا رخ مقرر ڪرڻ، عام حرڪت، دشمنن کان ڀڄڻ، پيدائش ۽ خوراڪ وٺڻ جي رهنمائي ڪري سگهي ٿي، ۽ اهي حسي عضون مان پيدا ٿين ٿيون، جيڪي دٻاءُ، ڇهاءُ ۽ ارتعاش جهڙين ميڪانيڪي تحريڪن لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> [[ڪييوٽيڪل]] تي وار ([[سيٽا]]) هن ڪم جا ذميوار آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ارتعاش، ڇهاءَ ۽ آواز لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="McGavin 2001"/> ٻڌڻ واريون بناوتون يا ٽمپينل عضوا جسم جي مختلف حصن، جهڙوڪ کنڀن، پيٽ، ٽنگن ۽ اينٽينا تي موجود هوندا آهن. اهي جيت جي جنس جي لحاظ کان 100&nbsp;Hz کان 240&nbsp;kHz تائين مختلف فريڪوئنسيز جو جواب ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي ڪيترن جوڙن ۾ [[ڇهاءُ|لمسي]] سيٽا هوندا آهن، جيڪي حرڪت کي درج ڪن ٿا. وارن جا بسترا ۽ ننڍن وارن جهڙين سينسيلا جا گروهه پروپريوسپشن، يعني ڪنهن عضوي جي جاءِ بابت معلومات، طئي ڪن ٿا ۽ اهي ٽڪرن ۽ ٽنگن جي جوڙن تي ڪييوٽيڪل ۾ ملن ٿا. جسماني ڀت تي دٻاءُ يا ڇڪ ماپيندڙ بناوتون ڪيمپينيفارم سينسيلا وسيلي سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ اندروني [[عضلاتي اسپنڊل|ڇڪ ريسيپٽر]] عضلن جي ڦهلجڻ ۽ [[هاضمي جو نظام|هاضمي نظام]] جي ڦهلجڻ کي محسوس ڪن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> [[مرڪب اک]] ۽ [[سادين اکين|اوسيلي]] جيتن کي نظر فراهم ڪن ٿا. مرڪب اک انفرادي روشني حاصل ڪندڙ ايڪن مان ٺهيل هوندي آهي، جن کي [[اوماتيڊيا]] چيو وڃي ٿو. ڪجهه ماڪوڙن ۾ رڳو هڪ يا ٻه اوماتيڊيا ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڊريگن فلائن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿا. اوماتيڊيا جيترا وڌيڪ هوندا، بصري تيزي اوتري وڌيڪ هوندي. انهن ايڪن ۾ صاف [[لينس (ايناٽامي)|لينس]] وارو نظام ۽ روشني حساس [[ريٽينا]] گهرڙا هوندا آهن. ڏينهن جو اڏامندڙ جيتن کي ملندڙ تصوير مختلف اوماتيڊيا مان ايندڙ روشنيءَ جي مختلف شدت وارن ٽڪرن جي موزائيڪ مان ٺهندي آهي. رات يا شام وقت، [[بصري تيزي]] روشنيءَ جي حساسيت جي بدلي قربان ٿئي ٿي.<ref name="McGavin 2001"/> اوسيلي مرڪوز تصويرون ٺاهي نٿا سگهن، پر اهي خاص طور روشنيءَ جي شدت ۾ فرق لاءِ حساس هوندا آهن.<ref name="Triplehorn 2005"/> رنگن واري نظر جيتن جي سڀني آرڊرن ۾ ملي ٿي. عام طور جيت اسپيڪٽرم جي نيري ڇيڙي تي ڳاڙهي ڇيڙي جي ڀيٽ ۾ بهتر ڏسن ٿا. ڪجهه آرڊرن ۾ حساسيت جي حدن ۾ الٽرا وايوليٽ به شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="McGavin 2001"/> ڪيترن جيتن ۾ گرمي پد ۽ نمي جا سينسر هوندا آهن<ref name="McGavin 2001"/> ۽ جيت ننڍا هجڻ سبب وڏن جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ٿڌا ٿين ٿا. جيتن کي عام طور ٿڌي رت وارا يا [[ٻاهرين گرميءَ تي دارومدار رکندڙ]] سمجهيو وڃي ٿو، جن جو جسماني گرمي پد ماحول سان گڏ وڌي ۽ گهٽجي ٿو. بهرحال، اڏامندڙ جيت اڏام جي عمل وسيلي پنهنجي جسماني گرمي پد کي ماحولياتي گرمي پد کان مٿي کڻي وڃن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> اڏام دوران پوپٽن ۽ [[ٽڏا|ٽڏن]] جو جسماني گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 5&nbsp;°C يا 10&nbsp;°C وڌيڪ ٿي سگهي ٿو؛ بهرحال [[پتنگ]] ۽ [[ڀنڀور مک]]، جيڪي [[ڇلڪو (حيوانات)|ڇلڪن]] ۽ وارن سان محفوظ هوندا آهن، اڏام دوران اڏامي عضلن جو گرمي پد ماحولياتي گرمي پد کان 20–30&nbsp;°C وڌيڪ ڪري سگهن ٿا. گهڻن اڏامندڙ جيتن کي اڏام لاءِ ڪافي طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجن اڏامي عضلن کي هڪ خاص گرمي پد کان مٿي رکڻو پوندو آهي. ڏڪڻ يا کنڀن جي عضلن کي ارتعاش ۾ آڻڻ وڏن جيتن کي پنهنجي اڏامي عضلن جو گرمي پد سرگرميءَ سان وڌائڻ جي قابل بڻائي ٿو، جنهن سان اڏام ممڪن ٿئي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> تمام تازو وقت تائين، ڪنهن به شخص جيتن ۾ [[نوسيسيپٽر]]ن (اهي گهرڙا جيڪي [[سور]] جا احساس سڃاڻن ۽ منتقل ڪن ٿا) جي موجودگي کي دستاويز نه ڪيو هو،<ref>{{Cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C. H. | last2 = Jorgensen | first2 = W. K. | last3 = Merritt | first3 = D. J. | last4 = Rice | first4 = M. J. | last5 = Cribb | first5 = B. W. | last6 = Webb | first6 = P. D. | last7 = Zalucki | first7 = M. P. | doi = 10.1007/BF01963580 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Experientia | volume = 40 | issue = 2 | pages = 164 | year = 1984 | s2cid = 3071 }}</ref> جيتوڻيڪ لاروا [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|فروٽ فلائن]] ۾ نوسيسيپشن بابت تازيون ڳولهيون هن خيال کي چئلينج ڪن ٿيون<ref>{{Cite journal | last1 = Tracey | first1 = W. D. | last2 = Wilson | first2 = R. I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | title = Painless, a Drosophila Gene Essential for Nociception | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00272-1 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2 | pages = 261–273 | year = 2003 | pmid = 12705873| doi-access = free }}</ref> ۽ ثابت ڪن ٿيون ته تمام امڪان آهي ته سڀ جيت سور محسوس ڪن. {{Citation needed|date=April 2026}} ==پيدائشي نظام== {{main|جيتن جو پيدائشي نظام}} گهڻن جيتن ۾ پيدائش جي شرح بلند هوندي آهي. ننڍي [[حياتيائي زندگي چڪر|نسلي وقت]] سبب، اهي ٻين آهستي نسل وڌائيندڙ جانورن جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ارتقا ڪن ٿا ۽ ماحولياتي تبديلين سان وڌيڪ جلدي پاڻ کي موافق بڻائي سگهن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/> جيتوڻيڪ جيتن ۾ پيدائشي عضون جون ڪيتريون صورتون آهن، پر هر پيدائشي حصي لاءِ هڪ بنيادي بناوت ۽ ڪم برقرار رهي ٿو. مختلف جيتي گروهن ۾ اهي انفرادي حصا شڪل ([[گوناڊ]]ن)، جاءِ (مددگار غدود جي ڳانڍاپي) ۽ انگ ([[خصيو|خصين]] ۽ [[بيضه داني|بيضه داني]] غدودن) ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> ===مادي=== مادي جيت جو مکيه پيدائشي ڪم آنا پيدا ڪرڻ آهي، جنهن ۾ آني جو حفاظتي تهه پڻ شامل آهي، ۽ نر جا [[اسپرماتوزوا]] تيسين ذخيرو ڪرڻ آهي، جيستائين آني جي [[بارآوري]] لاءِ تياري ٿئي. مادي [[پيدائشي عضوا]]ن ۾ جوڙن ۾ موجود [[بيضه دانيون]] شامل آهن، جيڪي پنهنجي آنا (اووسائيٽس) ڪيلائيسز وسيلي پاسيرن اوويڊڪٽن ۾ خالي ڪن ٿيون، جيڪي گڏجي عام اوويڊڪٽ ٺاهين ٿا. عام اوويڊڪٽ جو سوراخ ([[گونوپور]]) هڪ گهيري ۾ لڪل هوندو آهي، جنهن کي جنسي گهيرو چيو وڃي ٿو، ۽ اهو جوڙي وقت گڏجڻ واري ٿيلهي (برسا ڪوپولاٽرڪس) طور ڪم ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> ان جو ٻاهريون سوراخ [[ولوا]] آهي. جيتن ۾ ولوا اڪثر تنگ هوندي آهي ۽ جنسي گهيرو ٿيلهي يا نلي جهڙو ٿي ويندو آهي، جنهن کي [[ويجائنا]] چيو وڃي ٿو. ويجائنا سان لاڳاپيل ٿيلهي جهڙي بناوت، [[اسپرميٿيڪا]]، هوندي آهي، جتي اسپرماتوزوا آني جي بارآوري لاءِ تيار حالت ۾ ذخيرو ڪيا ويندا آهن. هڪ رطوبتي غدود ويجائنا ۾ موجود اسپرماتوزوا کي غذا فراهم ڪري ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/> آني جي واڌ اڪثر جيت جي بالغ مرحلي تائين مڪمل ٿي ويندي آهي ۽ ان کي اهي هارمون ضابطي ۾ رکن ٿا، جيڪي [[اووجينيسس]] جي شروعاتي مرحلن ۽ زردي جي جمع ٿيڻ کي ڪنٽرول ڪن ٿا.<ref name="Gullan 2005"/> گهڻا جيت آنا ڏيندڙ هوندا آهن، جن ۾ ٻچا آنا رکجڻ کان پوءِ ڦٽن ٿا.<ref name="Triplehorn 2005"/> جيتن جي جنسي پيدائش اسپرم جي داخل ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿي، جيڪا اووجينيسس کي تحريڪ ڏئي ٿي؛ [[ميوسس]] ٿئي ٿو ۽ آندو جنسي نالي مان هيٺ هلڻ لڳي ٿو. مادي جا مددگار غدود هڪ چپڪندڙ مادو خارج ڪن ٿا، جيڪو آنا ڪنهن شيءِ سان چنبڙائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، ۽ اهي آندن کي حفاظتي تهه فراهم ڪندڙ مادو پڻ ڏين ٿا. آنا ڏيڻ جو عمل مادي جي [[آنا وجهندڙ عضوو|اوويپازيٽر]] وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Elzinga 2003"/> ===نر=== نر جو مکيه پيدائشي ڪم اسپرماتوزوا پيدا ۽ ذخيرو ڪرڻ ۽ انهن کي مادي جي پيدائشي نالي تائين پهچائڻ آهي.<ref name="Gullan 2005"/> [[اسپرم]] جي واڌ عام طور جيت جي بالغ ٿيڻ تائين مڪمل ٿي ويندي آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/> نر وٽ ٻه [[خصيا]] هوندا آهن، جن ۾ [[فوليڪل (ايناٽامي)|فوليڪل]] هوندا آهن، جتي اسپرماتوزوا پيدا ٿين ٿا. اهي الڳ الڳ اسپرم نالي يا [[واس ڊي فرينس]] ۾ کُلن ٿا، جيڪو اسپرم کي ذخيرو ڪري ٿو.<ref name="Gullan 2005"/> پوءِ واس ڊي فرينٽيا پٺئين پاسي گڏجي مرڪزي [[انزالي نالي]] ٺاهين ٿا، جيڪا ٻاهر [[ايڊيگس]] يا عضو تناسل تي کُلي ٿي.<ref name="Triplehorn 2005"/> مددگار غدود اهڙا پاڻياٺ خارج ڪن ٿا، جيڪي [[اسپرماٽوفور]] ٺاهين ٿا. اهو اسپرماتوزوا کي گهيري ۽ کڻي هلندڙ پيڪيج بڻجي ٿو، يعني اسپرم تي مشتمل ڪيپسول ٺاهيندو آهي.<ref name="Triplehorn 2005"/><ref name="Gullan 2005"/> ===جنسي ۽ غير جنسي پيدائش=== گهڻا جيت جنسي پيدائش وسيلي نسل وڌائين ٿا، يعني آندو مادي پيدا ڪري ٿي، نر ان کي بارآور ڪري ٿو ۽ مادي ان کي رکي ٿي. آنا عام طور گهربل خوراڪ تي يا ان جي ويجهو ڪنهن مخصوص [[خرد رهائشگاهه]] ۾ رکيا ويندا آهن.<ref name="Elzinga 2003"/> بهرحال، ڪجهه بالغ مادائون نر جي حصي کان سواءِ به نسل وڌائي سگهن ٿيون. هن کي [[پارٿينو جينيسس]] چيو وڃي ٿو، ۽ پارٿينو جينيسس جي سڀ کان عام قسم ۾ اولاد بنيادي طور ماءُ جهڙو هوندو آهي. اهو اڪثر [[ايفڊ]]ن ۽ [[اسڪيل جيت]]ن ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Elzinga 2003"/> ==زندگي چڪر== جيت جو [[حياتيائي زندگي چڪر|زندگي چڪر]] ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: *'''[[بي استحالي]]'''، يعني ڪو [[استحالو]] نه؛ اهي جيت ابتدائي طور بنا کنڀن وارا هوندا آهن، جن ۾ بالغ ۽ [[نمف]] جي وچ ۾ رڳو ماپ جو فرق هوندو آهي، مثال: آرڊر ٿائيسانورا ([[سلور فش]]).<ref name="Triplehorn 2005"/> *'''[[اڌ استحالي]]'''، يا اڻ پورو استحالو. زميني ٻچن کي نمف ۽ آبي ٻچن کي نايئڊ چيو وڃي ٿو. جيتن جا ٻچا عام طور بالغن جهڙا هوندا آهن. کنڀ نمف يا شروعاتي انسٽار تي ڪليون طور ظاهر ٿين ٿا. جڏهن آخري کل لاهڻ مڪمل ٿئي ٿو ته کنڀ بالغ ماپ تائين ڦهلجي وڃن ٿا، مثال: آرڊر اوڊوناٽا ([[ڊريگن فلائيون]]). *'''[[مڪمل استحالي]]'''، يا مڪمل استحالو. انهن جيتن ۾ نابالغ ۽ بالغ مرحلن ۾ مختلف صورت هوندي آهي، رويا مختلف هوندا آهن ۽ اهي مختلف [[رهائشگاهه]]ن ۾ رهن ٿا. نابالغ صورت کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو، جيڪا شڪل ۾ ساڳي رهي ٿي پر ماپ ۾ وڌندي آهي. انهن وٽ عام طور چٻاڙيندڙ وات جا عضوا هوندا آهن، جيتوڻيڪ بالغ صورت جا وات جا عضوا چوسيندڙ ٿي سگهن ٿا. آخري لاروا واري [[انسٽار]] مرحلي ۾ جيت [[پيوپا]] ۾ بدلجي ٿو، اهو خوراڪ نٿو وٺي ۽ غير سرگرم هوندو آهي، ۽ هتي کنڀن جي واڌ شروع ٿئي ٿي؛ پوءِ بالغ نڪري ٿو، مثال: آرڊر ليپيڊوپٽيرا ([[پوپٽ]] ۽ [[پتنگ]]).<ref name="Triplehorn 2005"/> ==کل لاهڻ== {{main|کل لاهڻ}} جيت جيئن وڌندو آهي، تيئن ان کي پنهنجي سخت [[ٻاهرين ڍانچي]] کي باقاعدي مٽائڻو پوندو آهي.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> [[کل لاهڻ]] زندگيءَ دوران ٽي يا چار ڀيرا ٿي سگهي ٿو يا ڪجهه جيتن ۾ پنجاهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ.<ref name="McGavin 2001"/> اهو [[هارمون]]ن جي ضابطي هيٺ هڪ پيچيده عمل آهي، جنهن ۾ جسماني ڀت جو [[ڪييوٽيڪل]]، [[ڪرنگهي کان سواءِ جاندارن جي ٽريڪيا|ٽريڪيا]] جي ڪييوٽيڪل واري استر، [[اڳيون آنڊو]]، [[پويون آنڊو]] ۽ اندروني ڍانچائي بناوتون شامل آهن.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> کل لاهڻ جا مرحلا: #'''[[اپولائسز]]'''—کل لاهڻ وارا هارمون [[هيمولمف]] ۾ خارج ٿين ٿا ۽ پراڻو ڪييوٽيڪل هيٺان موجود ايپيڊرمل گهرڙن کان الڳ ٿي وڃي ٿو. [[چپٽي اپيٿيليئم|ايپيڊرمس]] [[مائٽوسس]] سبب ماپ ۾ وڌي ٿي ۽ پوءِ نئون ڪييوٽيڪل پيدا ٿئي ٿو. ايپيڊرمل گهرڙن مان خارج ٿيندڙ اينزائم پراڻي [[اينڊوڪييوٽيڪل]] کي هضم ڪن ٿا، پر پراڻي سخت ٿيل [[ايگزوڪييوٽيڪل]] تي اثر نٿا ڪن. #'''[[ايڪڊائسز]]'''—هي پراڻي ڪييوٽيڪل جي ڦاٽڻ سان شروع ٿئي ٿو، عام طور سيني جي پٺيءَ واري پاسي جي وچئين ليڪ کان. ڦاٽڻ واري قوت گهڻو ڪري هيمولمف جي دٻاءَ مان اچي ٿي، جيڪو جيت پاران هوا يا پاڻي ڳهڻ سبب پيٽ جي [[عضلو|عضلاتي]] سُسڻ سان [[سينو|سيني]] ۾ ڌڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ جيت پراڻي ڪييوٽيڪل مان ٻاهر نڪري ٿو. #'''اسڪليروٽائزيشن'''—ٻاهر نڪرڻ کان پوءِ نئون ڪييوٽيڪل نرم هوندو آهي ۽ هي جيت لاءِ خاص طور نازڪ وقت هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو سخت حفاظتي تهه موجود نه هوندو آهي. هڪ يا ٻن ڪلاڪن کان پوءِ ايگزوڪييوٽيڪل سخت ۽ گهرو ٿي ويندو آهي. کنڀن ۾ [[کنڀن جون نسون|نسن]] تائين هيمولمف جي زور سان کنڀ ڦهلجن ٿا.<ref name="McGavin 2001"/><ref name="Triplehorn 2005"/> ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} {{Insect biology}} {{physiology types}} {{DEFAULTSORT:Insect Physiology}} [[زمرو:جيتن جي فزيالاجي| ]] m3j4yefo9oqnki1vwsoq3k3epksewal 10 99912 391558 2026-07-05T22:07:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: __NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__<includeonly>[[Category:Pages with Image Carousel disabled]]</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 391558 wikitext text/x-wiki __NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__<includeonly>[[Category:Pages with Image Carousel disabled]]</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> ny0xq3cyycwl0v4v74alrt6j7fzzama 10 99913 391559 2026-07-05T22:09:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar with collapsible lists | name = Anatomical lists | class = plainlist | style = border:1px solid blue;background:misty-rose; | topimage = [[{{{1|File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg}}}|200px]] | pretitle = هن بابت فهرستن جي سلسلي جو حصو | titlestyle = margin-bottom:0.3em; | title = [[انساني اناٽومي]] | listtitlestyle = background:#ddf;text-align:center; | expanded = {{{expanded|}}} | list1na... 391559 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Anatomical lists | class = plainlist | style = border:1px solid blue;background:misty-rose; | topimage = [[{{{1|File:Anatomical Male Figure Showing Heart, Lungs, and Main Arteries.jpg}}}|200px]] | pretitle = هن بابت فهرستن جي سلسلي جو حصو | titlestyle = margin-bottom:0.3em; | title = [[انساني اناٽومي]] | listtitlestyle = background:#ddf;text-align:center; | expanded = {{{expanded|}}} | list1name = general | list1title = عام | list1 = {{startflatlist}} * [[انساني اناٽوميائي خاصيتن جي فهرست|خاصيتون]] * [[انساني اناٽوميائي علائقن جي فهرست|علائقا]] * [[اناٽوميائي فرقن جي فهرست|فرق]] * [[انساني جسم جي حرڪتن جي فهرست|حرڪتون]] * [[انساني جسم جي نظامن جي فهرست|نظام]] {{endflatlist}} | list2name = structures | list2title = بناوتون | list2 = <!--(الفابيٽ موجب:)--> {{startflatlist}} * [[انساني جسم جي شريانن جي فهرست|شريانون]] * [[انساني ڍانچي جي هڏين جي فهرست|هڏا]] * [[ماڻهن جي نالن تي رکيل انساني اناٽوميائي حصن جي فهرست|هم نام]] * [[انساني جسم جي فورامينا جي فهرست|فورامينا]] * [[انساني جسم جي غدودن جي فهرست|غدود]] ** [[انساني اينڊوڪرائن عضون ۽ عملن جي فهرست|اينڊوڪرائن]] ** [[ايڪسوڪرائن غدود|ايڪسوڪرائن]] <!-- * [[انساني جسم جي ليگامينٽن جي فهرست|ليگامينٽس]] --> * [[انساني جسم جي لمفي نلين جي فهرست|لمفي نليون]] * [[انساني جسم جي عصبن جي فهرست|عصب]] * [[انساني جسم جي عضون جي فهرست|عضوا]] * [[انساني جسم جي نظامن جي فهرست|نظام]] * [[انساني جسم جي نسُن جي فهرست|نسون]] {{endflatlist}} | list3name = muscles | list3title = [[انساني جسم جي عضلن جي فهرست|عضلا]] | list3 = <!--(الفابيٽ موجب:)--> {{startflatlist}} * [[انساني جسم جي پري ڪندڙ عضلن جي فهرست|پري ڪندڙ عضلا]] * [[انساني جسم جي ويجهو ڪندڙ عضلن جي فهرست|ويجهو ڪندڙ عضلا]] * [[انساني جسم جي هيٺ آڻيندڙ عضلن جي فهرست|هيٺ آڻيندڙ عضلا]] * [[انساني جسم جي مٿي کڻندڙ عضلن جي فهرست|مٿي کڻندڙ عضلا]] * [[انساني جسم جي سڌو ڪندڙ عضلن جي فهرست|سڌو ڪندڙ عضلا]] * [[انساني جسم جي موڙيندڙ عضلن جي فهرست|موڙيندڙ عضلا]] * ڦيرائيندڙ عضلا ** [[انساني جسم جي ٻاهرين ڦيرائيندڙ عضلن جي فهرست|ٻاهريان]] ** [[انساني جسم جي اندروني ڦيرائيندڙ عضلن جي فهرست|اندروني]] {{endflatlist}} | list5name = seealso | list5title = پڻ ڏسو | list5 = {{startflatlist}} * [[طب جي اصطلاحن جي لغت]] * [[انساني عضون جي اپيٿيليا جي جدول|اپيٿيليا]] * [[اناٽوميائي اصطلاحيات]] * [[اناٽومي مضمونن جي فهرست]] * [[انساني اناٽومي جو خاڪو]] * [[بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا گهرڙن جي قسمن جي فهرست|گهرڙن جا قسم]] **[[جرثومي تهن مان نڪتل انساني گهرڙن جي قسمن جي فهرست|اصل موجب]] {{endflatlist}} }}<noinclude> {{Documentation|Template:Anatomical lists/documentation}} </noinclude> jzq9slpmz6ho8tf9v00i2eaajtdx8wk 0 99914 391561 2026-07-05T22:12:52Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سالماتي حياتيات]] کي [[ماليڪيولي حياتيات]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 391561 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ماليڪيولي حياتيات]] pcmdtiaznhx6m3pdqy5mn2fukf2dtc3 0 99915 391574 2026-07-05T22:30:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نمون... 391574 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. 7ehgyj6vpuf2dbe978h0f3y73nj81b3 391575 391574 2026-07-05T22:31:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 391575 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> cza3c1gb5lzn4tuwyrnie0ioan2v6vo 391576 391575 2026-07-05T22:32:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 391576 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == ميٽابولوم جي ماپ == ميٽابولوم ڪنهن جاندار جي جينيوم ۽ ان جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي عڪاسي ڪري ٿو. نتيجي طور، ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم ان جي [[فينوٽائپ]] (يعني ان جي [[جينوٽائپ]] ۽ ماحول جي گڏيل پيداوار) جي جاچ لاءِ هڪ بهترين وسيلو ٿي سگهي ٿو. ميٽابولائيٽن کي ڪيترين ئي مختلف ٽيڪنالاجين، جن ۾ [[اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن، جي مدد سان ماپي (سڃاڻي، مقداري اندازو لڳائي يا درجابندي ڪري) سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu W, Su X, Klein MS, Lewis IA, Fiehn O, Rabinowitz JD | title = Metabolite Measurement: Pitfalls to Avoid and Practices to Follow | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 86 | issue = 1 | pages = 277–304 | date = June 2017 | pmid = 28654323 | pmc = 5734093 | doi = 10.1146/annurev-biochem-061516-044952 }}</ref> اڪثر ماس اسپيڪٽروميٽري (MS) طريقن کي مرڪبن جي جدائي آسان بڻائڻ لاءِ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] (LC)، گئس ڪروميٽوگرافي (GC) يا [[ڪيپلري اليڪٽروفوريسس]] (CE) جي مختلف صورتن سان ڳنڍڻو پوي ٿو. استعمال ٿيندڙ اوزار يا طريقيڪار جي لحاظ کان، هر طريقو عام طور تي هڪ وقت ۾ 50 کان 5,000 مختلف ميٽابولائيٽن يا ميٽابولائيٽ ”خاصيتن“ کي سڃاڻڻ يا انهن جي خصوصيت بيان ڪرڻ جي قابل هوندو آهي. هن وقت ڪنهن هڪ تجزياتي طريقي سان ميٽابولائيٽن جي سموري دائري جو تجزيو ڪرڻ ممڪن ناهي. نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس (NMR) اسپيڪٽروسڪوپي هڪ تجزياتي ڪيميائي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا مخصوص نيوڪليئن پاران [[ريڊيو فريڪوئنسي]] تابڪاري جي جذب کي ماپي ٿي، جڏهن انهن نيوڪليئن تي مشتمل ماليڪيولن کي طاقتور [[مقناطيسي ميدان]]ن ۾ رکيو وڃي ٿو. جنهن فريڪوئنسي (يعني [[ڪيميائي شفٽ]]) تي ڪو مخصوص ايٽم يا نيوڪليس جذب ڪري ٿو، اها ان ماليڪيول ۾ ان ايٽم جي ڪيميائي ماحول (بندش، ڪيميائي ساخت، ويجها پاڙيسري ايٽم ۽ محلل) تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. اين ايم آر جا جذبي وارا نمونا مختلف فريڪوئنسيز يا مختلف ڪيميائي شفٽن تي ”ريزوننس“ چوٽيون پيدا ڪن ٿا؛ انهن چوٽين جي مجموعي کي [[اين ايم آر اسپيڪٽرم]] چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته هر ڪيميائي مرڪب جي ڪيميائي ساخت مختلف هوندي آهي، تنهنڪري هر مرڪب جو هڪ منفرد (يا لڳ ڀڳ منفرد) اين ايم آر اسپيڪٽرم هوندو آهي. نتيجي طور، اين ايم آر ننڍن ماليڪيولن، جهڙوڪ ميٽابولائيٽن، جي خصوصيت بيان ڪرڻ، سڃاڻپ ۽ مقداري ماپ لاءِ خاص طور ڪارائتو آهي. ”روايتي“ ميٽابوليڪي مطالعي ۾ اين ايم آر جو وسيع استعمال ۽ پيچيده ميٽابولائيٽ آميزش کي سنڀالڻ جي ان جي غيرمعمولي صلاحيت غالباً اهي سبب آهن، جن جي ڪري اين ايم آر ميٽابولوم جي معمول وارين ماپن لاءِ وڏي پيماني تي اختيار ڪيل شروعاتي ٽيڪنالاجين مان هڪ بڻيو. هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، اين ايم آر غير تباهي ڪندڙ، غير جانبدار ۽ آسانيءَ سان مقداري ماپ لائق آهي، ان کي تمام ٿوري يا ڪنهن به جدائي جي ضرورت نه پوي ٿي، نون مرڪبن جي سڃاڻپ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڪيميائي ڊيريويٽائيزيشن جي ضرورت ناهي. اين ايم آر خاص طور انهن مرڪبن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جن جو [[مائع ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري|LC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ کنڊون، امين يا اڏامندڙ مائع، يا جن جو [[GC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ وڏا ماليڪيول (>500 Da) يا نسبتاً گهٽ ردعمل ڪندڙ مرڪب. اين ايم آر تمام گهڻي حساس ٽيڪنڪ ناهي ۽ ان جي سڃاڻپ جي هيٺين حد لڳ ڀڳ 5 μM آهي. عام طور اين ايم آر تي ٻڌل ميٽابولومڪس مطالعي ۾ 50 کان 150 مرڪبن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي. ماس اسپيڪٽروميٽري هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا ماليڪيولن جي [[ماس-ٽو-چارج تناسب|ماس ۽ چارج جي تناسب]] کي ماپي ٿي. ماليڪيولن يا ماليڪيولي ٽڪرن کي عام طور تي چارج ٿيل ميدان مان اسپري ڪري ([[اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]])، گرم فلامينٽ مان نڪرندڙ اليڪٽرانن سان بمباري ڪري ([[اليڪٽران آئنائيزيشن]]) يا خاص تهه چڙهيل پليٽن تي رکڻ کان پوءِ ليزر سان شعاع هڻي (ميٽرڪس اسسٽڊ ليزر ڊيسورپشن آئنائيزيشن) چارج يا آئنائيز ڪيو ويندو آهي. پوءِ چارج ٿيل ماليڪيولن کي اليڪٽروڊن يا مقناطيسن جي مدد سان خلا مان گذاريو ويندو آهي ۽ انهن جي رفتار، وڪڙ جي شرح يا ٻين طبعي خاصيتن کي ماپي سندن ماس ۽ چارج جو تناسب طئي ڪيو ويندو آهي. انهن انگن اکرن مان اصل ماليڪيول جو ماس طئي ڪري سگهجي ٿو. گئس جي ماليڪيولن يا اليڪٽرانن سان ضابطي هيٺ ٽڪراءَ ذريعي ماليڪيول کي وڌيڪ ٽڪرن ۾ ورهائڻ سان ماليڪيولن جي ساخت طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. انتهائي درست ماس ماپن کي مرڪبن جا عنصري فارمولا يا عنصري بناوت طئي ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ماس اسپيڪٽروميٽري جي اڪثر صورتن ۾ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] يا [[گئس ڪروميٽوگرافي]] ذريعي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي جدائي جي ضرورت پوي ٿي. جدائي جو هي مرحلو حاصل ٿيندڙ ماس اسپيڪٽرا کي سادو ڪرڻ ۽ مرڪبن جي وڌيڪ درست سڃاڻپ ممڪن بڻائڻ لاءِ ضروري آهي. ماس اسپيڪٽروميٽري جي ڪجهه طريقن ۾ ماليڪيولن جي ڊيريويٽائيزيشن يا ڪيميائي ترميم پڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن اهي [[ڪروميٽوگرافي|ڪروميٽوگرافڪ]] جدائي لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي سگهن (اهو خاص طور GC-MS لاءِ صحيح آهي). هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، MS هڪ انتهائي حساس طريقو آهي، جنهن لاءِ تمام ٿوري نموني جي ضرورت پوي ٿي (<1&nbsp;ng مادو يا <10 μL حياتيائي سيال) ۽ جيڪو هڪ ئي نموني مان هزارين ميٽابولائيٽن جا سگنل پيدا ڪري سگهي ٿو. MS اوزارن کي انتهائي تيز رفتار ميٽابولوم تجزين لاءِ پڻ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (هڪ ڏينهن ۾ سوين کان هزارين نمونا). ميٽابولائيٽن جي مقداري ماپ ۽ نون مرڪبن جي ساختن جي خصوصيت بيان ڪرڻ MS ذريعي NMR جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي. LC-MS خاص طور تي پاڻي کان ڀڄندڙ ماليڪيولن ([[لپيڊ]]، چرٻيائي تيزاب) ۽ پيپٽائيڊن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جڏهن ته GC-MS ننڍن ماليڪيولن (<500 Da) ۽ تمام گهڻن اڏامندڙ مرڪبن ([[ايسٽر]]، امين، [[ڪيٽون]]، [[الڪين]]، [[ٿائول]]) جي سڃاڻپ لاءِ بهترين آهي. [[جينيوم]] يا ايتري قدر جو [[پروٽيوم]] جي ابتڙ، ميٽابولوم هڪ انتهائي متحرڪ وجود آهي، جيڪو رڳو ڪجهه سيڪنڊن يا منٽن جي عرصي ۾ ڊرامائي طور تبديل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اين ايم آر يا MS تي ٻڌل ميٽابولومڪس جي تبديل ڪيل صورتن کي استعمال ڪندي ڪيترن وقتي مرحلن يا مختصر وقتي وقفي دوران ميٽابولائيٽن جي ماپ ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> r7hfed55l3vtvv8n2syqsmrji1k4fbp 391577 391576 2026-07-05T22:33:09Z Intisar Ali 8681 391577 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> cza3c1gb5lzn4tuwyrnie0ioan2v6vo 391578 391577 2026-07-05T22:33:23Z Intisar Ali 8681 391578 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> == ميٽابولوم جي ماپ == ميٽابولوم ڪنهن جاندار جي جينيوم ۽ ان جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي عڪاسي ڪري ٿو. نتيجي طور، ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم ان جي [[فينوٽائپ]] (يعني ان جي [[جينوٽائپ]] ۽ ماحول جي گڏيل پيداوار) جي جاچ لاءِ هڪ بهترين وسيلو ٿي سگهي ٿو. ميٽابولائيٽن کي ڪيترين ئي مختلف ٽيڪنالاجين، جن ۾ [[اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن، جي مدد سان ماپي (سڃاڻي، مقداري اندازو لڳائي يا درجابندي ڪري) سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu W, Su X, Klein MS, Lewis IA, Fiehn O, Rabinowitz JD | title = Metabolite Measurement: Pitfalls to Avoid and Practices to Follow | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 86 | issue = 1 | pages = 277–304 | date = June 2017 | pmid = 28654323 | pmc = 5734093 | doi = 10.1146/annurev-biochem-061516-044952 }}</ref> اڪثر ماس اسپيڪٽروميٽري (MS) طريقن کي مرڪبن جي جدائي آسان بڻائڻ لاءِ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] (LC)، گئس ڪروميٽوگرافي (GC) يا [[ڪيپلري اليڪٽروفوريسس]] (CE) جي مختلف صورتن سان ڳنڍڻو پوي ٿو. استعمال ٿيندڙ اوزار يا طريقيڪار جي لحاظ کان، هر طريقو عام طور تي هڪ وقت ۾ 50 کان 5,000 مختلف ميٽابولائيٽن يا ميٽابولائيٽ ”خاصيتن“ کي سڃاڻڻ يا انهن جي خصوصيت بيان ڪرڻ جي قابل هوندو آهي. هن وقت ڪنهن هڪ تجزياتي طريقي سان ميٽابولائيٽن جي سموري دائري جو تجزيو ڪرڻ ممڪن ناهي. نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس (NMR) اسپيڪٽروسڪوپي هڪ تجزياتي ڪيميائي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا مخصوص نيوڪليئن پاران [[ريڊيو فريڪوئنسي]] تابڪاري جي جذب کي ماپي ٿي، جڏهن انهن نيوڪليئن تي مشتمل ماليڪيولن کي طاقتور [[مقناطيسي ميدان]]ن ۾ رکيو وڃي ٿو. جنهن فريڪوئنسي (يعني [[ڪيميائي شفٽ]]) تي ڪو مخصوص ايٽم يا نيوڪليس جذب ڪري ٿو، اها ان ماليڪيول ۾ ان ايٽم جي ڪيميائي ماحول (بندش، ڪيميائي ساخت، ويجها پاڙيسري ايٽم ۽ محلل) تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. اين ايم آر جا جذبي وارا نمونا مختلف فريڪوئنسيز يا مختلف ڪيميائي شفٽن تي ”ريزوننس“ چوٽيون پيدا ڪن ٿا؛ انهن چوٽين جي مجموعي کي [[اين ايم آر اسپيڪٽرم]] چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته هر ڪيميائي مرڪب جي ڪيميائي ساخت مختلف هوندي آهي، تنهنڪري هر مرڪب جو هڪ منفرد (يا لڳ ڀڳ منفرد) اين ايم آر اسپيڪٽرم هوندو آهي. نتيجي طور، اين ايم آر ننڍن ماليڪيولن، جهڙوڪ ميٽابولائيٽن، جي خصوصيت بيان ڪرڻ، سڃاڻپ ۽ مقداري ماپ لاءِ خاص طور ڪارائتو آهي. ”روايتي“ ميٽابوليڪي مطالعي ۾ اين ايم آر جو وسيع استعمال ۽ پيچيده ميٽابولائيٽ آميزش کي سنڀالڻ جي ان جي غيرمعمولي صلاحيت غالباً اهي سبب آهن، جن جي ڪري اين ايم آر ميٽابولوم جي معمول وارين ماپن لاءِ وڏي پيماني تي اختيار ڪيل شروعاتي ٽيڪنالاجين مان هڪ بڻيو. هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، اين ايم آر غير تباهي ڪندڙ، غير جانبدار ۽ آسانيءَ سان مقداري ماپ لائق آهي، ان کي تمام ٿوري يا ڪنهن به جدائي جي ضرورت نه پوي ٿي، نون مرڪبن جي سڃاڻپ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڪيميائي ڊيريويٽائيزيشن جي ضرورت ناهي. اين ايم آر خاص طور انهن مرڪبن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جن جو [[مائع ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري|LC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ کنڊون، امين يا اڏامندڙ مائع، يا جن جو [[GC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ وڏا ماليڪيول (>500 Da) يا نسبتاً گهٽ ردعمل ڪندڙ مرڪب. اين ايم آر تمام گهڻي حساس ٽيڪنڪ ناهي ۽ ان جي سڃاڻپ جي هيٺين حد لڳ ڀڳ 5 μM آهي. عام طور اين ايم آر تي ٻڌل ميٽابولومڪس مطالعي ۾ 50 کان 150 مرڪبن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي. ماس اسپيڪٽروميٽري هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا ماليڪيولن جي [[ماس-ٽو-چارج تناسب|ماس ۽ چارج جي تناسب]] کي ماپي ٿي. ماليڪيولن يا ماليڪيولي ٽڪرن کي عام طور تي چارج ٿيل ميدان مان اسپري ڪري ([[اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]])، گرم فلامينٽ مان نڪرندڙ اليڪٽرانن سان بمباري ڪري ([[اليڪٽران آئنائيزيشن]]) يا خاص تهه چڙهيل پليٽن تي رکڻ کان پوءِ ليزر سان شعاع هڻي (ميٽرڪس اسسٽڊ ليزر ڊيسورپشن آئنائيزيشن) چارج يا آئنائيز ڪيو ويندو آهي. پوءِ چارج ٿيل ماليڪيولن کي اليڪٽروڊن يا مقناطيسن جي مدد سان خلا مان گذاريو ويندو آهي ۽ انهن جي رفتار، وڪڙ جي شرح يا ٻين طبعي خاصيتن کي ماپي سندن ماس ۽ چارج جو تناسب طئي ڪيو ويندو آهي. انهن انگن اکرن مان اصل ماليڪيول جو ماس طئي ڪري سگهجي ٿو. گئس جي ماليڪيولن يا اليڪٽرانن سان ضابطي هيٺ ٽڪراءَ ذريعي ماليڪيول کي وڌيڪ ٽڪرن ۾ ورهائڻ سان ماليڪيولن جي ساخت طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. انتهائي درست ماس ماپن کي مرڪبن جا عنصري فارمولا يا عنصري بناوت طئي ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ماس اسپيڪٽروميٽري جي اڪثر صورتن ۾ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] يا [[گئس ڪروميٽوگرافي]] ذريعي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي جدائي جي ضرورت پوي ٿي. جدائي جو هي مرحلو حاصل ٿيندڙ ماس اسپيڪٽرا کي سادو ڪرڻ ۽ مرڪبن جي وڌيڪ درست سڃاڻپ ممڪن بڻائڻ لاءِ ضروري آهي. ماس اسپيڪٽروميٽري جي ڪجهه طريقن ۾ ماليڪيولن جي ڊيريويٽائيزيشن يا ڪيميائي ترميم پڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن اهي [[ڪروميٽوگرافي|ڪروميٽوگرافڪ]] جدائي لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي سگهن (اهو خاص طور GC-MS لاءِ صحيح آهي). هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، MS هڪ انتهائي حساس طريقو آهي، جنهن لاءِ تمام ٿوري نموني جي ضرورت پوي ٿي (<1&nbsp;ng مادو يا <10 μL حياتيائي سيال) ۽ جيڪو هڪ ئي نموني مان هزارين ميٽابولائيٽن جا سگنل پيدا ڪري سگهي ٿو. MS اوزارن کي انتهائي تيز رفتار ميٽابولوم تجزين لاءِ پڻ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (هڪ ڏينهن ۾ سوين کان هزارين نمونا). ميٽابولائيٽن جي مقداري ماپ ۽ نون مرڪبن جي ساختن جي خصوصيت بيان ڪرڻ MS ذريعي NMR جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي. LC-MS خاص طور تي پاڻي کان ڀڄندڙ ماليڪيولن ([[لپيڊ]]، چرٻيائي تيزاب) ۽ پيپٽائيڊن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جڏهن ته GC-MS ننڍن ماليڪيولن (<500 Da) ۽ تمام گهڻن اڏامندڙ مرڪبن ([[ايسٽر]]، امين، [[ڪيٽون]]، [[الڪين]]، [[ٿائول]]) جي سڃاڻپ لاءِ بهترين آهي. [[جينيوم]] يا ايتري قدر جو [[پروٽيوم]] جي ابتڙ، ميٽابولوم هڪ انتهائي متحرڪ وجود آهي، جيڪو رڳو ڪجهه سيڪنڊن يا منٽن جي عرصي ۾ ڊرامائي طور تبديل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اين ايم آر يا MS تي ٻڌل ميٽابولومڪس جي تبديل ڪيل صورتن کي استعمال ڪندي ڪيترن وقتي مرحلن يا مختصر وقتي وقفي دوران ميٽابولائيٽن جي ماپ ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي. jiqyo4vrnnucj5gkcdrad0ix5vvn9a0 391579 391578 2026-07-05T22:36:53Z Intisar Ali 8681 391579 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> == ميٽابولوم جي ماپ == ميٽابولوم ڪنهن جاندار جي جينيوم ۽ ان جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي عڪاسي ڪري ٿو. نتيجي طور، ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم ان جي [[فينوٽائپ]] (يعني ان جي [[جينوٽائپ]] ۽ ماحول جي گڏيل پيداوار) جي جاچ لاءِ هڪ بهترين وسيلو ٿي سگهي ٿو. ميٽابولائيٽن کي ڪيترين ئي مختلف ٽيڪنالاجين، جن ۾ [[اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن، جي مدد سان ماپي (سڃاڻي، مقداري اندازو لڳائي يا درجابندي ڪري) سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu W, Su X, Klein MS, Lewis IA, Fiehn O, Rabinowitz JD | title = Metabolite Measurement: Pitfalls to Avoid and Practices to Follow | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 86 | issue = 1 | pages = 277–304 | date = June 2017 | pmid = 28654323 | pmc = 5734093 | doi = 10.1146/annurev-biochem-061516-044952 }}</ref> اڪثر ماس اسپيڪٽروميٽري (MS) طريقن کي مرڪبن جي جدائي آسان بڻائڻ لاءِ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] (LC)، گئس ڪروميٽوگرافي (GC) يا [[ڪيپلري اليڪٽروفوريسس]] (CE) جي مختلف صورتن سان ڳنڍڻو پوي ٿو. استعمال ٿيندڙ اوزار يا طريقيڪار جي لحاظ کان، هر طريقو عام طور تي هڪ وقت ۾ 50 کان 5,000 مختلف ميٽابولائيٽن يا ميٽابولائيٽ ”خاصيتن“ کي سڃاڻڻ يا انهن جي خصوصيت بيان ڪرڻ جي قابل هوندو آهي. هن وقت ڪنهن هڪ تجزياتي طريقي سان ميٽابولائيٽن جي سموري دائري جو تجزيو ڪرڻ ممڪن ناهي. نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس (NMR) اسپيڪٽروسڪوپي هڪ تجزياتي ڪيميائي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا مخصوص نيوڪليئن پاران [[ريڊيو فريڪوئنسي]] تابڪاري جي جذب کي ماپي ٿي، جڏهن انهن نيوڪليئن تي مشتمل ماليڪيولن کي طاقتور [[مقناطيسي ميدان]]ن ۾ رکيو وڃي ٿو. جنهن فريڪوئنسي (يعني [[ڪيميائي شفٽ]]) تي ڪو مخصوص ايٽم يا نيوڪليس جذب ڪري ٿو، اها ان ماليڪيول ۾ ان ايٽم جي ڪيميائي ماحول (بندش، ڪيميائي ساخت، ويجها پاڙيسري ايٽم ۽ محلل) تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. اين ايم آر جا جذبي وارا نمونا مختلف فريڪوئنسيز يا مختلف ڪيميائي شفٽن تي ”ريزوننس“ چوٽيون پيدا ڪن ٿا؛ انهن چوٽين جي مجموعي کي [[اين ايم آر اسپيڪٽرم]] چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته هر ڪيميائي مرڪب جي ڪيميائي ساخت مختلف هوندي آهي، تنهنڪري هر مرڪب جو هڪ منفرد (يا لڳ ڀڳ منفرد) اين ايم آر اسپيڪٽرم هوندو آهي. نتيجي طور، اين ايم آر ننڍن ماليڪيولن، جهڙوڪ ميٽابولائيٽن، جي خصوصيت بيان ڪرڻ، سڃاڻپ ۽ مقداري ماپ لاءِ خاص طور ڪارائتو آهي. ”روايتي“ ميٽابوليڪي مطالعي ۾ اين ايم آر جو وسيع استعمال ۽ پيچيده ميٽابولائيٽ آميزش کي سنڀالڻ جي ان جي غيرمعمولي صلاحيت غالباً اهي سبب آهن، جن جي ڪري اين ايم آر ميٽابولوم جي معمول وارين ماپن لاءِ وڏي پيماني تي اختيار ڪيل شروعاتي ٽيڪنالاجين مان هڪ بڻيو. هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، اين ايم آر غير تباهي ڪندڙ، غير جانبدار ۽ آسانيءَ سان مقداري ماپ لائق آهي، ان کي تمام ٿوري يا ڪنهن به جدائي جي ضرورت نه پوي ٿي، نون مرڪبن جي سڃاڻپ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڪيميائي ڊيريويٽائيزيشن جي ضرورت ناهي. اين ايم آر خاص طور انهن مرڪبن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جن جو [[مائع ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري|LC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ کنڊون، امين يا اڏامندڙ مائع، يا جن جو [[GC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ وڏا ماليڪيول (>500 Da) يا نسبتاً گهٽ ردعمل ڪندڙ مرڪب. اين ايم آر تمام گهڻي حساس ٽيڪنڪ ناهي ۽ ان جي سڃاڻپ جي هيٺين حد لڳ ڀڳ 5 μM آهي. عام طور اين ايم آر تي ٻڌل ميٽابولومڪس مطالعي ۾ 50 کان 150 مرڪبن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي. ماس اسپيڪٽروميٽري هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا ماليڪيولن جي [[ماس-ٽو-چارج تناسب|ماس ۽ چارج جي تناسب]] کي ماپي ٿي. ماليڪيولن يا ماليڪيولي ٽڪرن کي عام طور تي چارج ٿيل ميدان مان اسپري ڪري ([[اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]])، گرم فلامينٽ مان نڪرندڙ اليڪٽرانن سان بمباري ڪري ([[اليڪٽران آئنائيزيشن]]) يا خاص تهه چڙهيل پليٽن تي رکڻ کان پوءِ ليزر سان شعاع هڻي (ميٽرڪس اسسٽڊ ليزر ڊيسورپشن آئنائيزيشن) چارج يا آئنائيز ڪيو ويندو آهي. پوءِ چارج ٿيل ماليڪيولن کي اليڪٽروڊن يا مقناطيسن جي مدد سان خلا مان گذاريو ويندو آهي ۽ انهن جي رفتار، وڪڙ جي شرح يا ٻين طبعي خاصيتن کي ماپي سندن ماس ۽ چارج جو تناسب طئي ڪيو ويندو آهي. انهن انگن اکرن مان اصل ماليڪيول جو ماس طئي ڪري سگهجي ٿو. گئس جي ماليڪيولن يا اليڪٽرانن سان ضابطي هيٺ ٽڪراءَ ذريعي ماليڪيول کي وڌيڪ ٽڪرن ۾ ورهائڻ سان ماليڪيولن جي ساخت طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. انتهائي درست ماس ماپن کي مرڪبن جا عنصري فارمولا يا عنصري بناوت طئي ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ماس اسپيڪٽروميٽري جي اڪثر صورتن ۾ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] يا [[گئس ڪروميٽوگرافي]] ذريعي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي جدائي جي ضرورت پوي ٿي. جدائي جو هي مرحلو حاصل ٿيندڙ ماس اسپيڪٽرا کي سادو ڪرڻ ۽ مرڪبن جي وڌيڪ درست سڃاڻپ ممڪن بڻائڻ لاءِ ضروري آهي. ماس اسپيڪٽروميٽري جي ڪجهه طريقن ۾ ماليڪيولن جي ڊيريويٽائيزيشن يا ڪيميائي ترميم پڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن اهي [[ڪروميٽوگرافي|ڪروميٽوگرافڪ]] جدائي لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي سگهن (اهو خاص طور GC-MS لاءِ صحيح آهي). هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، MS هڪ انتهائي حساس طريقو آهي، جنهن لاءِ تمام ٿوري نموني جي ضرورت پوي ٿي (<1&nbsp;ng مادو يا <10 μL حياتيائي سيال) ۽ جيڪو هڪ ئي نموني مان هزارين ميٽابولائيٽن جا سگنل پيدا ڪري سگهي ٿو. MS اوزارن کي انتهائي تيز رفتار ميٽابولوم تجزين لاءِ پڻ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (هڪ ڏينهن ۾ سوين کان هزارين نمونا). ميٽابولائيٽن جي مقداري ماپ ۽ نون مرڪبن جي ساختن جي خصوصيت بيان ڪرڻ MS ذريعي NMR جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي. LC-MS خاص طور تي پاڻي کان ڀڄندڙ ماليڪيولن ([[لپيڊ]]، چرٻيائي تيزاب) ۽ پيپٽائيڊن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جڏهن ته GC-MS ننڍن ماليڪيولن (<500 Da) ۽ تمام گهڻن اڏامندڙ مرڪبن ([[ايسٽر]]، امين، [[ڪيٽون]]، [[الڪين]]، [[ٿائول]]) جي سڃاڻپ لاءِ بهترين آهي. [[جينيوم]] يا ايتري قدر جو [[پروٽيوم]] جي ابتڙ، ميٽابولوم هڪ انتهائي متحرڪ وجود آهي، جيڪو رڳو ڪجهه سيڪنڊن يا منٽن جي عرصي ۾ ڊرامائي طور تبديل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اين ايم آر يا MS تي ٻڌل ميٽابولومڪس جي تبديل ڪيل صورتن کي استعمال ڪندي ڪيترن وقتي مرحلن يا مختصر وقتي وقفي دوران ميٽابولائيٽن جي ماپ ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي. == ميٽابولوم ڊيٽابيسون == ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم وڏي حد تائين ان جي جينيوم سان طئي ٿيندو آهي، تنهنڪري مختلف نوعن جا ميٽابولوم مختلف هوندا آهن. حقيقت ۾، ٽماٽي جو ميٽابولوم صوف جي ميٽابولوم کان مختلف هجڻ ئي اهو سبب آهي جو انهن ٻنهي ميون جو ذائقو ايترو مختلف هوندو آهي. وڌيڪ اهو ته انهن عضون ۽ بافتن سان لاڳاپيل مختلف بافتا، مختلف عضوا ۽ حياتيائي سيال به نمايان طور مختلف ميٽابولوم رکي سگهن ٿا. مختلف جاندارن ۽ مختلف بافتن/حياتيائي سيالن جا اهڙا مختلف ميٽابولوم هجڻ سبب جاندار-مخصوص ۽ حياتيائي سيال-مخصوص ميٽابولوم ڊيٽابيسن جو تعداد تيار ٿيو آهي. وڌيڪ ڄاتل ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا HMDB،<ref name=ref_17202168>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Tzur D, Knox C, Eisner R, Guo AC, Young N, Cheng D, Jewell K, Arndt D, Sawhney S, Fung C, Nikolai L, Lewis M, Coutouly MA, Forsythe I, Tang P, Shrivastava S, Jeroncic K, Stothard P, Amegbey G, Block D, Hau DD, Wagner J, Miniaci J, Clements M, Gebremedhin M, Guo N, Zhang Y, Duggan GE, Macinnis GD, Weljie AM, Dowlatabadi R, Bamforth F, Clive D, Greiner R, Li L, Marrie T, Sykes BD, Vogel HJ, Querengesser L | title = HMDB: the Human Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Database issue | pages = D521-6 | date = January 2007 | pmid = 17202168 | pmc = 1899095 | doi = 10.1093/nar/gkl923 }}</ref> [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا YMDB،<ref name=ref_22064855>{{cite journal | vauthors = Jewison T, Knox C, Neveu V, Djoumbou Y, Guo AC, Lee J, Liu P, Mandal R, Krishnamurthy R, Sinelnikov I, Wilson M, Wishart DS | title = YMDB: the Yeast Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D815-20 | date = January 2012 | pmid = 22064855 | pmc = 3245085 | doi = 10.1093/nar/gkr916 }}</ref> [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا ECMDB،<ref name=ref_23109553>{{cite journal | vauthors = Guo AC, Jewison T, Wilson M, Liu Y, Knox C, Djoumbou Y, Lo P, Mandal R, Krishnamurthy R, Wishart DS | title = ECMDB: the E. coli Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D625-30 | date = January 2013 | pmid = 23109553 | pmc = 3531117 | doi = 10.1093/nar/gks992 }}</ref> ايربڊوپسس ميٽابولوم ڊيٽابيس يا AraCyc<ref name=ref_12805578>{{cite journal | vauthors = Mueller LA, Zhang P, Rhee SY | title = AraCyc: a biochemical pathway database for Arabidopsis | journal = Plant Physiology | volume = 132 | issue = 2 | pages = 453–60 | date = June 2003 | pmid = 12805578 | pmc = 166988 | doi = 10.1104/pp.102.017236 }}</ref> سان گڏ پيشاب ميٽابولوم ڊيٽابيس،<ref name=ref_24023812>{{cite journal | vauthors = Bouatra S, Aziat F, Mandal R, Guo AC, Wilson MR, Knox C, Bjorndahl TC, Krishnamurthy R, Saleem F, Liu P, Dame ZT, Poelzer J, Huynh J, Yallou FS, Psychogios N, Dong E, Bogumil R, Roehring C, Wishart DS | title = The human urine metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | article-number = e73076 | date = Sep 2013 | pmid = 24023812 | pmc = 3762851 | doi = 10.1371/journal.pone.0073076 | bibcode = 2013PLoSO...873076B | doi-access = free }}</ref> [[دماغي نخاعي سيال]] (CSF) ميٽابولوم ڊيٽابيس<ref name=ref_22546835>{{cite journal | vauthors = Mandal R, Guo AC, Chaudhary KK, Liu P, Yallou FS, Dong E, Aziat F, Wishart DS | title = Multi-platform characterization of the human cerebrospinal fluid metabolome: a comprehensive and quantitative update | journal = Genome Medicine | volume = 4 | issue = 4 | article-number = 38 | date = April 2012 | pmid = 22546835 | pmc = 3446266 | doi = 10.1186/gm337 | doi-access = free }}</ref> ۽ [[سيرم ميٽابولوم ڊيٽابيس]] شامل آهن.<ref name=ref_21359215>{{cite journal | vauthors = Psychogios N, Hau DD, Peng J, Guo AC, Mandal R, Bouatra S, Sinelnikov I, Krishnamurthy R, Eisner R, Gautam B, Young N, Xia J, Knox C, Dong E, Huang P, Hollander Z, Pedersen TL, Smith SR, Bamforth F, Greiner R, McManus B, Newman JW, Goodfriend T, Wishart DS | title = The human serum metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | article-number = e16957 | date = February 2011 | pmid = 21359215 | pmc = 3040193 | doi = 10.1371/journal.pone.0016957 | bibcode = 2011PLoSO...616957P | doi-access = free }}</ref> آخري ٽي ڊيٽابيسون انساني حياتيائي سيالن لاءِ مخصوص آهن. ڪيترائي تمام مشهور عام ميٽابولائيٽ ڊيٽابيس پڻ موجود آهن، جن ۾ [[KEGG]]،<ref name=ref_10592173>{{cite journal | vauthors = Kanehisa M, Goto S | title = KEGG: kyoto encyclopedia of genes and genomes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 27–30 | date = January 2000 | pmid = 10592173 | pmc = 102409 | doi = 10.1093/nar/28.1.27 }}</ref> MetaboLights،<ref name=ref_23109552>{{cite journal | vauthors = Haug K, Salek RM, Conesa P, Hastings J, de Matos P, Rijnbeek M, Mahendraker T, Williams M, Neumann S, Rocca-Serra P, Maguire E, González-Beltrán A, Sansone SA, Griffin JL, Steinbeck C | title = MetaboLights--an open-access general-purpose repository for metabolomics studies and associated meta-data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D781-6 | date = January 2013 | pmid = 23109552 | pmc = 3531110 | doi = 10.1093/nar/gks1004 }}</ref> [[گولم ميٽابولوم ڊيٽابيس]]،<ref name=ref_15613389>{{cite journal | vauthors = Kopka J, Schauer N, Krueger S, Birkemeyer C, Usadel B, Bergmüller E, Dörmann P, Weckwerth W, Gibon Y, Stitt M, Willmitzer L, Fernie AR, Steinhauser D | title = GMD@CSB.DB: the Golm Metabolome Database | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 8 | pages = 1635–8 | date = April 2005 | pmid = 15613389 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti236 | doi-access = free | hdl = 20.500.11850/33179 | hdl-access = free }}</ref> [[MetaCyc]]،<ref name=ref_19850718>{{cite journal | vauthors = Caspi R, Altman T, Dale JM, Dreher K, Fulcher CA, Gilham F, Kaipa P, Karthikeyan AS, Kothari A, Krummenacker M, Latendresse M, Mueller LA, Paley S, Popescu L, Pujar A, Shearer AG, Zhang P, Karp PD | title = The MetaCyc database of metabolic pathways and enzymes and the BioCyc collection of pathway/genome databases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 38 | issue = Database issue | pages = D473-9 | date = January 2010 | pmid = 19850718 | pmc = 2808959 | doi = 10.1093/nar/gkp875 }}</ref> [[LIPID MAPS|LipidMaps]]<ref name=ref_17584797>{{cite journal | vauthors = Fahy E, Sud M, Cotter D, Subramaniam S | title = LIPID MAPS online tools for lipid research | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Web Server issue | pages = W606-12 | date = July 2007 | pmid = 17584797 | pmc = 1933166 | doi = 10.1093/nar/gkm324 }}</ref> ۽ [[METLIN|Metlin]] شامل آهن.<ref name=ref_16404815>{{cite journal | vauthors = Smith CA, O'Maille G, Want EJ, Qin C, Trauger SA, Brandon TR, Custodio DE, Abagyan R, Siuzdak G | title = METLIN: a metabolite mass spectral database | journal = Therapeutic Drug Monitoring | volume = 27 | issue = 6 | pages = 747–51 | date = December 2005 | pmid = 16404815 | doi = 10.1097/01.ftd.0000179845.53213.39 | s2cid = 14774455 }}</ref> ميٽابولوم ڊيٽابيسن کي ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن کان هن ريت ڌار ڪري سگهجي ٿو ته ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن ۾ ڪيترن جاندارن مان ٿوري تشريح ڪيل يا خلاصائي ميٽابولائيٽ ڊيٽا هوندي آهي، جڏهن ته ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ مخصوص جاندارن لاءِ تمام تفصيلي ۽ گهڻن حوالن سان ڪيميائي، رستي، اسپيڪٽرل ۽ ميٽابولائيٽ ارتڪاز واري ڊيٽا هوندي آهي. === انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] (HMDB) هڪ مفت دستياب، کليل رسائي واري ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ 40,000 کان وڌيڪ انهن ميٽابولائيٽن بابت تفصيلي ڊيٽا موجود آهي، جيڪي اڳ ۾ انساني جسم ۾ سڃاتا ويا آهن يا جن جي انساني جسم ۾ موجود هجڻ جو امڪان آهي. HMDB ۾ ٽن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات، # ڪلينيڪي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي ڊيٽا ۾ 40,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 1,100 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان تجربي طور ماپيل لڳ ڀڳ 10,000 [[نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس|NMR]]، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. ڪلينيڪي معلومات ۾ 10,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ-حياتيائي سيال ارتڪازن بابت ڊيٽا، 600 کان وڌيڪ مختلف انساني بيمارين بابت ميٽابولائيٽ ارتڪاز معلومات ۽ 200 کان وڌيڪ مختلف پيدائشي استقلابي خرابين لاءِ رستي واري ڊيٽا شامل آهي. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ لڳ ڀڳ 6,000 پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 5,000 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. HMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي ڪلينيڪي ميٽابولومڪس مطالعي ۾ ميٽابولائيٽن کي سڃاڻڻ يا سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. HMDB جو پهريون نسخو 1 جنوري 2007ع تي جاري ٿيو ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪيلگري]] جي سائنسدانن پاران تيار ڪيو ويو. ان وقت هنن 2,500 ميٽابولائيٽن، 1,200 دوائن ۽ 3,500 خوراڪي جزن بابت ڊيٽا رپورٽ ڪئي. ان کان پوءِ انهن سائنسدانن هن مجموعي کي تمام گهڻو وڌايو آهي. HMDB جي نسخي 3.5 ۾ 16,000 کان وڌيڪ اندروني ميٽابولائيٽ، 1,500 کان وڌيڪ دوائون ۽ 22,000 کان وڌيڪ خوراڪي جزا يا خوراڪي ميٽابولائيٽ شامل آهن.<ref name=ref_23161693>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Jewison T, Guo AC, Wilson M, Knox C, Liu Y, Djoumbou Y, Mandal R, Aziat F, Dong E, Bouatra S, Sinelnikov I, Arndt D, Xia J, Liu P, Yallou F, Bjorndahl T, Perez-Pineiro R, Eisner R, Allen F, Neveu V, Greiner R, Scalbert A | title = HMDB 3.0--The Human Metabolome Database in 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D801-7 | date = January 2013 | pmid = 23161693 | pmc = 3531200 | doi = 10.1093/nar/gks1065 }}</ref> ==== انساني حياتيائي سيال ميٽابولوم ==== يونيورسٽي آف البرٽا جي سائنسدانن مخصوص حياتيائي سيال ميٽابولومن جي منظم نموني خصوصيت بيان ڪئي آهي، جن ۾ سيرم ميٽابولوم،<ref name="ref_21359215" /> پيشاب ميٽابولوم،<ref name="ref_24023812" /> دماغي نخاعي سيال (CSF) ميٽابولوم<ref name="ref_22546835" /> ۽ لعاب ميٽابولوم شامل آهن. انهن ڪوششن ۾ تجربي واري ميٽابولومڪس تجزيي (جنهن ۾ NMR، GC-MS، [[ICP-MS]]، LC-MS ۽ [[HPLC]] پرکون شامل آهن) سان گڏ وسيع لٽريچر مان ڊيٽا ڪڍڻ پڻ شامل هو. سندن ڊيٽا موجب، انساني سيرم ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 4,200 مختلف مرڪب (ڪيترن لپيڊن سميت)، انساني پيشاب ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 3,000 مختلف مرڪب (سوين اڏامندڙ مرڪبن ۽ آنڊي جي جراثيمي ميٽابولائيٽن سميت)، انساني CSF ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 500 مختلف مرڪب، جڏهن ته انساني لعاب ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 400 مختلف ميٽابولائيٽ شامل آهن، جن ۾ ڪيترائي بيڪٽيريائي پيداوار به شامل آهن. === خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[Saccharomyces cerevisiae]] ([[بيڪر جو خمير]]) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,000 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. YMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. YMDB ۾ ڪيميائي معلومات ۾ 2,027 ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 500 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان حاصل ڪيل لڳ ڀڳ 4,000 NMR، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. YMDB ۾ حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,100 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 900 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن. YMDB ڪيترن قسمن جي ڳولائن جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي خمير کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا يا [[خمیر ٿيل مشروب]]ن (شراب، بيئر) جي پيداوار کي بهتر بڻائڻ تي ڪم ڪن ٿا. [[ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]]-[[ماس اسپيڪٽروميٽري|اعليٰ ريزوليوشن ماس اسپيڪٽروميٽري]] SESI-HRMS هڪ غير مداخلتي تجزياتي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا خمير جي استقلابي سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. SESI-HRMS خميرڪاري جي عمل ۾ لڳ ڀڳ 300 ميٽابولائيٽ ڳوليا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گلوڪوز جي ميٽابولائيٽن جو وڏو انگ لٽريچر ۾ رپورٽ ٿيل ناهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Tejero Rioseras A, Garcia Gomez D, Ebert BE, Blank LM, Ibáñez AJ, Sinues PM | title = Comprehensive Real-Time Analysis of the Yeast Volatilome | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 14236 | date = October 2017 | pmid = 29079837 | pmc = 5660155 | doi = 10.1038/s41598-017-14554-y | bibcode = 2017NatSR...714236T }}</ref> === ايسچريشيا ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[ايسچريشيا ڪولائي]] (E. coli strain K12, MG1655) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,700 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. ECMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي معلومات ۾ 2,700 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 600 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان 5,000 جي لڳ ڀڳ NMR، GC-MS ۽ LC-MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,600 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 3,100 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. ECMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي اي. ڪولائي کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا. ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن (SESI-MS) اڏامندڙ نامياتي مرڪبن جي پروفائلنگ جي مدد سان اي. ڪولائي جي يارنهن اسٽرينن ۾ فرق ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu J, Hill JE | title = Detection of Escherichia coli via VOC profiling using secondary electrospray ionization-mass spectrometry (SESI-MS) | journal = Food Microbiology | volume = 34 | issue = 2 | pages = 412–7 | date = June 2013 | pmid = 23541210 | pmc = 4425455 | doi = 10.1016/j.fm.2012.12.008 }}</ref> === پوڙهي ٿيندڙ چوهڙي جي دماغ جو ميٽابولوم ائٽلس === 2021ع ۾ [[دماغ جي نقشي سازي|چوهڙي جي دماغ]] جو پهريون دماغي ميٽابولوم ائٽلس — ۽ مختلف حياتياتي مرحلن ۾ ڪنهن جانور (هڪ ٿڻائتي) جو — آن لائن جاري ڪيو ويو. ڊيٽا دماغي علائقن موجب فرق ڪري ٿي ۽ استقلابي تبديلين کي ”موجوده جين ۽ پروٽين دماغي ائٽلسن سان نقشو بند“ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite news |title=A map of mouse brain metabolism in aging |url=https://medicalxpress.com/news/2021-10-mouse-brain-metabolism-aging.html |access-date=15 November 2021 |work=[[UC Davis]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ding J, Ji J, Rabow Z, Shen T, Folz J, Brydges CR, Fan S, Lu X, Mehta S, Showalter MR, Zhang Y, Araiza R, Bower LR, Lloyd KC, Fiehn O | title = A metabolome atlas of the aging mouse brain | journal = Nature Communications | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 6021 | date = October 2021 | pmid = 34654818 | pmc = 8519999 | doi = 10.1038/s41467-021-26310-y | doi-access = free | bibcode = 2021NatCo..12.6021D }}</ref> b14540k3npchgk2vzr0ujp3jtui4juu 391580 391579 2026-07-05T22:38:03Z Intisar Ali 8681 391580 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> == ميٽابولوم جي ماپ == ميٽابولوم ڪنهن جاندار جي جينيوم ۽ ان جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي عڪاسي ڪري ٿو. نتيجي طور، ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم ان جي [[فينوٽائپ]] (يعني ان جي [[جينوٽائپ]] ۽ ماحول جي گڏيل پيداوار) جي جاچ لاءِ هڪ بهترين وسيلو ٿي سگهي ٿو. ميٽابولائيٽن کي ڪيترين ئي مختلف ٽيڪنالاجين، جن ۾ [[اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن، جي مدد سان ماپي (سڃاڻي، مقداري اندازو لڳائي يا درجابندي ڪري) سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu W, Su X, Klein MS, Lewis IA, Fiehn O, Rabinowitz JD | title = Metabolite Measurement: Pitfalls to Avoid and Practices to Follow | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 86 | issue = 1 | pages = 277–304 | date = June 2017 | pmid = 28654323 | pmc = 5734093 | doi = 10.1146/annurev-biochem-061516-044952 }}</ref> اڪثر ماس اسپيڪٽروميٽري (MS) طريقن کي مرڪبن جي جدائي آسان بڻائڻ لاءِ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] (LC)، گئس ڪروميٽوگرافي (GC) يا [[ڪيپلري اليڪٽروفوريسس]] (CE) جي مختلف صورتن سان ڳنڍڻو پوي ٿو. استعمال ٿيندڙ اوزار يا طريقيڪار جي لحاظ کان، هر طريقو عام طور تي هڪ وقت ۾ 50 کان 5,000 مختلف ميٽابولائيٽن يا ميٽابولائيٽ ”خاصيتن“ کي سڃاڻڻ يا انهن جي خصوصيت بيان ڪرڻ جي قابل هوندو آهي. هن وقت ڪنهن هڪ تجزياتي طريقي سان ميٽابولائيٽن جي سموري دائري جو تجزيو ڪرڻ ممڪن ناهي. نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس (NMR) اسپيڪٽروسڪوپي هڪ تجزياتي ڪيميائي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا مخصوص نيوڪليئن پاران [[ريڊيو فريڪوئنسي]] تابڪاري جي جذب کي ماپي ٿي، جڏهن انهن نيوڪليئن تي مشتمل ماليڪيولن کي طاقتور [[مقناطيسي ميدان]]ن ۾ رکيو وڃي ٿو. جنهن فريڪوئنسي (يعني [[ڪيميائي شفٽ]]) تي ڪو مخصوص ايٽم يا نيوڪليس جذب ڪري ٿو، اها ان ماليڪيول ۾ ان ايٽم جي ڪيميائي ماحول (بندش، ڪيميائي ساخت، ويجها پاڙيسري ايٽم ۽ محلل) تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. اين ايم آر جا جذبي وارا نمونا مختلف فريڪوئنسيز يا مختلف ڪيميائي شفٽن تي ”ريزوننس“ چوٽيون پيدا ڪن ٿا؛ انهن چوٽين جي مجموعي کي [[اين ايم آر اسپيڪٽرم]] چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته هر ڪيميائي مرڪب جي ڪيميائي ساخت مختلف هوندي آهي، تنهنڪري هر مرڪب جو هڪ منفرد (يا لڳ ڀڳ منفرد) اين ايم آر اسپيڪٽرم هوندو آهي. نتيجي طور، اين ايم آر ننڍن ماليڪيولن، جهڙوڪ ميٽابولائيٽن، جي خصوصيت بيان ڪرڻ، سڃاڻپ ۽ مقداري ماپ لاءِ خاص طور ڪارائتو آهي. ”روايتي“ ميٽابوليڪي مطالعي ۾ اين ايم آر جو وسيع استعمال ۽ پيچيده ميٽابولائيٽ آميزش کي سنڀالڻ جي ان جي غيرمعمولي صلاحيت غالباً اهي سبب آهن، جن جي ڪري اين ايم آر ميٽابولوم جي معمول وارين ماپن لاءِ وڏي پيماني تي اختيار ڪيل شروعاتي ٽيڪنالاجين مان هڪ بڻيو. هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، اين ايم آر غير تباهي ڪندڙ، غير جانبدار ۽ آسانيءَ سان مقداري ماپ لائق آهي، ان کي تمام ٿوري يا ڪنهن به جدائي جي ضرورت نه پوي ٿي، نون مرڪبن جي سڃاڻپ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڪيميائي ڊيريويٽائيزيشن جي ضرورت ناهي. اين ايم آر خاص طور انهن مرڪبن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جن جو [[مائع ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري|LC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ کنڊون، امين يا اڏامندڙ مائع، يا جن جو [[GC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ وڏا ماليڪيول (>500 Da) يا نسبتاً گهٽ ردعمل ڪندڙ مرڪب. اين ايم آر تمام گهڻي حساس ٽيڪنڪ ناهي ۽ ان جي سڃاڻپ جي هيٺين حد لڳ ڀڳ 5 μM آهي. عام طور اين ايم آر تي ٻڌل ميٽابولومڪس مطالعي ۾ 50 کان 150 مرڪبن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي. ماس اسپيڪٽروميٽري هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا ماليڪيولن جي [[ماس-ٽو-چارج تناسب|ماس ۽ چارج جي تناسب]] کي ماپي ٿي. ماليڪيولن يا ماليڪيولي ٽڪرن کي عام طور تي چارج ٿيل ميدان مان اسپري ڪري ([[اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]])، گرم فلامينٽ مان نڪرندڙ اليڪٽرانن سان بمباري ڪري ([[اليڪٽران آئنائيزيشن]]) يا خاص تهه چڙهيل پليٽن تي رکڻ کان پوءِ ليزر سان شعاع هڻي (ميٽرڪس اسسٽڊ ليزر ڊيسورپشن آئنائيزيشن) چارج يا آئنائيز ڪيو ويندو آهي. پوءِ چارج ٿيل ماليڪيولن کي اليڪٽروڊن يا مقناطيسن جي مدد سان خلا مان گذاريو ويندو آهي ۽ انهن جي رفتار، وڪڙ جي شرح يا ٻين طبعي خاصيتن کي ماپي سندن ماس ۽ چارج جو تناسب طئي ڪيو ويندو آهي. انهن انگن اکرن مان اصل ماليڪيول جو ماس طئي ڪري سگهجي ٿو. گئس جي ماليڪيولن يا اليڪٽرانن سان ضابطي هيٺ ٽڪراءَ ذريعي ماليڪيول کي وڌيڪ ٽڪرن ۾ ورهائڻ سان ماليڪيولن جي ساخت طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. انتهائي درست ماس ماپن کي مرڪبن جا عنصري فارمولا يا عنصري بناوت طئي ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ماس اسپيڪٽروميٽري جي اڪثر صورتن ۾ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] يا [[گئس ڪروميٽوگرافي]] ذريعي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي جدائي جي ضرورت پوي ٿي. جدائي جو هي مرحلو حاصل ٿيندڙ ماس اسپيڪٽرا کي سادو ڪرڻ ۽ مرڪبن جي وڌيڪ درست سڃاڻپ ممڪن بڻائڻ لاءِ ضروري آهي. ماس اسپيڪٽروميٽري جي ڪجهه طريقن ۾ ماليڪيولن جي ڊيريويٽائيزيشن يا ڪيميائي ترميم پڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن اهي [[ڪروميٽوگرافي|ڪروميٽوگرافڪ]] جدائي لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي سگهن (اهو خاص طور GC-MS لاءِ صحيح آهي). هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، MS هڪ انتهائي حساس طريقو آهي، جنهن لاءِ تمام ٿوري نموني جي ضرورت پوي ٿي (<1&nbsp;ng مادو يا <10 μL حياتيائي سيال) ۽ جيڪو هڪ ئي نموني مان هزارين ميٽابولائيٽن جا سگنل پيدا ڪري سگهي ٿو. MS اوزارن کي انتهائي تيز رفتار ميٽابولوم تجزين لاءِ پڻ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (هڪ ڏينهن ۾ سوين کان هزارين نمونا). ميٽابولائيٽن جي مقداري ماپ ۽ نون مرڪبن جي ساختن جي خصوصيت بيان ڪرڻ MS ذريعي NMR جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي. LC-MS خاص طور تي پاڻي کان ڀڄندڙ ماليڪيولن ([[لپيڊ]]، چرٻيائي تيزاب) ۽ پيپٽائيڊن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جڏهن ته GC-MS ننڍن ماليڪيولن (<500 Da) ۽ تمام گهڻن اڏامندڙ مرڪبن ([[ايسٽر]]، امين، [[ڪيٽون]]، [[الڪين]]، [[ٿائول]]) جي سڃاڻپ لاءِ بهترين آهي. [[جينيوم]] يا ايتري قدر جو [[پروٽيوم]] جي ابتڙ، ميٽابولوم هڪ انتهائي متحرڪ وجود آهي، جيڪو رڳو ڪجهه سيڪنڊن يا منٽن جي عرصي ۾ ڊرامائي طور تبديل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اين ايم آر يا MS تي ٻڌل ميٽابولومڪس جي تبديل ڪيل صورتن کي استعمال ڪندي ڪيترن وقتي مرحلن يا مختصر وقتي وقفي دوران ميٽابولائيٽن جي ماپ ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي. == ميٽابولوم ڊيٽابيسون == ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم وڏي حد تائين ان جي جينيوم سان طئي ٿيندو آهي، تنهنڪري مختلف نوعن جا ميٽابولوم مختلف هوندا آهن. حقيقت ۾، ٽماٽي جو ميٽابولوم صوف جي ميٽابولوم کان مختلف هجڻ ئي اهو سبب آهي جو انهن ٻنهي ميون جو ذائقو ايترو مختلف هوندو آهي. وڌيڪ اهو ته انهن عضون ۽ بافتن سان لاڳاپيل مختلف بافتا، مختلف عضوا ۽ حياتيائي سيال به نمايان طور مختلف ميٽابولوم رکي سگهن ٿا. مختلف جاندارن ۽ مختلف بافتن/حياتيائي سيالن جا اهڙا مختلف ميٽابولوم هجڻ سبب جاندار-مخصوص ۽ حياتيائي سيال-مخصوص ميٽابولوم ڊيٽابيسن جو تعداد تيار ٿيو آهي. وڌيڪ ڄاتل ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا HMDB،<ref name=ref_17202168>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Tzur D, Knox C, Eisner R, Guo AC, Young N, Cheng D, Jewell K, Arndt D, Sawhney S, Fung C, Nikolai L, Lewis M, Coutouly MA, Forsythe I, Tang P, Shrivastava S, Jeroncic K, Stothard P, Amegbey G, Block D, Hau DD, Wagner J, Miniaci J, Clements M, Gebremedhin M, Guo N, Zhang Y, Duggan GE, Macinnis GD, Weljie AM, Dowlatabadi R, Bamforth F, Clive D, Greiner R, Li L, Marrie T, Sykes BD, Vogel HJ, Querengesser L | title = HMDB: the Human Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Database issue | pages = D521-6 | date = January 2007 | pmid = 17202168 | pmc = 1899095 | doi = 10.1093/nar/gkl923 }}</ref> [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا YMDB،<ref name=ref_22064855>{{cite journal | vauthors = Jewison T, Knox C, Neveu V, Djoumbou Y, Guo AC, Lee J, Liu P, Mandal R, Krishnamurthy R, Sinelnikov I, Wilson M, Wishart DS | title = YMDB: the Yeast Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D815-20 | date = January 2012 | pmid = 22064855 | pmc = 3245085 | doi = 10.1093/nar/gkr916 }}</ref> [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا ECMDB،<ref name=ref_23109553>{{cite journal | vauthors = Guo AC, Jewison T, Wilson M, Liu Y, Knox C, Djoumbou Y, Lo P, Mandal R, Krishnamurthy R, Wishart DS | title = ECMDB: the E. coli Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D625-30 | date = January 2013 | pmid = 23109553 | pmc = 3531117 | doi = 10.1093/nar/gks992 }}</ref> ايربڊوپسس ميٽابولوم ڊيٽابيس يا AraCyc<ref name=ref_12805578>{{cite journal | vauthors = Mueller LA, Zhang P, Rhee SY | title = AraCyc: a biochemical pathway database for Arabidopsis | journal = Plant Physiology | volume = 132 | issue = 2 | pages = 453–60 | date = June 2003 | pmid = 12805578 | pmc = 166988 | doi = 10.1104/pp.102.017236 }}</ref> سان گڏ پيشاب ميٽابولوم ڊيٽابيس،<ref name=ref_24023812>{{cite journal | vauthors = Bouatra S, Aziat F, Mandal R, Guo AC, Wilson MR, Knox C, Bjorndahl TC, Krishnamurthy R, Saleem F, Liu P, Dame ZT, Poelzer J, Huynh J, Yallou FS, Psychogios N, Dong E, Bogumil R, Roehring C, Wishart DS | title = The human urine metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | article-number = e73076 | date = Sep 2013 | pmid = 24023812 | pmc = 3762851 | doi = 10.1371/journal.pone.0073076 | bibcode = 2013PLoSO...873076B | doi-access = free }}</ref> [[دماغي نخاعي سيال]] (CSF) ميٽابولوم ڊيٽابيس<ref name=ref_22546835>{{cite journal | vauthors = Mandal R, Guo AC, Chaudhary KK, Liu P, Yallou FS, Dong E, Aziat F, Wishart DS | title = Multi-platform characterization of the human cerebrospinal fluid metabolome: a comprehensive and quantitative update | journal = Genome Medicine | volume = 4 | issue = 4 | article-number = 38 | date = April 2012 | pmid = 22546835 | pmc = 3446266 | doi = 10.1186/gm337 | doi-access = free }}</ref> ۽ [[سيرم ميٽابولوم ڊيٽابيس]] شامل آهن.<ref name=ref_21359215>{{cite journal | vauthors = Psychogios N, Hau DD, Peng J, Guo AC, Mandal R, Bouatra S, Sinelnikov I, Krishnamurthy R, Eisner R, Gautam B, Young N, Xia J, Knox C, Dong E, Huang P, Hollander Z, Pedersen TL, Smith SR, Bamforth F, Greiner R, McManus B, Newman JW, Goodfriend T, Wishart DS | title = The human serum metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | article-number = e16957 | date = February 2011 | pmid = 21359215 | pmc = 3040193 | doi = 10.1371/journal.pone.0016957 | bibcode = 2011PLoSO...616957P | doi-access = free }}</ref> آخري ٽي ڊيٽابيسون انساني حياتيائي سيالن لاءِ مخصوص آهن. ڪيترائي تمام مشهور عام ميٽابولائيٽ ڊيٽابيس پڻ موجود آهن، جن ۾ [[KEGG]]،<ref name=ref_10592173>{{cite journal | vauthors = Kanehisa M, Goto S | title = KEGG: kyoto encyclopedia of genes and genomes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 27–30 | date = January 2000 | pmid = 10592173 | pmc = 102409 | doi = 10.1093/nar/28.1.27 }}</ref> MetaboLights،<ref name=ref_23109552>{{cite journal | vauthors = Haug K, Salek RM, Conesa P, Hastings J, de Matos P, Rijnbeek M, Mahendraker T, Williams M, Neumann S, Rocca-Serra P, Maguire E, González-Beltrán A, Sansone SA, Griffin JL, Steinbeck C | title = MetaboLights--an open-access general-purpose repository for metabolomics studies and associated meta-data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D781-6 | date = January 2013 | pmid = 23109552 | pmc = 3531110 | doi = 10.1093/nar/gks1004 }}</ref> [[گولم ميٽابولوم ڊيٽابيس]]،<ref name=ref_15613389>{{cite journal | vauthors = Kopka J, Schauer N, Krueger S, Birkemeyer C, Usadel B, Bergmüller E, Dörmann P, Weckwerth W, Gibon Y, Stitt M, Willmitzer L, Fernie AR, Steinhauser D | title = GMD@CSB.DB: the Golm Metabolome Database | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 8 | pages = 1635–8 | date = April 2005 | pmid = 15613389 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti236 | doi-access = free | hdl = 20.500.11850/33179 | hdl-access = free }}</ref> [[MetaCyc]]،<ref name=ref_19850718>{{cite journal | vauthors = Caspi R, Altman T, Dale JM, Dreher K, Fulcher CA, Gilham F, Kaipa P, Karthikeyan AS, Kothari A, Krummenacker M, Latendresse M, Mueller LA, Paley S, Popescu L, Pujar A, Shearer AG, Zhang P, Karp PD | title = The MetaCyc database of metabolic pathways and enzymes and the BioCyc collection of pathway/genome databases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 38 | issue = Database issue | pages = D473-9 | date = January 2010 | pmid = 19850718 | pmc = 2808959 | doi = 10.1093/nar/gkp875 }}</ref> [[LIPID MAPS|LipidMaps]]<ref name=ref_17584797>{{cite journal | vauthors = Fahy E, Sud M, Cotter D, Subramaniam S | title = LIPID MAPS online tools for lipid research | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Web Server issue | pages = W606-12 | date = July 2007 | pmid = 17584797 | pmc = 1933166 | doi = 10.1093/nar/gkm324 }}</ref> ۽ [[METLIN|Metlin]] شامل آهن.<ref name=ref_16404815>{{cite journal | vauthors = Smith CA, O'Maille G, Want EJ, Qin C, Trauger SA, Brandon TR, Custodio DE, Abagyan R, Siuzdak G | title = METLIN: a metabolite mass spectral database | journal = Therapeutic Drug Monitoring | volume = 27 | issue = 6 | pages = 747–51 | date = December 2005 | pmid = 16404815 | doi = 10.1097/01.ftd.0000179845.53213.39 | s2cid = 14774455 }}</ref> ميٽابولوم ڊيٽابيسن کي ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن کان هن ريت ڌار ڪري سگهجي ٿو ته ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن ۾ ڪيترن جاندارن مان ٿوري تشريح ڪيل يا خلاصائي ميٽابولائيٽ ڊيٽا هوندي آهي، جڏهن ته ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ مخصوص جاندارن لاءِ تمام تفصيلي ۽ گهڻن حوالن سان ڪيميائي، رستي، اسپيڪٽرل ۽ ميٽابولائيٽ ارتڪاز واري ڊيٽا هوندي آهي. === انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] (HMDB) هڪ مفت دستياب، کليل رسائي واري ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ 40,000 کان وڌيڪ انهن ميٽابولائيٽن بابت تفصيلي ڊيٽا موجود آهي، جيڪي اڳ ۾ انساني جسم ۾ سڃاتا ويا آهن يا جن جي انساني جسم ۾ موجود هجڻ جو امڪان آهي. HMDB ۾ ٽن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات، # ڪلينيڪي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي ڊيٽا ۾ 40,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 1,100 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان تجربي طور ماپيل لڳ ڀڳ 10,000 [[نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس|NMR]]، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. ڪلينيڪي معلومات ۾ 10,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ-حياتيائي سيال ارتڪازن بابت ڊيٽا، 600 کان وڌيڪ مختلف انساني بيمارين بابت ميٽابولائيٽ ارتڪاز معلومات ۽ 200 کان وڌيڪ مختلف پيدائشي استقلابي خرابين لاءِ رستي واري ڊيٽا شامل آهي. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ لڳ ڀڳ 6,000 پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 5,000 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. HMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي ڪلينيڪي ميٽابولومڪس مطالعي ۾ ميٽابولائيٽن کي سڃاڻڻ يا سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. HMDB جو پهريون نسخو 1 جنوري 2007ع تي جاري ٿيو ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪيلگري]] جي سائنسدانن پاران تيار ڪيو ويو. ان وقت هنن 2,500 ميٽابولائيٽن، 1,200 دوائن ۽ 3,500 خوراڪي جزن بابت ڊيٽا رپورٽ ڪئي. ان کان پوءِ انهن سائنسدانن هن مجموعي کي تمام گهڻو وڌايو آهي. HMDB جي نسخي 3.5 ۾ 16,000 کان وڌيڪ اندروني ميٽابولائيٽ، 1,500 کان وڌيڪ دوائون ۽ 22,000 کان وڌيڪ خوراڪي جزا يا خوراڪي ميٽابولائيٽ شامل آهن.<ref name=ref_23161693>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Jewison T, Guo AC, Wilson M, Knox C, Liu Y, Djoumbou Y, Mandal R, Aziat F, Dong E, Bouatra S, Sinelnikov I, Arndt D, Xia J, Liu P, Yallou F, Bjorndahl T, Perez-Pineiro R, Eisner R, Allen F, Neveu V, Greiner R, Scalbert A | title = HMDB 3.0--The Human Metabolome Database in 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D801-7 | date = January 2013 | pmid = 23161693 | pmc = 3531200 | doi = 10.1093/nar/gks1065 }}</ref> ==== انساني حياتيائي سيال ميٽابولوم ==== يونيورسٽي آف البرٽا جي سائنسدانن مخصوص حياتيائي سيال ميٽابولومن جي منظم نموني خصوصيت بيان ڪئي آهي، جن ۾ سيرم ميٽابولوم،<ref name="ref_21359215" /> پيشاب ميٽابولوم،<ref name="ref_24023812" /> دماغي نخاعي سيال (CSF) ميٽابولوم<ref name="ref_22546835" /> ۽ لعاب ميٽابولوم شامل آهن. انهن ڪوششن ۾ تجربي واري ميٽابولومڪس تجزيي (جنهن ۾ NMR، GC-MS، [[ICP-MS]]، LC-MS ۽ [[HPLC]] پرکون شامل آهن) سان گڏ وسيع لٽريچر مان ڊيٽا ڪڍڻ پڻ شامل هو. سندن ڊيٽا موجب، انساني سيرم ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 4,200 مختلف مرڪب (ڪيترن لپيڊن سميت)، انساني پيشاب ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 3,000 مختلف مرڪب (سوين اڏامندڙ مرڪبن ۽ آنڊي جي جراثيمي ميٽابولائيٽن سميت)، انساني CSF ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 500 مختلف مرڪب، جڏهن ته انساني لعاب ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 400 مختلف ميٽابولائيٽ شامل آهن، جن ۾ ڪيترائي بيڪٽيريائي پيداوار به شامل آهن. === خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[Saccharomyces cerevisiae]] ([[بيڪر جو خمير]]) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,000 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. YMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. YMDB ۾ ڪيميائي معلومات ۾ 2,027 ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 500 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان حاصل ڪيل لڳ ڀڳ 4,000 NMR، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. YMDB ۾ حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,100 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 900 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن. YMDB ڪيترن قسمن جي ڳولائن جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي خمير کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا يا [[خمیر ٿيل مشروب]]ن (شراب، بيئر) جي پيداوار کي بهتر بڻائڻ تي ڪم ڪن ٿا. [[ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]]-[[ماس اسپيڪٽروميٽري|اعليٰ ريزوليوشن ماس اسپيڪٽروميٽري]] SESI-HRMS هڪ غير مداخلتي تجزياتي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا خمير جي استقلابي سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. SESI-HRMS خميرڪاري جي عمل ۾ لڳ ڀڳ 300 ميٽابولائيٽ ڳوليا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گلوڪوز جي ميٽابولائيٽن جو وڏو انگ لٽريچر ۾ رپورٽ ٿيل ناهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Tejero Rioseras A, Garcia Gomez D, Ebert BE, Blank LM, Ibáñez AJ, Sinues PM | title = Comprehensive Real-Time Analysis of the Yeast Volatilome | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 14236 | date = October 2017 | pmid = 29079837 | pmc = 5660155 | doi = 10.1038/s41598-017-14554-y | bibcode = 2017NatSR...714236T }}</ref> === ايسچريشيا ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[ايسچريشيا ڪولائي]] (E. coli strain K12, MG1655) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,700 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. ECMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي معلومات ۾ 2,700 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 600 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان 5,000 جي لڳ ڀڳ NMR، GC-MS ۽ LC-MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,600 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 3,100 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. ECMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي اي. ڪولائي کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا. ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن (SESI-MS) اڏامندڙ نامياتي مرڪبن جي پروفائلنگ جي مدد سان اي. ڪولائي جي يارنهن اسٽرينن ۾ فرق ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu J, Hill JE | title = Detection of Escherichia coli via VOC profiling using secondary electrospray ionization-mass spectrometry (SESI-MS) | journal = Food Microbiology | volume = 34 | issue = 2 | pages = 412–7 | date = June 2013 | pmid = 23541210 | pmc = 4425455 | doi = 10.1016/j.fm.2012.12.008 }}</ref> === پوڙهي ٿيندڙ ڪوئي جي دماغ جو ميٽابولوم ائٽلس === 2021ع ۾ [[دماغ جي نقشي سازي|ڪوئي جي دماغ]] جو پهريون دماغي ميٽابولوم ائٽلس — ۽ مختلف حياتياتي مرحلن ۾ ڪنهن جانور (هڪ ٿڻائتي) جو — آن لائن جاري ڪيو ويو. ڊيٽا دماغي علائقن موجب فرق ڪري ٿي ۽ استقلابي تبديلين کي ”موجوده جين ۽ پروٽين دماغي ائٽلسن سان نقشو بند“ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite news |title=A map of mouse brain metabolism in aging |url=https://medicalxpress.com/news/2021-10-mouse-brain-metabolism-aging.html |access-date=15 November 2021 |work=[[UC Davis]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ding J, Ji J, Rabow Z, Shen T, Folz J, Brydges CR, Fan S, Lu X, Mehta S, Showalter MR, Zhang Y, Araiza R, Bower LR, Lloyd KC, Fiehn O | title = A metabolome atlas of the aging mouse brain | journal = Nature Communications | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 6021 | date = October 2021 | pmid = 34654818 | pmc = 8519999 | doi = 10.1038/s41467-021-26310-y | doi-access = free | bibcode = 2021NatCo..12.6021D }}</ref> tkfzhxjisxjcdgmtyz1fbzzzfvmrmy7 391581 391580 2026-07-05T22:40:31Z Intisar Ali 8681 391581 wikitext text/x-wiki {{Short description|حياتيائي نموني ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن جو مڪمل مجموعو}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[Image:Metabolomics schema.svg|thumb|upright=1.4|[[جينيوم]]، [[ٽرانسڪرپٽوم]]، [[پروٽيوم]] ۽ ميٽابولوم ([[لپيڊوم]]، [[گلائڪوم]]) جي وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ عام خاڪو.]] '''ميٽابولوم''' ڪنهن حياتياتي نموني ۾ موجود [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] ڪيميائي مادن جو مڪمل مجموعو آهي.<ref name=ref_9744112>{{cite journal | vauthors = Oliver SG, Winson MK, Kell DB, Baganz F | title = Systematic functional analysis of the yeast genome | journal = Trends in Biotechnology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 373–8 | date = September 1998 | pmid = 9744112 | doi = 10.1016/S0167-7799(98)01214-1 | citeseerx = 10.1.1.33.5221 }}</ref> حياتياتي نمونو [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙو]]، گهرڙي جو [[گهرڙي عضوو|عضوو]]، [[عضوو (اناٽامي)|عضوو]]، [[بافتو (حياتيات)|بافتو]]، بافتي جو عرق، [[حياتيائي سيال]] يا مڪمل [[جاندار]] ٿي سگهي ٿو. ڪنهن مخصوص ميٽابولوم ۾ موجود ننڍن ماليڪيولن وارن ڪيميائي مادن ۾ جاندار پاران قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اندروني [[ميٽابولائيٽ]] (جهڙوڪ [[امينو تيزاب]]، [[نامياتي تيزاب]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[چرٻيائي تيزاب]]، [[امين]]، [[کنڊون]]، [[وٽامن]]، [[ساٿي عامل (حياتيائي ڪيميا)|ساٿي عامل]]، [[رنگدرا]]، [[اينٽي بايوٽڪ]] وغيره) ۽ گڏوگڏ ٻاهريان ڪيميائي مادا (جهڙوڪ دوائون، [[ماحولياتي آلودڪ]]، [[کاڌي جا اضافي مادا]]، [[زهر]] ۽ ٻيا [[زينوبايوٽڪ]]) شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پاران قدرتي طور پيدا نه ٿيندا آهن.<ref name=ref_17626065>{{cite journal|author1-link=David S. Wishart | vauthors = Wishart DS | title = Current progress in computational metabolomics | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 8 | issue = 5 | pages = 279–93 | date = September 2007 | pmid = 17626065 | doi = 10.1093/bib/bbm030 | doi-access = free }}</ref><ref name=ref_16689529>{{cite journal | vauthors = Nordström A, O'Maille G, Qin C, Siuzdak G | title = Nonlinear data alignment for UPLC-MS and HPLC-MS based metabolomics: quantitative analysis of endogenous and exogenous metabolites in human serum | journal = Analytical Chemistry | volume = 78 | issue = 10 | pages = 3289–95 | date = May 2006 | pmid = 16689529 | pmc = 3705959 | doi = 10.1021/ac060245f | author-link4 = Gary Siuzdak }}</ref> ٻين لفظن ۾، هڪ اندروني ميٽابولوم ۽ هڪ ٻاهريون ميٽابولوم ٻئي هوندا آهن. اندروني ميٽابولوم کي وڌيڪ ”بنيادي“ ۽ ”ثانوي“ ميٽابولوم ۾ ورهائي سگهجي ٿو (خاص طور تي جڏهن ٻوٽن يا جراثيمي ميٽابولومن جو ذڪر ڪيو وڃي). [[بنيادي ميٽابولائيٽ]] عام واڌ ويجهه، نشونما ۽ توليد ۾ سڌيءَ ريت شامل هوندو آهي. [[ثانوي ميٽابولائيٽ]] انهن عملن ۾ سڌيءَ ريت شامل نه هوندو آهي، پر عام طور تي اهم ماحولياتي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. ثانوي ميٽابولائيٽن ۾ رنگدرا، اينٽي بايوٽڪ يا جزوي طور ميٽابولائز ٿيل زينوبايوٽڪن مان نڪتل فضول مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ميٽابولوم جي مطالعي کي [[ميٽابولومڪس]] چيو ويندو آهي. == بڻ بنياد == لفظ ”ميٽابولوم“ بظاهر ”ميٽابولائيٽ“ ۽ ”[[ڪروموسوم]]“ لفظن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. اهو لفظ ان خيال کي ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيو ويو ته ميٽابولائيٽ اڻ سڌيءَ ريت جينن پاران ڪوڊ ڪيا وڃن ٿا يا جينن ۽ جين جي پيداوارن تي عمل ڪن ٿا. ”ميٽابولوم“ اصطلاح پهريون ڀيرو 1998ع ۾ استعمال ڪيو ويو<ref name=ref_9744112 /><ref name=ref_9748443>{{cite journal | vauthors = Tweeddale H, Notley-McRobb L, Ferenci T | title = Effect of slow growth on metabolism of Escherichia coli, as revealed by global metabolite pool ("metabolome") analysis | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 19 | pages = 5109–16 | date = October 1998 | pmid = 9748443 | pmc = 107546 | doi = 10.1128/JB.180.19.5109-5116.1998 }}</ref> ۽ غالباً اهو اڳ ۾ موجود حياتياتي اصطلاحن، يعني جينن جي مڪمل مجموعي ([[جينيوم]])، پروٽينن جي مڪمل مجموعي ([[پروٽيوم]]) ۽ ٽرانسڪرپٽن جي مڪمل مجموعي ([[ٽرانسڪرپٽوم]]) سان هم آهنگ بڻائڻ لاءِ گهڙيو ويو هو. ميٽابولومڪس بابت پهريون ڪتاب 2003ع ۾ ڇپيو.<ref name=book_Harrigan>{{cite book| veditors = Harrigan GG, Goodacre R |title=Metabolic Profiling: Its Role in Biomarker Discovery and Gene Function Analysis.|date=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston|isbn=978-1-4020-7370-0}}</ref> ميٽابولومڪس لاءِ مخصوص پهريون تحقيقي رسالو (جنهن جو نالو رڳو ''Metabolomics'' هو) 2005ع ۾ جاري ٿيو ۽ هن وقت ان جو ايڊيٽر پروفيسر [[راءِ گڊايڪر]] آهي. ميٽابولوم جي تجزيي بابت شروعاتي دور جا ڪجهه وڌيڪ اهم تحقيقي مقالا هيٺ ڏنل حوالن ۾ شامل آهن.<ref name=ref_11167078>{{cite journal | vauthors = Fiehn O, Kloska S, Altmann T | title = Integrated studies on plant biology using multiparallel techniques | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 82–6 | date = February 2001 | pmid = 11167078 | doi = 10.1016/S0958-1669(00)00165-8 }}</ref><ref name=ref_18628911>{{cite journal | vauthors = Fiehn O | title = Combining genomics, metabolome analysis, and biochemical modelling to understand metabolic networks | journal = Comparative and Functional Genomics | volume = 2 | issue = 3 | pages = 155–68 | date = 2001 | pmid = 18628911 | pmc = 2447208 | doi = 10.1002/cfg.82 }}</ref><ref name=ref_14503007>{{cite journal | vauthors = Weckwerth W | title = Metabolomics in systems biology | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 54 | pages = 669–89 | date = 2003 | issue = 1 | pmid = 14503007 | doi = 10.1146/annurev.arplant.54.031902.135014 | bibcode = 2003AnRPB..54..669W | s2cid = 1197884 }}</ref><ref name=ref_15109811>{{cite journal | vauthors = Goodacre R, Vaidyanathan S, Dunn WB, Harrigan GG, Kell DB | title = Metabolomics by numbers: acquiring and understanding global metabolite data | journal = Trends in Biotechnology | volume = 22 | issue = 5 | pages = 245–52 | date = May 2004 | pmid = 15109811 | doi = 10.1016/j.tibtech.2004.03.007 }}</ref> == ميٽابولوم جي ماپ == ميٽابولوم ڪنهن جاندار جي جينيوم ۽ ان جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي عڪاسي ڪري ٿو. نتيجي طور، ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم ان جي [[فينوٽائپ]] (يعني ان جي [[جينوٽائپ]] ۽ ماحول جي گڏيل پيداوار) جي جاچ لاءِ هڪ بهترين وسيلو ٿي سگهي ٿو. ميٽابولائيٽن کي ڪيترين ئي مختلف ٽيڪنالاجين، جن ۾ [[اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن، جي مدد سان ماپي (سڃاڻي، مقداري اندازو لڳائي يا درجابندي ڪري) سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu W, Su X, Klein MS, Lewis IA, Fiehn O, Rabinowitz JD | title = Metabolite Measurement: Pitfalls to Avoid and Practices to Follow | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 86 | issue = 1 | pages = 277–304 | date = June 2017 | pmid = 28654323 | pmc = 5734093 | doi = 10.1146/annurev-biochem-061516-044952 }}</ref> اڪثر ماس اسپيڪٽروميٽري (MS) طريقن کي مرڪبن جي جدائي آسان بڻائڻ لاءِ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] (LC)، گئس ڪروميٽوگرافي (GC) يا [[ڪيپلري اليڪٽروفوريسس]] (CE) جي مختلف صورتن سان ڳنڍڻو پوي ٿو. استعمال ٿيندڙ اوزار يا طريقيڪار جي لحاظ کان، هر طريقو عام طور تي هڪ وقت ۾ 50 کان 5,000 مختلف ميٽابولائيٽن يا ميٽابولائيٽ ”خاصيتن“ کي سڃاڻڻ يا انهن جي خصوصيت بيان ڪرڻ جي قابل هوندو آهي. هن وقت ڪنهن هڪ تجزياتي طريقي سان ميٽابولائيٽن جي سموري دائري جو تجزيو ڪرڻ ممڪن ناهي. نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس (NMR) اسپيڪٽروسڪوپي هڪ تجزياتي ڪيميائي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا مخصوص نيوڪليئن پاران [[ريڊيو فريڪوئنسي]] تابڪاري جي جذب کي ماپي ٿي، جڏهن انهن نيوڪليئن تي مشتمل ماليڪيولن کي طاقتور [[مقناطيسي ميدان]]ن ۾ رکيو وڃي ٿو. جنهن فريڪوئنسي (يعني [[ڪيميائي شفٽ]]) تي ڪو مخصوص ايٽم يا نيوڪليس جذب ڪري ٿو، اها ان ماليڪيول ۾ ان ايٽم جي ڪيميائي ماحول (بندش، ڪيميائي ساخت، ويجها پاڙيسري ايٽم ۽ محلل) تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. اين ايم آر جا جذبي وارا نمونا مختلف فريڪوئنسيز يا مختلف ڪيميائي شفٽن تي ”ريزوننس“ چوٽيون پيدا ڪن ٿا؛ انهن چوٽين جي مجموعي کي [[اين ايم آر اسپيڪٽرم]] چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته هر ڪيميائي مرڪب جي ڪيميائي ساخت مختلف هوندي آهي، تنهنڪري هر مرڪب جو هڪ منفرد (يا لڳ ڀڳ منفرد) اين ايم آر اسپيڪٽرم هوندو آهي. نتيجي طور، اين ايم آر ننڍن ماليڪيولن، جهڙوڪ ميٽابولائيٽن، جي خصوصيت بيان ڪرڻ، سڃاڻپ ۽ مقداري ماپ لاءِ خاص طور ڪارائتو آهي. ”روايتي“ ميٽابوليڪي مطالعي ۾ اين ايم آر جو وسيع استعمال ۽ پيچيده ميٽابولائيٽ آميزش کي سنڀالڻ جي ان جي غيرمعمولي صلاحيت غالباً اهي سبب آهن، جن جي ڪري اين ايم آر ميٽابولوم جي معمول وارين ماپن لاءِ وڏي پيماني تي اختيار ڪيل شروعاتي ٽيڪنالاجين مان هڪ بڻيو. هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، اين ايم آر غير تباهي ڪندڙ، غير جانبدار ۽ آسانيءَ سان مقداري ماپ لائق آهي، ان کي تمام ٿوري يا ڪنهن به جدائي جي ضرورت نه پوي ٿي، نون مرڪبن جي سڃاڻپ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان لاءِ ڪيميائي ڊيريويٽائيزيشن جي ضرورت ناهي. اين ايم آر خاص طور انهن مرڪبن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جن جو [[مائع ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري|LC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ کنڊون، امين يا اڏامندڙ مائع، يا جن جو [[GC-MS]] ذريعي تجزيو ڏکيو هوندو آهي، جهڙوڪ وڏا ماليڪيول (>500 Da) يا نسبتاً گهٽ ردعمل ڪندڙ مرڪب. اين ايم آر تمام گهڻي حساس ٽيڪنڪ ناهي ۽ ان جي سڃاڻپ جي هيٺين حد لڳ ڀڳ 5 μM آهي. عام طور اين ايم آر تي ٻڌل ميٽابولومڪس مطالعي ۾ 50 کان 150 مرڪبن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي. ماس اسپيڪٽروميٽري هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ آهي، جيڪا ماليڪيولن جي [[ماس-ٽو-چارج تناسب|ماس ۽ چارج جي تناسب]] کي ماپي ٿي. ماليڪيولن يا ماليڪيولي ٽڪرن کي عام طور تي چارج ٿيل ميدان مان اسپري ڪري ([[اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]])، گرم فلامينٽ مان نڪرندڙ اليڪٽرانن سان بمباري ڪري ([[اليڪٽران آئنائيزيشن]]) يا خاص تهه چڙهيل پليٽن تي رکڻ کان پوءِ ليزر سان شعاع هڻي (ميٽرڪس اسسٽڊ ليزر ڊيسورپشن آئنائيزيشن) چارج يا آئنائيز ڪيو ويندو آهي. پوءِ چارج ٿيل ماليڪيولن کي اليڪٽروڊن يا مقناطيسن جي مدد سان خلا مان گذاريو ويندو آهي ۽ انهن جي رفتار، وڪڙ جي شرح يا ٻين طبعي خاصيتن کي ماپي سندن ماس ۽ چارج جو تناسب طئي ڪيو ويندو آهي. انهن انگن اکرن مان اصل ماليڪيول جو ماس طئي ڪري سگهجي ٿو. گئس جي ماليڪيولن يا اليڪٽرانن سان ضابطي هيٺ ٽڪراءَ ذريعي ماليڪيول کي وڌيڪ ٽڪرن ۾ ورهائڻ سان ماليڪيولن جي ساخت طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. انتهائي درست ماس ماپن کي مرڪبن جا عنصري فارمولا يا عنصري بناوت طئي ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ماس اسپيڪٽروميٽري جي اڪثر صورتن ۾ [[مائع ڪروميٽوگرافي]] يا [[گئس ڪروميٽوگرافي]] ذريعي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي جدائي جي ضرورت پوي ٿي. جدائي جو هي مرحلو حاصل ٿيندڙ ماس اسپيڪٽرا کي سادو ڪرڻ ۽ مرڪبن جي وڌيڪ درست سڃاڻپ ممڪن بڻائڻ لاءِ ضروري آهي. ماس اسپيڪٽروميٽري جي ڪجهه طريقن ۾ ماليڪيولن جي ڊيريويٽائيزيشن يا ڪيميائي ترميم پڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن اهي [[ڪروميٽوگرافي|ڪروميٽوگرافڪ]] جدائي لاءِ وڌيڪ موزون بڻجي سگهن (اهو خاص طور GC-MS لاءِ صحيح آهي). هڪ تجزياتي ٽيڪنڪ طور، MS هڪ انتهائي حساس طريقو آهي، جنهن لاءِ تمام ٿوري نموني جي ضرورت پوي ٿي (<1&nbsp;ng مادو يا <10 μL حياتيائي سيال) ۽ جيڪو هڪ ئي نموني مان هزارين ميٽابولائيٽن جا سگنل پيدا ڪري سگهي ٿو. MS اوزارن کي انتهائي تيز رفتار ميٽابولوم تجزين لاءِ پڻ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (هڪ ڏينهن ۾ سوين کان هزارين نمونا). ميٽابولائيٽن جي مقداري ماپ ۽ نون مرڪبن جي ساختن جي خصوصيت بيان ڪرڻ MS ذريعي NMR جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو آهي. LC-MS خاص طور تي پاڻي کان ڀڄندڙ ماليڪيولن ([[لپيڊ]]، چرٻيائي تيزاب) ۽ پيپٽائيڊن جي سڃاڻپ لاءِ موزون آهي، جڏهن ته GC-MS ننڍن ماليڪيولن (<500 Da) ۽ تمام گهڻن اڏامندڙ مرڪبن ([[ايسٽر]]، امين، [[ڪيٽون]]، [[الڪين]]، [[ٿائول]]) جي سڃاڻپ لاءِ بهترين آهي. [[جينيوم]] يا ايتري قدر جو [[پروٽيوم]] جي ابتڙ، ميٽابولوم هڪ انتهائي متحرڪ وجود آهي، جيڪو رڳو ڪجهه سيڪنڊن يا منٽن جي عرصي ۾ ڊرامائي طور تبديل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اين ايم آر يا MS تي ٻڌل ميٽابولومڪس جي تبديل ڪيل صورتن کي استعمال ڪندي ڪيترن وقتي مرحلن يا مختصر وقتي وقفي دوران ميٽابولائيٽن جي ماپ ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي. == ميٽابولوم ڊيٽابيسون == ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن جاندار جو ميٽابولوم وڏي حد تائين ان جي جينيوم سان طئي ٿيندو آهي، تنهنڪري مختلف نوعن جا ميٽابولوم مختلف هوندا آهن. حقيقت ۾، ٽماٽي جو ميٽابولوم صوف جي ميٽابولوم کان مختلف هجڻ ئي اهو سبب آهي جو انهن ٻنهي ميون جو ذائقو ايترو مختلف هوندو آهي. وڌيڪ اهو ته انهن عضون ۽ بافتن سان لاڳاپيل مختلف بافتا، مختلف عضوا ۽ حياتيائي سيال به نمايان طور مختلف ميٽابولوم رکي سگهن ٿا. مختلف جاندارن ۽ مختلف بافتن/حياتيائي سيالن جا اهڙا مختلف ميٽابولوم هجڻ سبب جاندار-مخصوص ۽ حياتيائي سيال-مخصوص ميٽابولوم ڊيٽابيسن جو تعداد تيار ٿيو آهي. وڌيڪ ڄاتل ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا HMDB،<ref name=ref_17202168>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Tzur D, Knox C, Eisner R, Guo AC, Young N, Cheng D, Jewell K, Arndt D, Sawhney S, Fung C, Nikolai L, Lewis M, Coutouly MA, Forsythe I, Tang P, Shrivastava S, Jeroncic K, Stothard P, Amegbey G, Block D, Hau DD, Wagner J, Miniaci J, Clements M, Gebremedhin M, Guo N, Zhang Y, Duggan GE, Macinnis GD, Weljie AM, Dowlatabadi R, Bamforth F, Clive D, Greiner R, Li L, Marrie T, Sykes BD, Vogel HJ, Querengesser L | title = HMDB: the Human Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Database issue | pages = D521-6 | date = January 2007 | pmid = 17202168 | pmc = 1899095 | doi = 10.1093/nar/gkl923 }}</ref> [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا YMDB،<ref name=ref_22064855>{{cite journal | vauthors = Jewison T, Knox C, Neveu V, Djoumbou Y, Guo AC, Lee J, Liu P, Mandal R, Krishnamurthy R, Sinelnikov I, Wilson M, Wishart DS | title = YMDB: the Yeast Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D815-20 | date = January 2012 | pmid = 22064855 | pmc = 3245085 | doi = 10.1093/nar/gkr916 }}</ref> [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] يا ECMDB،<ref name=ref_23109553>{{cite journal | vauthors = Guo AC, Jewison T, Wilson M, Liu Y, Knox C, Djoumbou Y, Lo P, Mandal R, Krishnamurthy R, Wishart DS | title = ECMDB: the E. coli Metabolome Database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D625-30 | date = January 2013 | pmid = 23109553 | pmc = 3531117 | doi = 10.1093/nar/gks992 }}</ref> ايربڊوپسس ميٽابولوم ڊيٽابيس يا AraCyc<ref name=ref_12805578>{{cite journal | vauthors = Mueller LA, Zhang P, Rhee SY | title = AraCyc: a biochemical pathway database for Arabidopsis | journal = Plant Physiology | volume = 132 | issue = 2 | pages = 453–60 | date = June 2003 | pmid = 12805578 | pmc = 166988 | doi = 10.1104/pp.102.017236 }}</ref> سان گڏ پيشاب ميٽابولوم ڊيٽابيس،<ref name=ref_24023812>{{cite journal | vauthors = Bouatra S, Aziat F, Mandal R, Guo AC, Wilson MR, Knox C, Bjorndahl TC, Krishnamurthy R, Saleem F, Liu P, Dame ZT, Poelzer J, Huynh J, Yallou FS, Psychogios N, Dong E, Bogumil R, Roehring C, Wishart DS | title = The human urine metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | article-number = e73076 | date = Sep 2013 | pmid = 24023812 | pmc = 3762851 | doi = 10.1371/journal.pone.0073076 | bibcode = 2013PLoSO...873076B | doi-access = free }}</ref> [[دماغي نخاعي سيال]] (CSF) ميٽابولوم ڊيٽابيس<ref name=ref_22546835>{{cite journal | vauthors = Mandal R, Guo AC, Chaudhary KK, Liu P, Yallou FS, Dong E, Aziat F, Wishart DS | title = Multi-platform characterization of the human cerebrospinal fluid metabolome: a comprehensive and quantitative update | journal = Genome Medicine | volume = 4 | issue = 4 | article-number = 38 | date = April 2012 | pmid = 22546835 | pmc = 3446266 | doi = 10.1186/gm337 | doi-access = free }}</ref> ۽ [[سيرم ميٽابولوم ڊيٽابيس]] شامل آهن.<ref name=ref_21359215>{{cite journal | vauthors = Psychogios N, Hau DD, Peng J, Guo AC, Mandal R, Bouatra S, Sinelnikov I, Krishnamurthy R, Eisner R, Gautam B, Young N, Xia J, Knox C, Dong E, Huang P, Hollander Z, Pedersen TL, Smith SR, Bamforth F, Greiner R, McManus B, Newman JW, Goodfriend T, Wishart DS | title = The human serum metabolome | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | article-number = e16957 | date = February 2011 | pmid = 21359215 | pmc = 3040193 | doi = 10.1371/journal.pone.0016957 | bibcode = 2011PLoSO...616957P | doi-access = free }}</ref> آخري ٽي ڊيٽابيسون انساني حياتيائي سيالن لاءِ مخصوص آهن. ڪيترائي تمام مشهور عام ميٽابولائيٽ ڊيٽابيس پڻ موجود آهن، جن ۾ [[KEGG]]،<ref name=ref_10592173>{{cite journal | vauthors = Kanehisa M, Goto S | title = KEGG: kyoto encyclopedia of genes and genomes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 27–30 | date = January 2000 | pmid = 10592173 | pmc = 102409 | doi = 10.1093/nar/28.1.27 }}</ref> MetaboLights،<ref name=ref_23109552>{{cite journal | vauthors = Haug K, Salek RM, Conesa P, Hastings J, de Matos P, Rijnbeek M, Mahendraker T, Williams M, Neumann S, Rocca-Serra P, Maguire E, González-Beltrán A, Sansone SA, Griffin JL, Steinbeck C | title = MetaboLights--an open-access general-purpose repository for metabolomics studies and associated meta-data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D781-6 | date = January 2013 | pmid = 23109552 | pmc = 3531110 | doi = 10.1093/nar/gks1004 }}</ref> [[گولم ميٽابولوم ڊيٽابيس]]،<ref name=ref_15613389>{{cite journal | vauthors = Kopka J, Schauer N, Krueger S, Birkemeyer C, Usadel B, Bergmüller E, Dörmann P, Weckwerth W, Gibon Y, Stitt M, Willmitzer L, Fernie AR, Steinhauser D | title = GMD@CSB.DB: the Golm Metabolome Database | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 8 | pages = 1635–8 | date = April 2005 | pmid = 15613389 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti236 | doi-access = free | hdl = 20.500.11850/33179 | hdl-access = free }}</ref> [[MetaCyc]]،<ref name=ref_19850718>{{cite journal | vauthors = Caspi R, Altman T, Dale JM, Dreher K, Fulcher CA, Gilham F, Kaipa P, Karthikeyan AS, Kothari A, Krummenacker M, Latendresse M, Mueller LA, Paley S, Popescu L, Pujar A, Shearer AG, Zhang P, Karp PD | title = The MetaCyc database of metabolic pathways and enzymes and the BioCyc collection of pathway/genome databases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 38 | issue = Database issue | pages = D473-9 | date = January 2010 | pmid = 19850718 | pmc = 2808959 | doi = 10.1093/nar/gkp875 }}</ref> [[LIPID MAPS|LipidMaps]]<ref name=ref_17584797>{{cite journal | vauthors = Fahy E, Sud M, Cotter D, Subramaniam S | title = LIPID MAPS online tools for lipid research | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Web Server issue | pages = W606-12 | date = July 2007 | pmid = 17584797 | pmc = 1933166 | doi = 10.1093/nar/gkm324 }}</ref> ۽ [[METLIN|Metlin]] شامل آهن.<ref name=ref_16404815>{{cite journal | vauthors = Smith CA, O'Maille G, Want EJ, Qin C, Trauger SA, Brandon TR, Custodio DE, Abagyan R, Siuzdak G | title = METLIN: a metabolite mass spectral database | journal = Therapeutic Drug Monitoring | volume = 27 | issue = 6 | pages = 747–51 | date = December 2005 | pmid = 16404815 | doi = 10.1097/01.ftd.0000179845.53213.39 | s2cid = 14774455 }}</ref> ميٽابولوم ڊيٽابيسن کي ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن کان هن ريت ڌار ڪري سگهجي ٿو ته ميٽابولائيٽ ڊيٽابيسن ۾ ڪيترن جاندارن مان ٿوري تشريح ڪيل يا خلاصائي ميٽابولائيٽ ڊيٽا هوندي آهي، جڏهن ته ميٽابولوم ڊيٽابيسن ۾ مخصوص جاندارن لاءِ تمام تفصيلي ۽ گهڻن حوالن سان ڪيميائي، رستي، اسپيڪٽرل ۽ ميٽابولائيٽ ارتڪاز واري ڊيٽا هوندي آهي. === انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[انساني ميٽابولوم ڊيٽابيس]] (HMDB) هڪ مفت دستياب، کليل رسائي واري ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ 40,000 کان وڌيڪ انهن ميٽابولائيٽن بابت تفصيلي ڊيٽا موجود آهي، جيڪي اڳ ۾ انساني جسم ۾ سڃاتا ويا آهن يا جن جي انساني جسم ۾ موجود هجڻ جو امڪان آهي. HMDB ۾ ٽن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات، # ڪلينيڪي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي ڊيٽا ۾ 40,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 1,100 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان تجربي طور ماپيل لڳ ڀڳ 10,000 [[نيوڪليئر ميگنيٽڪ ريزوننس|NMR]]، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. ڪلينيڪي معلومات ۾ 10,000 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ-حياتيائي سيال ارتڪازن بابت ڊيٽا، 600 کان وڌيڪ مختلف انساني بيمارين بابت ميٽابولائيٽ ارتڪاز معلومات ۽ 200 کان وڌيڪ مختلف پيدائشي استقلابي خرابين لاءِ رستي واري ڊيٽا شامل آهي. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ لڳ ڀڳ 6,000 پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 5,000 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. HMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي ڪلينيڪي ميٽابولومڪس مطالعي ۾ ميٽابولائيٽن کي سڃاڻڻ يا سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. HMDB جو پهريون نسخو 1 جنوري 2007ع تي جاري ٿيو ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪيلگري]] جي سائنسدانن پاران تيار ڪيو ويو. ان وقت هنن 2,500 ميٽابولائيٽن، 1,200 دوائن ۽ 3,500 خوراڪي جزن بابت ڊيٽا رپورٽ ڪئي. ان کان پوءِ انهن سائنسدانن هن مجموعي کي تمام گهڻو وڌايو آهي. HMDB جي نسخي 3.5 ۾ 16,000 کان وڌيڪ اندروني ميٽابولائيٽ، 1,500 کان وڌيڪ دوائون ۽ 22,000 کان وڌيڪ خوراڪي جزا يا خوراڪي ميٽابولائيٽ شامل آهن.<ref name=ref_23161693>{{cite journal | vauthors = Wishart DS, Jewison T, Guo AC, Wilson M, Knox C, Liu Y, Djoumbou Y, Mandal R, Aziat F, Dong E, Bouatra S, Sinelnikov I, Arndt D, Xia J, Liu P, Yallou F, Bjorndahl T, Perez-Pineiro R, Eisner R, Allen F, Neveu V, Greiner R, Scalbert A | title = HMDB 3.0--The Human Metabolome Database in 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D801-7 | date = January 2013 | pmid = 23161693 | pmc = 3531200 | doi = 10.1093/nar/gks1065 }}</ref> ==== انساني حياتيائي سيال ميٽابولوم ==== يونيورسٽي آف البرٽا جي سائنسدانن مخصوص حياتيائي سيال ميٽابولومن جي منظم نموني خصوصيت بيان ڪئي آهي، جن ۾ سيرم ميٽابولوم،<ref name="ref_21359215" /> پيشاب ميٽابولوم،<ref name="ref_24023812" /> دماغي نخاعي سيال (CSF) ميٽابولوم<ref name="ref_22546835" /> ۽ لعاب ميٽابولوم شامل آهن. انهن ڪوششن ۾ تجربي واري ميٽابولومڪس تجزيي (جنهن ۾ NMR، GC-MS، [[ICP-MS]]، LC-MS ۽ [[HPLC]] پرکون شامل آهن) سان گڏ وسيع لٽريچر مان ڊيٽا ڪڍڻ پڻ شامل هو. سندن ڊيٽا موجب، انساني سيرم ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 4,200 مختلف مرڪب (ڪيترن لپيڊن سميت)، انساني پيشاب ميٽابولوم ۾ گهٽ ۾ گهٽ 3,000 مختلف مرڪب (سوين اڏامندڙ مرڪبن ۽ آنڊي جي جراثيمي ميٽابولائيٽن سميت)، انساني CSF ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 500 مختلف مرڪب، جڏهن ته انساني لعاب ميٽابولوم ۾ لڳ ڀڳ 400 مختلف ميٽابولائيٽ شامل آهن، جن ۾ ڪيترائي بيڪٽيريائي پيداوار به شامل آهن. === خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[خمير ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[Saccharomyces cerevisiae]] ([[بيڪر جو خمير]]) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,000 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. YMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. YMDB ۾ ڪيميائي معلومات ۾ 2,027 ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 500 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان حاصل ڪيل لڳ ڀڳ 4,000 NMR، GC-MS ۽ LC/MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. YMDB ۾ حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,100 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 900 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن. YMDB ڪيترن قسمن جي ڳولائن جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي خمير کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا يا [[خمیر ٿيل مشروب]]ن (شراب، بيئر) جي پيداوار کي بهتر بڻائڻ تي ڪم ڪن ٿا. [[ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن]]-[[ماس اسپيڪٽروميٽري|اعليٰ ريزوليوشن ماس اسپيڪٽروميٽري]] SESI-HRMS هڪ غير مداخلتي تجزياتي ٽيڪنيڪ آهي، جيڪا خمير جي استقلابي سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. SESI-HRMS خميرڪاري جي عمل ۾ لڳ ڀڳ 300 ميٽابولائيٽ ڳوليا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گلوڪوز جي ميٽابولائيٽن جو وڏو انگ لٽريچر ۾ رپورٽ ٿيل ناهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Tejero Rioseras A, Garcia Gomez D, Ebert BE, Blank LM, Ibáñez AJ, Sinues PM | title = Comprehensive Real-Time Analysis of the Yeast Volatilome | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 14236 | date = October 2017 | pmid = 29079837 | pmc = 5660155 | doi = 10.1038/s41598-017-14554-y | bibcode = 2017NatSR...714236T }}</ref> === ايسچريشيا ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس === [[اي. ڪولائي ميٽابولوم ڊيٽابيس]] هڪ مفت رسائي واري آن لائن ڊيٽابيس آهي، جنهن ۾ [[ايسچريشيا ڪولائي]] (E. coli strain K12, MG1655) ۾ موجود يا ان پاران پيدا ٿيندڙ 2,700 کان وڌيڪ ننڍن ماليڪيولي ميٽابولائيٽن بابت معلومات موجود آهي. ECMDB ۾ ٻن قسمن جي معلومات شامل آهي: # ڪيميائي معلومات ۽ # حياتيائي ڪيميائي معلومات. ڪيميائي معلومات ۾ 2,700 کان وڌيڪ ميٽابولائيٽ بناوتون، تفصيلي ميٽابولائيٽ بيانن، وسيع ڪيميائي درجابندين، ترڪيب بابت معلومات ۽ مشاهدو ڪيل/حساب ڪيل ڪيميائي خاصيتن سان شامل آهن. ان ۾ 600 کان وڌيڪ مختلف ميٽابولائيٽن مان 5,000 جي لڳ ڀڳ NMR، GC-MS ۽ LC-MS اسپيڪٽرا پڻ شامل آهن. حياتيائي ڪيميائي معلومات ۾ 1,600 کان وڌيڪ پروٽين (۽ ڊي اين اي) تسلسل ۽ 3,100 کان وڌيڪ حياتيائي ڪيميائي ردعمل شامل آهن، جيڪي انهن ميٽابولائيٽ داخلائن سان ڳنڍيل آهن. ECMDB ڪيترن قسمن جي آن لائن ڳولا جي سهولت ڏئي ٿو، جن ۾ متن ڳولا، ڪيميائي بناوت ڳولا، تسلسل مشابهت ڳولا ۽ اسپيڪٽرل مشابهت ڳولا شامل آهن. هي ان کي انهن ميٽابولومڪس محققن لاءِ خاص طور ڪارائتو بڻائي ٿو، جيڪي اي. ڪولائي کي نمونياتي جاندار طور پڙهن ٿا. ثانوي اليڪٽرو اسپري آئنائيزيشن (SESI-MS) اڏامندڙ نامياتي مرڪبن جي پروفائلنگ جي مدد سان اي. ڪولائي جي يارنهن اسٽرينن ۾ فرق ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu J, Hill JE | title = Detection of Escherichia coli via VOC profiling using secondary electrospray ionization-mass spectrometry (SESI-MS) | journal = Food Microbiology | volume = 34 | issue = 2 | pages = 412–7 | date = June 2013 | pmid = 23541210 | pmc = 4425455 | doi = 10.1016/j.fm.2012.12.008 }}</ref> === پوڙهي ٿيندڙ ڪوئي جي دماغ جو ميٽابولوم ائٽلس === 2021ع ۾ [[دماغ جي نقشي سازي|ڪوئي جي دماغ]] جو پهريون دماغي ميٽابولوم ائٽلس — ۽ مختلف حياتياتي مرحلن ۾ ڪنهن جانور (هڪ ٿڻائتي) جو — آن لائن جاري ڪيو ويو. ڊيٽا دماغي علائقن موجب فرق ڪري ٿي ۽ استقلابي تبديلين کي ”موجوده جين ۽ پروٽين دماغي ائٽلسن سان نقشو بند“ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite news |title=A map of mouse brain metabolism in aging |url=https://medicalxpress.com/news/2021-10-mouse-brain-metabolism-aging.html |access-date=15 November 2021 |work=[[UC Davis]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ding J, Ji J, Rabow Z, Shen T, Folz J, Brydges CR, Fan S, Lu X, Mehta S, Showalter MR, Zhang Y, Araiza R, Bower LR, Lloyd KC, Fiehn O | title = A metabolome atlas of the aging mouse brain | journal = Nature Communications | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 6021 | date = October 2021 | pmid = 34654818 | pmc = 8519999 | doi = 10.1038/s41467-021-26310-y | doi-access = free | bibcode = 2021NatCo..12.6021D }}</ref> == آنڊن جو ميٽابولوم == انساني آنڊن جي [[آنڊن جي مائڪروبايوٽا|مائڪروبايوٽا]] پنهنجي ميٽابولوم وسيلي [[ڪولوريڪٽل ڪينسر]] جي [[سبب شناسي]] ۾ حصو وٺي ٿي.<ref name = Louis2014>{{cite journal | vauthors = Louis P, Hold GL, Flint HJ | title = The gut microbiota, bacterial metabolites and colorectal cancer | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 12 | issue = 10 | pages = 661–72 | date = October 2014 | pmid = 25198138 | doi = 10.1038/nrmicro3344 }}</ref> خاص طور، وڏي آنڊي ۾ [[جراثيمي استقلاب|بيڪٽيريائي استقلاب]] جي نتيجي ۾ بنيادي [[صفراوي تيزاب]]ن جي ثانوي صفراوي تيزابن ۾ تبديلي [[سرطان زائي]] کي هٿي ڏئي ٿي.<ref name = Louis2014/> == پڻ ڏسو == * [[رسولي ميٽابولوم]] * [[پروٽينن جي جيل اليڪٽروفوريسس|پروٽين اليڪٽروفوريسس]] * [[پروٽين جي تسلسل بندي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wiktionary}} {{Authority control}} [[زمرو:استقلاب]] [[زمرو:نظامي حياتيات]] [[زمرو:حياتيائي معلوماتيات]] lc4zg0hds52mtzmtuv2uxluyszketq6 0 99916 391582 2026-07-05T22:48:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل... 391582 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي).<ref name = "Luhmann 2013" /> نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن.<ref name = "Delvendahl & Hu 2023"/> نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. 9h9ttozdyi9nsw1fi01nk33kqqk3dsb 391583 391582 2026-07-05T22:49:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 391583 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. 6umugz6rld5sp89qcqc2511zjr7eu0t 391584 391583 2026-07-05T22:51:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 391584 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> n2hw6sw5b58lalvjcsq6eij70a77q3y 391585 391584 2026-07-05T22:54:17Z Intisar Ali 8681 391585 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> a9wgt1do4qbqnizbinfuwsbw4xuwqr4 391586 391585 2026-07-05T22:54:45Z Intisar Ali 8681 391586 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> j8zuyy9ix2if1iym4oay72kbtnzm0xx 391587 391586 2026-07-05T22:55:50Z Intisar Ali 8681 391587 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ikh59l085kcnn461yxdq07ofa8wxumh 391588 391587 2026-07-05T22:56:54Z Intisar Ali 8681 391588 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ===20هين صدي=== 1902ع ۾ پروفيسر [[جوليوس برنسٽائن]] عصبي تحريڪن جي جسميات ۾ اهو تجويز ڪري حصو وڌو ته [[عمل امڪان]] ايڪسان جي جھلي جي آئنن لاءِ نفوذپذيري ۾ تبديليءَ جو نتيجو آهي، جنهن سان عصب ۾ ”[[آرامي امڪان]]“ ۽ ”عمل امڪان“ جي بڻ بابت ڄاڻ ملي. ”جھلي وارو مفروضو“ عصب ۽ عضلي جي آرامي امڪان کي هڪ اهڙي نفوذي امڪان طور بيان ڪري ٿو، جيڪو مثبت چارج وارن آئنن جي [[سائٽوپلازم]] ۾ پنهنجي وڌيڪ ارتڪاز کان ٻاهرين خلوي محلول ۾ پنهنجي گهٽ ارتڪاز ڏانهن ڦهلجڻ جي لاڙي سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻيا آئن روڪيل رهندا آهن. برنسٽائن پهريون شخص پڻ هو جنهن جھليءَ جي آرپار آرامي امڪان لاءِ [[نرنست مساوات]] متعارف ڪرائي.<ref>[http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn Seyfarth E-A. (2006), "Julius Bernstein (1839–1917): pioneer neurobiologist and biophysicist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719103128/http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn |date=2011-07-19 }}, Biological Cybernetics 94: 2–8 Biol Cybern (2006) 94: 2–8 {{doi|10.1007/s00422-005-0031-y}}</ref> 1907ع ۾ پروفيسر [[لوئي لاپيڪ]] تجويز ڪيو ته عمل امڪان حد پار ڪرڻ تي پيدا ٿئي ٿو[39]، جنهن کي بعد ۾ متحرڪ آئنڪ ترسيل نظامن جي پيداوار طور وڌيڪ بهتر نموني ڏيکاريو ويو.<ref>{{cite journal |author=Brunel N, Van Rossum MC |title= Lapicque's 1907 paper: from frogs to integrate-and-fire |journal=Biol. Cybern. |volume=97 |pages=337–339 |year=2007 |pmid=17968583 |doi=10.1007/s00422-007-0190-0 |issue=5–6|s2cid= 17816096 }}</ref> [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|بروڊمن جو دماغي قشري جو خاڪو، جنهن ۾ هن سڃاڻيل علائقا ڏيکاريا آهن|page=145]] 1909ع ۾ جرمن ايناٽامي ماهر [[ڪوربينيئن بروڊمن]] دماغ جي نقشي سازي بابت پنهنجي اصل تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن دماغي قشري جا 52 الڳ علائقا بيان ڪيا، جيڪي هاڻي [[بروڊمن علائقو|بروڊمن علائقن]] جي نالي سان مشهور آهن.<ref>{{cite journal |last1=Guillery |first1=R. W. |title=Brodmann's ' Localisation in the Cerebral Cortex '. (Pp. xviii+300; illustrated; £28 hardback; ISBN 1 86094 176 1.) London: Imperial College Press. 1999. |journal=Journal of Anatomy |date=April 2000 |volume=196 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.196304931.x |pmc=1468084 }}</ref> 1924ع ۾ جرمن فزيولاجسٽ ۽ نفسياتي ماهر [[هانس برگر]] (1873–1941) دماغ جي برقي سرگرمي (جنهن کي [[عصبي لرزش|دماغي لهرون]] چيو وڃي ٿو) ۽ خاص طور [[الفا لهر|الفا لهر واري تال]]، جيڪا دماغي لهر جو هڪ قسم آهي، دريافت ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Haas |first1=L F |title=Hans Berger (1873-1941), Richard Caton (1842-1926), and electroencephalography |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |date=2003 |volume=74 |issue=1 |pages=9 |doi=10.1136/jnnp.74.1.9 |pmid=12486257 |pmc=1738204 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=İnce |first1=Rümeysa |last2=Adanır |first2=Saliha Seda |last3=Sevmez |first3=Fatma |title=The inventor of electroencephalography (EEG): Hans Berger (1873–1941) |journal=Child's Nervous System |date=September 2021 |volume=37 |issue=9 |pages=2723–2724 |doi=10.1007/s00381-020-04564-z |pmid=32140776 }}</ref> حسي عضون ۽ عصبي جيوگهرڙن جي عمل بابت گهڻو مطالعو برطانوي فزيولاجسٽ [[ايڊگر ايڊرين]] ڪيو. 1928ع ۾ هن ڏيڏرن تي پنهنجن تجربن دوران عصبي ريشَن کي عمل ۾ ڏٺو ۽ جسماني تحريڪ هيٺ واحد عصبي ريشَن جي برقي خارج ٿيڻ کي رڪارڊ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Adrian">{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1932/adrian/biographical | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932}}</ref> هن نتيجو ڪڍيو ته لڳاتار تحريڪ هيٺ چمڙيءَ جي تحريڪ شروعات ۾ طاقتور هوندي آهي پر وقت سان آهستي آهستي گهٽجي ويندي آهي، جڏهن ته رابطي واري هنڌ کان عصبن سان گذرندڙ حسي تحريڪون طاقت ۾ مستقل رهنديون آهن، پر وقت سان سندن تڪرار گهٽجي ويندو آهي، ۽ نتيجي طور دماغ ۾ احساس گهٽجي ويندو آهي.<ref name="Adrian"/> انهن نتيجن کي عصبي نظام جي تحريڪ سبب پيدا ٿيندڙ سور جي مطالعي تائين وڌائيندي هن دماغ ۾ اهڙن اشارن جي وصولي ۽ مختلف جانورن ۾ دماغي قشري جي حسي علائقن جي مقامي ورڇ بابت دريافتون ڪيون. انهن نتيجن سان حسي نقشي، جنهن کي جسمي-حسي نظام ۾ هومنڪلس چيو وڃي ٿو، جو تصور پيدا ٿيو. انساني جسم جو هي بگڙيل ڏيک انساني دماغ جي جواب ڏيندڙ علائقن ۽ حصن جي عصبي ”نقشي“ تي ٻڌل هو.<ref name="Adrian"/> 1944ع ۾ پروفيسر [[جوزف ارلانگر|جوزف ارلانگر]] ۽ [[هربرٽ اسپينسر گاسر|هربرٽ گاسر]] کي ”واحد عصبي ريشَن جي انتهائي تفريق ٿيل عملن بابت سندن دريافتن“ تي فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1944/summary/ |access-date=2025-09-19 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> انهن ٻن مرحلن وارا عمل امڪان دريافت ڪيا: اسپائيڪ ۽ پوسٽ اسپائيڪ؛ ۽ انهن ڏيکاريو ته عصب ڪيترين صورتن ۾ موجود آهن، جن مان هر هڪ جي پنهنجي تحريڪ پذيري امڪان آهي. انهن عصبي ريشَي جي قطر ۽ عمل امڪان جي رفتار جي وچ ۾ نسبت پڻ ڳولي.<ref>Grant, Gunnar (2006). "The 1932 and 1944 Nobel Prizes in physiology or medicine: rewards for ground-breaking studies in neurophysiology". ''Journal of the History of the Neurosciences''. 15 (4): 341–357. doi:10.1080/09647040600638981</ref> 1950ع ۾ پروفيسر [[وائلڊر پينفيلڊ]] ''The Cerebral Cortex of Man'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ دماغ ۾ مختلف عملن (حرڪتي، حسي، يادگيري، بصارت) جي هنڌن جا نقشا شامل هئا، جيڪي هن مرگهي جي علاج دوران بيان ڪيا هئا.<ref>Kumar, R.; Yeragani, V. K. (2011). "Penfield – A great explorer of psyche-soma-neuroscience". ''Indian Journal of Psychiatry''. 53 (3): 276–278. doi:10.4103/0019-5545.86826</ref> پروفيسر وائلڊر پينفيلڊ ۽ سندس ساٿي ايڊون بالڊري ۽ ٿيوڊور راسموسن قشري هومنڪلس جا خالق سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cazala, Fadwa; Vienney, Nicolas; Stoléru, Serge (2015-03-10). "The cortical sensory representation of genitalia in women and men: a systematic review". ''Socioaffective Neuroscience & Psychology''. 5 26428. doi:10.3402/snp.v5.26428</ref> j6k4r6y0ja4wvrhlt74s7tccrj5f577 391589 391588 2026-07-05T22:58:14Z Intisar Ali 8681 391589 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ===20هين صدي=== 1902ع ۾ پروفيسر [[جوليوس برنسٽائن]] عصبي تحريڪن جي جسميات ۾ اهو تجويز ڪري حصو وڌو ته [[عمل امڪان]] ايڪسان جي جھلي جي آئنن لاءِ نفوذپذيري ۾ تبديليءَ جو نتيجو آهي، جنهن سان عصب ۾ ”[[آرامي امڪان]]“ ۽ ”عمل امڪان“ جي بڻ بابت ڄاڻ ملي. ”جھلي وارو مفروضو“ عصب ۽ عضلي جي آرامي امڪان کي هڪ اهڙي نفوذي امڪان طور بيان ڪري ٿو، جيڪو مثبت چارج وارن آئنن جي [[سائٽوپلازم]] ۾ پنهنجي وڌيڪ ارتڪاز کان ٻاهرين خلوي محلول ۾ پنهنجي گهٽ ارتڪاز ڏانهن ڦهلجڻ جي لاڙي سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻيا آئن روڪيل رهندا آهن. برنسٽائن پهريون شخص پڻ هو جنهن جھليءَ جي آرپار آرامي امڪان لاءِ [[نرنست مساوات]] متعارف ڪرائي.<ref>[http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn Seyfarth E-A. (2006), "Julius Bernstein (1839–1917): pioneer neurobiologist and biophysicist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719103128/http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn |date=2011-07-19 }}, Biological Cybernetics 94: 2–8 Biol Cybern (2006) 94: 2–8 {{doi|10.1007/s00422-005-0031-y}}</ref> 1907ع ۾ پروفيسر [[لوئي لاپيڪ]] تجويز ڪيو ته عمل امڪان حد پار ڪرڻ تي پيدا ٿئي ٿو[39]، جنهن کي بعد ۾ متحرڪ آئنڪ ترسيل نظامن جي پيداوار طور وڌيڪ بهتر نموني ڏيکاريو ويو.<ref>{{cite journal |author=Brunel N, Van Rossum MC |title= Lapicque's 1907 paper: from frogs to integrate-and-fire |journal=Biol. Cybern. |volume=97 |pages=337–339 |year=2007 |pmid=17968583 |doi=10.1007/s00422-007-0190-0 |issue=5–6|s2cid= 17816096 }}</ref> [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|بروڊمن جو دماغي قشري جو خاڪو، جنهن ۾ هن سڃاڻيل علائقا ڏيکاريا آهن|page=145]] 1909ع ۾ جرمن ايناٽامي ماهر [[ڪوربينيئن بروڊمن]] دماغ جي نقشي سازي بابت پنهنجي اصل تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن دماغي قشري جا 52 الڳ علائقا بيان ڪيا، جيڪي هاڻي [[بروڊمن علائقو|بروڊمن علائقن]] جي نالي سان مشهور آهن.<ref>{{cite journal |last1=Guillery |first1=R. W. |title=Brodmann's ' Localisation in the Cerebral Cortex '. (Pp. xviii+300; illustrated; £28 hardback; ISBN 1 86094 176 1.) London: Imperial College Press. 1999. |journal=Journal of Anatomy |date=April 2000 |volume=196 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.196304931.x |pmc=1468084 }}</ref> 1924ع ۾ جرمن فزيولاجسٽ ۽ نفسياتي ماهر [[هانس برگر]] (1873–1941) دماغ جي برقي سرگرمي (جنهن کي [[عصبي لرزش|دماغي لهرون]] چيو وڃي ٿو) ۽ خاص طور [[الفا لهر|الفا لهر واري تال]]، جيڪا دماغي لهر جو هڪ قسم آهي، دريافت ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Haas |first1=L F |title=Hans Berger (1873-1941), Richard Caton (1842-1926), and electroencephalography |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |date=2003 |volume=74 |issue=1 |pages=9 |doi=10.1136/jnnp.74.1.9 |pmid=12486257 |pmc=1738204 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=İnce |first1=Rümeysa |last2=Adanır |first2=Saliha Seda |last3=Sevmez |first3=Fatma |title=The inventor of electroencephalography (EEG): Hans Berger (1873–1941) |journal=Child's Nervous System |date=September 2021 |volume=37 |issue=9 |pages=2723–2724 |doi=10.1007/s00381-020-04564-z |pmid=32140776 }}</ref> حسي عضون ۽ عصبي جيوگهرڙن جي عمل بابت گهڻو مطالعو برطانوي فزيولاجسٽ [[ايڊگر ايڊرين]] ڪيو. 1928ع ۾ هن ڏيڏرن تي پنهنجن تجربن دوران عصبي ريشَن کي عمل ۾ ڏٺو ۽ جسماني تحريڪ هيٺ واحد عصبي ريشَن جي برقي خارج ٿيڻ کي رڪارڊ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Adrian">{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1932/adrian/biographical | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932}}</ref> هن نتيجو ڪڍيو ته لڳاتار تحريڪ هيٺ چمڙيءَ جي تحريڪ شروعات ۾ طاقتور هوندي آهي پر وقت سان آهستي آهستي گهٽجي ويندي آهي، جڏهن ته رابطي واري هنڌ کان عصبن سان گذرندڙ حسي تحريڪون طاقت ۾ مستقل رهنديون آهن، پر وقت سان سندن تڪرار گهٽجي ويندو آهي، ۽ نتيجي طور دماغ ۾ احساس گهٽجي ويندو آهي.<ref name="Adrian"/> انهن نتيجن کي عصبي نظام جي تحريڪ سبب پيدا ٿيندڙ سور جي مطالعي تائين وڌائيندي هن دماغ ۾ اهڙن اشارن جي وصولي ۽ مختلف جانورن ۾ دماغي قشري جي حسي علائقن جي مقامي ورڇ بابت دريافتون ڪيون. انهن نتيجن سان حسي نقشي، جنهن کي جسمي-حسي نظام ۾ هومنڪلس چيو وڃي ٿو، جو تصور پيدا ٿيو. انساني جسم جو هي بگڙيل ڏيک انساني دماغ جي جواب ڏيندڙ علائقن ۽ حصن جي عصبي ”نقشي“ تي ٻڌل هو.<ref name="Adrian"/> 1944ع ۾ پروفيسر [[جوزف ارلانگر|جوزف ارلانگر]] ۽ [[هربرٽ اسپينسر گاسر|هربرٽ گاسر]] کي ”واحد عصبي ريشَن جي انتهائي تفريق ٿيل عملن بابت سندن دريافتن“ تي فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1944/summary/ |access-date=2025-09-19 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> انهن ٻن مرحلن وارا عمل امڪان دريافت ڪيا: اسپائيڪ ۽ پوسٽ اسپائيڪ؛ ۽ انهن ڏيکاريو ته عصب ڪيترين صورتن ۾ موجود آهن، جن مان هر هڪ جي پنهنجي تحريڪ پذيري امڪان آهي. انهن عصبي ريشَي جي قطر ۽ عمل امڪان جي رفتار جي وچ ۾ نسبت پڻ ڳولي.<ref>Grant, Gunnar (2006). "The 1932 and 1944 Nobel Prizes in physiology or medicine: rewards for ground-breaking studies in neurophysiology". ''Journal of the History of the Neurosciences''. 15 (4): 341–357. doi:10.1080/09647040600638981</ref> 1950ع ۾ پروفيسر [[وائلڊر پينفيلڊ]] ''The Cerebral Cortex of Man'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ دماغ ۾ مختلف عملن (حرڪتي، حسي، يادگيري، بصارت) جي هنڌن جا نقشا شامل هئا، جيڪي هن مرگهي جي علاج دوران بيان ڪيا هئا.<ref>Kumar, R.; Yeragani, V. K. (2011). "Penfield – A great explorer of psyche-soma-neuroscience". ''Indian Journal of Psychiatry''. 53 (3): 276–278. doi:10.4103/0019-5545.86826</ref> پروفيسر وائلڊر پينفيلڊ ۽ سندس ساٿي ايڊون بالڊري ۽ ٿيوڊور راسموسن قشري هومنڪلس جا خالق سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cazala, Fadwa; Vienney, Nicolas; Stoléru, Serge (2015-03-10). "The cortical sensory representation of genitalia in women and men: a systematic review". ''Socioaffective Neuroscience & Psychology''. 5 26428. doi:10.3402/snp.v5.26428</ref> ==تحقيقي لاڙا== هاڻوڪي تحقيق دماغ جي مختلف علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن کي، ڪيترين ٽيڪنالاجين ۽ طريقن جي مدد سان، جانچي دماغ جي مخصوص عملن تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|last=Takeo|first=Watanabe|title=Cognitive neuroscience Editorial overview|url=http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|access-date=2011-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224221332/http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|archive-date=2012-12-24|url-status=dead}}</ref> شيڊو اميجنگ طريقو معياري روشني خوردبيني کي استعمال ڪري ٿو ۽ ان کي دماغ جي ٻاهرين خلوي جاءِ ۾ موجود بين خلوي رطوبت جي فلوريسينس ليبلنگ سان ملائي ٿو. هي ٽيڪنيڪ محققن کي پنهنجن تجربن لاءِ ايناٽامي ۽ جيوت پذيري بابت وڌيڪ سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي عصبي جيوگهرڙن، مائڪروگليا، رسولي جيوگهرڙن ۽ رت جي ڪيپلرين کي وڌيڪ ويجهي ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dembitskaya |first1=Yulia |last2=Boyce |first2=Andrew K. J. |last3=Idziak |first3=Agata |last4=Pourkhalili Langeroudi |first4=Atefeh |last5=Arizono |first5=Misa |last6=Girard |first6=Jordan |last7=Le Bourdellès |first7=Guillaume |last8=Ducros |first8=Mathieu |last9=Sato-Fitoussi |first9=Marie |last10=Ochoa de Amezaga |first10=Amaia |last11=Oizel |first11=Kristell |last12=Bancelin |first12=Stephane |last13=Mercier |first13=Luc |last14=Pfeiffer |first14=Thomas |last15=Thompson |first15=Roger J. |last16=Kim |first16=Sun Kwang |last17=Bikfalvi |first17=Andreas |last18=Nägerl |first18=U. Valentin |title=Shadow imaging for panoptical visualization of brain tissue in vivo |journal=Nature Communications |date=12 October 2023 |volume=14 |issue=1 |page=6411 |doi=10.1038/s41467-023-42055-2 |pmid=37828018 |pmc=10570379 |bibcode=2023NatCo..14.6411D }}</ref> [[روشني جينيات]] جو استعمال سرڪٽ جي عمل ۽ ان جي جسماني نتيجن جي جاچ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Pama |first1=E. A. Claudia |last2=Colzato |first2=Lorenza S. |last3=Hommel |first3=Bernhard |date=6 September 2013 |title=Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience |journal=Frontiers in Psychology |volume=4 |page=610 |doi=10.3389/fpsyg.2013.00610 |pmc=3764402 |pmid=24046763 |doi-access=free}}</ref> هي نئين ٽيڪنالاجي مخصوص عصبي جيوگهرڙن جي جيني نشاندهي کي تصويرڪاري سان گڏ ڪري ٿي، جيئن زنده عصبي جيوگهرڙن ۾ هدفن کي ڏسي سگهجي. سالم جانورن ۾ عصبي جيوگهرڙن جو مشاهدو ڪري ۽ انهن جي برقي سرگرمي کي ڳولي، اسان دماغي سرگرمي جي نگراني ڪري سگهون ٿا ۽ جسميات ۾ ان جي ڪردار کي سمجهي سگهون ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |last2=Feng |first2=Guoping |last3=Majewska |first3=Ania K. |last4=Miesenböck |first4=Gero |last5=Ting |first5=Alice |last6=Schnitzer |first6=Mark J. |title=Next-Generation Optical Technologies for Illuminating Genetically Targeted Brain Circuits |journal=The Journal of Neuroscience |date=11 October 2006 |volume=26 |issue=41 |pages=10380–10386 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3863-06.2006 |pmid=17035522 |pmc=2820367 }}</ref> هزارين انفرادي عصبي جيوگهرڙن جي اسپائيڪنگ کي ملي سيڪنڊن کان مهينن تائين پيروي ڪرڻ نيورو فزيولاجي تحقيق جو هڪ وڏي همٿ وارو مقصد آهي. هاڻوڪين اڳڀرائين، جن ۾ Neuropixels 2.0 پروب شامل آهي، [[CMOS]] (ڪامپليمينٽري ميٽل–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر) ٺاهڻ جا طريقا استعمال ڪري ڊگهن وقتي پيمانن تي رڪارڊنگ هنڌن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي.<ref>Steinmetz, N. A.; Aydin, C.; Lebedeva, A.; Okun, M.; Pachitariu, M.; Bauza, M.; Beau, M.; Bhagat, J.; Böhm, C.; Broux Colonell, J.; Gardner, R. J.; Karsh, B.; Kloosterman, F.; Kostadinov, D.; Mora-Lopez, C.; O'Callaghan, J.; Park, J.; Putzeys, J.; … Harris, T. D. (2021). "Neuropixels 2.0: A miniaturized high-density probe for stable, long-term brain recordings". ''Science'' (New York, N.Y.), 372(6539), eabf4588. https://doi.org/10.1126/science.abf4588</ref> نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ فائديمند [[عصبي لچڪ]] پڻ هڪ جديد ترين موضوع آهي. 2017ع ۾ تحقيق نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ عصبي لچڪ وسيلي قشري نئين سر تنظيم جا ثبوت فراهم ڪيا: 3 مهينن جي تربيت کان پوءِ [[ڀورو مادو|ڀوري مادي]] جي ٿولهه وڌي وئي.<ref>Valk, S. L.; Bernhardt B. C.; Trautwein, F.-M., Böckler, A.; Kanske, P.; Guizard, N.; Collins, D. L.; Singer T. (2017). "Structural plasticity of the social brain: Differential change after socio-affective and cognitive mental training". ''Sci. Adv''. 3, e1700489 (2017).</ref> بهرحال، ثبوتن اهو به ڏيکاريو آهي ته هي عمل اڻ موٽ نه آهي. دماغ جو حجم ذهني ڪمن، جهڙوڪ لکڻ، چترڪاري يا آواز ۾ فرق سڃاڻڻ دوران وڌي ٿو، پر انهن سرگرمين جي ختم ٿيڻ کان ڪجهه هفتن اندر لڳ ڀڳ پنهنجي اڳئين سطح تي موٽي اچي ٿو. ساڄي هٿ وارن ماڻهن تي تحقيق ڏيکاريو آهي ته کاٻي هٿ سان لکڻ ۽ چترڪاري سکڻ جي هڪ مهيني کان پوءِ سندن دماغ جو حجم وڌي ويو، پر ٽن هفتن کان پوءِ اهو لڳ ڀڳ معمول تي موٽي آيو. انهن جانورن تي ڪيل تحقيق، جن خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ريڪ استعمال ڪرڻ سکيو يا آوازن ۾ فرق ڪرڻ سکيو، ساڳيا نتيجا ڏيکاريا آهن.<ref>Mercadante AA, Tadi P. (2025). ''Neuroanatomy, Gray Matter''. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Retrieved https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553239/</ref> عصبي نظام ۽ دل جي وچ ۾ لاڳاپو تحقيق جو هڪ ترقي پذير ميدان آهي. قدرتي نيورو اسٽيموليشن جو مفروضو، جيڪو ماءُ جي دل ۽ ماءُ توڙي جنين جي عصبي نظامن جي وچ ۾ طبعي رابطي کي بيان ڪري ٿو، انهن قدرتي قوتن کي واضح ڪري ٿو جيڪي جنين جي عصبي نظام ۾ فائديمند عصبي لچڪ کي هٿي ڏين ٿيون، اهڙيءَ طرح جسماني احساس پذيري کي ترقي ڏين ٿيون ۽ ادراڪي عملن کي شڪل ڏين ٿيون. هي مفروضو، جيڪو نيورو فزيولاجي ۽ طبعيات ۾ گهرو بنياد رکي ٿو، 2024ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ محققن کي عصبي نظام جي ترقي، فائديمند عصبي لچڪ جي بڻ، ۽ مختلف حالتن ۾ مرضياتي حياتيات کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref>Val Danilov, Igor. (2024). "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques". ''OBM Neurobiology'' (29 November 2024) volume 08 issue 4 p.1–23 doi=10.21926/obm.neurobiol.2404260</ref> مختلف بيمارين جي مرضيات تي عصبي نظام جي اثر ۽ انهن جي مرضياتي حياتيات جي ضابطي بابت تحقيق نيورو فزيولاجي علم جو وڌندڙ ميدان آهي. 2025ع ۾ دريافت ڪيو ويو ته ننڍي جيوگهرڙي واري ڦڦڙن جي ڪينسر جا جيوگهرڙا عصبي جيوگهرڙن سان عملي سائنيپس ٺاهين ٿا، جنهن سان دماغ ۾ رسولي واڌ کي هٿي ملي ٿي. اهي نتيجا ڪينسر جي اڳڀرائي ۾ عصبي نظام جي ڪردار کي اجاگر ڪن ٿا.<ref>StanfordReport. Discovery highlights the nervous system’s role in cancer growth. https://news.stanford.edu/stories/2025/09/lung-cancer-brain-neurons-treatment-research.</ref><ref>Savchuk, S., Gentry, K.M.; Wang, W. et al. (2025) "Neuronal activity-dependent mechanisms of small cell lung cancer pathogenesis". ''Nature'' 646, 1232–1242 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09492-z</ref> dsoifud84vu4blnh3c51vtbc2013rm0 391590 391589 2026-07-05T22:58:58Z Intisar Ali 8681 391590 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name = "Stam & Straaten 2012"/> [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref name = "Giovacchini et al 2010" /><ref name = "Stam & Straaten 2012"/> آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ===20هين صدي=== 1902ع ۾ پروفيسر [[جوليوس برنسٽائن]] عصبي تحريڪن جي جسميات ۾ اهو تجويز ڪري حصو وڌو ته [[عمل امڪان]] ايڪسان جي جھلي جي آئنن لاءِ نفوذپذيري ۾ تبديليءَ جو نتيجو آهي، جنهن سان عصب ۾ ”[[آرامي امڪان]]“ ۽ ”عمل امڪان“ جي بڻ بابت ڄاڻ ملي. ”جھلي وارو مفروضو“ عصب ۽ عضلي جي آرامي امڪان کي هڪ اهڙي نفوذي امڪان طور بيان ڪري ٿو، جيڪو مثبت چارج وارن آئنن جي [[سائٽوپلازم]] ۾ پنهنجي وڌيڪ ارتڪاز کان ٻاهرين خلوي محلول ۾ پنهنجي گهٽ ارتڪاز ڏانهن ڦهلجڻ جي لاڙي سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻيا آئن روڪيل رهندا آهن. برنسٽائن پهريون شخص پڻ هو جنهن جھليءَ جي آرپار آرامي امڪان لاءِ [[نرنست مساوات]] متعارف ڪرائي.<ref>[http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn Seyfarth E-A. (2006), "Julius Bernstein (1839–1917): pioneer neurobiologist and biophysicist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719103128/http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn |date=2011-07-19 }}, Biological Cybernetics 94: 2–8 Biol Cybern (2006) 94: 2–8 {{doi|10.1007/s00422-005-0031-y}}</ref> 1907ع ۾ پروفيسر [[لوئي لاپيڪ]] تجويز ڪيو ته عمل امڪان حد پار ڪرڻ تي پيدا ٿئي ٿو[39]، جنهن کي بعد ۾ متحرڪ آئنڪ ترسيل نظامن جي پيداوار طور وڌيڪ بهتر نموني ڏيکاريو ويو.<ref>{{cite journal |author=Brunel N, Van Rossum MC |title= Lapicque's 1907 paper: from frogs to integrate-and-fire |journal=Biol. Cybern. |volume=97 |pages=337–339 |year=2007 |pmid=17968583 |doi=10.1007/s00422-007-0190-0 |issue=5–6|s2cid= 17816096 }}</ref> [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|بروڊمن جو دماغي قشري جو خاڪو، جنهن ۾ هن سڃاڻيل علائقا ڏيکاريا آهن|page=145]] 1909ع ۾ جرمن ايناٽامي ماهر [[ڪوربينيئن بروڊمن]] دماغ جي نقشي سازي بابت پنهنجي اصل تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن دماغي قشري جا 52 الڳ علائقا بيان ڪيا، جيڪي هاڻي [[بروڊمن علائقو|بروڊمن علائقن]] جي نالي سان مشهور آهن.<ref>{{cite journal |last1=Guillery |first1=R. W. |title=Brodmann's ' Localisation in the Cerebral Cortex '. (Pp. xviii+300; illustrated; £28 hardback; ISBN 1 86094 176 1.) London: Imperial College Press. 1999. |journal=Journal of Anatomy |date=April 2000 |volume=196 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.196304931.x |pmc=1468084 }}</ref> 1924ع ۾ جرمن فزيولاجسٽ ۽ نفسياتي ماهر [[هانس برگر]] (1873–1941) دماغ جي برقي سرگرمي (جنهن کي [[عصبي لرزش|دماغي لهرون]] چيو وڃي ٿو) ۽ خاص طور [[الفا لهر|الفا لهر واري تال]]، جيڪا دماغي لهر جو هڪ قسم آهي، دريافت ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Haas |first1=L F |title=Hans Berger (1873-1941), Richard Caton (1842-1926), and electroencephalography |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |date=2003 |volume=74 |issue=1 |pages=9 |doi=10.1136/jnnp.74.1.9 |pmid=12486257 |pmc=1738204 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=İnce |first1=Rümeysa |last2=Adanır |first2=Saliha Seda |last3=Sevmez |first3=Fatma |title=The inventor of electroencephalography (EEG): Hans Berger (1873–1941) |journal=Child's Nervous System |date=September 2021 |volume=37 |issue=9 |pages=2723–2724 |doi=10.1007/s00381-020-04564-z |pmid=32140776 }}</ref> حسي عضون ۽ عصبي جيوگهرڙن جي عمل بابت گهڻو مطالعو برطانوي فزيولاجسٽ [[ايڊگر ايڊرين]] ڪيو. 1928ع ۾ هن ڏيڏرن تي پنهنجن تجربن دوران عصبي ريشَن کي عمل ۾ ڏٺو ۽ جسماني تحريڪ هيٺ واحد عصبي ريشَن جي برقي خارج ٿيڻ کي رڪارڊ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Adrian">{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1932/adrian/biographical | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932}}</ref> هن نتيجو ڪڍيو ته لڳاتار تحريڪ هيٺ چمڙيءَ جي تحريڪ شروعات ۾ طاقتور هوندي آهي پر وقت سان آهستي آهستي گهٽجي ويندي آهي، جڏهن ته رابطي واري هنڌ کان عصبن سان گذرندڙ حسي تحريڪون طاقت ۾ مستقل رهنديون آهن، پر وقت سان سندن تڪرار گهٽجي ويندو آهي، ۽ نتيجي طور دماغ ۾ احساس گهٽجي ويندو آهي.<ref name="Adrian"/> انهن نتيجن کي عصبي نظام جي تحريڪ سبب پيدا ٿيندڙ سور جي مطالعي تائين وڌائيندي هن دماغ ۾ اهڙن اشارن جي وصولي ۽ مختلف جانورن ۾ دماغي قشري جي حسي علائقن جي مقامي ورڇ بابت دريافتون ڪيون. انهن نتيجن سان حسي نقشي، جنهن کي جسمي-حسي نظام ۾ هومنڪلس چيو وڃي ٿو، جو تصور پيدا ٿيو. انساني جسم جو هي بگڙيل ڏيک انساني دماغ جي جواب ڏيندڙ علائقن ۽ حصن جي عصبي ”نقشي“ تي ٻڌل هو.<ref name="Adrian"/> 1944ع ۾ پروفيسر [[جوزف ارلانگر|جوزف ارلانگر]] ۽ [[هربرٽ اسپينسر گاسر|هربرٽ گاسر]] کي ”واحد عصبي ريشَن جي انتهائي تفريق ٿيل عملن بابت سندن دريافتن“ تي فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1944/summary/ |access-date=2025-09-19 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> انهن ٻن مرحلن وارا عمل امڪان دريافت ڪيا: اسپائيڪ ۽ پوسٽ اسپائيڪ؛ ۽ انهن ڏيکاريو ته عصب ڪيترين صورتن ۾ موجود آهن، جن مان هر هڪ جي پنهنجي تحريڪ پذيري امڪان آهي. انهن عصبي ريشَي جي قطر ۽ عمل امڪان جي رفتار جي وچ ۾ نسبت پڻ ڳولي.<ref>Grant, Gunnar (2006). "The 1932 and 1944 Nobel Prizes in physiology or medicine: rewards for ground-breaking studies in neurophysiology". ''Journal of the History of the Neurosciences''. 15 (4): 341–357. doi:10.1080/09647040600638981</ref> 1950ع ۾ پروفيسر [[وائلڊر پينفيلڊ]] ''The Cerebral Cortex of Man'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ دماغ ۾ مختلف عملن (حرڪتي، حسي، يادگيري، بصارت) جي هنڌن جا نقشا شامل هئا، جيڪي هن مرگهي جي علاج دوران بيان ڪيا هئا.<ref>Kumar, R.; Yeragani, V. K. (2011). "Penfield – A great explorer of psyche-soma-neuroscience". ''Indian Journal of Psychiatry''. 53 (3): 276–278. doi:10.4103/0019-5545.86826</ref> پروفيسر وائلڊر پينفيلڊ ۽ سندس ساٿي ايڊون بالڊري ۽ ٿيوڊور راسموسن قشري هومنڪلس جا خالق سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cazala, Fadwa; Vienney, Nicolas; Stoléru, Serge (2015-03-10). "The cortical sensory representation of genitalia in women and men: a systematic review". ''Socioaffective Neuroscience & Psychology''. 5 26428. doi:10.3402/snp.v5.26428</ref> ==تحقيقي لاڙا== هاڻوڪي تحقيق دماغ جي مختلف علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن کي، ڪيترين ٽيڪنالاجين ۽ طريقن جي مدد سان، جانچي دماغ جي مخصوص عملن تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|last=Takeo|first=Watanabe|title=Cognitive neuroscience Editorial overview|url=http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|access-date=2011-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224221332/http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|archive-date=2012-12-24|url-status=dead}}</ref> شيڊو اميجنگ طريقو معياري روشني خوردبيني کي استعمال ڪري ٿو ۽ ان کي دماغ جي ٻاهرين خلوي جاءِ ۾ موجود بين خلوي رطوبت جي فلوريسينس ليبلنگ سان ملائي ٿو. هي ٽيڪنيڪ محققن کي پنهنجن تجربن لاءِ ايناٽامي ۽ جيوت پذيري بابت وڌيڪ سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي عصبي جيوگهرڙن، مائڪروگليا، رسولي جيوگهرڙن ۽ رت جي ڪيپلرين کي وڌيڪ ويجهي ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dembitskaya |first1=Yulia |last2=Boyce |first2=Andrew K. J. |last3=Idziak |first3=Agata |last4=Pourkhalili Langeroudi |first4=Atefeh |last5=Arizono |first5=Misa |last6=Girard |first6=Jordan |last7=Le Bourdellès |first7=Guillaume |last8=Ducros |first8=Mathieu |last9=Sato-Fitoussi |first9=Marie |last10=Ochoa de Amezaga |first10=Amaia |last11=Oizel |first11=Kristell |last12=Bancelin |first12=Stephane |last13=Mercier |first13=Luc |last14=Pfeiffer |first14=Thomas |last15=Thompson |first15=Roger J. |last16=Kim |first16=Sun Kwang |last17=Bikfalvi |first17=Andreas |last18=Nägerl |first18=U. Valentin |title=Shadow imaging for panoptical visualization of brain tissue in vivo |journal=Nature Communications |date=12 October 2023 |volume=14 |issue=1 |page=6411 |doi=10.1038/s41467-023-42055-2 |pmid=37828018 |pmc=10570379 |bibcode=2023NatCo..14.6411D }}</ref> [[روشني جينيات]] جو استعمال سرڪٽ جي عمل ۽ ان جي جسماني نتيجن جي جاچ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Pama |first1=E. A. Claudia |last2=Colzato |first2=Lorenza S. |last3=Hommel |first3=Bernhard |date=6 September 2013 |title=Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience |journal=Frontiers in Psychology |volume=4 |page=610 |doi=10.3389/fpsyg.2013.00610 |pmc=3764402 |pmid=24046763 |doi-access=free}}</ref> هي نئين ٽيڪنالاجي مخصوص عصبي جيوگهرڙن جي جيني نشاندهي کي تصويرڪاري سان گڏ ڪري ٿي، جيئن زنده عصبي جيوگهرڙن ۾ هدفن کي ڏسي سگهجي. سالم جانورن ۾ عصبي جيوگهرڙن جو مشاهدو ڪري ۽ انهن جي برقي سرگرمي کي ڳولي، اسان دماغي سرگرمي جي نگراني ڪري سگهون ٿا ۽ جسميات ۾ ان جي ڪردار کي سمجهي سگهون ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |last2=Feng |first2=Guoping |last3=Majewska |first3=Ania K. |last4=Miesenböck |first4=Gero |last5=Ting |first5=Alice |last6=Schnitzer |first6=Mark J. |title=Next-Generation Optical Technologies for Illuminating Genetically Targeted Brain Circuits |journal=The Journal of Neuroscience |date=11 October 2006 |volume=26 |issue=41 |pages=10380–10386 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3863-06.2006 |pmid=17035522 |pmc=2820367 }}</ref> هزارين انفرادي عصبي جيوگهرڙن جي اسپائيڪنگ کي ملي سيڪنڊن کان مهينن تائين پيروي ڪرڻ نيورو فزيولاجي تحقيق جو هڪ وڏي همٿ وارو مقصد آهي. هاڻوڪين اڳڀرائين، جن ۾ Neuropixels 2.0 پروب شامل آهي، [[CMOS]] (ڪامپليمينٽري ميٽل–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر) ٺاهڻ جا طريقا استعمال ڪري ڊگهن وقتي پيمانن تي رڪارڊنگ هنڌن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي.<ref>Steinmetz, N. A.; Aydin, C.; Lebedeva, A.; Okun, M.; Pachitariu, M.; Bauza, M.; Beau, M.; Bhagat, J.; Böhm, C.; Broux Colonell, J.; Gardner, R. J.; Karsh, B.; Kloosterman, F.; Kostadinov, D.; Mora-Lopez, C.; O'Callaghan, J.; Park, J.; Putzeys, J.; … Harris, T. D. (2021). "Neuropixels 2.0: A miniaturized high-density probe for stable, long-term brain recordings". ''Science'' (New York, N.Y.), 372(6539), eabf4588. https://doi.org/10.1126/science.abf4588</ref> نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ فائديمند [[عصبي لچڪ]] پڻ هڪ جديد ترين موضوع آهي. 2017ع ۾ تحقيق نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ عصبي لچڪ وسيلي قشري نئين سر تنظيم جا ثبوت فراهم ڪيا: 3 مهينن جي تربيت کان پوءِ [[ڀورو مادو|ڀوري مادي]] جي ٿولهه وڌي وئي.<ref>Valk, S. L.; Bernhardt B. C.; Trautwein, F.-M., Böckler, A.; Kanske, P.; Guizard, N.; Collins, D. L.; Singer T. (2017). "Structural plasticity of the social brain: Differential change after socio-affective and cognitive mental training". ''Sci. Adv''. 3, e1700489 (2017).</ref> بهرحال، ثبوتن اهو به ڏيکاريو آهي ته هي عمل اڻ موٽ نه آهي. دماغ جو حجم ذهني ڪمن، جهڙوڪ لکڻ، چترڪاري يا آواز ۾ فرق سڃاڻڻ دوران وڌي ٿو، پر انهن سرگرمين جي ختم ٿيڻ کان ڪجهه هفتن اندر لڳ ڀڳ پنهنجي اڳئين سطح تي موٽي اچي ٿو. ساڄي هٿ وارن ماڻهن تي تحقيق ڏيکاريو آهي ته کاٻي هٿ سان لکڻ ۽ چترڪاري سکڻ جي هڪ مهيني کان پوءِ سندن دماغ جو حجم وڌي ويو، پر ٽن هفتن کان پوءِ اهو لڳ ڀڳ معمول تي موٽي آيو. انهن جانورن تي ڪيل تحقيق، جن خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ريڪ استعمال ڪرڻ سکيو يا آوازن ۾ فرق ڪرڻ سکيو، ساڳيا نتيجا ڏيکاريا آهن.<ref>Mercadante AA, Tadi P. (2025). ''Neuroanatomy, Gray Matter''. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Retrieved https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553239/</ref> عصبي نظام ۽ دل جي وچ ۾ لاڳاپو تحقيق جو هڪ ترقي پذير ميدان آهي. قدرتي نيورو اسٽيموليشن جو مفروضو، جيڪو ماءُ جي دل ۽ ماءُ توڙي جنين جي عصبي نظامن جي وچ ۾ طبعي رابطي کي بيان ڪري ٿو، انهن قدرتي قوتن کي واضح ڪري ٿو جيڪي جنين جي عصبي نظام ۾ فائديمند عصبي لچڪ کي هٿي ڏين ٿيون، اهڙيءَ طرح جسماني احساس پذيري کي ترقي ڏين ٿيون ۽ ادراڪي عملن کي شڪل ڏين ٿيون. هي مفروضو، جيڪو نيورو فزيولاجي ۽ طبعيات ۾ گهرو بنياد رکي ٿو، 2024ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ محققن کي عصبي نظام جي ترقي، فائديمند عصبي لچڪ جي بڻ، ۽ مختلف حالتن ۾ مرضياتي حياتيات کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref>Val Danilov, Igor. (2024). "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques". ''OBM Neurobiology'' (29 November 2024) volume 08 issue 4 p.1–23 doi=10.21926/obm.neurobiol.2404260</ref> مختلف بيمارين جي مرضيات تي عصبي نظام جي اثر ۽ انهن جي مرضياتي حياتيات جي ضابطي بابت تحقيق نيورو فزيولاجي علم جو وڌندڙ ميدان آهي. 2025ع ۾ دريافت ڪيو ويو ته ننڍي جيوگهرڙي واري ڦڦڙن جي ڪينسر جا جيوگهرڙا عصبي جيوگهرڙن سان عملي سائنيپس ٺاهين ٿا، جنهن سان دماغ ۾ رسولي واڌ کي هٿي ملي ٿي. اهي نتيجا ڪينسر جي اڳڀرائي ۾ عصبي نظام جي ڪردار کي اجاگر ڪن ٿا.<ref>StanfordReport. Discovery highlights the nervous system’s role in cancer growth. https://news.stanford.edu/stories/2025/09/lung-cancer-brain-neurons-treatment-research.</ref><ref>Savchuk, S., Gentry, K.M.; Wang, W. et al. (2025) "Neuronal activity-dependent mechanisms of small cell lung cancer pathogenesis". ''Nature'' 646, 1232–1242 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09492-z</ref> ==پڻ ڏسو== * [[دماغ]] * [[عصبي نظام]] * [[جرنل آف نيورو فزيولاجي]] * [[نيورالاجي]] * [[عصبي ايناٽامي]] * [[عصبي نفسيات]] * [[عصبي دواسازي]] * [[عصبي اخلاقيات]] * [[عصبي اينڊوڪرائينيات]] * [[حسابي عصبي سائنس]] * [[عصبي ڪوڊنگ]] ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name = "Luhmann 2013">{{cite book |title=Encyclopedia of Sciences and Religions |vauthors=Luhmann HJ |publisher=Encyclopedia of Sciences and Religions |year=2013 |isbn=978-1-4020-8264-1 |pages=1497–1500 |chapter=Neurophysiology |doi=10.1007/978-1-4020-8265-8_779 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-1-4020-8265-8_779}}</ref> <ref name = "Delvendahl & Hu 2023">{{cite journal |last1=Delvendahl |first1=Igor |last2=Hu |first2=Bo |last3=Murphy |first3=Jonathan |title=Editorial: Methods and applications in cellular neurophysiology |journal=Frontiers in Cellular Neuroscience |date=March 10, 2023 |volume=17 |article-number=1172741 |doi=10.3389/fncel.2023.1172741 |doi-access=free |pmid=36970421 |pmc=10036821 }}</ref> <ref name = "Stam & Straaten 2012">{{cite journal |last1=Stam |first1=Cornelis |last2=van Straaten |first2=Elisabeth |title=The organisation of physiological brain networks |journal=Clinical Neurophysiology |date=June 2012 |volume=123 |issue=6 |pages=1067–1087 |doi=10.1016/j.clinph.2012.01.011|pmid=22356937 }}</ref> <ref name="Phillipu 2017">{{cite book |editor1-last=Phillipu |editor1-first=Athineos |title=In Vivo Neurophysiology and Neuropharmacology |date=2017 |publisher=Springer Science |location=New York, United States |isbn=978-1-4939-6488-8 |pages=17, 37–41, 67–68, 89–90, 389–391}}</ref> <ref name="Giovacchini et al 2010">{{cite journal |last1=Giovacchini |first1=Giampiero |last2=Squitieri |first2=Ferdinando |last3=Esmaeilzadeh |first3=Mouna |last4=Milano |first4=Amalia |last5=Mansi |first5=Luigi |last6=Ciarmiello |first6=Andrea |title=PET translates neurophysiology into images: A review to stimulate a network between neuroimaging and basic research |journal=Journal of Cellular Physiology |date=13 October 2010 |volume=226 |issue=4 |pages=948–961 |doi=10.1002/jcp.22451|pmid=20945377 }}</ref> }} ==ماخذ== *{{cite journal |author=Fye WB |author-link=W. Bruce Fye|title=Julien Jean César Legallois |journal=Clinical Cardiology |volume=18 |issue=10 |pages=599–600 |date=October 1995 |pmid=8785909 |doi=10.1002/clc.4960181015|doi-access=free }} * {{Cite web|website=Cyber Museum of Neurosurgery|title=NEUROSURGERY://ON-CALL®|access-date=30 April 2012|url=http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230644/http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|url-status=dead}} * {{Cite journal|author=Gallistel, C. R.|title=Bell, Magendie and the Proposals to Restrict the Use of Animals in Neurobehavioral Research|journal=The American Psychologist|year=1981|volume=36|issue=4|pages=357–60|publisher=Ruccs.rutgers.edu.|doi=10.1037/0003-066x.36.4.357|pmid=7023302|access-date=30 April 2012|url=http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110401002552/http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|url-status=dead|archive-date=1 April 2011}} * {{Cite web|title=History of Biology 1800-1849|date=26 October 2011 |access-date=30 April 2012|url=http://www.normalesup.org/~adanchin/history/dates_1800.html}} * {{Cite web|title=History of Neuroscience|publisher=University of Washington|access-date=30 April 2012|url=http://faculty.washington.edu/chudler/hist.html}} *{{cite journal |author=Duque-Parra JE |title=Perspective on the vestibular cortex throughout history |journal=The Anatomical Record Part B: The New Anatomist |volume=280 |issue=1 |pages=15–9 |date=September 2004 |pmid=15382110 |doi=10.1002/ar.b.20031|doi-access=free }} * {{Cite web|title=Article Number: EONS : 0736 : Cerebellum|access-date=30 April 2012|url=http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104339/http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|url-status=dead}} * {{Cite web|title=David Hartley|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/hartley/}} * {{Cite web|author=Frank, Leonard R. |title=The Electroshock Quotationary|date= 2006 |access-date=30 April 2012|url=http://www.endofshock.com/Final%20version%20Quotationary.pdf}} *{{cite journal |author=Pearce JM |title=Johann Jakob Wepfer (1620-95) and cerebral haemorrhage |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=62 |issue=4 |pages=387 |date=April 1997 |pmid=9120455 |pmc=1074098 |doi=10.1136/jnnp.62.4.387}} * {{Cite book|title=Origins of Neuroscience|access-date=30 April 2012|url=https://books.google.com/books?id=_GMeW9E1IB4C|isbn=9780195146943|last1=Finger|first1=Stanley|year=2001|publisher=Oxford University Press }} * {{Cite web|author=Waln, Robert|title=An Account of the Asylum for the Insane, Established by the Society of Friends, near Frankford, in the Vicinity of Philadelphia|access-date=30 April 2012|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22122/}}{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{Cite web|title=Anatomy Words|access-date=30 April 2012|url=http://anatomyalmanac.blogspot.com/2007/08/hippocampus-half-horsehalf-fish-sea.html}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius and Modern Human Anatomy|access-date=30 April 2012|url=http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915013508/http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-date=15 September 2012|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564|publisher=University of California Press|access-date=30 April 2012|url=https://archive.org/details/andreasvesaliuso0063omal|url-access=registration|last1=O'Malley|first1=Charles Donald|author-link=Charles Donald O'Malley|year=1964}} *{{cite journal |author=Pestronk A |title=The first neurology book. De Cerebri Morbis...(1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |volume=45 |issue=3 |pages=341–4 |date=March 1988 |pmid=3277602 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032}} * {{Cite web|title=Descartes and the Pineal Gland|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/pineal-gland/}} * {{Cite web|author=McCaffrey, Patrick|website=CMSD 620 Neuroanatomy of Speech, Swallowing and Language|title=Chapter 5. The Corpus Striatum, Rhinencephalon, Connecting Fibers, and Diencephalon|series=The Neuroscience on the Web Series|publisher=CSU|access-date=30 April 2012|url=http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107135515/http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-date=7 January 2018|url-status=dead}} *{{cite journal |author=Brink A |title=Depression and loss: a theme in Robert Burton's 'Anatomy of melancholy' (1621) |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=24 |issue=8 |pages=767–72 |date=December 1979 |pmid=391384|doi=10.1177/070674377902400811 |s2cid=35532320 }} * {{Cite web|title=Al-Zahrawi - Father of Surgery|access-date=30 April 2012|url=http://www.factofarabs.net/ERA.aspx?Id=99|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230642/http://www.factofarabs.net/ERA.aspx%3FId%3D99|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Andreas_Vesalius.aspx}} * {{cite journal |author=Jeffery G |title=Architecture of the optic chiasm and the mechanisms that sculpt its development |journal=Physiological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=1393–414 |date=October 2001 |pmid=11581492 |doi=10.1152/physrev.2001.81.4.1393 |s2cid=203231 }} * {{Cite web|title=Mondino De' Luzzi|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Mondino_de_Luzzi.aspx}} * {{Cite web|title=A History of the Brain|publisher=Stanford University. |access-date=30 April 2012|url=http://www.stanford.edu/class/history13/earlysciencelab/body/brainpages/brain.html}} {{Physiology types}} {{Neuroscience}} {{Psychiatry}} {{Nervous system physiology}} {{Authority control}} [[زمرو:نيورو فزيولاجي| ]] ctghaoxg557zgjdks6kmzf081r5i4wz 391591 391590 2026-07-05T23:00:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 391591 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن.<ref name = "Phillipu 2017"/> سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي. [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ===20هين صدي=== 1902ع ۾ پروفيسر [[جوليوس برنسٽائن]] عصبي تحريڪن جي جسميات ۾ اهو تجويز ڪري حصو وڌو ته [[عمل امڪان]] ايڪسان جي جھلي جي آئنن لاءِ نفوذپذيري ۾ تبديليءَ جو نتيجو آهي، جنهن سان عصب ۾ ”[[آرامي امڪان]]“ ۽ ”عمل امڪان“ جي بڻ بابت ڄاڻ ملي. ”جھلي وارو مفروضو“ عصب ۽ عضلي جي آرامي امڪان کي هڪ اهڙي نفوذي امڪان طور بيان ڪري ٿو، جيڪو مثبت چارج وارن آئنن جي [[سائٽوپلازم]] ۾ پنهنجي وڌيڪ ارتڪاز کان ٻاهرين خلوي محلول ۾ پنهنجي گهٽ ارتڪاز ڏانهن ڦهلجڻ جي لاڙي سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻيا آئن روڪيل رهندا آهن. برنسٽائن پهريون شخص پڻ هو جنهن جھليءَ جي آرپار آرامي امڪان لاءِ [[نرنست مساوات]] متعارف ڪرائي.<ref>[http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn Seyfarth E-A. (2006), "Julius Bernstein (1839–1917): pioneer neurobiologist and biophysicist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719103128/http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn |date=2011-07-19 }}, Biological Cybernetics 94: 2–8 Biol Cybern (2006) 94: 2–8 {{doi|10.1007/s00422-005-0031-y}}</ref> 1907ع ۾ پروفيسر [[لوئي لاپيڪ]] تجويز ڪيو ته عمل امڪان حد پار ڪرڻ تي پيدا ٿئي ٿو[39]، جنهن کي بعد ۾ متحرڪ آئنڪ ترسيل نظامن جي پيداوار طور وڌيڪ بهتر نموني ڏيکاريو ويو.<ref>{{cite journal |author=Brunel N, Van Rossum MC |title= Lapicque's 1907 paper: from frogs to integrate-and-fire |journal=Biol. Cybern. |volume=97 |pages=337–339 |year=2007 |pmid=17968583 |doi=10.1007/s00422-007-0190-0 |issue=5–6|s2cid= 17816096 }}</ref> [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|بروڊمن جو دماغي قشري جو خاڪو، جنهن ۾ هن سڃاڻيل علائقا ڏيکاريا آهن|page=145]] 1909ع ۾ جرمن ايناٽامي ماهر [[ڪوربينيئن بروڊمن]] دماغ جي نقشي سازي بابت پنهنجي اصل تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن دماغي قشري جا 52 الڳ علائقا بيان ڪيا، جيڪي هاڻي [[بروڊمن علائقو|بروڊمن علائقن]] جي نالي سان مشهور آهن.<ref>{{cite journal |last1=Guillery |first1=R. W. |title=Brodmann's ' Localisation in the Cerebral Cortex '. (Pp. xviii+300; illustrated; £28 hardback; ISBN 1 86094 176 1.) London: Imperial College Press. 1999. |journal=Journal of Anatomy |date=April 2000 |volume=196 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.196304931.x |pmc=1468084 }}</ref> 1924ع ۾ جرمن فزيولاجسٽ ۽ نفسياتي ماهر [[هانس برگر]] (1873–1941) دماغ جي برقي سرگرمي (جنهن کي [[عصبي لرزش|دماغي لهرون]] چيو وڃي ٿو) ۽ خاص طور [[الفا لهر|الفا لهر واري تال]]، جيڪا دماغي لهر جو هڪ قسم آهي، دريافت ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Haas |first1=L F |title=Hans Berger (1873-1941), Richard Caton (1842-1926), and electroencephalography |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |date=2003 |volume=74 |issue=1 |pages=9 |doi=10.1136/jnnp.74.1.9 |pmid=12486257 |pmc=1738204 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=İnce |first1=Rümeysa |last2=Adanır |first2=Saliha Seda |last3=Sevmez |first3=Fatma |title=The inventor of electroencephalography (EEG): Hans Berger (1873–1941) |journal=Child's Nervous System |date=September 2021 |volume=37 |issue=9 |pages=2723–2724 |doi=10.1007/s00381-020-04564-z |pmid=32140776 }}</ref> حسي عضون ۽ عصبي جيوگهرڙن جي عمل بابت گهڻو مطالعو برطانوي فزيولاجسٽ [[ايڊگر ايڊرين]] ڪيو. 1928ع ۾ هن ڏيڏرن تي پنهنجن تجربن دوران عصبي ريشَن کي عمل ۾ ڏٺو ۽ جسماني تحريڪ هيٺ واحد عصبي ريشَن جي برقي خارج ٿيڻ کي رڪارڊ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Adrian">{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1932/adrian/biographical | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932}}</ref> هن نتيجو ڪڍيو ته لڳاتار تحريڪ هيٺ چمڙيءَ جي تحريڪ شروعات ۾ طاقتور هوندي آهي پر وقت سان آهستي آهستي گهٽجي ويندي آهي، جڏهن ته رابطي واري هنڌ کان عصبن سان گذرندڙ حسي تحريڪون طاقت ۾ مستقل رهنديون آهن، پر وقت سان سندن تڪرار گهٽجي ويندو آهي، ۽ نتيجي طور دماغ ۾ احساس گهٽجي ويندو آهي.<ref name="Adrian"/> انهن نتيجن کي عصبي نظام جي تحريڪ سبب پيدا ٿيندڙ سور جي مطالعي تائين وڌائيندي هن دماغ ۾ اهڙن اشارن جي وصولي ۽ مختلف جانورن ۾ دماغي قشري جي حسي علائقن جي مقامي ورڇ بابت دريافتون ڪيون. انهن نتيجن سان حسي نقشي، جنهن کي جسمي-حسي نظام ۾ هومنڪلس چيو وڃي ٿو، جو تصور پيدا ٿيو. انساني جسم جو هي بگڙيل ڏيک انساني دماغ جي جواب ڏيندڙ علائقن ۽ حصن جي عصبي ”نقشي“ تي ٻڌل هو.<ref name="Adrian"/> 1944ع ۾ پروفيسر [[جوزف ارلانگر|جوزف ارلانگر]] ۽ [[هربرٽ اسپينسر گاسر|هربرٽ گاسر]] کي ”واحد عصبي ريشَن جي انتهائي تفريق ٿيل عملن بابت سندن دريافتن“ تي فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1944/summary/ |access-date=2025-09-19 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> انهن ٻن مرحلن وارا عمل امڪان دريافت ڪيا: اسپائيڪ ۽ پوسٽ اسپائيڪ؛ ۽ انهن ڏيکاريو ته عصب ڪيترين صورتن ۾ موجود آهن، جن مان هر هڪ جي پنهنجي تحريڪ پذيري امڪان آهي. انهن عصبي ريشَي جي قطر ۽ عمل امڪان جي رفتار جي وچ ۾ نسبت پڻ ڳولي.<ref>Grant, Gunnar (2006). "The 1932 and 1944 Nobel Prizes in physiology or medicine: rewards for ground-breaking studies in neurophysiology". ''Journal of the History of the Neurosciences''. 15 (4): 341–357. doi:10.1080/09647040600638981</ref> 1950ع ۾ پروفيسر [[وائلڊر پينفيلڊ]] ''The Cerebral Cortex of Man'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ دماغ ۾ مختلف عملن (حرڪتي، حسي، يادگيري، بصارت) جي هنڌن جا نقشا شامل هئا، جيڪي هن مرگهي جي علاج دوران بيان ڪيا هئا.<ref>Kumar, R.; Yeragani, V. K. (2011). "Penfield – A great explorer of psyche-soma-neuroscience". ''Indian Journal of Psychiatry''. 53 (3): 276–278. doi:10.4103/0019-5545.86826</ref> پروفيسر وائلڊر پينفيلڊ ۽ سندس ساٿي ايڊون بالڊري ۽ ٿيوڊور راسموسن قشري هومنڪلس جا خالق سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cazala, Fadwa; Vienney, Nicolas; Stoléru, Serge (2015-03-10). "The cortical sensory representation of genitalia in women and men: a systematic review". ''Socioaffective Neuroscience & Psychology''. 5 26428. doi:10.3402/snp.v5.26428</ref> ==تحقيقي لاڙا== هاڻوڪي تحقيق دماغ جي مختلف علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن کي، ڪيترين ٽيڪنالاجين ۽ طريقن جي مدد سان، جانچي دماغ جي مخصوص عملن تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|last=Takeo|first=Watanabe|title=Cognitive neuroscience Editorial overview|url=http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|access-date=2011-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224221332/http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|archive-date=2012-12-24|url-status=dead}}</ref> شيڊو اميجنگ طريقو معياري روشني خوردبيني کي استعمال ڪري ٿو ۽ ان کي دماغ جي ٻاهرين خلوي جاءِ ۾ موجود بين خلوي رطوبت جي فلوريسينس ليبلنگ سان ملائي ٿو. هي ٽيڪنيڪ محققن کي پنهنجن تجربن لاءِ ايناٽامي ۽ جيوت پذيري بابت وڌيڪ سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي عصبي جيوگهرڙن، مائڪروگليا، رسولي جيوگهرڙن ۽ رت جي ڪيپلرين کي وڌيڪ ويجهي ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dembitskaya |first1=Yulia |last2=Boyce |first2=Andrew K. J. |last3=Idziak |first3=Agata |last4=Pourkhalili Langeroudi |first4=Atefeh |last5=Arizono |first5=Misa |last6=Girard |first6=Jordan |last7=Le Bourdellès |first7=Guillaume |last8=Ducros |first8=Mathieu |last9=Sato-Fitoussi |first9=Marie |last10=Ochoa de Amezaga |first10=Amaia |last11=Oizel |first11=Kristell |last12=Bancelin |first12=Stephane |last13=Mercier |first13=Luc |last14=Pfeiffer |first14=Thomas |last15=Thompson |first15=Roger J. |last16=Kim |first16=Sun Kwang |last17=Bikfalvi |first17=Andreas |last18=Nägerl |first18=U. Valentin |title=Shadow imaging for panoptical visualization of brain tissue in vivo |journal=Nature Communications |date=12 October 2023 |volume=14 |issue=1 |page=6411 |doi=10.1038/s41467-023-42055-2 |pmid=37828018 |pmc=10570379 |bibcode=2023NatCo..14.6411D }}</ref> [[روشني جينيات]] جو استعمال سرڪٽ جي عمل ۽ ان جي جسماني نتيجن جي جاچ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Pama |first1=E. A. Claudia |last2=Colzato |first2=Lorenza S. |last3=Hommel |first3=Bernhard |date=6 September 2013 |title=Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience |journal=Frontiers in Psychology |volume=4 |page=610 |doi=10.3389/fpsyg.2013.00610 |pmc=3764402 |pmid=24046763 |doi-access=free}}</ref> هي نئين ٽيڪنالاجي مخصوص عصبي جيوگهرڙن جي جيني نشاندهي کي تصويرڪاري سان گڏ ڪري ٿي، جيئن زنده عصبي جيوگهرڙن ۾ هدفن کي ڏسي سگهجي. سالم جانورن ۾ عصبي جيوگهرڙن جو مشاهدو ڪري ۽ انهن جي برقي سرگرمي کي ڳولي، اسان دماغي سرگرمي جي نگراني ڪري سگهون ٿا ۽ جسميات ۾ ان جي ڪردار کي سمجهي سگهون ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |last2=Feng |first2=Guoping |last3=Majewska |first3=Ania K. |last4=Miesenböck |first4=Gero |last5=Ting |first5=Alice |last6=Schnitzer |first6=Mark J. |title=Next-Generation Optical Technologies for Illuminating Genetically Targeted Brain Circuits |journal=The Journal of Neuroscience |date=11 October 2006 |volume=26 |issue=41 |pages=10380–10386 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3863-06.2006 |pmid=17035522 |pmc=2820367 }}</ref> هزارين انفرادي عصبي جيوگهرڙن جي اسپائيڪنگ کي ملي سيڪنڊن کان مهينن تائين پيروي ڪرڻ نيورو فزيولاجي تحقيق جو هڪ وڏي همٿ وارو مقصد آهي. هاڻوڪين اڳڀرائين، جن ۾ Neuropixels 2.0 پروب شامل آهي، [[CMOS]] (ڪامپليمينٽري ميٽل–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر) ٺاهڻ جا طريقا استعمال ڪري ڊگهن وقتي پيمانن تي رڪارڊنگ هنڌن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي.<ref>Steinmetz, N. A.; Aydin, C.; Lebedeva, A.; Okun, M.; Pachitariu, M.; Bauza, M.; Beau, M.; Bhagat, J.; Böhm, C.; Broux Colonell, J.; Gardner, R. J.; Karsh, B.; Kloosterman, F.; Kostadinov, D.; Mora-Lopez, C.; O'Callaghan, J.; Park, J.; Putzeys, J.; … Harris, T. D. (2021). "Neuropixels 2.0: A miniaturized high-density probe for stable, long-term brain recordings". ''Science'' (New York, N.Y.), 372(6539), eabf4588. https://doi.org/10.1126/science.abf4588</ref> نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ فائديمند [[عصبي لچڪ]] پڻ هڪ جديد ترين موضوع آهي. 2017ع ۾ تحقيق نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ عصبي لچڪ وسيلي قشري نئين سر تنظيم جا ثبوت فراهم ڪيا: 3 مهينن جي تربيت کان پوءِ [[ڀورو مادو|ڀوري مادي]] جي ٿولهه وڌي وئي.<ref>Valk, S. L.; Bernhardt B. C.; Trautwein, F.-M., Böckler, A.; Kanske, P.; Guizard, N.; Collins, D. L.; Singer T. (2017). "Structural plasticity of the social brain: Differential change after socio-affective and cognitive mental training". ''Sci. Adv''. 3, e1700489 (2017).</ref> بهرحال، ثبوتن اهو به ڏيکاريو آهي ته هي عمل اڻ موٽ نه آهي. دماغ جو حجم ذهني ڪمن، جهڙوڪ لکڻ، چترڪاري يا آواز ۾ فرق سڃاڻڻ دوران وڌي ٿو، پر انهن سرگرمين جي ختم ٿيڻ کان ڪجهه هفتن اندر لڳ ڀڳ پنهنجي اڳئين سطح تي موٽي اچي ٿو. ساڄي هٿ وارن ماڻهن تي تحقيق ڏيکاريو آهي ته کاٻي هٿ سان لکڻ ۽ چترڪاري سکڻ جي هڪ مهيني کان پوءِ سندن دماغ جو حجم وڌي ويو، پر ٽن هفتن کان پوءِ اهو لڳ ڀڳ معمول تي موٽي آيو. انهن جانورن تي ڪيل تحقيق، جن خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ريڪ استعمال ڪرڻ سکيو يا آوازن ۾ فرق ڪرڻ سکيو، ساڳيا نتيجا ڏيکاريا آهن.<ref>Mercadante AA, Tadi P. (2025). ''Neuroanatomy, Gray Matter''. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Retrieved https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553239/</ref> عصبي نظام ۽ دل جي وچ ۾ لاڳاپو تحقيق جو هڪ ترقي پذير ميدان آهي. قدرتي نيورو اسٽيموليشن جو مفروضو، جيڪو ماءُ جي دل ۽ ماءُ توڙي جنين جي عصبي نظامن جي وچ ۾ طبعي رابطي کي بيان ڪري ٿو، انهن قدرتي قوتن کي واضح ڪري ٿو جيڪي جنين جي عصبي نظام ۾ فائديمند عصبي لچڪ کي هٿي ڏين ٿيون، اهڙيءَ طرح جسماني احساس پذيري کي ترقي ڏين ٿيون ۽ ادراڪي عملن کي شڪل ڏين ٿيون. هي مفروضو، جيڪو نيورو فزيولاجي ۽ طبعيات ۾ گهرو بنياد رکي ٿو، 2024ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ محققن کي عصبي نظام جي ترقي، فائديمند عصبي لچڪ جي بڻ، ۽ مختلف حالتن ۾ مرضياتي حياتيات کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref>Val Danilov, Igor. (2024). "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques". ''OBM Neurobiology'' (29 November 2024) volume 08 issue 4 p.1–23 doi=10.21926/obm.neurobiol.2404260</ref> مختلف بيمارين جي مرضيات تي عصبي نظام جي اثر ۽ انهن جي مرضياتي حياتيات جي ضابطي بابت تحقيق نيورو فزيولاجي علم جو وڌندڙ ميدان آهي. 2025ع ۾ دريافت ڪيو ويو ته ننڍي جيوگهرڙي واري ڦڦڙن جي ڪينسر جا جيوگهرڙا عصبي جيوگهرڙن سان عملي سائنيپس ٺاهين ٿا، جنهن سان دماغ ۾ رسولي واڌ کي هٿي ملي ٿي. اهي نتيجا ڪينسر جي اڳڀرائي ۾ عصبي نظام جي ڪردار کي اجاگر ڪن ٿا.<ref>StanfordReport. Discovery highlights the nervous system’s role in cancer growth. https://news.stanford.edu/stories/2025/09/lung-cancer-brain-neurons-treatment-research.</ref><ref>Savchuk, S., Gentry, K.M.; Wang, W. et al. (2025) "Neuronal activity-dependent mechanisms of small cell lung cancer pathogenesis". ''Nature'' 646, 1232–1242 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09492-z</ref> ==پڻ ڏسو== * [[دماغ]] * [[عصبي نظام]] * [[جرنل آف نيورو فزيولاجي]] * [[نيورالاجي]] * [[عصبي ايناٽامي]] * [[عصبي نفسيات]] * [[عصبي دواسازي]] * [[عصبي اخلاقيات]] * [[عصبي اينڊوڪرائينيات]] * [[حسابي عصبي سائنس]] * [[عصبي ڪوڊنگ]] ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name = "Luhmann 2013">{{cite book |title=Encyclopedia of Sciences and Religions |vauthors=Luhmann HJ |publisher=Encyclopedia of Sciences and Religions |year=2013 |isbn=978-1-4020-8264-1 |pages=1497–1500 |chapter=Neurophysiology |doi=10.1007/978-1-4020-8265-8_779 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-1-4020-8265-8_779}}</ref> <ref name = "Delvendahl & Hu 2023">{{cite journal |last1=Delvendahl |first1=Igor |last2=Hu |first2=Bo |last3=Murphy |first3=Jonathan |title=Editorial: Methods and applications in cellular neurophysiology |journal=Frontiers in Cellular Neuroscience |date=March 10, 2023 |volume=17 |article-number=1172741 |doi=10.3389/fncel.2023.1172741 |doi-access=free |pmid=36970421 |pmc=10036821 }}</ref> <ref name = "Stam & Straaten 2012">{{cite journal |last1=Stam |first1=Cornelis |last2=van Straaten |first2=Elisabeth |title=The organisation of physiological brain networks |journal=Clinical Neurophysiology |date=June 2012 |volume=123 |issue=6 |pages=1067–1087 |doi=10.1016/j.clinph.2012.01.011|pmid=22356937 }}</ref> <ref name="Phillipu 2017">{{cite book |editor1-last=Phillipu |editor1-first=Athineos |title=In Vivo Neurophysiology and Neuropharmacology |date=2017 |publisher=Springer Science |location=New York, United States |isbn=978-1-4939-6488-8 |pages=17, 37–41, 67–68, 89–90, 389–391}}</ref> <ref name="Giovacchini et al 2010">{{cite journal |last1=Giovacchini |first1=Giampiero |last2=Squitieri |first2=Ferdinando |last3=Esmaeilzadeh |first3=Mouna |last4=Milano |first4=Amalia |last5=Mansi |first5=Luigi |last6=Ciarmiello |first6=Andrea |title=PET translates neurophysiology into images: A review to stimulate a network between neuroimaging and basic research |journal=Journal of Cellular Physiology |date=13 October 2010 |volume=226 |issue=4 |pages=948–961 |doi=10.1002/jcp.22451|pmid=20945377 }}</ref> }} ==ماخذ== *{{cite journal |author=Fye WB |author-link=W. Bruce Fye|title=Julien Jean César Legallois |journal=Clinical Cardiology |volume=18 |issue=10 |pages=599–600 |date=October 1995 |pmid=8785909 |doi=10.1002/clc.4960181015|doi-access=free }} * {{Cite web|website=Cyber Museum of Neurosurgery|title=NEUROSURGERY://ON-CALL®|access-date=30 April 2012|url=http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230644/http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|url-status=dead}} * {{Cite journal|author=Gallistel, C. R.|title=Bell, Magendie and the Proposals to Restrict the Use of Animals in Neurobehavioral Research|journal=The American Psychologist|year=1981|volume=36|issue=4|pages=357–60|publisher=Ruccs.rutgers.edu.|doi=10.1037/0003-066x.36.4.357|pmid=7023302|access-date=30 April 2012|url=http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110401002552/http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|url-status=dead|archive-date=1 April 2011}} * {{Cite web|title=History of Biology 1800-1849|date=26 October 2011 |access-date=30 April 2012|url=http://www.normalesup.org/~adanchin/history/dates_1800.html}} * {{Cite web|title=History of Neuroscience|publisher=University of Washington|access-date=30 April 2012|url=http://faculty.washington.edu/chudler/hist.html}} *{{cite journal |author=Duque-Parra JE |title=Perspective on the vestibular cortex throughout history |journal=The Anatomical Record Part B: The New Anatomist |volume=280 |issue=1 |pages=15–9 |date=September 2004 |pmid=15382110 |doi=10.1002/ar.b.20031|doi-access=free }} * {{Cite web|title=Article Number: EONS : 0736 : Cerebellum|access-date=30 April 2012|url=http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104339/http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|url-status=dead}} * {{Cite web|title=David Hartley|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/hartley/}} * {{Cite web|author=Frank, Leonard R. |title=The Electroshock Quotationary|date= 2006 |access-date=30 April 2012|url=http://www.endofshock.com/Final%20version%20Quotationary.pdf}} *{{cite journal |author=Pearce JM |title=Johann Jakob Wepfer (1620-95) and cerebral haemorrhage |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=62 |issue=4 |pages=387 |date=April 1997 |pmid=9120455 |pmc=1074098 |doi=10.1136/jnnp.62.4.387}} * {{Cite book|title=Origins of Neuroscience|access-date=30 April 2012|url=https://books.google.com/books?id=_GMeW9E1IB4C|isbn=9780195146943|last1=Finger|first1=Stanley|year=2001|publisher=Oxford University Press }} * {{Cite web|author=Waln, Robert|title=An Account of the Asylum for the Insane, Established by the Society of Friends, near Frankford, in the Vicinity of Philadelphia|access-date=30 April 2012|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22122/}}{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{Cite web|title=Anatomy Words|access-date=30 April 2012|url=http://anatomyalmanac.blogspot.com/2007/08/hippocampus-half-horsehalf-fish-sea.html}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius and Modern Human Anatomy|access-date=30 April 2012|url=http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915013508/http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-date=15 September 2012|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564|publisher=University of California Press|access-date=30 April 2012|url=https://archive.org/details/andreasvesaliuso0063omal|url-access=registration|last1=O'Malley|first1=Charles Donald|author-link=Charles Donald O'Malley|year=1964}} *{{cite journal |author=Pestronk A |title=The first neurology book. De Cerebri Morbis...(1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |volume=45 |issue=3 |pages=341–4 |date=March 1988 |pmid=3277602 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032}} * {{Cite web|title=Descartes and the Pineal Gland|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/pineal-gland/}} * {{Cite web|author=McCaffrey, Patrick|website=CMSD 620 Neuroanatomy of Speech, Swallowing and Language|title=Chapter 5. The Corpus Striatum, Rhinencephalon, Connecting Fibers, and Diencephalon|series=The Neuroscience on the Web Series|publisher=CSU|access-date=30 April 2012|url=http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107135515/http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-date=7 January 2018|url-status=dead}} *{{cite journal |author=Brink A |title=Depression and loss: a theme in Robert Burton's 'Anatomy of melancholy' (1621) |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=24 |issue=8 |pages=767–72 |date=December 1979 |pmid=391384|doi=10.1177/070674377902400811 |s2cid=35532320 }} * {{Cite web|title=Al-Zahrawi - Father of Surgery|access-date=30 April 2012|url=http://www.factofarabs.net/ERA.aspx?Id=99|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230642/http://www.factofarabs.net/ERA.aspx%3FId%3D99|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Andreas_Vesalius.aspx}} * {{cite journal |author=Jeffery G |title=Architecture of the optic chiasm and the mechanisms that sculpt its development |journal=Physiological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=1393–414 |date=October 2001 |pmid=11581492 |doi=10.1152/physrev.2001.81.4.1393 |s2cid=203231 }} * {{Cite web|title=Mondino De' Luzzi|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Mondino_de_Luzzi.aspx}} * {{Cite web|title=A History of the Brain|publisher=Stanford University. |access-date=30 April 2012|url=http://www.stanford.edu/class/history13/earlysciencelab/body/brainpages/brain.html}} {{Physiology types}} {{Neuroscience}} {{Psychiatry}} {{Nervous system physiology}} {{Authority control}} [[زمرو:نيورو فزيولاجي| ]] er4mzqn8lvp38h55wr0cyoqq6v4afxz 391592 391591 2026-07-05T23:00:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 391592 wikitext text/x-wiki {{Short description|عصبي عمل جو مطالعو}} '''نيورو فزيولاجي''' يا '''عصبي جسميات''' [[جسميات]] ۽ [[عصبي سائنس]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[عصبي نظام]] جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿي. ''نيورو فزيولاجي'' جو اصطلاح [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ ''νεῦρον'' (”عصب“) ۽ ''فزيولاجي'' مان نڪتل آهي (جيڪو پاڻ يوناني لفظ ''φύσις''، معنيٰ ”فطرت“، ۽ ''-λογία''، معنيٰ ”علم“، مان نڪتل آهي). نيورو فزيولاجي جا ڪيترين عصبي ۽ نفسياتي بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج ۾ استعمال آهن. نيورو فزيولاجيڪل ٽيڪنيڪون [[ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي|ڪلينيڪي نيورو فزيولاجي جي ماهرن]] پاران عصبي بيمارين ۾ مبتلا مريضن جي تشخيص ۽ نگراني لاءِ پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. هي شعبو عصبي نظام جي عمل جي سڀني سطحن تي پکڙيل آهي، [[ماليڪيولي عصبي سائنس|ماليڪيولن]] ۽ [[خلوي عصبي سائنس|جيوگهرڙن]] کان وٺي [[نظامي عصبي سائنس|نظامن]] ۽ مڪمل [[جاندار]]ن تائين. مطالعي جي شعبن ۾ شامل آهن: * [[عصبي جيوگهرڙي|عصبي جيوگهرڙن]] جون [[برقي ڪيميائي]] خاصيتون * عصبي جيوگهرڙن ۽ [[گليا]] ۾ [[پروٽين]]ن جو عمل ۽ ضابطو * عصبي عمل سان لاڳاپيل [[استقلابي]] [[ڪيميائي ردعمل]] * عصبي نظام ۾ [[جيوگهرڙي اشارڪاري]] * [[عصبي ترسيل]] ۽ [[سائنيپسي لچڪ]] * [[خردبيني]] ۽ [[وڏبيني]] سطحن تي [[عصبي سرڪٽ]] * [[ادراڪ]] ۽ [[رويي]] تي عصبي عملن جو اثر * عصبي ۽ نفسياتي خرابين جي [[مرضياتي جسميات]] تجرباتي نيورو فزيولاجي جا ماهر عصبي عمل جي مطالعي لاءِ ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا. [[اليڪٽرو فزيولاجي|اليڪٽرو فزيولاجيڪل]] ٽيڪنيڪون، جهڙوڪ [[اليڪٽرو اينسيفالوگرافي]] (EEG)، [[واحد جيوگهرڙي رڪارڊنگ]] ۽ [[اليڪٽرو فزيولاجي#جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ|جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ]] وسيلي [[مقامي ميداني امڪان]]ن جي رڪارڊنگ، خاص طور عام آهن. سيمي ڪنڊڪٽر چِپن تي گهڻ-اليڪٽروڊ صفون وڏي پيماني تي ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي کان ٻاهر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Heer |first1=Flavio |last2=Hafizovic |first2=Sadik |last3=Franks |first3=Wendy |last4=Blau |first4=Axel |last5=Ziegler |first5=Christiane |last6=Hierlemann |first6=Andreas |title=CMOS Microelectrode Array for Bidirectional Interaction With Neuronal Networks |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2006 |volume=41 |issue=7 |pages=1620–1629 |doi=10.1109/JSSC.2006.873677 |bibcode=2006IJSSC..41.1620H }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tsai |first1=David |last2=Sawyer |first2=Daniel |last3=Bradd |first3=Adrian |last4=Yuste |first4=Rafael |last5=Shepard |first5=Kenneth |title=A very large-scale microelectrode array for cellular-resolution electrophysiology |journal=Nature Communications |date=2017 |volume=8 |issue=1 |article-number=1802 |doi=10.1038/s41467-017-02009-x|pmid=29176752 |pmc=5702607 |bibcode=2017NatCo...8.1802T }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dragas |first1=Jelena |last2=Viswam |first2=Vijay |last3=Shaman |first3=Amir |last4=Chen |first4=Yihui |last5=Bounik |first5=Raziyeh |last6=Settler |first6=Alexander |last7=Radivojevic |first7=Milos |last8=Geissler |first8=Sydney |last9=Obien |first9=Marie Engelene |last10= Muller |first10=Jan |last11= Hierlemann |first11=Andreas |title=In Vitro Multi-Functional Microelectrode Array Featuring 59 760 Electrodes, 2048 Electrophysiology Channels, Stimulation, Impedance Measurement, and Neurotransmitter Detection Channels |journal=IEEE Journal of Solid-State Circuits |date=2017 |volume=52 |issue=6 |pages=1576–1590 |doi=10.1109/JSSC.2017.2686580 |pmid=28579632 |pmc=5447818 |bibcode=2017IJSSC..52.1576D }}</ref> ۽ ''ان ويٽرو'' جيوگهرڙي جي اندر رڪارڊنگ<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Jun |last2=Jung |first2=Woo-Bin |last3=Gertner |first3=Rona |last4=Park |first4=Hongkun |last5=Ham |first5=Donhee |title=Synaptic connectivity mapping among thousands of neurons via parallelized intracellular recording with a microhole electrode array |journal=Nature Biomedical Engineering |date=2025 |volume=9 |issue=7 |pages=1144–1154 |doi=10.1038/s41551-025-01352-5 |pmid=39934437 }}</ref> ڪري سگهن ٿيون. [[مقناطيسي دماغ نگاري]] ڪڏهن ڪڏهن EEG جي جاءِ تي استعمال ڪئي ويندي آهي. [[مدافعتي بافت ڪيميا]]، [[جيوگهرڙي رنگڪاري]]، [[ان سيتو هائبرڊائيزيشن]]، [[ڪيلشيم تصويرڪاري]] ۽ [[ترسيلي اليڪٽران خوردبيني]] عصبي نظام ۾ خلوي سرگرمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[جيني انجنيئرنگ]] جون ٽيڪنيڪون عصبي عملن تي مخصوص جينن جي اثر جي مطالعي لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. [[دواسازي]] طريقا عصبي جيوگهرڙن ۽ گليا ۾ مخصوص ريڪپٽرن جي عمل جي جاچ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[روشني جينيات]] ۽ [[ڪيميائي جينيات]] عصبي جيوگهرڙن کي مخصوص نموني فعال ڪري سندن عملن جي مطالعي جي اجازت ڏين ٿيون. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪاري]] ۽ [[پوزيٽرون اخراجي ٽوموگرافي]] دماغ ۾ استقلابي تبديلين جي ماپ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. آخر ۾، [[رويي جو تجزيو]] جسميات ۽ رويي جي وچ ۾ لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جديد نيورو فزيولاجيڪل تجربن ۾ اڪثر ڪيترين ٽيڪنيڪن کي گڏيل طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن تحقيق هيٺ شعبن جي وڌيڪ مڪمل سمجهه حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Images from Edwin Smith Papyrus Wellcome L0003140.jpg|thumb|بريسٽيڊ ايڊيشن (1930ع): کاٻي پاسي اصل ايڊون سمٿ پيپائرس جي تصوير ۽ ساڄي پاسي هائروگلفي لکت جي نقل. هي پليٽ XIII (ڪالم 13، ڪيس 38–41) آهي.]] نيورو فزيولاجي جو مطالعو گهٽ ۾ گهٽ 4000 ق.م. کان ٿيندو پيو اچي. ق.م. جي شروعاتي دور ۾ گهڻا اڀياس مختلف قدرتي سڪون ڏيندڙ شين، جهڙوڪ شراب ۽ آفيم جي ٻوٽن، بابت ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=November 2025}} 1700 ق.م. ۾ [[ايڊون سمٿ پيپائرس|ايڊون سمٿ]] جراحي [[پيپائرس]] لکيو ويو. هي پيپائرس اهو سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم هو ته [[قديم مصري]] [[عصبي نظام]] کي ڪيئن سمجهندا هئا. هن پيپائرس ۾ جسم جي مختلف حصن، خاص طور [[انساني مٿو|مٿي]]، تي لڳل زخمن بابت مختلف ڪيسن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ان ۾ پيش ڪيل علم قديم مصر ۾ طب ڏانهن عقلي ۽ سائنسي طريقيڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Ritner 2001">Ritner, R.K. (2001). "Magic. In The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt". : [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]. Retrieved 8 Nov. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195102345.001.0001/acref-9780195102345-e-0424.</ref>{{rp|58}} لڳ ڀڳ 460 ق.م. کان [[بقراط]] [[مرگهي]] جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهو نظريو پيش ڪيو ته ان جي شروعات دماغ ۾ ٿئي ٿي. بقراط اهو به نظريو پيش ڪيو ته دماغ حِس ۾ شامل آهي ۽ ذهانت جو سرچشمو پڻ دماغ آهي. بقراط، ۽ گهڻن [[قديم يوناني]]ن، جو خيال هو ته آرام ۽ [[نفسياتي دٻاءُ|دٻاءُ]] کان پاڪ ماحول [[عصبي خرابين]] جي علاج ۾ انتهائي اهم آهي، ۽ اهو ته ”صحتمند ميڊيٽرينين غذا ۽ روزاني وچولي جسماني سرگرمي بيماري کان بچائي سگهي ٿي“.<ref name="Hippocrates_Kostakopoulos">{{Cite journal |last1=Kostakopoulos |first1=Nikolaos A |last2=Bellos |first2=Themistoklis C |last3=Katsimperis |first3=Stamatios |last4=Tzelves |first4=Lazaros |date=2024-10-01 |title=Hippocrates of Kos (460-377 BC): The Founder and Pioneer of Clinical Medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=10 |article-number=e70602 |doi=10.7759/cureus.70602 |doi-access=free |pmid=39483540 |pmc=11526839 }}</ref> 280 ق.م. ۾ [[خيوس جو ايراسسٽراٽس|ايراسسٽراٽس]] اهو نظريو پيش ڪيو ته دماغ ۾ [[دهليزي نظام|دهليزي]] عملڪاري جون الڳ ورهاستون موجود آهن، ۽ مشاهدي مان اهو نتيجو پڻ ڪڍيو ته حِس جو مرڪز دماغ ۾ آهي.<ref name="Wills et al 1999">Wills, Adrian, and A Wills. “Herophilus, Erasistratus, and the Birth of Neuroscience.” ''Lancet'' 354, no. 9191 (November 13, 1999): 1719–20. doi:10.1016/S0140-6736(99)02081-4.</ref> 177ع ۾ [[گيلن]] اهو نظريو پيش ڪيو ته انساني سوچ دماغ ۾ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته [[ارسطو]] جو نظريو هو ته اها دل ۾ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Lloyd |first1=Geoffrey |title=Pneuma between body and soul |journal=Journal of the Royal Anthropological Institute |date=April 2007 |volume=13 |issue=s1 |doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x }}</ref> [[بصري تقاطع]]، جيڪو بصري نظام لاءِ انتهائي اهم آهي، لڳ ڀڳ 100ع ۾ مارينس دريافت ڪيو.<ref>Costea, C. F.; Turliuc, Ş.; Buzdugă, C.; Cucu, A. I.; Dumitrescu, G. F.; Sava, A.; Turliuc, M. D. (2017). "The history of optic chiasm from antiquity to the twentieth century". ''Child's Nervous System'', 33(11), 1889-1898. https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-017-3564-1</ref> ===وچيون دور=== [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي|ابوبڪر الرازي]] (864ع يا 865ع–925ع يا 935ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي رازيس سان پڻ مشهور آهي، هڪ فارسي طبيب، فلسفي ۽ ڪيمياگر هو. هن المنصور لاءِ 26 ڀاڱن تي مشتمل هڪ ڪتاب (''ڪتاب المنصوري'') لکيو، جنهن ۾ جسماني بناوتن، جهڙوڪ عصبن، عضلن ۽ اکين توڙي دل جهڙن عضون، جو بيان شامل هو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |author1-link=Peter Adamson (philosopher) |date=2021a |title=Abu Bakr al-Razi |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |editor1-link=Edward N. Zalta |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2021/entries/abu-bakr-al-razi}}</ref><ref>Walker, Paul E. (1998). "al-Razi, Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyya' (d. 925)". In Craig, Edward (ed.). Routledge Encyclopedia of Philosophy. doi:10.4324/9780415249126-H043-1. ISBN 978-0-415-25069-6.</ref><ref>Alghamdi MA, Ziermann JM, Diogo R. (2017). "An untold story: The important contributions of Muslim scholars for the understanding of human anatomy". ''The Anatomical Record''. 2017 Jun;300(6):986-1008.</ref> لڳ ڀڳ 1180ع ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ان جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Rāzī, Liber Almansoris (Cambridge, University Library, MS Add. 9213) |url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-09213/1 |website=Cambridge Digital Library |access-date=22 November 2023}}</ref> {{circa|1000}}، [[آئبيريا]] ۾ رهندڙ [[ابوالقاسم الزهراوي]] عصبي خرابين جي مختلف جراحي علاجن بابت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ٽيهه جلدن تي مشتمل طبي انسائيڪلوپيڊيا [[التصريف|ڪتاب التصريف]] جي مسودي ۾، جيڪو 1000ع ۾ مڪمل ٿيو، لڏپلاڻ ڪندڙ مٿي جي سور (مائيگرين) جهڙي عصبي بيماري جي علاج لاءِ هڪ جراحي طريقيڪار، خاص طور مائيگرين لاءِ ڪنپٽيءَ جي شريان کي ٻڌڻ، جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal|last=Shevel|first=E|author2=Spierings, EH|title=Role of the extracranial arteries in migraine headache: a review.|journal=Cranio: The Journal of Craniomandibular Practice|date=April 2004|volume=22|issue=2|pages=132–6|pmid=15134413|doi=10.1179/crn.2004.017|s2cid=12318511}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Al-Rodhan|first1=N. R.|last2=Fox|first2=J. L.|date=1986-07-01|title=Al-Zahrawi and Arabian neurosurgery, 936–1013 AD|journal=Surgical Neurology|volume=26|issue=1|pages=92–95|issn=0090-3019|pmid=3520907|doi=10.1016/0090-3019(86)90070-4}}</ref> الزهراوي فالج جي بنيادي سبب کي دريافت ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref name="MedievalMedicine">{{cite book | title=Handbook to Life in the Medieval World | first1=Madeleine Pelner | last1=Cosman | first2=Linda Gale | last2=Jones | publisher=[[انفوبيس پبلشنگ]] | year=2008 |series=Handbook to Life Series |volume=2 | isbn=978-0-8160-4887-8 | pages=528–530}}</ref> [[فارس]] ۾ [[ابن سينا]] کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ان جي جراحي علاجن بابت تفصيلي ڄاڻ پيش ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Aciduman|first1=Ahmet|last2=Arda|first2=Berna|last3=Ozaktürk|first3=Fatma G.|last4=Telatar|first4=Umit F.|date=2009-07-01|title=What does Al-Qanun Fi Al-Tibb (the Canon of Medicine) say on head injuries?|journal=Neurosurgical Review|volume=32|issue=3|pages=255–263; discussion 263|doi=10.1007/s10143-009-0205-5|issn=1437-2320|pmid=19437052|s2cid=3540440|doi-access=free}}</ref> 1216ع ۾ [[مونڊينو دي لوتسي]] يورپ ۾ [[ايناٽامي]] جو پهريون درسي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ دماغ جو بيان پڻ شامل هو.<ref>Wilson, Luke (1987). "The performance of the body in the Renaissance theater of anatomy". p. 64. Representations (17): 62–95.</ref>{{rp|64}} 1402ع ۾ [[سينٽ ميري آف بيٿلهم اسپتال]] (جيڪا بعد ۾ برطانيا ۾ [[بيٿلم رائل اسپتال|بيڊلم]] جي نالي سان مشهور ٿي) پهرين اسپتال هئي، جيڪا خاص طور ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.historyextra.com/period/victorian/bethlem-royal-hospital-history-why-called-bedlam-lunatic-asylum/ |title=Bethlem Royal Hospital: why did the infamous Bedlam asylum have such a fearsome reputation? |publisher=History Extra |access-date=8 November 2025}}</ref> ===16هين صدي=== 1504ع ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني [[بطيني نظام|بطيني نظام]] جو ميڻ مان ٺهيل قالب تيار ڪري انساني جسم جو پنهنجو مطالعو جاري رکيو. 1536ع ۾ [[نيڪولو ماسا]] مختلف بيمارين، جهڙوڪ [[سفلس]]، جي عصبي نظام تي اثرن جو بيان ڪيو. هن اهو پڻ مشاهدو ڪيو ته بطيني خال [[دماغي نخاعي رطوبت]] سان ڀريل هئا.<ref>{{Cite book|last=Massa|first=Niccolò|url=https://books.google.com/books?id=SLc9AAAAcAAJ|title=Liber introductorius Anatomiae ...|date=1559|language=la}}</ref> 1542ع ۾ [[ژان فرنيل]] نالي هڪ فرانسيسي طبيب پهريون ڀيرو ''فزيولاجي'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيئن دماغ جي حوالي سان جسماني عملن جي وضاحت ڪري سگهجي.<ref>Tubbs, S.R. (2015). "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ca.22526 Anatomy is to physiology as geography is to history; it describes the theatre of events]". ''Clinical Anatomy''. 28 (2): 151. https://doi.org/10.1002/ca.22526</ref> [[File:Vesalius 609c.png|thumb|upright|ويساليئس پنهنجي تصنيف کي ستن ڪتابن ۾ ترتيب ڏنو. ويساليئس جو ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]''، ڪتاب 7: دماغ، پليٽ 609 تي شڪل، وڌيڪ تضاد سان.]] 1543ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] ''[[ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا]]'' لکيو، جنهن ايناٽامي جي مطالعي ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. هن مجموعي جي ستين ڪتاب ۾ دماغ ۽ ان جي پردن، اک، حسي عضون ۽ عضون جي عصبن جي بناوت ۽ عملن جو بيان ڏنو ويو. هن ڪتاب ۾ ويساليئس [[پينيئل غدود]] ۽ ان بابت پنهنجي تصور ڪيل عمل جو بيان ڪيو، ۽ [[مخطط جسم]] جي شڪل پڻ ٺاهي، جيڪو [[قاعدي گينگليا]] ۽ [[اندروني ڪيپسول]] تي مشتمل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي دماغ جي صحيح طريقي سان چيرڦاڙ ڪرڻ بابت هڪ باب سان ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Harcourt|first=Glenn|date=1 January 1987|title=Andreas Vesalius and the Anatomy of Antique Sculpture|journal=Representations|language=en|volume=17|issue=17|pages=28–61|doi=10.2307/3043792|issn=0734-6018|jstor=3043792|pmid=11618035}}</ref> 1549ع ۾ [[جيسن پراٽينسس]] ''[[ڊي سيريبرائي موربس]]'' شايع ڪيو. هي ڪتاب عصبي بيمارين لاءِ وقف هو ۽ ان ۾ علامتن سان گڏ گيلن ۽ ٻين يوناني، رومي ۽ عربي مصنفن جي خيالن تي بحث ڪيو ويو. ان ۾ مختلف حصن جي ايناٽامي ۽ مخصوص عملن جو پڻ جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pestronk |first1=Alan |title=The First Neurology Book: De Cerebri Morbis... (1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |date=1 March 1988 |volume=45 |issue=3 |pages=341–344 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032 |pmid=3277602 }}</ref> 1550ع ۾ [[اينڊرياس ويساليئس]] [[دماغي پاڻي]]، يعني دماغ ۾ رطوبت ڀرجڻ، جي هڪ ڪيس تي ڪم ڪيو. ساڳئي سال [[بارٽولوميو ايوستاڪي]] [[بصري عصب]] جو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ هن خاص طور دماغ اندر ان جي شروعاتي هنڌ تي ڌيان ڏنو. 1564ع ۾ [[جوليو چيزارے ارانزيو]] [[هيپوڪيمپس]] دريافت ڪيو،<ref>Gurunluoglu, R; Shafighi, M.; Gurunluoglu, A. (2011) "[https://journals.sagepub.com/doi/10.1258/jmb.2010.010049 Giulio Cesare Aranzio (Arantius) (1530–89) in the pageant of anatomy and surgery]". ''Journal of Medical Biography'', vol. 19, n. 2, 2011-05, pp. 63-69, https://doi.org/10.1258/jmb.2010.010049</ref> ۽ ان جي شڪل [[سامونڊي گهوڙو|سامونڊي گهوڙي]] جهڙي هئڻ سبب ان کي اهو نالو ڏنو.<ref>Bir, S.C.; Ambekar, S.; Kukreja, S.; Nanda, A. (2015) "Julius Caesar Arantius (Giulio Cesare Aranzi, 1530-1589) and the hippocampus of the human brain: history behind the discovery". ''J Neurosurg''. 2015 Apr;122(4):971-5. doi: 10.3171/2014.11.JNS132402. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25574573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25574573/#:~:text=Julius%20Caesar%20Arantius%20(Giulio%20Cesare </ref> ===17هين صدي=== 1621ع ۾ [[رابرٽ برٽن (عالم)|رابرٽ برٽن]] ''[[دي ايناٽامي آف ميلنڪولي]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪنهن شخص جي زندگيءَ جي اهم ماڻهن کي وڃائڻ کي ڊپريشن جو سبب بڻجندڙ عنصر قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/301219610|chapter=History of Depression|last1=Horwitz|first1=Allan V.|last2=Wakefield|first2=Jerome C.|last3=Lorenzo-Luaces|first3=Lorenzo|title=The Oxford Handbook of Mood Disorders |date=2016-04-07|publisher=Oxford University Press|editor-last=DeRubeis|editor-first=Robert J.|volume=1|pages=10–23 |language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199973965.013.2|isbn=978-0-19-997396-5 |editor-last2=Strunk|editor-first2=Daniel R.}}</ref> 1649ع ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]] [[پينيئل غدود]] جو مطالعو ڪيو. هن غلطيءَ سان ان کي دماغ جو ”روح“ سمجهيو ۽ اهو يقين رکيو ته سوچون اتي پيدا ٿين ٿيون. 1658ع ۾ [[يوهان ياڪوب ويپفر]] هڪ اهڙي مريض جو مطالعو ڪيو، جنهن بابت هن جو خيال هو ته ٽٽل [[رت جي نالي]] سبب [[اپوپليڪسي]]، يا [[فالج]]، ٿيو هو. يورپي اسٽروڪ ڪانفرنس 2005ع کان هر سال فالج جي تحقيق لاءِ ويپفر انعام ڏئي رهي آهي.<ref>{{Cite journal| first1 = M. G. | title = Some translations in vascular neurology. The Johann Jacob Wepfer Award 2008 | journal = Cerebrovascular Diseases | volume = 26 | issue = 3 | pages = 328–334 | year = 2008| issn = 1015-9770 | pmid = 18724046 | doi = 10.1159/000151589| last1 = Bousser | doi-access = free }}</ref> 1664ع ۾ [[ٿامس ولس]] پنهنجي ڪتاب ''دماغ جي ايناٽامي'' شايع ڪيو. هن دماغ کي وڌيڪ چٽي نموني بيان ڪندي [[ولس جو دائرو]] پيش ڪيو، جيڪو رت جي نالين جو هڪ دائرو آهي ۽ دماغ کي شرياني رت جي فراهمي ممڪن بڻائي ٿو. هن مرگهي، اپوپليڪسي ۽ فالج جو پڻ بيان ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Janssen|first=Diederik F.|date=2021-04-10|title=The etymology of 'neurology', redux: early use of the term by Jean Riolan the Younger (1610)|journal=Brain|volume=144 |issue=4 |language=en|article-number=awab023|doi=10.1093/brain/awab023|pmid=33837748 |issn=0006-8950|doi-access=free}}</ref> ===18هين صدي=== 1749ع ۾ [[ڊيوڊ هارٽلي (فلسفي)|ڊيوڊ هارٽلي]] ''[[آبزرويشنز آن مين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ جسماني جوڙجڪ (نيورالاجي)، فرض ([[اخلاقي نفسيات]]) ۽ اميدن ([[روحانيت]]) تي ڌيان ڏنو ويو ۽ اهو بيان ڪيو ويو ته اهي هڪٻئي سان ڪيئن ڳنڍيل آهن.<ref>Harry Whitaker, C. U. M.; Smith, Stanley Finger (eds.), (2007). ''Brain, Mind and Medicine: Essays in Eighteenth-Century Neuroscience'', [[اسپرنگر نيچر|اسپرنگر]], 2007, p. 177.</ref> هي متن انگريزي اصطلاح [[نفسيات]] استعمال ڪندڙ پهريون متن پڻ هو. 1752ع ۾ [[سوسائٽي آف فرينڊز]] [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا ۾ هڪ پناهه گاهه قائم ڪيو. ان پناهه گاهه جو مقصد ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن کي نه رڳو طبي علاج فراهم ڪرڻ، پر سندن سارسنڀال لاءِ نگهبان ۽ آرامده رهائشي حالتون پڻ مهيا ڪرڻ هو.{{Citation needed|date=November 2025}} 1755ع ۾ [[ژان-بپتست لوروا]] ذهني بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن لاءِ [[برقي تشنجي علاج]] استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو مخصوص ڪيسن ۾ اڄ به استعمال ٿيندڙ علاج آهي. 1760ع ۾ [[آرن-چارلس]] اهو مطالعو ڪيو ته [[ننڍي دماغ]] ۾ مختلف زخم حرڪتي عملن کي ڪيئن متاثر ڪري سگهن ٿا.<ref>Finger, S. (1994). ''Origins of Neuroscience. A History of Explorations into Brain Function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]].</ref> 1776ع ۾ {{Interlanguage link|ونچينزو مالاڪارن|it|Vincenzo Malacarne}} ننڍي دماغ جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ رڳو ان جي عمل ۽ ظاهري بناوت تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو.{{Citation needed|date=December 2025}} 1784ع ۾ [[فيليڪس وِڪ ڊازير]] [[وچ دماغ]] ۾ ڪاري رنگ جي هڪ بناوت دريافت ڪئي.<ref name=" Tubbs11">{{cite journal | pmid = 21445631 | doi=10.1007/s00381-011-1424-y | volume=27 | issue=7 | title=Félix Vicq d'Azyr (1746-1794): early founder of neuroanatomy and royal French physician |date=July 2011 | journal=Childs Nerv Syst | pages=1031–4 |vauthors=Tubbs RS, Loukas M, Shoja MM, Mortazavi MM, Cohen-Gadol AA | doi-access=free }}</ref> 1791ع ۾ [[سيموئل ٿامس فون زومرنگ]] هن بناوت ڏانهن اشارو ڪندي ان کي [[سبسٽينشيا نائگرا]] سڏيو.<ref>Swanson, LW. Neuroanatomical terminology: a lexicon of classical origins and historical foundations. Oxford University Press, 2014. England {{ISBN|9780195340624}}</ref> ساڳئي سال [[لوئيجي گالواني]] چيرڦاڙ ڪيل ڏيڏرن جي عصبن ۾ بجليءَ جي ڪردار جو بيان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Gabriel Ward |title=Emil du Bois-Reymond: neuroscience, self, and society in nineteenth-century Germany |date=2013 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-01950-7 |series=Transformations |location=Cambridge (Mass.)}}</ref> ===19هين صدي=== 1808ع ۾ [[فرانز جوزف گال]] [[فرينالاجي]] جو مطالعو ڪيو ۽ ان بابت پنهنجو ڪم شايع ڪيو. فرينالاجي هڪ غلط سائنس هئي، جنهن ۾ مٿي جي شڪل کي ڏسي شخصيت ۽ دماغي عمل جي مختلف پهلوئن جو تعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2007). ''Neuroscience''. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6003-4.</ref>{{rp|10–11}} 1811ع ۾ [[جوليئن ژان سيزار ليگالوا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ذريعي ساهه کڻڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو ۽ [[ميڊيولا اوبلانگاٽا]] ۾ ساهه کڻڻ جو مرڪز دريافت ڪيو.<ref>Cheung, T. (2013). "Limits of Life and Death: Legallois’s Decapitation Experiments". ''J Hist Biol'' 46, 283–313 (2013). https://doi.org/10.1007/s10739-012-9335-7</ref> ساڳئي سال [[چارلس بيل]] ان ڪم کي مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن ۾ [[نخاعي حرام مغز]] جي پٺين ۽ اڳين پاڙن جي عملي فرقن جو مقابلو ڪيو ويو. هو حرڪتي ۽ حسي عصبن جي وچ ۾ فرق ڪندڙ پهريون شخص هو ۽ هن ”عضلاتي حس“ جو تصور پيش ڪيو.<ref>Conti, A.A. (2014). "Western medical rehabilitation through time: a historical and epistemological review". ''TheScientificWorldJournal'', 2014, 432506. https://doi.org/10.1155/2014/432506</ref> 1822ع ۾ [[ڪارل فريڊرش برڊاخ]] پاسيري ۽ وچين جينيڪيوليٽ جسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ [[سنگوليٽ گائرس]] کي نالو ڏنو. نخاعي حرام مغز جي پٺئين فنڪيولس جو پاسيرو حصو، ''برڊاخ جو ستون'' يا ''[[ڪيونيئيٽ فاسيڪيولس]]''، سندس نالي پٺيان سڏيو وڃي ٿو.<ref>[[ڊورلينڊ جي طبي لغت|دي آمريڪن السٽريٽيڊ ميڊيڪل ڊڪشنري]]، 1938ع.</ref> 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي|ايف. ماجينڊي]] مطالعو ڪري [[توازن جي حس|توازن]] ۾ ننڍي دماغ جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح [[بيل–ماجينڊي قانون]] کي مڪمل ڪيو. [[File:Neurons (Purkinje cells).jpg|thumb|[[ننڍي دماغ]] ۾ موجود عصبي جيوگهرڙا (پرڪنجي جيوگهرڙا)]] عصبي نظام جي عملن ۽ انهن جي ميڪانيزمن بابت سائنسي ڄاڻ ۾ 1837ع ۾ پرڪنجي جيوگهرڙن (يا پرڪنجي عصبي جيوگهرڙن) جي دريافت سان واڌارو ٿيو، جن کي چيڪ فزيولاجسٽ [[يان ايوانگليسٽ پرڪنجي]] جي نالي پٺيان نالو ڏنو ويو. ننڍي دماغ جي قشري ۾ موجود اهي وڏا عصبي جيوگهرڙا حرڪتي سرگرمي جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن دريافت ان بحث کي ختم ڪري ڇڏيو ته ڇا دماغ به ٻين سڀني بافتن وانگر جيوگهرڙن مان ٺهيل آهي.<ref>{{Citation |last1=Paul |first1=Manika S. |title=Histology, Purkinje Cells |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545154/ |work=StatPearls |access-date=2024-01-16 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31424738 |last2=Limaiem |first2=Faten}}</ref> 1838ع ۾ [[ٿيئوڊور شوان]] دماغ جي اڇي ۽ ڀوري مادي جو مطالعو شروع ڪيو ۽ [[مائيلن ميان]] دريافت ڪيو. دماغ جي عصبي جيوگهرڙن جي ايڪسانن کي ڍڪيندڙ انهن جيوگهرڙن کي سندس نالي پٺيان [[شوان جيوگهرڙو|شوان جيوگهرڙا]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Axel Karenberg">{{cite book |editor-last1=Koehler |editor-first1=Peter J. |editor-last2=Bruyn |editor-first2=George W. |editor-last3=Pearce |editor-first3=John M. S. |first=Axel |last=Karenberg |chapter=Chapter 7. The Schwann cell |title=Neurological eponyms |date=26 October 2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195133660 |pages=44–50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44 |access-date=8 November 2018 |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203181835/https://books.google.com/books?id=7wBxcw_iClwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1843ع ۾ [[ڪارلو ماتيوچي]] ۽ [[ايميل دو بوا-ريمون]] ثابت ڪيو ته عصب اشارا برقي نموني منتقل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 November 2019 |title=The Greatest Unknown Intellectual of the 19th Century |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/the-greatest-unknown-intellectual-of-the-19th-century/ |access-date=10 November 2025 |publisher=The MIT Press Reader}}</ref> [[File:Phineas Gage injury - animation (frontal lobe).gif|thumb|left|upright=1|alt=گيج جي کوپڙيءَ جو خاڪو|فائنيئس گيج جو ڪيس: کاٻو [[پيشاني لوب]] ''(ڳاڙهو)'، جنهن ۾ راٽيو ۽ ساٿين جي اندازي موجب لوهي سيخ جو رستو ڏيکاريل آهي]] 1848ع ۾ نيورو فزيولاجي جي مشهور مريض [[فائنيئس گيج]] جو دماغ هڪ ڌماڪي واري حادثي ۾ لوهي دٻائڻ واري سيخ سان آرپار ٿي ويو. هو اڳئين پيشاني قشري ۽ رويي، فيصلو سازي ۽ نتيجن جي وچ ۾ لاڳاپي جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ڪيس بڻجي ويو.<ref>Bigelow, Henry Jacob (July 1850). [https://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/25403 "Dr. Harlow's Case of Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head"]. ''[[دي آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز|آمريڪن جرنل آف دي ميڊيڪل سائنسز]]. نئون سلسلو''. 20 (39): 13–22.</ref>{{rp|19}} 1849ع ۾ [[هرمن فون هيلمهولٽز]] جسم ۾ [[بجلي]] جو مطالعو ڪندي [[ڏيڏر]] جي عصبي تحريڪن جي رفتار جو مطالعو ڪيو.<ref name="Ian Glynn">{{cite book |last1=Glynn |first1=Ian |title=Elegance in Science|year=2010 |publisher= Oxford University Press|location=Oxford|isbn= 978-0-19-957862-7|pages=147–150 }}</ref> 1861ع ۾ فرانسيسي عصبي ماهر [[پال بروڪا]] دريافت ڪيو ته مريضن ۾ هيٺئين پٺئين پيشاني گائرس جي هڪ حصي، جنهن کي [[بروڪا جو علائقو]] سڏيو وڃي ٿو، کي نقصان پهچڻ سبب ڳالهائڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dronkers |first1=N. F. |last2=Plaisant |first2=O. |last3=Iba-Zizen |first3=M. T. |last4=Cabanis |first4=E. A. |title=Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong |journal=Brain |date=2 April 2007 |volume=130 |issue=5 |pages=1432–1441 |doi=10.1093/brain/awm042 |pmid=17405763 }}</ref> اطالوي عصبي ايناٽامي جي پروفيسر [[ڪاميلو گولجي]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو ته عصبي نظام جا سڀئي عصبي جيوگهرڙا هڪ لڳاتار ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺاهين ٿا.<ref>"Camillo Golgi – Facts". ''NobelPrize.org''. Nobel Prize Outreach AB 2025. Tue. 14 Jan 2025. https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1906/golgi/facts/</ref> 1874ع ۾ پروفيسر بيٽز دماغ جي مرڪزي علائقي جون علائقائي مخصوص خاصيتون بيان ڪيون، جنهن سان سڄي انساني دماغي قشري جي خردبناوتي ۽ جيوگهرڙي-اڏاوتي ورهاست ڏانهن شروعاتي قدمن مان هڪ کنيو ويو.<ref>Solodkin, A.; Hlustik, P.; Buccino, G. (2007). "22 The Anatomy and Physiology of the Motor System" Retrieved 2025.11.15. http://fmri.upol.cz/webdoc/solodkin-hlustik-buccino-motorChapterProof06.pdf</ref><ref>Betz, W. (1874). "Anatomischer Nachweis zweier Gehirncentra". ''Centralblatt fur die medizinische Wissenschaften'', 12, 578–580, 595–599.</ref> 1875ع ۾ پروفيسر [[رچرڊ ڪيٽن]] [[برٽش ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] کي ٻڌايو ته هن جانورن جي زنده دماغن جي سطحن تان برقي تحريڪن جو مشاهدو ڪيو هو.<ref>Finger, Stanley (1994). ''Origins of Neuroscience: a history of explorations in brain function''. New York: [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]], pp. 41–42</ref> 1894ع ۾ عصبي ماهر ۽ نفسياتي ماهر [[ايڊورڊ فلاٽائو]] انساني دماغ جو ائٽلس ''انساني دماغ ۽ عصبي ريشَن جي رستي جو ائٽلس'' شايع ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Freud |first1=S |date=1894 |title=Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau |journal=Int Klin Rundsch |volume=8 |pages=1131–1132 }}</ref> 1896ع ۾ پروفيسر [[ژاڪ-آرسين ڊارسونوال|ڊارسونوال]] دماغ تي وقت سان بدلجندڙ مقناطيسي ميدان جي اثرن جو پهريون دستاويزي مطالعو ڪيو، جنهن سان جسماني تبديليون پيدا ٿيون: هڪ رضاڪار ٻڌايو ته 42&nbsp;Hz تي هڪ ڪوائل سان سندس مٿي کي تحريڪ ڏيڻ دوران هن کي [[فاسفين]] ۽ [[چڪر]] محسوس ٿيا.<ref>Kobayashi, M.; Pascual-Leone, A.(2003). ''Transcranial magnetic stimulation in neurology''. Lancet Neurol, 2(3), 145–156.</ref> ===20هين صدي=== 1902ع ۾ پروفيسر [[جوليوس برنسٽائن]] عصبي تحريڪن جي جسميات ۾ اهو تجويز ڪري حصو وڌو ته [[عمل امڪان]] ايڪسان جي جھلي جي آئنن لاءِ نفوذپذيري ۾ تبديليءَ جو نتيجو آهي، جنهن سان عصب ۾ ”[[آرامي امڪان]]“ ۽ ”عمل امڪان“ جي بڻ بابت ڄاڻ ملي. ”جھلي وارو مفروضو“ عصب ۽ عضلي جي آرامي امڪان کي هڪ اهڙي نفوذي امڪان طور بيان ڪري ٿو، جيڪو مثبت چارج وارن آئنن جي [[سائٽوپلازم]] ۾ پنهنجي وڌيڪ ارتڪاز کان ٻاهرين خلوي محلول ۾ پنهنجي گهٽ ارتڪاز ڏانهن ڦهلجڻ جي لاڙي سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻيا آئن روڪيل رهندا آهن. برنسٽائن پهريون شخص پڻ هو جنهن جھليءَ جي آرپار آرامي امڪان لاءِ [[نرنست مساوات]] متعارف ڪرائي.<ref>[http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn Seyfarth E-A. (2006), "Julius Bernstein (1839–1917): pioneer neurobiologist and biophysicist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719103128/http://www.nncn.uni-freiburg.de/pdfs/bernsteinEn |date=2011-07-19 }}, Biological Cybernetics 94: 2–8 Biol Cybern (2006) 94: 2–8 {{doi|10.1007/s00422-005-0031-y}}</ref> 1907ع ۾ پروفيسر [[لوئي لاپيڪ]] تجويز ڪيو ته عمل امڪان حد پار ڪرڻ تي پيدا ٿئي ٿو[39]، جنهن کي بعد ۾ متحرڪ آئنڪ ترسيل نظامن جي پيداوار طور وڌيڪ بهتر نموني ڏيکاريو ويو.<ref>{{cite journal |author=Brunel N, Van Rossum MC |title= Lapicque's 1907 paper: from frogs to integrate-and-fire |journal=Biol. Cybern. |volume=97 |pages=337–339 |year=2007 |pmid=17968583 |doi=10.1007/s00422-007-0190-0 |issue=5–6|s2cid= 17816096 }}</ref> [[File:Vergleichende Lokalisationslehre der Grosshirnrinde in ihren Prinzipien dargestellt auf Grund des Zellenbaues.pdf|thumb|بروڊمن جو دماغي قشري جو خاڪو، جنهن ۾ هن سڃاڻيل علائقا ڏيکاريا آهن|page=145]] 1909ع ۾ جرمن ايناٽامي ماهر [[ڪوربينيئن بروڊمن]] دماغ جي نقشي سازي بابت پنهنجي اصل تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن دماغي قشري جا 52 الڳ علائقا بيان ڪيا، جيڪي هاڻي [[بروڊمن علائقو|بروڊمن علائقن]] جي نالي سان مشهور آهن.<ref>{{cite journal |last1=Guillery |first1=R. W. |title=Brodmann's ' Localisation in the Cerebral Cortex '. (Pp. xviii+300; illustrated; £28 hardback; ISBN 1 86094 176 1.) London: Imperial College Press. 1999. |journal=Journal of Anatomy |date=April 2000 |volume=196 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.196304931.x |pmc=1468084 }}</ref> 1924ع ۾ جرمن فزيولاجسٽ ۽ نفسياتي ماهر [[هانس برگر]] (1873–1941) دماغ جي برقي سرگرمي (جنهن کي [[عصبي لرزش|دماغي لهرون]] چيو وڃي ٿو) ۽ خاص طور [[الفا لهر|الفا لهر واري تال]]، جيڪا دماغي لهر جو هڪ قسم آهي، دريافت ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Haas |first1=L F |title=Hans Berger (1873-1941), Richard Caton (1842-1926), and electroencephalography |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |date=2003 |volume=74 |issue=1 |pages=9 |doi=10.1136/jnnp.74.1.9 |pmid=12486257 |pmc=1738204 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=İnce |first1=Rümeysa |last2=Adanır |first2=Saliha Seda |last3=Sevmez |first3=Fatma |title=The inventor of electroencephalography (EEG): Hans Berger (1873–1941) |journal=Child's Nervous System |date=September 2021 |volume=37 |issue=9 |pages=2723–2724 |doi=10.1007/s00381-020-04564-z |pmid=32140776 }}</ref> حسي عضون ۽ عصبي جيوگهرڙن جي عمل بابت گهڻو مطالعو برطانوي فزيولاجسٽ [[ايڊگر ايڊرين]] ڪيو. 1928ع ۾ هن ڏيڏرن تي پنهنجن تجربن دوران عصبي ريشَن کي عمل ۾ ڏٺو ۽ جسماني تحريڪ هيٺ واحد عصبي ريشَن جي برقي خارج ٿيڻ کي رڪارڊ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Adrian">{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1932/adrian/biographical | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932}}</ref> هن نتيجو ڪڍيو ته لڳاتار تحريڪ هيٺ چمڙيءَ جي تحريڪ شروعات ۾ طاقتور هوندي آهي پر وقت سان آهستي آهستي گهٽجي ويندي آهي، جڏهن ته رابطي واري هنڌ کان عصبن سان گذرندڙ حسي تحريڪون طاقت ۾ مستقل رهنديون آهن، پر وقت سان سندن تڪرار گهٽجي ويندو آهي، ۽ نتيجي طور دماغ ۾ احساس گهٽجي ويندو آهي.<ref name="Adrian"/> انهن نتيجن کي عصبي نظام جي تحريڪ سبب پيدا ٿيندڙ سور جي مطالعي تائين وڌائيندي هن دماغ ۾ اهڙن اشارن جي وصولي ۽ مختلف جانورن ۾ دماغي قشري جي حسي علائقن جي مقامي ورڇ بابت دريافتون ڪيون. انهن نتيجن سان حسي نقشي، جنهن کي جسمي-حسي نظام ۾ هومنڪلس چيو وڃي ٿو، جو تصور پيدا ٿيو. انساني جسم جو هي بگڙيل ڏيک انساني دماغ جي جواب ڏيندڙ علائقن ۽ حصن جي عصبي ”نقشي“ تي ٻڌل هو.<ref name="Adrian"/> 1944ع ۾ پروفيسر [[جوزف ارلانگر|جوزف ارلانگر]] ۽ [[هربرٽ اسپينسر گاسر|هربرٽ گاسر]] کي ”واحد عصبي ريشَن جي انتهائي تفريق ٿيل عملن بابت سندن دريافتن“ تي فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1944/summary/ |access-date=2025-09-19 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> انهن ٻن مرحلن وارا عمل امڪان دريافت ڪيا: اسپائيڪ ۽ پوسٽ اسپائيڪ؛ ۽ انهن ڏيکاريو ته عصب ڪيترين صورتن ۾ موجود آهن، جن مان هر هڪ جي پنهنجي تحريڪ پذيري امڪان آهي. انهن عصبي ريشَي جي قطر ۽ عمل امڪان جي رفتار جي وچ ۾ نسبت پڻ ڳولي.<ref>Grant, Gunnar (2006). "The 1932 and 1944 Nobel Prizes in physiology or medicine: rewards for ground-breaking studies in neurophysiology". ''Journal of the History of the Neurosciences''. 15 (4): 341–357. doi:10.1080/09647040600638981</ref> 1950ع ۾ پروفيسر [[وائلڊر پينفيلڊ]] ''The Cerebral Cortex of Man'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ دماغ ۾ مختلف عملن (حرڪتي، حسي، يادگيري، بصارت) جي هنڌن جا نقشا شامل هئا، جيڪي هن مرگهي جي علاج دوران بيان ڪيا هئا.<ref>Kumar, R.; Yeragani, V. K. (2011). "Penfield – A great explorer of psyche-soma-neuroscience". ''Indian Journal of Psychiatry''. 53 (3): 276–278. doi:10.4103/0019-5545.86826</ref> پروفيسر وائلڊر پينفيلڊ ۽ سندس ساٿي ايڊون بالڊري ۽ ٿيوڊور راسموسن قشري هومنڪلس جا خالق سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cazala, Fadwa; Vienney, Nicolas; Stoléru, Serge (2015-03-10). "The cortical sensory representation of genitalia in women and men: a systematic review". ''Socioaffective Neuroscience & Psychology''. 5 26428. doi:10.3402/snp.v5.26428</ref> ==تحقيقي لاڙا== هاڻوڪي تحقيق دماغ جي مختلف علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن کي، ڪيترين ٽيڪنالاجين ۽ طريقن جي مدد سان، جانچي دماغ جي مخصوص عملن تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|last=Takeo|first=Watanabe|title=Cognitive neuroscience Editorial overview|url=http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|access-date=2011-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224221332/http://people.bu.edu/takeo/takeo/Editorial%20(Current%20Opinion).pdf|archive-date=2012-12-24|url-status=dead}}</ref> شيڊو اميجنگ طريقو معياري روشني خوردبيني کي استعمال ڪري ٿو ۽ ان کي دماغ جي ٻاهرين خلوي جاءِ ۾ موجود بين خلوي رطوبت جي فلوريسينس ليبلنگ سان ملائي ٿو. هي ٽيڪنيڪ محققن کي پنهنجن تجربن لاءِ ايناٽامي ۽ جيوت پذيري بابت وڌيڪ سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي عصبي جيوگهرڙن، مائڪروگليا، رسولي جيوگهرڙن ۽ رت جي ڪيپلرين کي وڌيڪ ويجهي ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dembitskaya |first1=Yulia |last2=Boyce |first2=Andrew K. J. |last3=Idziak |first3=Agata |last4=Pourkhalili Langeroudi |first4=Atefeh |last5=Arizono |first5=Misa |last6=Girard |first6=Jordan |last7=Le Bourdellès |first7=Guillaume |last8=Ducros |first8=Mathieu |last9=Sato-Fitoussi |first9=Marie |last10=Ochoa de Amezaga |first10=Amaia |last11=Oizel |first11=Kristell |last12=Bancelin |first12=Stephane |last13=Mercier |first13=Luc |last14=Pfeiffer |first14=Thomas |last15=Thompson |first15=Roger J. |last16=Kim |first16=Sun Kwang |last17=Bikfalvi |first17=Andreas |last18=Nägerl |first18=U. Valentin |title=Shadow imaging for panoptical visualization of brain tissue in vivo |journal=Nature Communications |date=12 October 2023 |volume=14 |issue=1 |page=6411 |doi=10.1038/s41467-023-42055-2 |pmid=37828018 |pmc=10570379 |bibcode=2023NatCo..14.6411D }}</ref> [[روشني جينيات]] جو استعمال سرڪٽ جي عمل ۽ ان جي جسماني نتيجن جي جاچ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Pama |first1=E. A. Claudia |last2=Colzato |first2=Lorenza S. |last3=Hommel |first3=Bernhard |date=6 September 2013 |title=Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience |journal=Frontiers in Psychology |volume=4 |page=610 |doi=10.3389/fpsyg.2013.00610 |pmc=3764402 |pmid=24046763 |doi-access=free}}</ref> هي نئين ٽيڪنالاجي مخصوص عصبي جيوگهرڙن جي جيني نشاندهي کي تصويرڪاري سان گڏ ڪري ٿي، جيئن زنده عصبي جيوگهرڙن ۾ هدفن کي ڏسي سگهجي. سالم جانورن ۾ عصبي جيوگهرڙن جو مشاهدو ڪري ۽ انهن جي برقي سرگرمي کي ڳولي، اسان دماغي سرگرمي جي نگراني ڪري سگهون ٿا ۽ جسميات ۾ ان جي ڪردار کي سمجهي سگهون ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |last2=Feng |first2=Guoping |last3=Majewska |first3=Ania K. |last4=Miesenböck |first4=Gero |last5=Ting |first5=Alice |last6=Schnitzer |first6=Mark J. |title=Next-Generation Optical Technologies for Illuminating Genetically Targeted Brain Circuits |journal=The Journal of Neuroscience |date=11 October 2006 |volume=26 |issue=41 |pages=10380–10386 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3863-06.2006 |pmid=17035522 |pmc=2820367 }}</ref> هزارين انفرادي عصبي جيوگهرڙن جي اسپائيڪنگ کي ملي سيڪنڊن کان مهينن تائين پيروي ڪرڻ نيورو فزيولاجي تحقيق جو هڪ وڏي همٿ وارو مقصد آهي. هاڻوڪين اڳڀرائين، جن ۾ Neuropixels 2.0 پروب شامل آهي، [[CMOS]] (ڪامپليمينٽري ميٽل–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر) ٺاهڻ جا طريقا استعمال ڪري ڊگهن وقتي پيمانن تي رڪارڊنگ هنڌن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي.<ref>Steinmetz, N. A.; Aydin, C.; Lebedeva, A.; Okun, M.; Pachitariu, M.; Bauza, M.; Beau, M.; Bhagat, J.; Böhm, C.; Broux Colonell, J.; Gardner, R. J.; Karsh, B.; Kloosterman, F.; Kostadinov, D.; Mora-Lopez, C.; O'Callaghan, J.; Park, J.; Putzeys, J.; … Harris, T. D. (2021). "Neuropixels 2.0: A miniaturized high-density probe for stable, long-term brain recordings". ''Science'' (New York, N.Y.), 372(6539), eabf4588. https://doi.org/10.1126/science.abf4588</ref> نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ فائديمند [[عصبي لچڪ]] پڻ هڪ جديد ترين موضوع آهي. 2017ع ۾ تحقيق نيورو فزيولاجيڪل تربيت کان پوءِ عصبي لچڪ وسيلي قشري نئين سر تنظيم جا ثبوت فراهم ڪيا: 3 مهينن جي تربيت کان پوءِ [[ڀورو مادو|ڀوري مادي]] جي ٿولهه وڌي وئي.<ref>Valk, S. L.; Bernhardt B. C.; Trautwein, F.-M., Böckler, A.; Kanske, P.; Guizard, N.; Collins, D. L.; Singer T. (2017). "Structural plasticity of the social brain: Differential change after socio-affective and cognitive mental training". ''Sci. Adv''. 3, e1700489 (2017).</ref> بهرحال، ثبوتن اهو به ڏيکاريو آهي ته هي عمل اڻ موٽ نه آهي. دماغ جو حجم ذهني ڪمن، جهڙوڪ لکڻ، چترڪاري يا آواز ۾ فرق سڃاڻڻ دوران وڌي ٿو، پر انهن سرگرمين جي ختم ٿيڻ کان ڪجهه هفتن اندر لڳ ڀڳ پنهنجي اڳئين سطح تي موٽي اچي ٿو. ساڄي هٿ وارن ماڻهن تي تحقيق ڏيکاريو آهي ته کاٻي هٿ سان لکڻ ۽ چترڪاري سکڻ جي هڪ مهيني کان پوءِ سندن دماغ جو حجم وڌي ويو، پر ٽن هفتن کان پوءِ اهو لڳ ڀڳ معمول تي موٽي آيو. انهن جانورن تي ڪيل تحقيق، جن خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ريڪ استعمال ڪرڻ سکيو يا آوازن ۾ فرق ڪرڻ سکيو، ساڳيا نتيجا ڏيکاريا آهن.<ref>Mercadante AA, Tadi P. (2025). ''Neuroanatomy, Gray Matter''. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Retrieved https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553239/</ref> عصبي نظام ۽ دل جي وچ ۾ لاڳاپو تحقيق جو هڪ ترقي پذير ميدان آهي. قدرتي نيورو اسٽيموليشن جو مفروضو، جيڪو ماءُ جي دل ۽ ماءُ توڙي جنين جي عصبي نظامن جي وچ ۾ طبعي رابطي کي بيان ڪري ٿو، انهن قدرتي قوتن کي واضح ڪري ٿو جيڪي جنين جي عصبي نظام ۾ فائديمند عصبي لچڪ کي هٿي ڏين ٿيون، اهڙيءَ طرح جسماني احساس پذيري کي ترقي ڏين ٿيون ۽ ادراڪي عملن کي شڪل ڏين ٿيون. هي مفروضو، جيڪو نيورو فزيولاجي ۽ طبعيات ۾ گهرو بنياد رکي ٿو، 2024ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ محققن کي عصبي نظام جي ترقي، فائديمند عصبي لچڪ جي بڻ، ۽ مختلف حالتن ۾ مرضياتي حياتيات کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref>Val Danilov, Igor. (2024). "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques". ''OBM Neurobiology'' (29 November 2024) volume 08 issue 4 p.1–23 doi=10.21926/obm.neurobiol.2404260</ref> مختلف بيمارين جي مرضيات تي عصبي نظام جي اثر ۽ انهن جي مرضياتي حياتيات جي ضابطي بابت تحقيق نيورو فزيولاجي علم جو وڌندڙ ميدان آهي. 2025ع ۾ دريافت ڪيو ويو ته ننڍي جيوگهرڙي واري ڦڦڙن جي ڪينسر جا جيوگهرڙا عصبي جيوگهرڙن سان عملي سائنيپس ٺاهين ٿا، جنهن سان دماغ ۾ رسولي واڌ کي هٿي ملي ٿي. اهي نتيجا ڪينسر جي اڳڀرائي ۾ عصبي نظام جي ڪردار کي اجاگر ڪن ٿا.<ref>StanfordReport. Discovery highlights the nervous system’s role in cancer growth. https://news.stanford.edu/stories/2025/09/lung-cancer-brain-neurons-treatment-research.</ref><ref>Savchuk, S., Gentry, K.M.; Wang, W. et al. (2025) "Neuronal activity-dependent mechanisms of small cell lung cancer pathogenesis". ''Nature'' 646, 1232–1242 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09492-z</ref> ==پڻ ڏسو== * [[دماغ]] * [[عصبي نظام]] * [[جرنل آف نيورو فزيولاجي]] * [[نيورالاجي]] * [[عصبي ايناٽامي]] * [[عصبي نفسيات]] * [[عصبي دواسازي]] * [[عصبي اخلاقيات]] * [[عصبي اينڊوڪرائينيات]] * [[حسابي عصبي سائنس]] * [[عصبي ڪوڊنگ]] ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name = "Luhmann 2013">{{cite book |title=Encyclopedia of Sciences and Religions |vauthors=Luhmann HJ |publisher=Encyclopedia of Sciences and Religions |year=2013 |isbn=978-1-4020-8264-1 |pages=1497–1500 |chapter=Neurophysiology |doi=10.1007/978-1-4020-8265-8_779 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-1-4020-8265-8_779}}</ref> <ref name = "Delvendahl & Hu 2023">{{cite journal |last1=Delvendahl |first1=Igor |last2=Hu |first2=Bo |last3=Murphy |first3=Jonathan |title=Editorial: Methods and applications in cellular neurophysiology |journal=Frontiers in Cellular Neuroscience |date=March 10, 2023 |volume=17 |article-number=1172741 |doi=10.3389/fncel.2023.1172741 |doi-access=free |pmid=36970421 |pmc=10036821 }}</ref> <ref name = "Stam & Straaten 2012">{{cite journal |last1=Stam |first1=Cornelis |last2=van Straaten |first2=Elisabeth |title=The organisation of physiological brain networks |journal=Clinical Neurophysiology |date=June 2012 |volume=123 |issue=6 |pages=1067–1087 |doi=10.1016/j.clinph.2012.01.011|pmid=22356937 }}</ref> <ref name="Phillipu 2017">{{cite book |editor1-last=Phillipu |editor1-first=Athineos |title=In Vivo Neurophysiology and Neuropharmacology |date=2017 |publisher=Springer Science |location=New York, United States |isbn=978-1-4939-6488-8 |pages=17, 37–41, 67–68, 89–90, 389–391}}</ref> <ref name="Giovacchini et al 2010">{{cite journal |last1=Giovacchini |first1=Giampiero |last2=Squitieri |first2=Ferdinando |last3=Esmaeilzadeh |first3=Mouna |last4=Milano |first4=Amalia |last5=Mansi |first5=Luigi |last6=Ciarmiello |first6=Andrea |title=PET translates neurophysiology into images: A review to stimulate a network between neuroimaging and basic research |journal=Journal of Cellular Physiology |date=13 October 2010 |volume=226 |issue=4 |pages=948–961 |doi=10.1002/jcp.22451|pmid=20945377 }}</ref> }} ==ماخذ== *{{cite journal |author=Fye WB |author-link=W. Bruce Fye|title=Julien Jean César Legallois |journal=Clinical Cardiology |volume=18 |issue=10 |pages=599–600 |date=October 1995 |pmid=8785909 |doi=10.1002/clc.4960181015|doi-access=free }} * {{Cite web|website=Cyber Museum of Neurosurgery|title=NEUROSURGERY://ON-CALL®|access-date=30 April 2012|url=http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230644/http://www.neurosurgery.org/cybermuseum/pre20th/epapyrus.html|url-status=dead}} * {{Cite journal|author=Gallistel, C. R.|title=Bell, Magendie and the Proposals to Restrict the Use of Animals in Neurobehavioral Research|journal=The American Psychologist|year=1981|volume=36|issue=4|pages=357–60|publisher=Ruccs.rutgers.edu.|doi=10.1037/0003-066x.36.4.357|pmid=7023302|access-date=30 April 2012|url=http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110401002552/http://ruccs.rutgers.edu/~galliste/Gallistel_1981_Bell_Magendie_and_the_Proposal_to_Restrict_the_Use_of_Animals.pdf|url-status=dead|archive-date=1 April 2011}} * {{Cite web|title=History of Biology 1800-1849|date=26 October 2011 |access-date=30 April 2012|url=http://www.normalesup.org/~adanchin/history/dates_1800.html}} * {{Cite web|title=History of Neuroscience|publisher=University of Washington|access-date=30 April 2012|url=http://faculty.washington.edu/chudler/hist.html}} *{{cite journal |author=Duque-Parra JE |title=Perspective on the vestibular cortex throughout history |journal=The Anatomical Record Part B: The New Anatomist |volume=280 |issue=1 |pages=15–9 |date=September 2004 |pmid=15382110 |doi=10.1002/ar.b.20031|doi-access=free }} * {{Cite web|title=Article Number: EONS : 0736 : Cerebellum|access-date=30 April 2012|url=http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104339/http://prism.bham.ac.uk/pdf_files/Miall_2002_Encycl_Neurol_Sci.pdf|url-status=dead}} * {{Cite web|title=David Hartley|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/hartley/}} * {{Cite web|author=Frank, Leonard R. |title=The Electroshock Quotationary|date= 2006 |access-date=30 April 2012|url=http://www.endofshock.com/Final%20version%20Quotationary.pdf}} *{{cite journal |author=Pearce JM |title=Johann Jakob Wepfer (1620-95) and cerebral haemorrhage |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=62 |issue=4 |pages=387 |date=April 1997 |pmid=9120455 |pmc=1074098 |doi=10.1136/jnnp.62.4.387}} * {{Cite book|title=Origins of Neuroscience|access-date=30 April 2012|url=https://books.google.com/books?id=_GMeW9E1IB4C|isbn=9780195146943|last1=Finger|first1=Stanley|year=2001|publisher=Oxford University Press }} * {{Cite web|author=Waln, Robert|title=An Account of the Asylum for the Insane, Established by the Society of Friends, near Frankford, in the Vicinity of Philadelphia|access-date=30 April 2012|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22122/}}{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{Cite web|title=Anatomy Words|access-date=30 April 2012|url=http://anatomyalmanac.blogspot.com/2007/08/hippocampus-half-horsehalf-fish-sea.html}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius and Modern Human Anatomy|access-date=30 April 2012|url=http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915013508/http://www.experiment-resources.com/andreas-vesalius.html|archive-date=15 September 2012|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564|publisher=University of California Press|access-date=30 April 2012|url=https://archive.org/details/andreasvesaliuso0063omal|url-access=registration|last1=O'Malley|first1=Charles Donald|author-link=Charles Donald O'Malley|year=1964}} *{{cite journal |author=Pestronk A |title=The first neurology book. De Cerebri Morbis...(1549) by Jason Pratensis |journal=Archives of Neurology |volume=45 |issue=3 |pages=341–4 |date=March 1988 |pmid=3277602 |doi=10.1001/archneur.1988.00520270123032}} * {{Cite web|title=Descartes and the Pineal Gland|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=30 April 2012|url=http://plato.stanford.edu/entries/pineal-gland/}} * {{Cite web|author=McCaffrey, Patrick|website=CMSD 620 Neuroanatomy of Speech, Swallowing and Language|title=Chapter 5. The Corpus Striatum, Rhinencephalon, Connecting Fibers, and Diencephalon|series=The Neuroscience on the Web Series|publisher=CSU|access-date=30 April 2012|url=http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107135515/http://www.csuchico.edu/~pmccaffrey/syllabi/CMSD%20320/362unit5.html|archive-date=7 January 2018|url-status=dead}} *{{cite journal |author=Brink A |title=Depression and loss: a theme in Robert Burton's 'Anatomy of melancholy' (1621) |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=24 |issue=8 |pages=767–72 |date=December 1979 |pmid=391384|doi=10.1177/070674377902400811 |s2cid=35532320 }} * {{Cite web|title=Al-Zahrawi - Father of Surgery|access-date=30 April 2012|url=http://www.factofarabs.net/ERA.aspx?Id=99|archive-date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205230642/http://www.factofarabs.net/ERA.aspx%3FId%3D99|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Andreas Vesalius|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Andreas_Vesalius.aspx}} * {{cite journal |author=Jeffery G |title=Architecture of the optic chiasm and the mechanisms that sculpt its development |journal=Physiological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=1393–414 |date=October 2001 |pmid=11581492 |doi=10.1152/physrev.2001.81.4.1393 |s2cid=203231 }} * {{Cite web|title=Mondino De' Luzzi|website=Encyclopedia.com. |access-date=30 April 2012|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Mondino_de_Luzzi.aspx}} * {{Cite web|title=A History of the Brain|publisher=Stanford University. |access-date=30 April 2012|url=http://www.stanford.edu/class/history13/earlysciencelab/body/brainpages/brain.html}} {{Physiology types}} {{Neuroscience}} {{Psychiatry}} {{Nervous system physiology}} {{Authority control}} [[زمرو:نيورو فزيولاجي| ]] tedfjqfffz9scercm7pkknki1drgxre 0 99917 391599 2026-07-06T04:57:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر بيان|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} {{Test sample values|align=right}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿ... 391599 wikitext text/x-wiki {{مختصر بيان|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} {{Test sample values|align=right}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> o9j8kniddwcofehrudqwu827qre600y 391600 391599 2026-07-06T04:58:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 391600 wikitext text/x-wiki {{مختصر بيان|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> p74qtxk5bsmq4ij20k6u266v0j8hx3w 391601 391600 2026-07-06T05:00:01Z Intisar Ali 8681 391601 wikitext text/x-wiki {{مختصر بيان|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> ==مثال== ===پارڪنسن جي بيماري=== [[پارڪنسن جي بيماري جي مرضياتي فعليات]] (PD) ۾، هن خرابي سان لاڳاپيل دماغ اندر حياتياتي سرگرمي ۾ تبديلين جي نتيجي طور، [[ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙا|ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙن]] جي [[اپوپٽوسس]]، يا [[پروگرام ٿيل خلوي موت]]، شامل آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي اپوپٽوسس جي وضاحت لاءِ ڪيترائي ميڪانيزم تجويز ڪيا ويا آهن؛ بهرحال، انهن سڀني ميڪانيزمن کي مڪمل طور نه سمجهيو ويو آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي موت ۾ حصو وٺندڙ پنج بنيادي ميڪانيزم سمجهيا وڃن ٿا: [[ليوي جسمن]] اندر [[پروٽين گڏجڻ]]، [[آٽوفيجي]] جي عملن ۾ خلل، [[خلوي استقلاب]] ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] جي عمل ۾ تبديليون، [[عصبي سوزش]]، ۽ [[رت-دماغ رڪاوٽ]] جو ٽٽڻ، جنهن جي نتيجي ۾ نالي دار نقصان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Tansey M. G., Goldberg M. S. | year = 2010 | title = Neuroinflammation in Parkinson's disease: Its role in neuronal death and implications for therapeutic intervention | journal = Neurobiology of Disease | volume = 37 | issue = 3| pages = 510–518 | doi = 10.1016/j.nbd.2009.11.004 | pmc = 2823829 | pmid=19913097}}</ref> ===دل جي ناڪامي=== [[دل جي ناڪامي جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[دل جي ناڪامي|ڪارڊيڪ عضلي جي ڪارڪردگي ۾ گهٽتائي]] شامل آهي، جيڪا نقصان يا ضرورت کان وڌيڪ بار سبب ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت، ان جا سبب ڪيترين حالتن مان ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[ميوڪارڊيل انفارڪشن]] (جنهن ۾ دل جي عضلي جي [[اسڪيميا]] ان جي موت جو سبب بڻجي ٿي)، [[بلند فشار خون]] (جيڪو رت پمپ ڪرڻ لاءِ گهربل سنڪچن جي قوت وڌائي ٿو)، ۽ [[ايمائلوئڊوسس]] (جنهن ۾ غلط نموني ويڙهيل پروٽين دل جي عضلي ۾ جمع ٿي ان کي سخت ڪري ڇڏين ٿا) شامل آهن. وقت سان گڏ، اهي دل تي ڪم جو بار وڌائين ٿا، جنهن سان دل جي عضلي ۾ ئي تبديليون پيدا ٿين ٿيون. ===ملٽيپل اسڪليروسس=== [[ملٽيپل اسڪليروسس جي مرضياتي فعليات]] (MS) هڪ سوزشي [[ڊيمائيلينيٽنگ بيماري]] جي آهي، جنهن ۾ سرگرم ٿيل [[مدافعتي جيوگهرڙا]] [[مرڪزي عصبي نظام]] ۾ داخل ٿي [[عصبي سوزش]]، [[عصبي زوال]] ۽ [[دماغي زخم|بافتي نقصان]] پيدا ڪن ٿا. MS کي شروع ڪندڙ بنيادي عامل مڪمل طور بيان ٿيل نه آهن. [[عصبي مرضيات]]، [[عصبي مدافعت شناسي]]، [[عصبي حياتيات]]، [[عصبي تصويرڪاري]]، [[ڪلينيڪي نيورالاجي]] ۽ [[نفسيات]] ۾ موجوده تحقيق ان خيال جي حمايت ڪري ٿي ته MS هڪ واحد بيماري نه، پر هڪ سلسلو آهي.<ref>{{Cite journal |doi= 10.1097/WCO.0000000000000324 |pmid= 27070218 |title= Shifting paradigms in multiple sclerosis |journal= Current Opinion in Neurology |volume= 29 |issue= 3 |pages= 354–361 |year= 2016 |last1= Golan |first1= Daniel |last2= Staun-Ram |first2= Elsebeth |last3= Miller |first3= Ariel|s2cid= 20562972 }}</ref> ===بلند فشار خون=== [[بلند فشار خون جي مرضياتي فعليات]] هڪ دائمي بيماري جي آهي، جنهن جي خاصيت [[رت جو دٻاءُ]] وڌي وڃڻ آهي. سبب جي لحاظ کان بلند فشار خون کي يا ته [[ضروري بلند فشار خون|ضروري]] (جنهن کي ابتدائي يا [[نامعلوم سبب واري بيماري|آئڊيوپيٿڪ]] بلند فشار خون پڻ چيو وڃي ٿو) يا [[ثانوي بلند فشار خون|ثانوي]] طور ورهايو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 90–95% بلند فشار خون ضروري بلند فشار خون هوندو آهي.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |vauthors=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=[[Circulation (journal)|Circulation]] |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329|bibcode=2000Circu.101..329C |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid14597461">{{cite journal |vauthors=Oparil S, Zaman MA, Calhoun DA |title=Pathogenesis of hypertension |journal=[[Ann. Intern. Med.]] |volume=139 |issue=9 |pages=761–76 |date=November 2003 |pmid=14597461 |doi=10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00011|s2cid=32785528 }}</ref><ref name="isbn0-7216-0240-1">{{cite book |author1=Hall, John E. |author2=Guyton, Arthur C. |title=Textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu |url-access=limited |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |page=[https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu/page/n262 228] |isbn=0-7216-0240-1 }}</ref><ref name="urlHypertension: eMedicine Nephrology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/241381-overview |title=Hypertension: eMedicine Nephrology |access-date=2009-06-05 }}</ref> ===ايڇ آءِ وي/ايڊز=== [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي حاصل ٿيڻ ۽ [[وائرل نقل|وائرس جي نقل]] [[ٽي مددگار جيوگهرڙا|ٽي مددگار جيوگهرڙن]] اندر ٿيڻ شامل آهي، جنهن سان [[لائسز]] ٿئي ٿي. ٽي مددگار جيوگهرڙا لڳ ڀڳ سڀني [[مطابقت پذير مدافعتي نظام]] جي ردعملن لاءِ ضروري آهن. وائرس حاصل ٿيڻ کان پوءِ عام طور [[زڪام جهڙي بيماري]] جو هڪ شروعاتي دور ٿيندو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ پوشيده، بي علامت مرحلو ايندو آهي. جڏهن [[CD4]] لمفوسائيٽن جو انگ رت جي 200 جيوگهرڙا/ml کان هيٺ اچي وڃي ٿو، ته ايڇ آءِ وي ميزبان [[ايڊز]] تائين پهچي چڪو هوندو آهي،<ref>{{cite journal | pmid = 26962940 | doi=10.1016/j.chom.2016.02.012 | pmc=4835240 | volume=19 | title=Dissecting How CD4 T Cells Are Lost During HIV Infection | journal=Cell Host Microbe | pages=280–91 | last1 = Doitsh | first1 = G | last2 = Greene | first2 = WC | year=2016| issue=3 }}</ref> جيڪا [[جيوگهرڙي-واسطيدار مدافعت]] جي کوٽ ۽ نتيجي طور [[موقعي پرست وچڙندڙ بيماريون|موقعي پرست وچڙن]] ۽ ڪجهه [[ڪينسر]]ن لاءِ وڌيل حساسيت سان خاص ٿيندڙ حالت آهي. ===ڪوريئڙي جا چڪ=== [[ڪوريئڙي جي چڪن جي مرضياتي فعليات]] ۾ داخل ڪيل [[زهر]] جو اثر شامل آهي. ڪوريئڙي جو زهريلو چڪ تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪوريئڙو چمڙي ۾ زهر داخل ڪري. سڀ ڪوريئڙي جا چڪ زهر نه ڇڏيندا آهن—اهو خشڪ چڪ هوندو آهي—۽ داخل ٿيل زهر جو مقدار ڪوريئڙي جي قسم ۽ ملاقات جي حالتن مطابق بدلجي سگهي ٿو. ڪوريئڙي جي چڪ سان ٿيندڙ مشيني زخم عام طور انسانن لاءِ سنجيده پريشاني جو سبب نه هوندو آهي. ===ٿولهه=== [[ٿولهه جي مرضياتي فعليات]] ۾ ڪيترائي ترقياتي ۽ برقرار رکندڙ عمل شامل آهن.<ref name="flier">{{cite journal | author = Flier JS | title = Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | year = 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="murri">{{cite journal |last1=Rodriguez-Muñoz |first1=A. |last2=Motahari-Rad |first2=H. |last3=Martin-Chaves |first3=L. |last4=Benitez-Porres |first4=J. |last5=Rodriguez-Capitan |first5=J. |last6=Gonzalez-Jimenez |first6=A. |last7=Insenser |first7=M. |last8=Tinahones |first8=F.J. |last9=Murri |first9=M. |title=A Systematic Review of Proteomics in Obesity: Unpacking the Molecular Puzzle |journal=Current Obesity Reports |date=2024 |volume=13 |issue=3 |pages=403–438 |pmid = 38703299 |doi=10.1007/s13679-024-00561-4 |doi-access=free |pmc=11306592 }}</ref> [[ٿولهه]] بابت تحقيق، گڏوگڏ ڪلينيڪي [[ٿولهه جي طب]]، 1994ع ۾ [[جيفري ايم فريڊمين]] جي تجربيگاهه ۾ [[ليپٽن]] جين جي دريافت ٿيڻ تائين لڳ ڀڳ اڻ ڇهيو ميدان رهي هئي.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Y|last2=Proenca|first2=R|last3=Maffei|first3=M|last4=Barone|first4=M|last5=Leopold|first5=L|last6=Friedman|first6=JM|title=Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.|journal=Nature|date=Dec 1, 1994|volume=372|issue=6505|pages=425–32|doi=10.1038/372425a0|pmid=7984236|bibcode=1994Natur.372..425Z|s2cid=4359725|type=Research Support}}</ref> محققن اهو مفروضو پيش ڪيو ته ليپٽن [[سيرابي]] عامل طور ڪم ڪري ٿو. [[ob/ob مائوس]] ۾ ليپٽن جين ۾ ميوٽيشنن ٿلهي [[فينوٽائپ]] کي جنم ڏنو، جنهن انساني ٿولهه لاءِ ليپٽن تي ٻڌل علاج جي امڪان ڏانهن اشارو ڪيو. بهرحال، ٿوري ئي وقت کان پوءِ [[جوز ايف ڪارو]] جي ٽيم ٿولهه وارن انسانن ۾ ليپٽن جين جون ميوٽيشنون ڳولڻ ۾ ناڪام رهي. ان جي بدران، انهن ليپٽن جي اظهار ۾ واڌ ڏٺي، جنهن انساني ٿولهه ۾ ممڪن ليپٽن مزاحمت ڏانهن اشارو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Considine|first1=RV|last2=Considine|first2=EL|last3=Williams|first3=CJ|last4=Nyce|first4=MR|last5=Magosin|first5=SA|last6=Bauer|first6=TL|last7=Rosato|first7=EL|last8=Colberg|first8=J|last9=Caro|first9=JF <!--exactly 9 authors--> |title=Evidence against either a premature stop codon or the absence of obese gene mRNA in human obesity.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=Jun 1995|volume=95|issue=6|pages=2986–8|pmid=7769141|doi=10.1172/jci118007|pmc=295988|type=Research Support}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[بيماريءَ جو پيدا ٿيڻ]] ==حوالا== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[زمرو:مرضياتي فعليات| ]] [[زمرو:مرضيات]] [[زمرو:فعليات]] ek79jsi4eml4fmf2fk5ubc3g6e24rq4 391602 391601 2026-07-06T05:00:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 391602 wikitext text/x-wiki {{Short description|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> ==مثال== ===پارڪنسن جي بيماري=== [[پارڪنسن جي بيماري جي مرضياتي فعليات]] (PD) ۾، هن خرابي سان لاڳاپيل دماغ اندر حياتياتي سرگرمي ۾ تبديلين جي نتيجي طور، [[ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙا|ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙن]] جي [[اپوپٽوسس]]، يا [[پروگرام ٿيل خلوي موت]]، شامل آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي اپوپٽوسس جي وضاحت لاءِ ڪيترائي ميڪانيزم تجويز ڪيا ويا آهن؛ بهرحال، انهن سڀني ميڪانيزمن کي مڪمل طور نه سمجهيو ويو آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي موت ۾ حصو وٺندڙ پنج بنيادي ميڪانيزم سمجهيا وڃن ٿا: [[ليوي جسمن]] اندر [[پروٽين گڏجڻ]]، [[آٽوفيجي]] جي عملن ۾ خلل، [[خلوي استقلاب]] ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] جي عمل ۾ تبديليون، [[عصبي سوزش]]، ۽ [[رت-دماغ رڪاوٽ]] جو ٽٽڻ، جنهن جي نتيجي ۾ نالي دار نقصان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Tansey M. G., Goldberg M. S. | year = 2010 | title = Neuroinflammation in Parkinson's disease: Its role in neuronal death and implications for therapeutic intervention | journal = Neurobiology of Disease | volume = 37 | issue = 3| pages = 510–518 | doi = 10.1016/j.nbd.2009.11.004 | pmc = 2823829 | pmid=19913097}}</ref> ===دل جي ناڪامي=== [[دل جي ناڪامي جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[دل جي ناڪامي|ڪارڊيڪ عضلي جي ڪارڪردگي ۾ گهٽتائي]] شامل آهي، جيڪا نقصان يا ضرورت کان وڌيڪ بار سبب ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت، ان جا سبب ڪيترين حالتن مان ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[ميوڪارڊيل انفارڪشن]] (جنهن ۾ دل جي عضلي جي [[اسڪيميا]] ان جي موت جو سبب بڻجي ٿي)، [[بلند فشار خون]] (جيڪو رت پمپ ڪرڻ لاءِ گهربل سنڪچن جي قوت وڌائي ٿو)، ۽ [[ايمائلوئڊوسس]] (جنهن ۾ غلط نموني ويڙهيل پروٽين دل جي عضلي ۾ جمع ٿي ان کي سخت ڪري ڇڏين ٿا) شامل آهن. وقت سان گڏ، اهي دل تي ڪم جو بار وڌائين ٿا، جنهن سان دل جي عضلي ۾ ئي تبديليون پيدا ٿين ٿيون. ===ملٽيپل اسڪليروسس=== [[ملٽيپل اسڪليروسس جي مرضياتي فعليات]] (MS) هڪ سوزشي [[ڊيمائيلينيٽنگ بيماري]] جي آهي، جنهن ۾ سرگرم ٿيل [[مدافعتي جيوگهرڙا]] [[مرڪزي عصبي نظام]] ۾ داخل ٿي [[عصبي سوزش]]، [[عصبي زوال]] ۽ [[دماغي زخم|بافتي نقصان]] پيدا ڪن ٿا. MS کي شروع ڪندڙ بنيادي عامل مڪمل طور بيان ٿيل نه آهن. [[عصبي مرضيات]]، [[عصبي مدافعت شناسي]]، [[عصبي حياتيات]]، [[عصبي تصويرڪاري]]، [[ڪلينيڪي نيورالاجي]] ۽ [[نفسيات]] ۾ موجوده تحقيق ان خيال جي حمايت ڪري ٿي ته MS هڪ واحد بيماري نه، پر هڪ سلسلو آهي.<ref>{{Cite journal |doi= 10.1097/WCO.0000000000000324 |pmid= 27070218 |title= Shifting paradigms in multiple sclerosis |journal= Current Opinion in Neurology |volume= 29 |issue= 3 |pages= 354–361 |year= 2016 |last1= Golan |first1= Daniel |last2= Staun-Ram |first2= Elsebeth |last3= Miller |first3= Ariel|s2cid= 20562972 }}</ref> ===بلند فشار خون=== [[بلند فشار خون جي مرضياتي فعليات]] هڪ دائمي بيماري جي آهي، جنهن جي خاصيت [[رت جو دٻاءُ]] وڌي وڃڻ آهي. سبب جي لحاظ کان بلند فشار خون کي يا ته [[ضروري بلند فشار خون|ضروري]] (جنهن کي ابتدائي يا [[نامعلوم سبب واري بيماري|آئڊيوپيٿڪ]] بلند فشار خون پڻ چيو وڃي ٿو) يا [[ثانوي بلند فشار خون|ثانوي]] طور ورهايو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 90–95% بلند فشار خون ضروري بلند فشار خون هوندو آهي.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |vauthors=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=[[Circulation (journal)|Circulation]] |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329|bibcode=2000Circu.101..329C |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid14597461">{{cite journal |vauthors=Oparil S, Zaman MA, Calhoun DA |title=Pathogenesis of hypertension |journal=[[Ann. Intern. Med.]] |volume=139 |issue=9 |pages=761–76 |date=November 2003 |pmid=14597461 |doi=10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00011|s2cid=32785528 }}</ref><ref name="isbn0-7216-0240-1">{{cite book |author1=Hall, John E. |author2=Guyton, Arthur C. |title=Textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu |url-access=limited |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |page=[https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu/page/n262 228] |isbn=0-7216-0240-1 }}</ref><ref name="urlHypertension: eMedicine Nephrology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/241381-overview |title=Hypertension: eMedicine Nephrology |access-date=2009-06-05 }}</ref> ===ايڇ آءِ وي/ايڊز=== [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي حاصل ٿيڻ ۽ [[وائرل نقل|وائرس جي نقل]] [[ٽي مددگار جيوگهرڙا|ٽي مددگار جيوگهرڙن]] اندر ٿيڻ شامل آهي، جنهن سان [[لائسز]] ٿئي ٿي. ٽي مددگار جيوگهرڙا لڳ ڀڳ سڀني [[مطابقت پذير مدافعتي نظام]] جي ردعملن لاءِ ضروري آهن. وائرس حاصل ٿيڻ کان پوءِ عام طور [[زڪام جهڙي بيماري]] جو هڪ شروعاتي دور ٿيندو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ پوشيده، بي علامت مرحلو ايندو آهي. جڏهن [[CD4]] لمفوسائيٽن جو انگ رت جي 200 جيوگهرڙا/ml کان هيٺ اچي وڃي ٿو، ته ايڇ آءِ وي ميزبان [[ايڊز]] تائين پهچي چڪو هوندو آهي،<ref>{{cite journal | pmid = 26962940 | doi=10.1016/j.chom.2016.02.012 | pmc=4835240 | volume=19 | title=Dissecting How CD4 T Cells Are Lost During HIV Infection | journal=Cell Host Microbe | pages=280–91 | last1 = Doitsh | first1 = G | last2 = Greene | first2 = WC | year=2016| issue=3 }}</ref> جيڪا [[جيوگهرڙي-واسطيدار مدافعت]] جي کوٽ ۽ نتيجي طور [[موقعي پرست وچڙندڙ بيماريون|موقعي پرست وچڙن]] ۽ ڪجهه [[ڪينسر]]ن لاءِ وڌيل حساسيت سان خاص ٿيندڙ حالت آهي. ===ڪوريئڙي جا چڪ=== [[ڪوريئڙي جي چڪن جي مرضياتي فعليات]] ۾ داخل ڪيل [[زهر]] جو اثر شامل آهي. ڪوريئڙي جو زهريلو چڪ تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪوريئڙو چمڙي ۾ زهر داخل ڪري. سڀ ڪوريئڙي جا چڪ زهر نه ڇڏيندا آهن—اهو خشڪ چڪ هوندو آهي—۽ داخل ٿيل زهر جو مقدار ڪوريئڙي جي قسم ۽ ملاقات جي حالتن مطابق بدلجي سگهي ٿو. ڪوريئڙي جي چڪ سان ٿيندڙ مشيني زخم عام طور انسانن لاءِ سنجيده پريشاني جو سبب نه هوندو آهي. ===ٿولهه=== [[ٿولهه جي مرضياتي فعليات]] ۾ ڪيترائي ترقياتي ۽ برقرار رکندڙ عمل شامل آهن.<ref name="flier">{{cite journal | author = Flier JS | title = Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | year = 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="murri">{{cite journal |last1=Rodriguez-Muñoz |first1=A. |last2=Motahari-Rad |first2=H. |last3=Martin-Chaves |first3=L. |last4=Benitez-Porres |first4=J. |last5=Rodriguez-Capitan |first5=J. |last6=Gonzalez-Jimenez |first6=A. |last7=Insenser |first7=M. |last8=Tinahones |first8=F.J. |last9=Murri |first9=M. |title=A Systematic Review of Proteomics in Obesity: Unpacking the Molecular Puzzle |journal=Current Obesity Reports |date=2024 |volume=13 |issue=3 |pages=403–438 |pmid = 38703299 |doi=10.1007/s13679-024-00561-4 |doi-access=free |pmc=11306592 }}</ref> [[ٿولهه]] بابت تحقيق، گڏوگڏ ڪلينيڪي [[ٿولهه جي طب]]، 1994ع ۾ [[جيفري ايم فريڊمين]] جي تجربيگاهه ۾ [[ليپٽن]] جين جي دريافت ٿيڻ تائين لڳ ڀڳ اڻ ڇهيو ميدان رهي هئي.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Y|last2=Proenca|first2=R|last3=Maffei|first3=M|last4=Barone|first4=M|last5=Leopold|first5=L|last6=Friedman|first6=JM|title=Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.|journal=Nature|date=Dec 1, 1994|volume=372|issue=6505|pages=425–32|doi=10.1038/372425a0|pmid=7984236|bibcode=1994Natur.372..425Z|s2cid=4359725|type=Research Support}}</ref> محققن اهو مفروضو پيش ڪيو ته ليپٽن [[سيرابي]] عامل طور ڪم ڪري ٿو. [[ob/ob مائوس]] ۾ ليپٽن جين ۾ ميوٽيشنن ٿلهي [[فينوٽائپ]] کي جنم ڏنو، جنهن انساني ٿولهه لاءِ ليپٽن تي ٻڌل علاج جي امڪان ڏانهن اشارو ڪيو. بهرحال، ٿوري ئي وقت کان پوءِ [[جوز ايف ڪارو]] جي ٽيم ٿولهه وارن انسانن ۾ ليپٽن جين جون ميوٽيشنون ڳولڻ ۾ ناڪام رهي. ان جي بدران، انهن ليپٽن جي اظهار ۾ واڌ ڏٺي، جنهن انساني ٿولهه ۾ ممڪن ليپٽن مزاحمت ڏانهن اشارو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Considine|first1=RV|last2=Considine|first2=EL|last3=Williams|first3=CJ|last4=Nyce|first4=MR|last5=Magosin|first5=SA|last6=Bauer|first6=TL|last7=Rosato|first7=EL|last8=Colberg|first8=J|last9=Caro|first9=JF <!--exactly 9 authors--> |title=Evidence against either a premature stop codon or the absence of obese gene mRNA in human obesity.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=Jun 1995|volume=95|issue=6|pages=2986–8|pmid=7769141|doi=10.1172/jci118007|pmc=295988|type=Research Support}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[بيماريءَ جو پيدا ٿيڻ]] ==حوالا== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[زمرو:مرضياتي فعليات| ]] [[زمرو:مرضيات]] [[زمرو:فعليات]] i05ne36b0w2gudqzpjul3ibon1b39zp 391603 391602 2026-07-06T05:03:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 391603 wikitext text/x-wiki {{Short description|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} {{Test sample values|align=right}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> ==مثال== ===پارڪنسن جي بيماري=== [[پارڪنسن جي بيماري جي مرضياتي فعليات]] (PD) ۾، هن خرابي سان لاڳاپيل دماغ اندر حياتياتي سرگرمي ۾ تبديلين جي نتيجي طور، [[ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙا|ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙن]] جي [[اپوپٽوسس]]، يا [[پروگرام ٿيل خلوي موت]]، شامل آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي اپوپٽوسس جي وضاحت لاءِ ڪيترائي ميڪانيزم تجويز ڪيا ويا آهن؛ بهرحال، انهن سڀني ميڪانيزمن کي مڪمل طور نه سمجهيو ويو آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي موت ۾ حصو وٺندڙ پنج بنيادي ميڪانيزم سمجهيا وڃن ٿا: [[ليوي جسمن]] اندر [[پروٽين گڏجڻ]]، [[آٽوفيجي]] جي عملن ۾ خلل، [[خلوي استقلاب]] ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] جي عمل ۾ تبديليون، [[عصبي سوزش]]، ۽ [[رت-دماغ رڪاوٽ]] جو ٽٽڻ، جنهن جي نتيجي ۾ نالي دار نقصان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Tansey M. G., Goldberg M. S. | year = 2010 | title = Neuroinflammation in Parkinson's disease: Its role in neuronal death and implications for therapeutic intervention | journal = Neurobiology of Disease | volume = 37 | issue = 3| pages = 510–518 | doi = 10.1016/j.nbd.2009.11.004 | pmc = 2823829 | pmid=19913097}}</ref> ===دل جي ناڪامي=== [[دل جي ناڪامي جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[دل جي ناڪامي|ڪارڊيڪ عضلي جي ڪارڪردگي ۾ گهٽتائي]] شامل آهي، جيڪا نقصان يا ضرورت کان وڌيڪ بار سبب ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت، ان جا سبب ڪيترين حالتن مان ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[ميوڪارڊيل انفارڪشن]] (جنهن ۾ دل جي عضلي جي [[اسڪيميا]] ان جي موت جو سبب بڻجي ٿي)، [[بلند فشار خون]] (جيڪو رت پمپ ڪرڻ لاءِ گهربل سنڪچن جي قوت وڌائي ٿو)، ۽ [[ايمائلوئڊوسس]] (جنهن ۾ غلط نموني ويڙهيل پروٽين دل جي عضلي ۾ جمع ٿي ان کي سخت ڪري ڇڏين ٿا) شامل آهن. وقت سان گڏ، اهي دل تي ڪم جو بار وڌائين ٿا، جنهن سان دل جي عضلي ۾ ئي تبديليون پيدا ٿين ٿيون. ===ملٽيپل اسڪليروسس=== [[ملٽيپل اسڪليروسس جي مرضياتي فعليات]] (MS) هڪ سوزشي [[ڊيمائيلينيٽنگ بيماري]] جي آهي، جنهن ۾ سرگرم ٿيل [[مدافعتي جيوگهرڙا]] [[مرڪزي عصبي نظام]] ۾ داخل ٿي [[عصبي سوزش]]، [[عصبي زوال]] ۽ [[دماغي زخم|بافتي نقصان]] پيدا ڪن ٿا. MS کي شروع ڪندڙ بنيادي عامل مڪمل طور بيان ٿيل نه آهن. [[عصبي مرضيات]]، [[عصبي مدافعت شناسي]]، [[عصبي حياتيات]]، [[عصبي تصويرڪاري]]، [[ڪلينيڪي نيورالاجي]] ۽ [[نفسيات]] ۾ موجوده تحقيق ان خيال جي حمايت ڪري ٿي ته MS هڪ واحد بيماري نه، پر هڪ سلسلو آهي.<ref>{{Cite journal |doi= 10.1097/WCO.0000000000000324 |pmid= 27070218 |title= Shifting paradigms in multiple sclerosis |journal= Current Opinion in Neurology |volume= 29 |issue= 3 |pages= 354–361 |year= 2016 |last1= Golan |first1= Daniel |last2= Staun-Ram |first2= Elsebeth |last3= Miller |first3= Ariel|s2cid= 20562972 }}</ref> ===بلند فشار خون=== [[بلند فشار خون جي مرضياتي فعليات]] هڪ دائمي بيماري جي آهي، جنهن جي خاصيت [[رت جو دٻاءُ]] وڌي وڃڻ آهي. سبب جي لحاظ کان بلند فشار خون کي يا ته [[ضروري بلند فشار خون|ضروري]] (جنهن کي ابتدائي يا [[نامعلوم سبب واري بيماري|آئڊيوپيٿڪ]] بلند فشار خون پڻ چيو وڃي ٿو) يا [[ثانوي بلند فشار خون|ثانوي]] طور ورهايو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 90–95% بلند فشار خون ضروري بلند فشار خون هوندو آهي.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |vauthors=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=[[Circulation (journal)|Circulation]] |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329|bibcode=2000Circu.101..329C |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid14597461">{{cite journal |vauthors=Oparil S, Zaman MA, Calhoun DA |title=Pathogenesis of hypertension |journal=[[Ann. Intern. Med.]] |volume=139 |issue=9 |pages=761–76 |date=November 2003 |pmid=14597461 |doi=10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00011|s2cid=32785528 }}</ref><ref name="isbn0-7216-0240-1">{{cite book |author1=Hall, John E. |author2=Guyton, Arthur C. |title=Textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu |url-access=limited |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |page=[https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu/page/n262 228] |isbn=0-7216-0240-1 }}</ref><ref name="urlHypertension: eMedicine Nephrology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/241381-overview |title=Hypertension: eMedicine Nephrology |access-date=2009-06-05 }}</ref> ===ايڇ آءِ وي/ايڊز=== [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي حاصل ٿيڻ ۽ [[وائرل نقل|وائرس جي نقل]] [[ٽي مددگار جيوگهرڙا|ٽي مددگار جيوگهرڙن]] اندر ٿيڻ شامل آهي، جنهن سان [[لائسز]] ٿئي ٿي. ٽي مددگار جيوگهرڙا لڳ ڀڳ سڀني [[مطابقت پذير مدافعتي نظام]] جي ردعملن لاءِ ضروري آهن. وائرس حاصل ٿيڻ کان پوءِ عام طور [[زڪام جهڙي بيماري]] جو هڪ شروعاتي دور ٿيندو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ پوشيده، بي علامت مرحلو ايندو آهي. جڏهن [[CD4]] لمفوسائيٽن جو انگ رت جي 200 جيوگهرڙا/ml کان هيٺ اچي وڃي ٿو، ته ايڇ آءِ وي ميزبان [[ايڊز]] تائين پهچي چڪو هوندو آهي،<ref>{{cite journal | pmid = 26962940 | doi=10.1016/j.chom.2016.02.012 | pmc=4835240 | volume=19 | title=Dissecting How CD4 T Cells Are Lost During HIV Infection | journal=Cell Host Microbe | pages=280–91 | last1 = Doitsh | first1 = G | last2 = Greene | first2 = WC | year=2016| issue=3 }}</ref> جيڪا [[جيوگهرڙي-واسطيدار مدافعت]] جي کوٽ ۽ نتيجي طور [[موقعي پرست وچڙندڙ بيماريون|موقعي پرست وچڙن]] ۽ ڪجهه [[ڪينسر]]ن لاءِ وڌيل حساسيت سان خاص ٿيندڙ حالت آهي. ===ڪوريئڙي جا چڪ=== [[ڪوريئڙي جي چڪن جي مرضياتي فعليات]] ۾ داخل ڪيل [[زهر]] جو اثر شامل آهي. ڪوريئڙي جو زهريلو چڪ تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪوريئڙو چمڙي ۾ زهر داخل ڪري. سڀ ڪوريئڙي جا چڪ زهر نه ڇڏيندا آهن—اهو خشڪ چڪ هوندو آهي—۽ داخل ٿيل زهر جو مقدار ڪوريئڙي جي قسم ۽ ملاقات جي حالتن مطابق بدلجي سگهي ٿو. ڪوريئڙي جي چڪ سان ٿيندڙ مشيني زخم عام طور انسانن لاءِ سنجيده پريشاني جو سبب نه هوندو آهي. ===ٿولهه=== [[ٿولهه جي مرضياتي فعليات]] ۾ ڪيترائي ترقياتي ۽ برقرار رکندڙ عمل شامل آهن.<ref name="flier">{{cite journal | author = Flier JS | title = Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | year = 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="murri">{{cite journal |last1=Rodriguez-Muñoz |first1=A. |last2=Motahari-Rad |first2=H. |last3=Martin-Chaves |first3=L. |last4=Benitez-Porres |first4=J. |last5=Rodriguez-Capitan |first5=J. |last6=Gonzalez-Jimenez |first6=A. |last7=Insenser |first7=M. |last8=Tinahones |first8=F.J. |last9=Murri |first9=M. |title=A Systematic Review of Proteomics in Obesity: Unpacking the Molecular Puzzle |journal=Current Obesity Reports |date=2024 |volume=13 |issue=3 |pages=403–438 |pmid = 38703299 |doi=10.1007/s13679-024-00561-4 |doi-access=free |pmc=11306592 }}</ref> [[ٿولهه]] بابت تحقيق، گڏوگڏ ڪلينيڪي [[ٿولهه جي طب]]، 1994ع ۾ [[جيفري ايم فريڊمين]] جي تجربيگاهه ۾ [[ليپٽن]] جين جي دريافت ٿيڻ تائين لڳ ڀڳ اڻ ڇهيو ميدان رهي هئي.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Y|last2=Proenca|first2=R|last3=Maffei|first3=M|last4=Barone|first4=M|last5=Leopold|first5=L|last6=Friedman|first6=JM|title=Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.|journal=Nature|date=Dec 1, 1994|volume=372|issue=6505|pages=425–32|doi=10.1038/372425a0|pmid=7984236|bibcode=1994Natur.372..425Z|s2cid=4359725|type=Research Support}}</ref> محققن اهو مفروضو پيش ڪيو ته ليپٽن [[سيرابي]] عامل طور ڪم ڪري ٿو. [[ob/ob مائوس]] ۾ ليپٽن جين ۾ ميوٽيشنن ٿلهي [[فينوٽائپ]] کي جنم ڏنو، جنهن انساني ٿولهه لاءِ ليپٽن تي ٻڌل علاج جي امڪان ڏانهن اشارو ڪيو. بهرحال، ٿوري ئي وقت کان پوءِ [[جوز ايف ڪارو]] جي ٽيم ٿولهه وارن انسانن ۾ ليپٽن جين جون ميوٽيشنون ڳولڻ ۾ ناڪام رهي. ان جي بدران، انهن ليپٽن جي اظهار ۾ واڌ ڏٺي، جنهن انساني ٿولهه ۾ ممڪن ليپٽن مزاحمت ڏانهن اشارو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Considine|first1=RV|last2=Considine|first2=EL|last3=Williams|first3=CJ|last4=Nyce|first4=MR|last5=Magosin|first5=SA|last6=Bauer|first6=TL|last7=Rosato|first7=EL|last8=Colberg|first8=J|last9=Caro|first9=JF <!--exactly 9 authors--> |title=Evidence against either a premature stop codon or the absence of obese gene mRNA in human obesity.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=Jun 1995|volume=95|issue=6|pages=2986–8|pmid=7769141|doi=10.1172/jci118007|pmc=295988|type=Research Support}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[بيماريءَ جو پيدا ٿيڻ]] ==حوالا== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[زمرو:مرضياتي فعليات| ]] [[زمرو:مرضيات]] [[زمرو:فعليات]] paab0e1hyazgap52pr679aeleopijg0 391604 391603 2026-07-06T05:03:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 391604 wikitext text/x-wiki {{Short description|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} {{Test sample values|align=right}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''pathos'') ۽ φυσιολογία (''phisiologia'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> ==مثال== ===پارڪنسن جي بيماري=== [[پارڪنسن جي بيماري جي مرضياتي فعليات]] (PD) ۾، هن خرابي سان لاڳاپيل دماغ اندر حياتياتي سرگرمي ۾ تبديلين جي نتيجي طور، [[ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙا|ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙن]] جي [[اپوپٽوسس]]، يا [[پروگرام ٿيل خلوي موت]]، شامل آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي اپوپٽوسس جي وضاحت لاءِ ڪيترائي ميڪانيزم تجويز ڪيا ويا آهن؛ بهرحال، انهن سڀني ميڪانيزمن کي مڪمل طور نه سمجهيو ويو آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي موت ۾ حصو وٺندڙ پنج بنيادي ميڪانيزم سمجهيا وڃن ٿا: [[ليوي جسمن]] اندر [[پروٽين گڏجڻ]]، [[آٽوفيجي]] جي عملن ۾ خلل، [[خلوي استقلاب]] ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] جي عمل ۾ تبديليون، [[عصبي سوزش]]، ۽ [[رت-دماغ رڪاوٽ]] جو ٽٽڻ، جنهن جي نتيجي ۾ نالي دار نقصان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Tansey M. G., Goldberg M. S. | year = 2010 | title = Neuroinflammation in Parkinson's disease: Its role in neuronal death and implications for therapeutic intervention | journal = Neurobiology of Disease | volume = 37 | issue = 3| pages = 510–518 | doi = 10.1016/j.nbd.2009.11.004 | pmc = 2823829 | pmid=19913097}}</ref> ===دل جي ناڪامي=== [[دل جي ناڪامي جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[دل جي ناڪامي|ڪارڊيڪ عضلي جي ڪارڪردگي ۾ گهٽتائي]] شامل آهي، جيڪا نقصان يا ضرورت کان وڌيڪ بار سبب ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت، ان جا سبب ڪيترين حالتن مان ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[ميوڪارڊيل انفارڪشن]] (جنهن ۾ دل جي عضلي جي [[اسڪيميا]] ان جي موت جو سبب بڻجي ٿي)، [[بلند فشار خون]] (جيڪو رت پمپ ڪرڻ لاءِ گهربل سنڪچن جي قوت وڌائي ٿو)، ۽ [[ايمائلوئڊوسس]] (جنهن ۾ غلط نموني ويڙهيل پروٽين دل جي عضلي ۾ جمع ٿي ان کي سخت ڪري ڇڏين ٿا) شامل آهن. وقت سان گڏ، اهي دل تي ڪم جو بار وڌائين ٿا، جنهن سان دل جي عضلي ۾ ئي تبديليون پيدا ٿين ٿيون. ===ملٽيپل اسڪليروسس=== [[ملٽيپل اسڪليروسس جي مرضياتي فعليات]] (MS) هڪ سوزشي [[ڊيمائيلينيٽنگ بيماري]] جي آهي، جنهن ۾ سرگرم ٿيل [[مدافعتي جيوگهرڙا]] [[مرڪزي عصبي نظام]] ۾ داخل ٿي [[عصبي سوزش]]، [[عصبي زوال]] ۽ [[دماغي زخم|بافتي نقصان]] پيدا ڪن ٿا. MS کي شروع ڪندڙ بنيادي عامل مڪمل طور بيان ٿيل نه آهن. [[عصبي مرضيات]]، [[عصبي مدافعت شناسي]]، [[عصبي حياتيات]]، [[عصبي تصويرڪاري]]، [[ڪلينيڪي نيورالاجي]] ۽ [[نفسيات]] ۾ موجوده تحقيق ان خيال جي حمايت ڪري ٿي ته MS هڪ واحد بيماري نه، پر هڪ سلسلو آهي.<ref>{{Cite journal |doi= 10.1097/WCO.0000000000000324 |pmid= 27070218 |title= Shifting paradigms in multiple sclerosis |journal= Current Opinion in Neurology |volume= 29 |issue= 3 |pages= 354–361 |year= 2016 |last1= Golan |first1= Daniel |last2= Staun-Ram |first2= Elsebeth |last3= Miller |first3= Ariel|s2cid= 20562972 }}</ref> ===بلند فشار خون=== [[بلند فشار خون جي مرضياتي فعليات]] هڪ دائمي بيماري جي آهي، جنهن جي خاصيت [[رت جو دٻاءُ]] وڌي وڃڻ آهي. سبب جي لحاظ کان بلند فشار خون کي يا ته [[ضروري بلند فشار خون|ضروري]] (جنهن کي ابتدائي يا [[نامعلوم سبب واري بيماري|آئڊيوپيٿڪ]] بلند فشار خون پڻ چيو وڃي ٿو) يا [[ثانوي بلند فشار خون|ثانوي]] طور ورهايو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 90–95% بلند فشار خون ضروري بلند فشار خون هوندو آهي.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |vauthors=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=[[Circulation (journal)|Circulation]] |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329|bibcode=2000Circu.101..329C |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid14597461">{{cite journal |vauthors=Oparil S, Zaman MA, Calhoun DA |title=Pathogenesis of hypertension |journal=[[Ann. Intern. Med.]] |volume=139 |issue=9 |pages=761–76 |date=November 2003 |pmid=14597461 |doi=10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00011|s2cid=32785528 }}</ref><ref name="isbn0-7216-0240-1">{{cite book |author1=Hall, John E. |author2=Guyton, Arthur C. |title=Textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu |url-access=limited |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |page=[https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu/page/n262 228] |isbn=0-7216-0240-1 }}</ref><ref name="urlHypertension: eMedicine Nephrology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/241381-overview |title=Hypertension: eMedicine Nephrology |access-date=2009-06-05 }}</ref> ===ايڇ آءِ وي/ايڊز=== [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي حاصل ٿيڻ ۽ [[وائرل نقل|وائرس جي نقل]] [[ٽي مددگار جيوگهرڙا|ٽي مددگار جيوگهرڙن]] اندر ٿيڻ شامل آهي، جنهن سان [[لائسز]] ٿئي ٿي. ٽي مددگار جيوگهرڙا لڳ ڀڳ سڀني [[مطابقت پذير مدافعتي نظام]] جي ردعملن لاءِ ضروري آهن. وائرس حاصل ٿيڻ کان پوءِ عام طور [[زڪام جهڙي بيماري]] جو هڪ شروعاتي دور ٿيندو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ پوشيده، بي علامت مرحلو ايندو آهي. جڏهن [[CD4]] لمفوسائيٽن جو انگ رت جي 200 جيوگهرڙا/ml کان هيٺ اچي وڃي ٿو، ته ايڇ آءِ وي ميزبان [[ايڊز]] تائين پهچي چڪو هوندو آهي،<ref>{{cite journal | pmid = 26962940 | doi=10.1016/j.chom.2016.02.012 | pmc=4835240 | volume=19 | title=Dissecting How CD4 T Cells Are Lost During HIV Infection | journal=Cell Host Microbe | pages=280–91 | last1 = Doitsh | first1 = G | last2 = Greene | first2 = WC | year=2016| issue=3 }}</ref> جيڪا [[جيوگهرڙي-واسطيدار مدافعت]] جي کوٽ ۽ نتيجي طور [[موقعي پرست وچڙندڙ بيماريون|موقعي پرست وچڙن]] ۽ ڪجهه [[ڪينسر]]ن لاءِ وڌيل حساسيت سان خاص ٿيندڙ حالت آهي. ===ڪوريئڙي جا چڪ=== [[ڪوريئڙي جي چڪن جي مرضياتي فعليات]] ۾ داخل ڪيل [[زهر]] جو اثر شامل آهي. ڪوريئڙي جو زهريلو چڪ تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪوريئڙو چمڙي ۾ زهر داخل ڪري. سڀ ڪوريئڙي جا چڪ زهر نه ڇڏيندا آهن—اهو خشڪ چڪ هوندو آهي—۽ داخل ٿيل زهر جو مقدار ڪوريئڙي جي قسم ۽ ملاقات جي حالتن مطابق بدلجي سگهي ٿو. ڪوريئڙي جي چڪ سان ٿيندڙ مشيني زخم عام طور انسانن لاءِ سنجيده پريشاني جو سبب نه هوندو آهي. ===ٿولهه=== [[ٿولهه جي مرضياتي فعليات]] ۾ ڪيترائي ترقياتي ۽ برقرار رکندڙ عمل شامل آهن.<ref name="flier">{{cite journal | author = Flier JS | title = Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | year = 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="murri">{{cite journal |last1=Rodriguez-Muñoz |first1=A. |last2=Motahari-Rad |first2=H. |last3=Martin-Chaves |first3=L. |last4=Benitez-Porres |first4=J. |last5=Rodriguez-Capitan |first5=J. |last6=Gonzalez-Jimenez |first6=A. |last7=Insenser |first7=M. |last8=Tinahones |first8=F.J. |last9=Murri |first9=M. |title=A Systematic Review of Proteomics in Obesity: Unpacking the Molecular Puzzle |journal=Current Obesity Reports |date=2024 |volume=13 |issue=3 |pages=403–438 |pmid = 38703299 |doi=10.1007/s13679-024-00561-4 |doi-access=free |pmc=11306592 }}</ref> [[ٿولهه]] بابت تحقيق، گڏوگڏ ڪلينيڪي [[ٿولهه جي طب]]، 1994ع ۾ [[جيفري ايم فريڊمين]] جي تجربيگاهه ۾ [[ليپٽن]] جين جي دريافت ٿيڻ تائين لڳ ڀڳ اڻ ڇهيو ميدان رهي هئي.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Y|last2=Proenca|first2=R|last3=Maffei|first3=M|last4=Barone|first4=M|last5=Leopold|first5=L|last6=Friedman|first6=JM|title=Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.|journal=Nature|date=Dec 1, 1994|volume=372|issue=6505|pages=425–32|doi=10.1038/372425a0|pmid=7984236|bibcode=1994Natur.372..425Z|s2cid=4359725|type=Research Support}}</ref> محققن اهو مفروضو پيش ڪيو ته ليپٽن [[سيرابي]] عامل طور ڪم ڪري ٿو. [[ob/ob مائوس]] ۾ ليپٽن جين ۾ ميوٽيشنن ٿلهي [[فينوٽائپ]] کي جنم ڏنو، جنهن انساني ٿولهه لاءِ ليپٽن تي ٻڌل علاج جي امڪان ڏانهن اشارو ڪيو. بهرحال، ٿوري ئي وقت کان پوءِ [[جوز ايف ڪارو]] جي ٽيم ٿولهه وارن انسانن ۾ ليپٽن جين جون ميوٽيشنون ڳولڻ ۾ ناڪام رهي. ان جي بدران، انهن ليپٽن جي اظهار ۾ واڌ ڏٺي، جنهن انساني ٿولهه ۾ ممڪن ليپٽن مزاحمت ڏانهن اشارو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Considine|first1=RV|last2=Considine|first2=EL|last3=Williams|first3=CJ|last4=Nyce|first4=MR|last5=Magosin|first5=SA|last6=Bauer|first6=TL|last7=Rosato|first7=EL|last8=Colberg|first8=J|last9=Caro|first9=JF <!--exactly 9 authors--> |title=Evidence against either a premature stop codon or the absence of obese gene mRNA in human obesity.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=Jun 1995|volume=95|issue=6|pages=2986–8|pmid=7769141|doi=10.1172/jci118007|pmc=295988|type=Research Support}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[بيماريءَ جو پيدا ٿيڻ]] ==حوالا== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[زمرو:مرضياتي فعليات| ]] [[زمرو:مرضيات]] [[زمرو:فعليات]] e0mw67h2bztqk3cixwccnqiepfb3bku 391606 391604 2026-07-06T05:09:05Z Intisar Ali 8681 391606 wikitext text/x-wiki {{Short description|مرضيات ۽ فعليات جو ميلاپ}} {{Test sample values|align=right}} '''مرضياتي فعليات''' (يا '''مرضياتي جسميات''') مطالعي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[مرضيات]] ۽ [[فعليات]] جي سنگم تي واقع آهي ۽ انهن بگڙيل [[حياتي عمل|فعلياتي عملن]] سان واسطو رکي ٿي، جيڪي ڪنهن [[بيماري]] يا [[زخم]] جو سبب بڻجن ٿا، انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا، يا ڪنهن ٻئي نموني انهن سان لاڳاپيل هجن ٿا. مرضيات طب جو اهو شعبو آهي، جيڪو عام طور ڪنهن بيماريءَ جي حالت دوران ''مشاهدي ۾ ايندڙ'' حالتن کي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته فعليات حياتيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو ڪنهن [[جاندار]] جي اندر ''عمل ڪندڙ'' عملن يا ميڪانيزمن کي بيان ڪري ٿو. مرضيات غير معمولي يا اڻ وڻندڙ حالت (بيماريءَ جي علامتن) کي بيان ڪري ٿي، جڏهن ته مرضياتي فعليات انهن فعلي تبديلين جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي ڪنهن فرد ۾ بيماري يا مرضياتي حالت جي ڪري رونما ٿين ٿيون.<ref name="urlpathophysiology - definition of pathophysiology by Medical dictionary">{{cite web | url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pathophysiology | title = Pathophysiology – Medical dictionary | work = TheFreeDictionary.com | publisher = Farlex, Inc }}</ref> ==لفظي بڻ بڻياد== ''مرضياتي فعليات'' جو اصطلاح [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظن πάθος (''پيٿوس'') ۽ φυσιολογία (''فزيولاجيا'') مان نڪتل آهي. ==تاريخ== ===شروعاتي ترقيون=== مرضياتي فعليات جي هڪ الڳ شعبي طور شروعات 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين وڃي ٿي. هن موضوع تي پهريان ڄاتل ليڪچر پروفيسر {{interlanguage link|آگسٽ فريڊرش هيڪر|de|August Friedrich Hecker}} 1790ع ۾ [[ارفورٽ يونيورسٽي]] ۾ ڏنا ۽ 1791ع ۾ هن مرضياتي فعليات بابت پهريون درسي ڪتاب، ''Grundriss der Physiologia pathologica''،<ref>{{cite book |last1=Hecker |first1=August Friedrich |title=Grundriss der Physiologia pathologica, oder die Lehre von dem Bau, von der Mischung, und von den Verrichtungen des menschlichen Körpers und seiner Theile im widernatürlichen Zustande |date=1791 |volume=I |url=https://books.google.com/books?id=AM5vSxseazMC&pg=PR1 |language=de}}</ref> شايع ڪيو، جيڪو 770 صفحن تي مشتمل هو.<ref>{{cite journal |last1=Stoyanov |first1=George S |last2=Naskovska |first2=Galina |last3=Lyutfi |first3=Emran |last4=Kirneva |first4=Rumiana |last5=Bratoeva |first5=Kameliya |title=In Search of the Ninth Discipline: The History of Pathophysiology, with an Emphasis on Pathophysiology in Varna, Bulgaria—Celebrating 100 Years of Pathophysiology in Bulgaria |journal=Cureus |date=2 April 2018 |volume=10 |issue=4 |page=2 |doi=10.7759/cureus.2404 |doi-access=free|pmid=29872585 |pmc=5984271 }}</ref> هيڪر 1796ع ۾ هن شعبي جو پهريون علمي رسالو، ''Magazin für die pathologische Anatomie und Physiologie''، پڻ قائم ڪيو.<ref name="Churilov_2015">{{cite journal |last1=Churilov |first1=L. P. |date=December 2015 |title=From Physiology of Disease to Systemic Pathobiology: History and Current Trends in Pathophysiology. |url=https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |journal=Psychiatria Danubina |volume=27 Suppl 2 |pages=550–570 |pmid=26657983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802174614/https://www.psychiatria-danubina.com/UserDocsImages/pdf/dnb_vol27_sup2/dnb_vol27_sup2_550.pdf |archive-date=August 2, 2024}}</ref> فرانسيسي طبيب [[ژان فرانسوا فرنيل]] ان کان اڳ 1542ع ۾ تجويز ڏني هئي ته فعليات جي هڪ الڳ شاخ کي بيمار جاندارن جي عملن جو مطالعو ڪرڻ گهرجي؛ هن خيال کي {{interlanguage link|ژان ورانڊال|de|Jean Varandal}} 1617ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌايو، جنهن پهريون ڀيرو هڪ طبي متن ۾ ”مرضياتي فعليات“ جو اصطلاح وضع ڪيو.<ref name=Churilov_2015/> ===اڻويهين صدي=== ====تخفيضيت==== 1830ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ [[يوهانس پيٽر مولر]] طبي تحقيق کان الڳ هڪ خودمختيار شعبي طور فعلياتي تحقيق جي قيام جي اڳواڻي ڪئي. 1843ع ۾ [[برلن فزيڪل سوسائٽي]] جزوي طور حياتيات ۽ طب کي [[حياتيت]] کان پاڪ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ 1847ع ۾ [[هرمن فان هيلمهولٽز]]، جيڪو 1845ع ۾ سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيو هو، ”توانائيءَ جي بقا بابت“ مقالو شايع ڪيو، جنهن فعلياتي تحقيق جي بنيادن کي طبيعي سائنسن تائين محدود ڪرڻ ۾ گهرو اثر وڌو. 1850ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ جرمن [[تشريحي مرضيات|تشريحي مرضيات جي ماهر]] [[روڊولف ورچو]]، جيڪو مولر جو اڳوڻو شاگرد هو، ڌيان جيوگهرڙي ڏانهن موڙيو ۽ [[خلوي مرضيات|خلويات]] کي فعلياتي تحقيق جو مرڪز بڻايو. هن مرضياتي فعليات کي پڻ هڪ الڳ علمي شعبي طور تسليم ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ان جو بنياد رڳو تشريحي مرضيات بدران ڪلينيڪي مشاهدي ۽ تجربن تي هئڻ گهرجي.<ref name=Churilov_2015/> ورچو جو اثر سندس شاگرد [[يوليس ڪونهايم]] تائين پکڙيو، جنهن [[تجرباتي مرضيات]] ۽ [[زنده جاندار جي خوردبيني]] جي استعمال ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت مرضياتي فعليات جي مطالعي کي وڌيڪ اڳتي وڌايو.<ref name=Churilov_2015/> ====جراثيمي نظريو==== 1863ع تائين، [[لوئي پاسچر]] جي [[بيوٽيرڪ تيزاب]] ڏانهن خمير ٿيڻ بابت رپورٽ کان متاثر ٿي، سندس هم وطن فرانسيسي [[ڪيسيمير ڊيوين]] هڪ خوردبيني جاندار کي ڍورن جي بيماري [[اينٿراڪس]] جو اهم سببي عامل قرار ڏنو، پر رت مان ان جو بار بار غائب ٿي وڃڻ ٻين سائنسدانن کي اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ڪيو ته اهو رڳو [[سڙڻ]] جو ضمني پيداوار هو.<ref>{{cite journal | author = Théodoridès J | title = Casimir Davaine (1812-1882): A precursor of Pasteur | journal = Medical History | volume = 10 | issue = 2 | pages = 155–65 | year = 1966 | pmid = 5325873 | pmc = 1033586 | doi = 10.1017/S0025727300010942 }}</ref> 1876ع ۾ [[فرڊيننڊ ڪوهن]] پاران هڪ بيڪٽيريائي نوع جي ننڍڙي اسپور واري مرحلي بابت رپورٽ کان پوءِ، ساٿي جرمن [[رابرٽ ڪوخ]] ڊيوين جي ''بيڪٽيرائيڊس'' کي [[خالص ڪلچر]] ۾ الڳ ڪيو—اهو هڪ فيصلائتو قدم هو، جنهن [[بيڪٽيريالاجي]] کي هڪ الڳ علمي شعبي طور قائم ڪيو—هڪ اسپور وارو مرحلو سڃاتو، [[ياڪوب هينلي]] جا اصول لاڳو ڪيا ۽ ڊيوين جي نتيجي جي تصديق ڪئي، جيڪا [[تجرباتي مرضيات]] لاءِ هڪ وڏي ڪاميابي هئي. پاسچر ۽ سندس ساٿين پوءِ [[ماحوليات|ماحولياتي]] تحقيقن وسيلي مٽيءَ ۾ موجود اسپورن ذريعي قدرتي ماحول ۾ ان جي ڪردار جي تصديق ڪئي. [[سيپسس]] جي سلسلي ۾ پڻ، ڊيوين سڙيل رت جو انتهائي گهٽ مقدار خرگوشن ۾ داخل ڪيو، بيماري ٻيهر پيدا ڪئي ۽ ''سڙڻ جو خمير'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، پر اهو واضح نه هو ته ان مان مراد، پاسچر جي اصطلاح ''خمير'' وانگر، ڪو خوردبيني جاندار هو يا، جيئن ڪيترن ٻين لاءِ هو، ڪو ڪيميائي مادو.<ref name=Bulloch143-148>Bulloch, William, [https://books.google.com/books/about/The_history_of_bacteriology.html?id=TQgZAAAAMAAJ ''The History of Bacteriology''] (Oxford: Oxford University Press, 1938 & 1960 / New York: Dover Publications, 1979), p 143–144, 147-148</ref> 1878ع ۾ ڪوخ ''صدمي سبب ٿيندڙ وچڙندڙ بيمارين جي سببيات'' شايع ڪئي—جيڪا اڳين ڪنهن به ڪم کان مختلف هئي—جنهن جي 80 صفحن ۾، هڪ مؤرخ موجب، ڪوخ ”عملي طور قطعي نموني ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيو ته ڪيتريون بيماريون، جيڪي ڪلينيڪي، تشريحي ۽ [[سببيات|سببياتي]] لحاظ کان مختلف آهن، جانورن ۾ سڙيل مواد داخل ڪري تجرباتي طور پيدا ڪري سگهجن ٿيون.“<ref name=Bulloch143-148/> ڪوخ هر بيماريءَ لاءِ مخصوص خوردبيني جاندارن جي سڃاڻپ لاءِ بيڪٽيريالاجي ۽ [[اينيلين رنگ|اينيلين رنگن]] سان رنگڪاريءَ جا نوان طريقا استعمال ڪيا.<ref name=Bulloch143-148/> [[بيماريءَ جو جراثيمي نظريو]] ”سبب“ جي تصور کي اهڙي شيءِ طور مضبوط ڪيو، جنهن جي سائنسي تحقيق وسيلي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal | author = Carter KC | title = Germ theory, hysteria, and Freud's early work in psychopathology | journal = Medical History | volume = 24 | issue = 3 | pages = 259–74 | year = 1980 | pmid = 6997653 | pmc = 1082654 | doi = 10.1017/S002572730004031X }}</ref> ====سائنسي طب==== آمريڪي طبيب [[وليم هينري ويلچ]] 1876ع کان 1878ع تائين جرمنيءَ ۾ مرضيات جي تربيت حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[يوليس ڪونهايم]] وٽ تربيت پڻ شامل هئي، ۽ 1878ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[بيليو اسپتال]] ۾ آمريڪا جي پهرين سائنسي تجربيگاهه—هڪ مرضياتي تجربيگاهه—قائم ڪئي.<ref name=Silverman>{{cite journal | author = Silverman BD | title = William Henry Welch (1850-1934): The road to Johns Hopkins | journal = Proceedings | volume = 24 | issue = 3 | pages = 236–42 | year = 2011 | pmid = 21738298 | pmc = 3124910 | doi=10.1080/08998280.2011.11928722}}</ref> ويلچ جي ڪورس ۾ ٻين طبي اسڪولن جي شاگردن پڻ داخلا ورتي، جنهن جي جواب ۾ انهن اسڪولن پنهنجون مرضياتي تجربيگاهون قائم ڪيون.<ref name=Silverman/> [[ڊينيئل ڪوئٽ گلمن]]، [[جان شا بلنگز]] جي صلاح تي، ويلچ کي نئين قائم ٿيندڙ [[جانس هاپڪنز يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول جو باني ڊين مقرر ڪيو؛ گلمن، ان جي پهرين صدر طور، ان جي رٿابندي ڪري رهيو هو. ويلچ 1883ع ۾ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ جي تربيت لاءِ ٻيهر جرمني ويو.<ref name=Silverman/> ويلچ آمريڪا موٽي آيو، پر بالٽيمور منتقل ٿيو ۽ آمريڪي طب ۾ بنيادي تبديلي آڻڻ لاءِ ورچو جي تشريحي مرضيات، ڪونهايم جي تجرباتي مرضيات ۽ ڪوخ جي بيڪٽيريالاجيءَ کي گڏ ڪيو.<ref name=Benson>{{cite journal | author = Benson KR | title = Welch, Sedgwick, and the Hopkins model of hygiene | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 5 | pages = 313–20 | year = 1999 | pmid = 11049162 | pmc = 2579023 }}</ref> هاپڪنز طبي اسڪول، ”چار گهوڙي سوارن“—ويلچ، [[وليم اوسلر]]، [[هاورڊ اي ڪيلي]] ۽ [[وليم اسٽيورٽ هالسٽيڊ]]—جي اڳواڻيءَ هيٺ 1893ع ۾ جرمن سائنسي طب جي تعليم لاءِ وقف آمريڪا جي پهرين طبي اسڪول طور کليو.<ref name=Silverman/> ===ويهين صدي=== ====حياتي طب==== پهريان حياتي طبي ادارا، [[پاسچر انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ|برلن انسٽيٽيوٽ فار انفڪشس ڊيزيزز]]، ترتيبوار 1888ع ۽ 1891ع ۾ قائم ٿيا، جن جا پهريان ڊائريڪٽر [[لوئي پاسچر]] ۽ [[رابرٽ ڪوخ]] هئا. آمريڪا جو پهريون حياتي طبي ادارو، [[راڪفيلر يونيورسٽي|راڪفيلر انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، 1901ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ۾ ”آمريڪي طب جي ڊين“ جي لقب سان مشهور ويلچ سائنسي ڊائريڪٽر هو؛ هن پنهنجي اڳوڻي هاپڪنز شاگرد [[سائمن فليڪسنر]] کي مرضيات ۽ بيڪٽيريالاجيءَ جي تجربيگاهن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جي اثر هيٺ، راڪفيلر انسٽيٽيوٽ حياتي طبي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻ اداري طور اڀريو.{{cn|date=June 2022}} ====ماليڪيولي نمونو==== [[1918ع جي عالمي وبا]] ان جي سبب جي ڳولا لاءِ هڪ تيز مهم کي جنم ڏنو، جيتوڻيڪ گهڻيون فوتگيون [[لوبري نمونيا]] سبب ٿيون، جنهن کي اڳ ئي [[نيموڪوڪس|نيموڪوڪل]] حملي سان منسوب ڪيو ويو هو. لنڊن ۾ 1928ع ۾ صحت واري وزارت جي هڪ مرضيات جي ماهر [[فريڊ گريفٿ]] نيموڪوڪل [[بيڪٽيريائي تبديلي|تبديلي]] کي دستاويز ڪيو ۽ ڏيکاريو ته اها ڪيئن زهريلي صورت کان غير زهريلي صورت ۾ ۽ هڪ اينٽيجني قسم کان ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي—ڄڻ ته اها هڪ مختلف نوع هجي—جنهن نمونيا جي سادي سببيت تي سوال اٿاريا.<ref>"In the bacteriology of the 1920s, the conversion of the R to the S form could be regarded as an adaptation to the environment. However, the transformation of Type I to Type II was the equivalent of the transformation of one species into another, a phenomenon never before observed. Avery was initially skeptical of Griffith's findings and, for some time, refused to accept the validity of his claims, believing that they were the result of inadequate experimental controls. Avery's research on therapeutic sera led him to conclude that pneumococcal types were fixed and that specific therapeutic agents could thus be developed to combat the various types. A transformation from type to type [[زنده جاندار ۾|''ان ويوو'']] presented a disturbing clinical picture, as well as a challenge to the theoretical formulations of contemporary bacteriology" [Oswald T Avery Collection, [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cc/feature/biographical "Shifting focus: Early work on bacterial transformation, 1928-1940"], ''Profiles in Science'', US National Library of Medicine, Web: 24 Jan 2013].</ref><ref>[[ريني ڊوبوس|Dubos, René J]], [https://web.archive.org/web/20130510182004/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAOG.ocr ''Oswald T Avery: His Life and Scientific Achievements''] (New York: Rockefeller University Press, 1976), pp 133, 135-136</ref> راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ نيموڪوڪس جي شروعاتي ماهر [[اوسوالڊ ٽي ايوري]] جي تجربيگاهه هن رپورٽ کان ايتري پريشان ٿي جو ان کي ورجائڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=Dubos>Dubos, René, [https://web.archive.org/web/20110420043152/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/CCAAOA "Memories of working in Oswald Avery's laboratory"], Symposium Celebrating the Thirty-Fifth Anniversary of the Publication of "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types", 2 Feb 1979</ref> ايوري جي اونهاري جي موڪل دوران، [[مارٽن هينري ڊاسن]]، هڪ برطانوي-ڪينيڊين جنهن جو خيال هو ته انگلينڊ مان ايندڙ هر شيءِ پاڻمرادو صحيح هوندي آهي، گريفٿ جا نتيجا ورجايا ۽ ''[[تجربيگاهه ۾|ان ويٽرو]]'' تبديلي حاصل ڪئي، جنهن تحقيق کي وڌيڪ درست بڻايو.<ref name=Dubos/> واپسيءَ کان پوءِ ايوري پنهنجي ميز تي گريفٿ جي تصوير رکي، جڏهن ته سندس محققن تحقيق کي اڳتي وڌايو. 1944ع ۾ ايوري، [[ڪولن منرو ميڪليوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] ٻڌايو ته تبديليءَ جو عامل [[ڊي اين اي]] هو؛ ان دعويٰ تي وڏي پيماني تي شڪ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اندازو لڳايو ويو ته ضرور ڪا ٻي شيءِ به ان سان گڏ ڪم ڪندي هوندي.<ref>{{cite journal |last=Lederberg |first= Joshua | year = 1956 | title = Notes on the biological interpretation of Fred Griffith's finding | url = https://profiles.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101584575X412-doc | journal = American Scientist | volume = 44 | issue = 3| pages = 268–269 }}</ref> گريفٿ جي رپورٽ وقت اهو به تسليم ٿيل نه هو ته بيڪٽيريا ۾ جين موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal | author = Lacks SA | title = Rambling and scrambling in bacterial transformation—a historical and personal memoir | journal = J Bacteriol | volume = 185 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = Jan 2003 | pmid = 12486033 | doi = 10.1128/jb.185.1.1-6.2003 | pmc=141969}}</ref> پهرين جينيات، [[مينڊلي جينيات]]، 1900ع ۾ شروع ٿي، جڏهن ته 1903ع تائين مينڊلي خاصيتن جي وراثت کي [[ڪروموسوم]]ن سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان [[ڪروموسومي جينيات]] وجود ۾ آئي. [[حياتيائي ڪيميا]] پڻ ساڳئي ڏهاڪي ۾ اڀري.<ref name=Bechtel>Bechtel, William, [https://books.google.com/books/about/Discovering_Cell_Mechanisms.html?id=WrEquK3hoDwC ''Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell Biology''] (New York: Cambridge University Press, 2005)</ref> 1940ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻا سائنسدان جيوگهرڙي کي ”ڪيميائي مادن جي ٿيلهي“ طور ڏسندا هئا—يعني هڪ جهلي، جنهن ۾ رڳو [[براوني حرڪت]] ڪندڙ آزاد ماليڪيول هجن—۽ جيوگهرڙي جون واحد خاص جوڙجڪون ڪروموسوم سمجهيون وينديون هيون، جيڪي بيڪٽيريا ۾ انهيءَ صورت ۾ موجود نه آهن.<ref name=Bechtel/> ڪروموسومي ڊي اين اي کي تمام سادو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جينن جي ڳولا [[هسٽون|ڪروموسومي پروٽينن]] ۾ ڪئي ويندي هئي. پر 1953ع ۾ آمريڪي حياتياتدان [[جيمس واٽسن]]، برطانوي طبيعي ماهر [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ برطانوي ڪيميادان [[روزالنڊ فرينڪلن]] ڊي اين اي جي ماليڪيولي جوڙجڪ—هڪ [[ٻٽو پيچ]]—اخذ ڪئي ۽ اهو اندازو لڳايو ته اها ڪوڊ لکي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪرڪ ڊي اين اي ۾ موجود [[جيني ڪوڊ]] کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي ۽ اهڙيءَ ريت [[ماليڪيولي جينيات]] جو بنياد وڌو. 1930ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ راڪفيلر فائونڊيشن [[ماليڪيولي حياتيات]] جي [[تحقيقي پروگرام]]—جاندارن ۽ زندگيءَ جي بنيادي وضاحت جي ڳولا—جي اڳواڻي ۽ مالي مدد ڪئي، جنهن جي وڏي حصي جي اڳواڻي [[ڪيلٽيڪ]] ۽ [[وينڊربلٽ يونيورسٽي]] ۾ طبيعي ماهر [[ميڪس ڊيلبروڪ]] ڪئي.<ref>Kay, Lily, [https://books.google.com/books?id=vEHeNI2a8OEC ''Molecular Vision of Life: Caltech, the Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology''] (New York: Oxford University Press, 1993)</ref> تنهن هوندي به، روايتي [[روشني خوردبيني]] وسيلي غير واضح ڏيک سبب جيوگهرڙن ۾ [[جيوگهرڙي عضيو|جيوگهرڙي عضين]] جي حقيقت تڪراري هئي.<ref name=Bechtel/> لڳ ڀڳ 1940ع ۾، خاص طور راڪفيلر انسٽيٽيوٽ ۾ ڪينسر جي تحقيق وسيلي، [[خلوي حياتيات]] هڪ نئين علمي شعبي طور اڀري، جنهن [[خلوي مرضيات|خلويات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] جي وچ ۾ وڏي خال کي نئين ٽيڪنالاجي—[[الٽرا سينٽريفيوج]] ۽ [[اليڪٽران خوردبيني]]—استعمال ڪندي ڀريو ۽ جيوگهرڙي جي جوڙجڪن، عملن ۽ ميڪانيزمن کي سڃاڻڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=Bechtel/> ٻئي نوان علم هڪٻئي سان ڳنڍجي ''خلوي ۽ ماليڪيولي حياتيات'' بڻيا.<ref name=Bechtel/> گريفٿ ۽ ايوري جي ڪم کي ذهن ۾ رکندي، [[جوشوا ليڊربرگ]] [[بيڪٽيريائي ميلاپ]] جي تصديق ڪئي—جنهن بابت ڏهاڪا اڳ رپورٽ ٿي چڪي هئي پر اهو تڪراري هو—۽ کيس 1958ع جو [[فعليات يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name=IOM2009>{{cite book |author=[[انسٽيٽيوٽ آف ميڊيسن]] Forum on Microbial Threats |title=Microbial Evolution and Co-Adaptation: A Tribute to the Life and Scientific Legacies of Joshua Lederberg: Workshop Summary |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |year=2009 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45705/ |chapter=The Life and Legacies of Joshua Lederberg |isbn=978-0-309-13121-6}}</ref> لانگ آئلينڊ، نيويارڪ جي [[ڪولڊ اسپرنگ هاربر ليبارٽري]] ۾ ميڪس ڊيلبروڪ ۽ [[سالواڊور لوريا]] [[فيج گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي—جنهن ۾ واٽسن پڻ شامل هو—۽ [[بيڪٽيريوفيج|انهن جي وائرسن]] جي وچڙڻ کان پوءِ بيڪٽيريا ۾ ٿيندڙ تبديلين جو پيرو کڻي جيوگهرڙي فعليات جا تفصيل دريافت ڪيا؛ اهو عمل [[ٽرانسڊڪشن (جينيات)|ٽرانسڊڪشن]] سڏجي ٿو. ليڊربرگ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي طبي اسڪول ۾ جينيات جو شعبو قائم ڪرڻ جي اڳواڻي ڪئي ۽ حياتياتدانن ۽ طبي شعبن جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي کي هٿي ڏني.<ref name=IOM2009/> ====بيماريءَ جا ميڪانيزم==== 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[رومي بخار]]، جيڪو [[اسٽريپٽوڪوڪس|اسٽريپٽوڪوڪل]] وچڙن جي هڪ پيچيدگي آهي، بابت تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ميزبان جي پنهنجي مدافعتي ردعمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو. ان نتيجي مرضيات جي ماهر [[لوئس ٿامس]] جي تحقيق کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ [[فطري مدافعت|فطري مدافعتي]] جيوگهرڙن [[ميڪروفيج]]ن پاران خارج ٿيندڙ ۽ ميزبان جي بافتن کي ٽوڙيندڙ اينزائمن جي سڃاڻپ ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Sauerwald A, Hoesche C, Oschwald R, Kilimann MW | title = Lewis Thomas and droopy rabbit ears | journal = Journal of Experimental Medicine | volume = 204 | issue = 12 | pages = 2777 | year = 2007 | pmc = 2118519 | doi = 10.1084/jem.20412fta }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، [[ميموريل سلوان–ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]] جي صدر طور، ٿامس ليڊربرگ سان گڏجي ڪم ڪيو، جيڪو جلد ئي [[راڪفيلر يونيورسٽي]] جو صدر بڻجڻو هو، ته جيئن آمريڪي [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] جي مالي مدد جو ڌيان بيماريءَ جي عملن دوران ڪم ڪندڙ بنيادي ميڪانيزمن جي تحقيق ڏانهن موڙيو وڃي؛ ان وقت طبي سائنسدان انهن ميڪانيزمن کان لڳ ڀڳ مڪمل طور اڻڄاڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حياتياتدانن بيماريءَ جي ميڪانيزمن ۾ مشڪل سان ئي دلچسپي ورتي هئي.<ref>Letter: Lewis Thomas (MSKCC) to Joshua Lederberg (Stanford Univ), 7 Aug 1978, [https://web.archive.org/web/20130510193613/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBARNX.pdf p 1]</ref><ref>{{cite journal | author = Weissmann G | title = Planning science (a generation after Lewis Thomas) | journal = Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1463 | year = 2006 | pmid = 16648878 | pmc = 1449953 | doi = 10.1172/JCI28895 }}</ref> ==مثال== ===پارڪنسن جي بيماري=== [[پارڪنسن جي بيماري جي مرضياتي فعليات]] (PD) ۾، هن خرابي سان لاڳاپيل دماغ اندر حياتياتي سرگرمي ۾ تبديلين جي نتيجي طور، [[ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙا|ڊوپامينرجيڪ عصبي جيوگهرڙن]] جي [[اپوپٽوسس]]، يا [[پروگرام ٿيل خلوي موت]]، شامل آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي اپوپٽوسس جي وضاحت لاءِ ڪيترائي ميڪانيزم تجويز ڪيا ويا آهن؛ بهرحال، انهن سڀني ميڪانيزمن کي مڪمل طور نه سمجهيو ويو آهي. PD ۾ عصبي جيوگهرڙن جي موت ۾ حصو وٺندڙ پنج بنيادي ميڪانيزم سمجهيا وڃن ٿا: [[ليوي جسمن]] اندر [[پروٽين گڏجڻ]]، [[آٽوفيجي]] جي عملن ۾ خلل، [[خلوي استقلاب]] ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] جي عمل ۾ تبديليون، [[عصبي سوزش]]، ۽ [[رت-دماغ رڪاوٽ]] جو ٽٽڻ، جنهن جي نتيجي ۾ نالي دار نقصان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal | author = Tansey M. G., Goldberg M. S. | year = 2010 | title = Neuroinflammation in Parkinson's disease: Its role in neuronal death and implications for therapeutic intervention | journal = Neurobiology of Disease | volume = 37 | issue = 3| pages = 510–518 | doi = 10.1016/j.nbd.2009.11.004 | pmc = 2823829 | pmid=19913097}}</ref> ===دل جي ناڪامي=== [[دل جي ناڪامي جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[دل جي ناڪامي|ڪارڊيڪ عضلي جي ڪارڪردگي ۾ گهٽتائي]] شامل آهي، جيڪا نقصان يا ضرورت کان وڌيڪ بار سبب ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت، ان جا سبب ڪيترين حالتن مان ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[ميوڪارڊيل انفارڪشن]] (جنهن ۾ دل جي عضلي جي [[اسڪيميا]] ان جي موت جو سبب بڻجي ٿي)، [[بلند فشار خون]] (جيڪو رت پمپ ڪرڻ لاءِ گهربل سنڪچن جي قوت وڌائي ٿو)، ۽ [[ايمائلوئڊوسس]] (جنهن ۾ غلط نموني ويڙهيل پروٽين دل جي عضلي ۾ جمع ٿي ان کي سخت ڪري ڇڏين ٿا) شامل آهن. وقت سان گڏ، اهي دل تي ڪم جو بار وڌائين ٿا، جنهن سان دل جي عضلي ۾ ئي تبديليون پيدا ٿين ٿيون. ===ملٽيپل اسڪليروسس=== [[ملٽيپل اسڪليروسس جي مرضياتي فعليات]] (MS) هڪ سوزشي [[ڊيمائيلينيٽنگ بيماري]] جي آهي، جنهن ۾ سرگرم ٿيل [[مدافعتي جيوگهرڙا]] [[مرڪزي عصبي نظام]] ۾ داخل ٿي [[عصبي سوزش]]، [[عصبي زوال]] ۽ [[دماغي زخم|بافتي نقصان]] پيدا ڪن ٿا. MS کي شروع ڪندڙ بنيادي عامل مڪمل طور بيان ٿيل نه آهن. [[عصبي مرضيات]]، [[عصبي مدافعت شناسي]]، [[عصبي حياتيات]]، [[عصبي تصويرڪاري]]، [[ڪلينيڪي نيورالاجي]] ۽ [[نفسيات]] ۾ موجوده تحقيق ان خيال جي حمايت ڪري ٿي ته MS هڪ واحد بيماري نه، پر هڪ سلسلو آهي.<ref>{{Cite journal |doi= 10.1097/WCO.0000000000000324 |pmid= 27070218 |title= Shifting paradigms in multiple sclerosis |journal= Current Opinion in Neurology |volume= 29 |issue= 3 |pages= 354–361 |year= 2016 |last1= Golan |first1= Daniel |last2= Staun-Ram |first2= Elsebeth |last3= Miller |first3= Ariel|s2cid= 20562972 }}</ref> ===بلند فشار خون=== [[بلند فشار خون جي مرضياتي فعليات]] هڪ دائمي بيماري جي آهي، جنهن جي خاصيت [[رت جو دٻاءُ]] وڌي وڃڻ آهي. سبب جي لحاظ کان بلند فشار خون کي يا ته [[ضروري بلند فشار خون|ضروري]] (جنهن کي ابتدائي يا [[نامعلوم سبب واري بيماري|آئڊيوپيٿڪ]] بلند فشار خون پڻ چيو وڃي ٿو) يا [[ثانوي بلند فشار خون|ثانوي]] طور ورهايو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ 90–95% بلند فشار خون ضروري بلند فشار خون هوندو آهي.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |vauthors=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=[[Circulation (journal)|Circulation]] |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329|bibcode=2000Circu.101..329C |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid14597461">{{cite journal |vauthors=Oparil S, Zaman MA, Calhoun DA |title=Pathogenesis of hypertension |journal=[[Ann. Intern. Med.]] |volume=139 |issue=9 |pages=761–76 |date=November 2003 |pmid=14597461 |doi=10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00011|s2cid=32785528 }}</ref><ref name="isbn0-7216-0240-1">{{cite book |author1=Hall, John E. |author2=Guyton, Arthur C. |title=Textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu |url-access=limited |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |page=[https://archive.org/details/textbookmedicalp00acgu/page/n262 228] |isbn=0-7216-0240-1 }}</ref><ref name="urlHypertension: eMedicine Nephrology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/241381-overview |title=Hypertension: eMedicine Nephrology |access-date=2009-06-05 }}</ref> ===ايڇ آءِ وي/ايڊز=== [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي مرضياتي فعليات]] ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي حاصل ٿيڻ ۽ [[وائرل نقل|وائرس جي نقل]] [[ٽي مددگار جيوگهرڙا|ٽي مددگار جيوگهرڙن]] اندر ٿيڻ شامل آهي، جنهن سان [[لائسز]] ٿئي ٿي. ٽي مددگار جيوگهرڙا لڳ ڀڳ سڀني [[مطابقت پذير مدافعتي نظام]] جي ردعملن لاءِ ضروري آهن. وائرس حاصل ٿيڻ کان پوءِ عام طور [[زڪام جهڙي بيماري]] جو هڪ شروعاتي دور ٿيندو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ پوشيده، بي علامت مرحلو ايندو آهي. جڏهن [[CD4]] لمفوسائيٽن جو انگ رت جي 200 جيوگهرڙا/ml کان هيٺ اچي وڃي ٿو، ته ايڇ آءِ وي ميزبان [[ايڊز]] تائين پهچي چڪو هوندو آهي،<ref>{{cite journal | pmid = 26962940 | doi=10.1016/j.chom.2016.02.012 | pmc=4835240 | volume=19 | title=Dissecting How CD4 T Cells Are Lost During HIV Infection | journal=Cell Host Microbe | pages=280–91 | last1 = Doitsh | first1 = G | last2 = Greene | first2 = WC | year=2016| issue=3 }}</ref> جيڪا [[جيوگهرڙي-واسطيدار مدافعت]] جي کوٽ ۽ نتيجي طور [[موقعي پرست وچڙندڙ بيماريون|موقعي پرست وچڙن]] ۽ ڪجهه [[ڪينسر]]ن لاءِ وڌيل حساسيت سان خاص ٿيندڙ حالت آهي. ===ڪوريئڙي جا چڪ=== [[ڪوريئڙي جي چڪن جي مرضياتي فعليات]] ۾ داخل ڪيل [[زهر]] جو اثر شامل آهي. ڪوريئڙي جو زهريلو چڪ تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ڪوريئڙو چمڙي ۾ زهر داخل ڪري. سڀ ڪوريئڙي جا چڪ زهر نه ڇڏيندا آهن—اهو خشڪ چڪ هوندو آهي—۽ داخل ٿيل زهر جو مقدار ڪوريئڙي جي قسم ۽ ملاقات جي حالتن مطابق بدلجي سگهي ٿو. ڪوريئڙي جي چڪ سان ٿيندڙ مشيني زخم عام طور انسانن لاءِ سنجيده پريشاني جو سبب نه هوندو آهي. ===ٿولهه=== [[ٿولهه جي مرضياتي فعليات]] ۾ ڪيترائي ترقياتي ۽ برقرار رکندڙ عمل شامل آهن.<ref name="flier">{{cite journal | author = Flier JS | title = Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | year = 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | type = Review | doi-access = free }}</ref><ref name="murri">{{cite journal |last1=Rodriguez-Muñoz |first1=A. |last2=Motahari-Rad |first2=H. |last3=Martin-Chaves |first3=L. |last4=Benitez-Porres |first4=J. |last5=Rodriguez-Capitan |first5=J. |last6=Gonzalez-Jimenez |first6=A. |last7=Insenser |first7=M. |last8=Tinahones |first8=F.J. |last9=Murri |first9=M. |title=A Systematic Review of Proteomics in Obesity: Unpacking the Molecular Puzzle |journal=Current Obesity Reports |date=2024 |volume=13 |issue=3 |pages=403–438 |pmid = 38703299 |doi=10.1007/s13679-024-00561-4 |doi-access=free |pmc=11306592 }}</ref> [[ٿولهه]] بابت تحقيق، گڏوگڏ ڪلينيڪي [[ٿولهه جي طب]]، 1994ع ۾ [[جيفري ايم فريڊمين]] جي تجربيگاهه ۾ [[ليپٽن]] جين جي دريافت ٿيڻ تائين لڳ ڀڳ اڻ ڇهيو ميدان رهي هئي.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Y|last2=Proenca|first2=R|last3=Maffei|first3=M|last4=Barone|first4=M|last5=Leopold|first5=L|last6=Friedman|first6=JM|title=Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.|journal=Nature|date=Dec 1, 1994|volume=372|issue=6505|pages=425–32|doi=10.1038/372425a0|pmid=7984236|bibcode=1994Natur.372..425Z|s2cid=4359725|type=Research Support}}</ref> محققن اهو مفروضو پيش ڪيو ته ليپٽن [[سيرابي]] عامل طور ڪم ڪري ٿو. [[ob/ob مائوس]] ۾ ليپٽن جين ۾ ميوٽيشنن ٿلهي [[فينوٽائپ]] کي جنم ڏنو، جنهن انساني ٿولهه لاءِ ليپٽن تي ٻڌل علاج جي امڪان ڏانهن اشارو ڪيو. بهرحال، ٿوري ئي وقت کان پوءِ [[جوز ايف ڪارو]] جي ٽيم ٿولهه وارن انسانن ۾ ليپٽن جين جون ميوٽيشنون ڳولڻ ۾ ناڪام رهي. ان جي بدران، انهن ليپٽن جي اظهار ۾ واڌ ڏٺي، جنهن انساني ٿولهه ۾ ممڪن ليپٽن مزاحمت ڏانهن اشارو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Considine|first1=RV|last2=Considine|first2=EL|last3=Williams|first3=CJ|last4=Nyce|first4=MR|last5=Magosin|first5=SA|last6=Bauer|first6=TL|last7=Rosato|first7=EL|last8=Colberg|first8=J|last9=Caro|first9=JF <!--exactly 9 authors--> |title=Evidence against either a premature stop codon or the absence of obese gene mRNA in human obesity.|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=Jun 1995|volume=95|issue=6|pages=2986–8|pmid=7769141|doi=10.1172/jci118007|pmc=295988|type=Research Support}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[بيماريءَ جو پيدا ٿيڻ]] ==حوالا== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[زمرو:مرضياتي فعليات| ]] [[زمرو:مرضيات]] [[زمرو:فعليات]] 0z9p17zc5my5xvsjnwqbk2u2f390pk3 10 99918 391605 2026-07-06T05:06:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {| style="font-size:70%; border:3px solid black; {{ #if: {{{align|}}} | float:{{{align|right}}}; margin:10px | }}" |+ [[مرضياتي فعليات]] جا [[رت جي چڪاسن جون حوالاتي حدون|نمونياتي قدر]] |-style="background:MistyRose;" | colspan="4" align="center"| '''[[بنيادي استقلابي پينل|BMP]]/[[برقي تحليل مادو|برقي تحليل مادا]]:''' |- style="background:MistyRose;" | سيرم سوڊيم|Na<s... 391605 wikitext text/x-wiki {| style="font-size:70%; border:3px solid black; {{ #if: {{{align|}}} | float:{{{align|right}}}; margin:10px | }}" |+ [[مرضياتي فعليات]] جا [[رت جي چڪاسن جون حوالاتي حدون|نمونياتي قدر]] |-style="background:MistyRose;" | colspan="4" align="center"| '''[[بنيادي استقلابي پينل|BMP]]/[[برقي تحليل مادو|برقي تحليل مادا]]:''' |- style="background:MistyRose;" | [[سيرم سوڊيم|Na⁺]] = 140 | [[سيرم ڪلورائڊ|Cl⁻]] = 100 | [[رت جو يوريا نائٽروجن|BUN]] = 20 | rowspan=2 style="vertical-align: middle;" | {{small|/}}<br/>[[گلوڪوز|Glu]] = 150<br/>{{small|\}} |- style="background:MistyRose;" | [[پوٽاشيم#جسم ۾ پوٽاشيم ڪيٽائن|K⁺]] = 4 | [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ#انساني فعليات|CO₂]] = 22 | [[ڪريئٽينين#پلازما ڪريئٽينين (PCr)|PCr]] = 1.0 |- style="background:MistyRose;" | colspan="4" align="center"| '''[[شرياني رت جي گيس|شرياني رت جي گيس]]:''' |- style="background:MistyRose;" | [[بائي ڪاربونيٽ|HCO₃⁻]] = 24 | [[ڦڦڙن جي گيسن جا دٻاءَ#ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جو جزوي دٻاءُ|p]]_a[[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ|CO₂]] = 40 | [[ڦڦڙن جي گيسن جا دٻاءَ#آڪسيجن جو جزوي دٻاءُ|p]]_a[[آڪسيجن|O₂]] = 95 | [[پي ايڇ#جاندار نظام|pH]] = 7.40 |- style="background:MistyRose;" | colspan="4" align="center"| '''[[الويولر گيس مساوات|الويولر گيس]]:''' |- style="background:MistyRose;" | | [[ڦڦڙن جي گيسن جا دٻاءَ|p]]_A[[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ#انساني فعليات|CO₂]] = 36 | [[ڦڦڙن جي گيسن جا دٻاءَ|p]]_A[[آڪسيجن|O₂]] = 105 | [[الويولر-شرياني فرق|A-a g]] = 10 |- style="background:MistyRose;" | colspan="4" align="center"| '''ٻيا:''' |- style="background:MistyRose;" | [[ڪيلشيم|Ca]] = 9.5 | [[حياتيات ۾ ميگنيشيم|Mg²⁺]] = 2.0 | [[فاسفيٽ#خلوي عمل|PO₄]] = 1 | |- style="background:MistyRose;" | [[ڪريئٽين ڪائنيز|CK]] = 55 | [[بيس ايڪسيس|BE]] = −0.36 | [[اينائن فرق#پوٽاشيم کان سواءِ|AG]] = 16 | |- style="background:#BBEEBB;" | colspan="4" align="center"| '''[[اوسمولاريٽي|سيرم اوسمولاريٽي]]/[[گردي جي فعليات|گردا]]:''' |- style="background:#BBEEBB;" | [[پلازما اوسمولاليٽي#ماپيل اوسمولاليٽي (MO)|PMO]] = 300 | [[پلازما اوسمولاليٽي#ڳڻپيل اوسمولاليٽي (CO)|PCO]] = 295 | [[سيرم اوسمولال فرق|POG]] = 5 | [[BUN-ڪريئٽينين تناسب|BUN:Cr]] = 20 |- style="background:#BBEEBB;" | colspan="4" align="center"| '''[[پيشاب جو تجزيو|پيشاب جو تجزيو]]:''' |- style="background:#BBEEBB;" | [[گردي ۾ سوڊيم جي ٻيهر جذب|UNa⁺]] = 80 | [[گردي ۾ ڪلورائڊ جي ٻيهر جذب|UCl⁻]] = 100 | [[پيشاب جو اينائن فرق|UAG]] = 5 | [[سوڊيم جو جزوي اخراج|FENa]] = 0.95 |- style="background:#BBEEBB;" | [[پوٽاشيم#فلٽريشن ۽ اخراج|UK⁺]] = 25 | [[پيشاب جي مخصوص ڪثافت|USG]] = 1.01 | [[ڪريئٽينين#پيشاب جو ڪريئٽينين (UCr)|UCr]] = 60 | [[پيشاب جي اوسمولاليٽي|UO]] = 800 |- style="background:#fd6;" | colspan="4" align="center"| '''[[پروٽين]]/[[معدي ۽ آنڊن جي فعليات|معدي ۽ آنڊا]]/[[جگر جي عمل جون چڪاسون|جگر جي عمل جون چڪاسون]]:''' |- style="background:#fd6;" | [[ليڪٽيٽ ڊي هائيڊروجنيز|LDH]] = 100 | [[سيرم جو ڪل پروٽين|TP]] = 7.6 | [[ايسپارٽيٽ ٽرانس ايمي نيز|AST]] = 25 | [[بليروبن#رت جون چڪاسون|TBIL]] = 0.7 |- style="background:#fd6;" | [[الڪلائن فاسفيٽيز|ALP]] = 71 | [[انساني سيرم البومين|Alb]] = 4.0 | [[الانين ٽرانس ايمي نيز|ALT]] = 40 | [[بليروبن#رت جون چڪاسون|BC]] = 0.5 |- style="background:#fd6;" | | | [[AST/ALT تناسب|AST/ALT]] = 0.6 | [[بليروبن#رت جون چڪاسون|BU]] = 0.2 |- style="background:#fd6;" | [[پيٽ جي پاڻياٺ جو البومين|AF alb]] = 3.0 | [[سيرم-پيٽ جي پاڻياٺ البومين فرق|SAAG]] = 1.0 | | [[پاخاني جو اوسمولال فرق|SOG]] = 60 |- style="background:LightYellow;" | colspan="4" align="center"| '''[[دماغي-ڪرنگهي پاڻياٺ|CSF]]:''' |- style="background:LightYellow;" | [[دماغي-ڪرنگهي پاڻياٺ جو البومين|CSF alb]] = 30 | [[دماغي-ڪرنگهي پاڻياٺ جو گلوڪوز|CSF glu]] = 60 | [[دماغي-ڪرنگهي پاڻياٺ ۽ سيرم البومين تناسب|CSF/S alb]] = 7.5 | [[دماغي-ڪرنگهي پاڻياٺ ۽ سيرم گلوڪوز تناسب|CSF/S glu]] = 0.6 |}<noinclude> [[زمرو:طب جا حوالاتي قدر سانچا]] </noinclude> fxl5byoebp52sm7l2njvk33p4gfoxp1 0 99919 391607 2026-07-06T05:15:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر بيان|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد س... 391607 wikitext text/x-wiki {{مختصر بيان|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي'''يو '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. lfteyy6hhz5fv4osxrqvc3wnym4fkgn 391608 391607 2026-07-06T05:16:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 391608 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي'''يو '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. 1bt6ozn4hohvyumelzgkg16h9xmyeuw 391616 391608 2026-07-06T05:53:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 391616 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. p0fxnnz2eqc4w0ucqe1y7qcwpj3b9gq 391617 391616 2026-07-06T05:59:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 391617 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. qw8br03ajirfxus703gjz795abexoxe 391618 391617 2026-07-06T06:03:12Z Intisar Ali 8681 391618 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== {{overly detailed|date=July 2019}} [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal byccthveo60xhi416ptdmv77x5iy2di 391619 391618 2026-07-06T06:03:54Z Intisar Ali 8681 391619 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal p8kcqlst8rlf2lcseyapl5ks4zfrcxd 391620 391619 2026-07-06T06:07:41Z Intisar Ali 8681 /* اڀرندڙ شعبا */ 391620 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{More citations needed section|date=November 2023}} {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. p3le1aj6sgx5cbfseu6q933wlmdbtc1 391621 391620 2026-07-06T06:09:30Z Intisar Ali 8681 391621 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{More citations needed section|date=November 2023}} {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{More citations needed section|date=November 2023}} {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. j1h2qm578gcg9fkvy8o5eoqgojy3zg7 391622 391621 2026-07-06T06:09:56Z Intisar Ali 8681 391622 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{More citations needed section|date=November 2023}} {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ieaahtstdqsk413082lbm4ws9j9tfi9 391623 391622 2026-07-06T06:10:23Z Intisar Ali 8681 391623 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. 0evop9iz0jwj9bmb2f74a1rhxhf26j6 391624 391623 2026-07-06T06:12:47Z Intisar Ali 8681 391624 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ==انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت== ===دوا پاليسي=== {{Main|دوا پاليسي}} [[آمريڪا]] ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن: # دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري). # دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن. FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا [[علاجاتي اثر]] يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.<ref name=nagle>{{cite book|last1=Nagle|first1=Hinter | first2 = Barbara | last2 = Nagle | name-list-style = vanc |title=Pharmacology: An Introduction|year=2005|publisher=[[McGraw Hill]]|location=[[Boston]]|isbn=978-0-07-312275-5}}{{page needed|date=March 2025}}</ref> آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987]] ضابطي هيٺ رکي ٿو. [[ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي]] (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي. [[Medicare Part D]] آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي. [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ]] (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي. [[نسخي واري دوا]]يون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن. h1nxzemxzce77qjdzyh93wdqq7kqmtl 391625 391624 2026-07-06T06:15:52Z Intisar Ali 8681 391625 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪولاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ==انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت== ===دوا پاليسي=== {{Main|دوا پاليسي}} [[آمريڪا]] ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن: # دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري). # دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن. FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا [[علاجاتي اثر]] يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.<ref name=nagle>{{cite book|last1=Nagle|first1=Hinter | first2 = Barbara | last2 = Nagle | name-list-style = vanc |title=Pharmacology: An Introduction|year=2005|publisher=[[McGraw Hill]]|location=[[Boston]]|isbn=978-0-07-312275-5}}{{page needed|date=March 2025}}</ref> آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987]] ضابطي هيٺ رکي ٿو. [[ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي]] (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي. [[Medicare Part D]] آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي. [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ]] (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي. [[نسخي واري دوا]]يون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن. ==سوسائٽيون ۽ تعليم== ===سوسائٽيون ۽ انتظام=== [[بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين]]، [[يورپي فارماڪالاجيڪل سوسائٽين جي فيڊريشن]] ۽ [[ڪلينڪل فارماڪالاجي ۽ علاجيات جي يورپي انجمن]] اهڙيون تنظيمون آهن، جيڪي ڪلينڪل ۽ سائنسي فارماڪالاجي جي معياربندي ۽ ضابطي جي نمائندگي ڪن ٿيون. [[دوائن جي طبي درجابندي]] لاءِ [[دوائي ڪوڊ]]ن وارا نظام جوڙيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيشنل ڊرگ ڪوڊ]] (NDC)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/national-drug-code-directory?elqTrackId=b2f8af5cd98146b19b56b47feab2f6a0&elq=b28e6c325c6748e1bc1f24989a3eb0d6&elqaid=4255&elqat=1&elqCampaignId=3344|title=National Drug Code Directory|date=5 May 2017|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=28 May 2019|archive-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527135726/http://www.fda.gov/Drugs/InformationOnDrugs/ucm142438.htm|url-status=live}}</ref> [[دوا سڃاڻپ نمبر]] (DIN)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگس ايڪٽ]] هيٺ [[هيلٿ ڪينيڊا]] ڪري ٿو؛ [[هانگ ڪانگ دوا رجسٽريشن]]، جنهن جو انتظام [[صحت کاتو (هانگ ڪانگ)|هانگ ڪانگ جي صحت کاتي]] جي دواسازي سروس ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نيشنل فارماسيوٽيڪل پراڊڪٽ انڊيڪس]] شامل آهن. درجابنديءَ جا درجي وار نظام پڻ جوڙيا ويا آهن، جن ۾ [[ايناٽوميڪل ٿراپيوٽڪ ڪيميڪل ڪلاسيفڪيشن سسٽم]] (AT يا ATC/DDD)، جنهن جو انتظام [[عالمي صحت تنظيم]] ڪري ٿي؛ [[جينيرڪ پراڊڪٽ آئيڊينٽيفائر]]، جيڪو ميڊي اسپين پاران شايع ڪيل هڪ درجي وار درجابندي نمبر آهي؛ ۽ [[سنوميڊ]] جو C محور شامل آهن. دوائن جي جزن کي [[منفرد جزو سڃاڻپ ڪندڙ]]ن وسيلي درجابند ڪيو ويو آهي. ===تعليم=== {{Main|طبي تعليم}} فارماڪالاجي جو مطالعو [[حياتيائي طبي سائنس]]ن سان ڳنڍيل آهي ۽ جاندارن تي دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. فارماڪالاجيڪل تحقيق نين دوائن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿي ۽ انساني [[فعليات]] جي بهتر سمجهه کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. فارماڪالاجي جي شاگردن کي فعليات، مرضيات ۽ ڪيميا جي مختلف پهلوئن جي تفصيلي عملي ڄاڻ هئڻ گهرجي. کين فارماڪالاجيڪل طور سرگرم مرڪبن جي ذريعن طور ٻوٽن بابت ڄاڻ جي به ضرورت پئجي سگهي ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm" /> جديد فارماڪالاجي بين الشعبائي آهي ۽ ان ۾ حياتيائي طبعي ۽ ڪمپيوٽري سائنسون ۽ تجزياتي ڪيميا شامل آهن. هڪ فارماسسٽ کي دوائي تحقيق يا اسپتالن ۽ گراهڪن کي شيون وڪڻندڙ تجارتي تنظيمن ۾ فارميسي جي عملي ڪم لاءِ فارماڪالاجي جي ڄاڻ سان چڱيءَ طرح ليس هئڻ گهرجي. ٻئي پاسي، فارماڪالاجسٽ عام طور ليبارٽري ۾ تحقيق يا نين شين جي ترقيءَ تي ڪم ڪندا آهن. فارماڪالاجيڪل تحقيق علمي تحقيق (طبي ۽ غير طبي)، خانگي صنعتي عهدن، سائنسي لکڻين، سائنسي پيٽنٽن ۽ قانون، صلاحڪاري، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دوائي صنعت جي روزگار، شراب جي صنعت، خوراڪ جي صنعت، فرانزڪ/قانون لاڳو ڪندڙ ادارن، عوامي صحت ۽ ماحولياتي/ماحولياتي نظام جي سائنسن ۾ اهم آهي. فارماڪالاجي اڪثر [[ميڊيڪل اسڪول]] جي نصاب جي حصي طور فارميسي ۽ طب جي شاگردن کي پڙهائي ويندي آهي. 1x2k186qvb4xb1u3snfy3xpss1vmlck 391626 391625 2026-07-06T06:17:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 391626 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ==انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت== ===دوا پاليسي=== {{Main|دوا پاليسي}} [[آمريڪا]] ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن: # دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري). # دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن. FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا [[علاجاتي اثر]] يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.<ref name=nagle>{{cite book|last1=Nagle|first1=Hinter | first2 = Barbara | last2 = Nagle | name-list-style = vanc |title=Pharmacology: An Introduction|year=2005|publisher=[[McGraw Hill]]|location=[[Boston]]|isbn=978-0-07-312275-5}}{{page needed|date=March 2025}}</ref> آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987]] ضابطي هيٺ رکي ٿو. [[ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي]] (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي. [[Medicare Part D]] آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي. [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ]] (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي. [[نسخي واري دوا]]يون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن. ==سوسائٽيون ۽ تعليم== ===سوسائٽيون ۽ انتظام=== [[بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين]]، [[يورپي فارماڪالاجيڪل سوسائٽين جي فيڊريشن]] ۽ [[ڪلينڪل فارماڪالاجي ۽ علاجيات جي يورپي انجمن]] اهڙيون تنظيمون آهن، جيڪي ڪلينڪل ۽ سائنسي فارماڪالاجي جي معياربندي ۽ ضابطي جي نمائندگي ڪن ٿيون. [[دوائن جي طبي درجابندي]] لاءِ [[دوائي ڪوڊ]]ن وارا نظام جوڙيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيشنل ڊرگ ڪوڊ]] (NDC)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/national-drug-code-directory?elqTrackId=b2f8af5cd98146b19b56b47feab2f6a0&elq=b28e6c325c6748e1bc1f24989a3eb0d6&elqaid=4255&elqat=1&elqCampaignId=3344|title=National Drug Code Directory|date=5 May 2017|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=28 May 2019|archive-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527135726/http://www.fda.gov/Drugs/InformationOnDrugs/ucm142438.htm|url-status=live}}</ref> [[دوا سڃاڻپ نمبر]] (DIN)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگس ايڪٽ]] هيٺ [[هيلٿ ڪينيڊا]] ڪري ٿو؛ [[هانگ ڪانگ دوا رجسٽريشن]]، جنهن جو انتظام [[صحت کاتو (هانگ ڪانگ)|هانگ ڪانگ جي صحت کاتي]] جي دواسازي سروس ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نيشنل فارماسيوٽيڪل پراڊڪٽ انڊيڪس]] شامل آهن. درجابنديءَ جا درجي وار نظام پڻ جوڙيا ويا آهن، جن ۾ [[ايناٽوميڪل ٿراپيوٽڪ ڪيميڪل ڪلاسيفڪيشن سسٽم]] (AT يا ATC/DDD)، جنهن جو انتظام [[عالمي صحت تنظيم]] ڪري ٿي؛ [[جينيرڪ پراڊڪٽ آئيڊينٽيفائر]]، جيڪو ميڊي اسپين پاران شايع ڪيل هڪ درجي وار درجابندي نمبر آهي؛ ۽ [[سنوميڊ]] جو C محور شامل آهن. دوائن جي جزن کي [[منفرد جزو سڃاڻپ ڪندڙ]]ن وسيلي درجابند ڪيو ويو آهي. ===تعليم=== {{Main|طبي تعليم}} فارماڪالاجي جو مطالعو [[حياتيائي طبي سائنس]]ن سان ڳنڍيل آهي ۽ جاندارن تي دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. فارماڪالاجيڪل تحقيق نين دوائن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿي ۽ انساني [[فعليات]] جي بهتر سمجهه کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. فارماڪالاجي جي شاگردن کي فعليات، مرضيات ۽ ڪيميا جي مختلف پهلوئن جي تفصيلي عملي ڄاڻ هئڻ گهرجي. کين فارماڪالاجيڪل طور سرگرم مرڪبن جي ذريعن طور ٻوٽن بابت ڄاڻ جي به ضرورت پئجي سگهي ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm" /> جديد فارماڪالاجي بين الشعبائي آهي ۽ ان ۾ حياتيائي طبعي ۽ ڪمپيوٽري سائنسون ۽ تجزياتي ڪيميا شامل آهن. هڪ فارماسسٽ کي دوائي تحقيق يا اسپتالن ۽ گراهڪن کي شيون وڪڻندڙ تجارتي تنظيمن ۾ فارميسي جي عملي ڪم لاءِ فارماڪالاجي جي ڄاڻ سان چڱيءَ طرح ليس هئڻ گهرجي. ٻئي پاسي، فارماڪالاجسٽ عام طور ليبارٽري ۾ تحقيق يا نين شين جي ترقيءَ تي ڪم ڪندا آهن. فارماڪالاجيڪل تحقيق علمي تحقيق (طبي ۽ غير طبي)، خانگي صنعتي عهدن، سائنسي لکڻين، سائنسي پيٽنٽن ۽ قانون، صلاحڪاري، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دوائي صنعت جي روزگار، شراب جي صنعت، خوراڪ جي صنعت، فرانزڪ/قانون لاڳو ڪندڙ ادارن، عوامي صحت ۽ ماحولياتي/ماحولياتي نظام جي سائنسن ۾ اهم آهي. فارماڪالاجي اڪثر [[ميڊيڪل اسڪول]] جي نصاب جي حصي طور فارميسي ۽ طب جي شاگردن کي پڙهائي ويندي آهي. 9a8il5wgcn8vgxn9d6zi9jfddxgl061 391627 391626 2026-07-06T06:19:19Z Intisar Ali 8681 391627 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي.<ref name="daouk-weinshilboum2008" /><ref name="daouk-weinshilboum2014" /> فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ==انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت== ===دوا پاليسي=== {{Main|دوا پاليسي}} [[آمريڪا]] ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن: # دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري). # دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن. FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا [[علاجاتي اثر]] يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.<ref name=nagle>{{cite book|last1=Nagle|first1=Hinter | first2 = Barbara | last2 = Nagle | name-list-style = vanc |title=Pharmacology: An Introduction|year=2005|publisher=[[McGraw Hill]]|location=[[Boston]]|isbn=978-0-07-312275-5}}{{page needed|date=March 2025}}</ref> آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987]] ضابطي هيٺ رکي ٿو. [[ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي]] (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي. [[Medicare Part D]] آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي. [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ]] (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي. [[نسخي واري دوا]]يون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن. ==سوسائٽيون ۽ تعليم== ===سوسائٽيون ۽ انتظام=== [[بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين]]، [[يورپي فارماڪالاجيڪل سوسائٽين جي فيڊريشن]] ۽ [[ڪلينڪل فارماڪالاجي ۽ علاجيات جي يورپي انجمن]] اهڙيون تنظيمون آهن، جيڪي ڪلينڪل ۽ سائنسي فارماڪالاجي جي معياربندي ۽ ضابطي جي نمائندگي ڪن ٿيون. [[دوائن جي طبي درجابندي]] لاءِ [[دوائي ڪوڊ]]ن وارا نظام جوڙيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيشنل ڊرگ ڪوڊ]] (NDC)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/national-drug-code-directory?elqTrackId=b2f8af5cd98146b19b56b47feab2f6a0&elq=b28e6c325c6748e1bc1f24989a3eb0d6&elqaid=4255&elqat=1&elqCampaignId=3344|title=National Drug Code Directory|date=5 May 2017|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=28 May 2019|archive-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527135726/http://www.fda.gov/Drugs/InformationOnDrugs/ucm142438.htm|url-status=live}}</ref> [[دوا سڃاڻپ نمبر]] (DIN)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگس ايڪٽ]] هيٺ [[هيلٿ ڪينيڊا]] ڪري ٿو؛ [[هانگ ڪانگ دوا رجسٽريشن]]، جنهن جو انتظام [[صحت کاتو (هانگ ڪانگ)|هانگ ڪانگ جي صحت کاتي]] جي دواسازي سروس ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نيشنل فارماسيوٽيڪل پراڊڪٽ انڊيڪس]] شامل آهن. درجابنديءَ جا درجي وار نظام پڻ جوڙيا ويا آهن، جن ۾ [[ايناٽوميڪل ٿراپيوٽڪ ڪيميڪل ڪلاسيفڪيشن سسٽم]] (AT يا ATC/DDD)، جنهن جو انتظام [[عالمي صحت تنظيم]] ڪري ٿي؛ [[جينيرڪ پراڊڪٽ آئيڊينٽيفائر]]، جيڪو ميڊي اسپين پاران شايع ڪيل هڪ درجي وار درجابندي نمبر آهي؛ ۽ [[سنوميڊ]] جو C محور شامل آهن. دوائن جي جزن کي [[منفرد جزو سڃاڻپ ڪندڙ]]ن وسيلي درجابند ڪيو ويو آهي. ===تعليم=== {{Main|طبي تعليم}} فارماڪالاجي جو مطالعو [[حياتيائي طبي سائنس]]ن سان ڳنڍيل آهي ۽ جاندارن تي دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. فارماڪالاجيڪل تحقيق نين دوائن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿي ۽ انساني [[فعليات]] جي بهتر سمجهه کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. فارماڪالاجي جي شاگردن کي فعليات، مرضيات ۽ ڪيميا جي مختلف پهلوئن جي تفصيلي عملي ڄاڻ هئڻ گهرجي. کين فارماڪالاجيڪل طور سرگرم مرڪبن جي ذريعن طور ٻوٽن بابت ڄاڻ جي به ضرورت پئجي سگهي ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm" /> جديد فارماڪالاجي بين الشعبائي آهي ۽ ان ۾ حياتيائي طبعي ۽ ڪمپيوٽري سائنسون ۽ تجزياتي ڪيميا شامل آهن. هڪ فارماسسٽ کي دوائي تحقيق يا اسپتالن ۽ گراهڪن کي شيون وڪڻندڙ تجارتي تنظيمن ۾ فارميسي جي عملي ڪم لاءِ فارماڪالاجي جي ڄاڻ سان چڱيءَ طرح ليس هئڻ گهرجي. ٻئي پاسي، فارماڪالاجسٽ عام طور ليبارٽري ۾ تحقيق يا نين شين جي ترقيءَ تي ڪم ڪندا آهن. فارماڪالاجيڪل تحقيق علمي تحقيق (طبي ۽ غير طبي)، خانگي صنعتي عهدن، سائنسي لکڻين، سائنسي پيٽنٽن ۽ قانون، صلاحڪاري، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دوائي صنعت جي روزگار، شراب جي صنعت، خوراڪ جي صنعت، فرانزڪ/قانون لاڳو ڪندڙ ادارن، عوامي صحت ۽ ماحولياتي/ماحولياتي نظام جي سائنسن ۾ اهم آهي. فارماڪالاجي اڪثر [[ميڊيڪل اسڪول]] جي نصاب جي حصي طور فارميسي ۽ طب جي شاگردن کي پڙهائي ويندي آهي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{Columns-list|colwidth=30em| * [[ڪاسمي سيوٽيڪل]] * [[طبي نسخن ۾ استعمال ٿيندڙ مخففن جي فهرست]] * [[دوائي ڪمپنين جي فهرست]] * [[واپس ورتل دوائن جي فهرست]] * [[دوائي ڪمپني]] * [[دوائي بناوت]] * [[دوائي معالج]] }} ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name=daouk-weinshilboum2008>{{cite journal | vauthors = Kaddurah-Daouk R, Kristal BS, Weinshilboum RM | title = Metabolomics: a global biochemical approach to drug response and disease | journal = Annual Review of Pharmacology and Toxicology | volume = 48 | pages = 653–83 | year = 2008 | pmid = 18184107 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.48.113006.094715 }}</ref> <ref name=daouk-weinshilboum2014>{{cite journal | vauthors = Kaddurah-Daouk R, Weinshilboum RM | title = Pharmacometabolomics: implications for clinical pharmacology and systems pharmacology | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 95 | issue = 2 | pages = 154–67 | date = February 2014 | pmid = 24193171 | doi = 10.1038/clpt.2013.217 }}</ref> }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.aspet.org آمريڪي سوسائٽي فار فارماڪالاجي اينڊ ايڪسپيريمينٽل ٿراپيوٽڪس] * [http://www.bps.ac.uk برٽش فارماڪالاجيڪل سوسائٽي] * [http://www.ich.org/ هم آهنگيءَ بابت بين الاقوامي ڪانفرنس] * [http://www.usp.org آمريڪي فارماڪوپيا] * [http://www.iuphar.org بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين] * [http://www.iuphar-db.org ريڪپٽر نالي بندي ۽ دوا درجابندي بابت IUPHAR ڪميٽي] * [http://www.guidetopharmacology.org/ فارماڪالاجي بابت IUPHAR/BPS رهنما] ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * {{cite book |doi=10.1201/9781420052558 |title=Textbook of Receptor Pharmacology |date=2010 |isbn=978-0-429-14730-2 |editor-last1=Foreman |editor-last2=Johansen |editor-last3=Gibb |editor-first1=John C. |editor-first2=Torben |editor-first3=Alasdair J. }} * {{cite book|title=[[گڊمين اينڊ گلمينز دي فارماڪالاجيڪل بيسس آف ٿراپيوٽڪس]] |edition=12 |year=2011|first1=Laurence |last1=Brunton |editor1-last=Brunton |editor1-first=L. L. |editor2-last=Chabner |editor2-first=Bruce |editor3-last=Knollmann |editor3-first=Björn C. | name-list-style = vanc |isbn=978-0-07-162442-8|location=New York |publisher=McGraw-Hill }} * {{cite book|title=Lippincott Illustrated Reviews: Pharmacology|first1=Karen|last1=Whalen| name-list-style = vanc |year=2014}} {{فارماڪالاجي}} {{فارماڪوماڊوليشن}} {{فارميسي}} {{حياتيات نيو}} {{دوائن جا مکيه گروهه}} {{حياتيات جون شاخون}} {{ڪيميا جون شاخون}} {{Authority control}} [[زمرو:فارماڪالاجي| ]] [[زمرو:حياتيائي ڪيميا]] [[زمرو:حياتي سائنسن جي صنعت]] t95fbb2r08t17f8cnpemrmfv5lhhomj 391628 391627 2026-07-06T06:20:11Z Intisar Ali 8681 391628 wikitext text/x-wiki {{Short description|دوائن ۽ دواين جي اثرن جي سائنس}} {{Infobox | abovestyle = background:red; | above = دواسازي | image = [[File:Constant tempertature bath for isolated organs Wellcome M0013241.jpg|class=skin-invert-image|250px]] | caption = الڳ ڪيل بافتن جي اثرن جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندڙ عضوي غسل جي خاڪي واري نمائندگي | label1 = MeSH منفرد سڃاڻپ | data1 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68010600 D010600] }} '''دواسازي''' يا '''فارماڪالاجي''' دوائن ۽ دواين جي سائنس آهي،<ref>{{cite journal | vauthors = Vallance P, Smart TG | title = The future of pharmacology | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S304–7 | date = January 2006 | pmid = 16402118 | pmc = 1760753 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706454 }}</ref> جنهن ۾ ڪنهن مادي جو ماخذ، بناوت ۽ [[حياتياتي نظام]]ن سان ان جو لاڳاپو شامل آهي؛ خاص طور [[فارماڪوڪائنيٽڪس]]، [[فارماڪوڊائنامڪس]]، علاجاتي استعمال ۽ [[زهريات]] وسيلي. هي علمي شعبو انهن لاڳاپن جو جائزو فارماڪوڪائنيٽڪس (جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو) ۽ فارماڪوڊائنامڪس (دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي) وسيلي وٺي ٿو، جيڪي ٻئي گڏجي طئي ڪن ٿا ته ڪو مادو عام يا غير معمولي [[حياتيائي ڪيميا|حياتيائي ڪيميائي]] عمل کي ڪيئن تبديل ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Definition of PHARMACOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacology |access-date=2023-02-28 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> دوائي خاصيتن رکندڙ مادن کي [[دوا|دوايون]] قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ''ڊرگ'' جو اصطلاح هر ان ڪيميائي عامل کي شامل ڪري ٿو، جيڪو حياتياتي عملن کي تبديل ڪري. '''نانو فارماڪالاجي''' [[نانو پيمانو|نانو پيماني]] تي دواسازي جي هڪ خصوصي شاخ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Menéndez |first1=Sebastián García |last2=Manucha |first2=Walter |date=2023-01-01 |title=Nanopharmacology as a new approach to treat neuroinflammatory disorders |journal=Translational Neuroscience |volume=14 |issue=1 |article-number=20220328 |doi=10.1515/tnsci-2022-0328 |issn=2081-3856 |pmc=10751572 |pmid=38152092}}</ref><ref>{{Citation |last1=Sulochana |first1=G. |chapter=Nanopharmacology and Pharmacotherapeutics |date=2025 |title=Sustainable Nanomaterials for Treatment and Diagnosis of Infectious Diseases |pages=81–112 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781394200559.ch4 |access-date=2026-06-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781394200559.ch4 |isbn=978-1-394-20055-9 |last2=Rajeshkumar |first2=S. |last3=Natarajan |first3=Prabhu Manickam|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=E |first1=Vignesh Balaji |last2=A |first2=Tamil Selvan |date=2019-03-31 |title=Nanopharmacology: A Novel Approach in Therapeutics |url=https://ajpsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2019-9-1-3 |journal=Asian Journal of Research in Pharmaceutical Sciences |language=English |volume=9 |issue=1 |pages=09–16 |doi=10.5958/2231-5659.2019.00003.1|doi-access=free }}</ref> هي شعبو دوا جي بناوت ۽ خاصيتن، عملن، ماخذن، [[دوائي ڪيميا]]، [[دوا جي جوڙجڪ]]، ماليڪيولي ۽ خلوي [[عمل جو ميڪانيزم|ميڪانيزمن]]، عضون ۽ نظامن جي ميڪانيزمن، اشارن جي ترسيل ۽ خلوي رابطي، [[ماليڪيولي تشخيص]]، [[دوائن جو باهمي اثر|باهمي اثرن]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، علاج، طبي استعمالن، زهريات ۽ بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف صلاحيتن تي پکڙيل آهي. دواسازي جا ٻه مکيه شعبا [[فارماڪوڊائنامڪس]] ۽ [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] آهن. فارماڪوڊائنامڪس حياتياتي نظامن تي دوا جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس دوا تي حياتياتي نظامن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي. وسيع معنيٰ ۾، فارماڪوڊائنامڪس ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽرن]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي، جڏهن ته فارماڪوڪائنيٽڪس حياتياتي نظامن مان ڪيميائي مادن جي [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]، [[دوا جو جذب|جذب]]، [[دوا جي ورڇ|ورڇ]]، [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] ([[LADME]]) جو مطالعو ڪري ٿي. دواسازي [[فارميسي]] جي هم معنيٰ نه آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن کي اڪثر هڪٻئي سان منجهائيو ويندو آهي. دواسازي طبي ۽ حياتياتي سائنسن جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حياتياتي اثر ڏيکاريندڙ ڪيميائي مادن جي تحقيق، دريافت ۽ خاصيتن جي تعين سان گڏ انهن ڪيميائي مادن جي حوالي سان خلوي ۽ جانداري عملن جي وضاحت تي پکڙيل آهي. ان جي ابتڙ، فارميسي صحت خدمتن سان لاڳاپيل هڪ پيشو آهي، جيڪو دواسازي، [[فارماسيوٽڪس]]، دوائي ڪيميا، [[فارماڪوگنوسي]]، [[ڪلينيڪي فارميسي]] ۽ ٻين شعبن مان سکيل اصولن جي ڪلينيڪي ماحول ۾ استعمال سان واسطو رکي ٿو؛ چاهي اهو دوائن جي فراهميءَ جو ڪردار هجي يا ڪلينيڪي سارسنڀال جو. ٻنهي شعبن ۾ بنيادي فرق سڌي مريض سارسنڀال ۽ فارميسي جي عملي مشق، ۽ دواسازيءَ جي سائنس تي ٻڌل تحقيقي ميدان جي وچ ۾ آهي. ==لفظي بڻ بنياد== {{See also|فعال جزو}} لفظ ''فارماڪالاجي'' [[قديم يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|grc|[[wikt:φάρμακον|φάρμακον]]}}، ''فارماڪون''، جنهن جي معنيٰ ”دوا“ يا ”[[زهر]]“ آهي، ۽ هڪ ٻئي يوناني لفظ {{lang|grc|[[wikt:-λογία|-λογία]]}}، ''لوگيا''، جنهن جي معنيٰ ”مطالعو“ يا ”علم“ آهي، جي ميلاپ مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | title = Pharmacy (n.) | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165813/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacy | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | title = Pharmacology | work = Online Etymology Dictionary | access-date = 18 May 2017 | archive-date = 2 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171002165736/http://www.etymonline.com/index.php?term=pharmacology | url-status = live }}</ref> (ڀيٽيو: [[فارميسي#لفظي بڻ بنياد|''فارميسي'' جو لفظي بڻ بنياد]]). فارماڪون جو واسطو [[فارماڪوس]] سان آهي، جيڪو [[قديم يوناني مذهب]] ۾ ڪنهن انساني [[قربانيءَ جو ٻڪرو|قربانيءَ جي ٻڪري]] يا شڪار جي رسم طور قرباني ڏيڻ يا جلاوطن ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. جديد اصطلاح ''فارماڪون''، ''دوا'' جي اصطلاح کان وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[اندريون مادو|اندريان مادا]] ۽ اهڙا حياتياتي طور سرگرم مادا پڻ شامل آهن، جيڪي دوا طور استعمال نٿا ٿين. عام طور ان ۾ فارماڪالاجيڪل [[ايگونسٽ]] ۽ [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] شامل هوندا آهن، پر [[انزائم]] روڪيندڙ پڻ شامل آهن (جهڙوڪ [[مونوامين آڪسيڊيز روڪيندڙ]]).<ref>{{cite journal | pmid =8877846 |title = Interlaboratory study of log P determination by shake-flask and potentiometric methods | volume=14 | issue=11 | date=Aug 1996 | pages=1405–13|last1 = Takács-Novák |first1 = K. |last2 = Avdeef |first2 = A. |journal = Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis |doi = 10.1016/0731-7085(96)01773-6 }}</ref> ==تاريخ== {{main|دريافت جي سال موجب دوائن جي فهرست|فارميسي جي تاريخ}} [[File:Raw_opium.jpg|thumb|200px|[[آفيم جو پوست|آفيم جي پوستن]] مان قدرتي طور حاصل ڪيل [[آفيم]] 1100 ق.م. کان به اڳ دوا طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Kritikos">{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium| vauthors = Kritikos PG, Papadaki SP |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}</ref>]] [[File:Morphin_-_Morphine.svg|class=skin-invert-image|thumb|200px|آفيم جو مکيه فعال جزو، [[مارفين]]، پهريون ڀيرو 1804ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ هاڻي ڄاتو وڃي ٿو ته اهو [[اوپيئڊ ايگونسٽ]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=Luch2009>{{cite book |doi=10.1007/978-3-7643-8336-7 |page=20 |url={{GBurl|MtOiLVWBn8cC|p=20}} |date=2009 |isbn=978-3-7643-8335-0 |title=Molecular, Clinical and Environmental Toxicology |series=Experientia Supplementum |volume=99 |publisher=Birkhäuser Basel |location=Basel |editor1-first=Andreas |editor1-last=Luch }}</ref><ref>{{cite journal | first = Friedrich | last = Sertürner | name-list-style = vanc | date = 1805 | url = {{GBurl|8A09AAAAcAAJ|p=229}} | title = Untitled letter to the editor | journal = Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists) | volume = 13 | pages = 229–243 }}; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.</ref>]] [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] جي شروعات [[وچين دور]] تائين وڃي ٿي، جڏهن [[فارماڪوگنوسي]]، [[ابن سينا]] جو ''[[القانون في الطب]]''، [[پيٽر آف اسپين (مصنف)|پيٽر آف اسپين]] جو ''ڪمينٽري آن آئزڪ'' ۽ [[جان آف سينٽ امنڊ]] جو ''ڪمينٽري آن دي اينٽيڊوٽري آف نڪولس'' موجود هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Brater DC, Daly WJ | title = Clinical pharmacology in the Middle Ages: principles that presage the 21st century | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 67 | issue = 5 | pages = 447–50 | date = May 2000 | pmid = 10824622 | doi = 10.1067/mcp.2000.106465 }}</ref> شروعاتي فارماڪالاجي جو ڌيان [[جڙي ٻوٽين جو علم|جڙي ٻوٽين]] ۽ قدرتي مادن، خاص طور ٻوٽن جي عرقن، تي هو، جڏهن ته دوائن کي [[فارماڪوپيا]] نالي ڪتابن ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. [[خام دوا]]يون قبل از تاريخ کان وٺي قدرتي ماخذن مان حاصل ڪيل مادن جي تيارين طور استعمال ٿينديون رهيون آهن. بهرحال، خام دوائن جا [[فعال جزو|فعال دوائي جزا]] (API) صاف ڪيل نه هوندا آهن ۽ مادو ٻين مادن سان ملاوٽ ٿيل هوندو آهي. [[روايتي طب]] ثقافتن موجب مختلف هوندي آهي ۽ ڪنهن خاص ثقافت سان مخصوص ٿي سگهي ٿي، جيئن روايتي [[روايتي چيني طب|چيني]]، [[روايتي منگولي طب|منگولي]]، [[روايتي تبتي طب|تبتي]] ۽ [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي طب]]. بهرحال، ان جو گهڻو حصو پوءِ [[ڇدمي سائنس]] سمجهيو ويو آهي. [[اينٿيوجن]] طور سڃاتل فارماڪالاجيڪل مادن جا روحاني ۽ مذهبي استعمال ۽ تاريخي پسمنظر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Haidan |last2=Ma |first2=Qianqian |last3=Ye |first3=Li |last4=Piao |first4=Guangchun |date=2016-04-29 |title=The Traditional Medicine and Modern Medicine from Natural Products |journal=Molecules (Basel, Switzerland) |volume=21 |issue=5 |page=559 |doi=10.3390/molecules21050559 |doi-access=free|issn=1420-3049 |pmc=6273146 |pmid=27136524}}</ref> 17هين صديءَ ۾ انگريز طبيب [[نڪولس ڪلپيپر]] فارماڪالاجي جا متن ترجمو ڪيا ۽ استعمال ڪيا. ڪلپيپر ٻوٽن ۽ انهن بيمارين جو تفصيلي بيان ڏنو، جن جو انهن سان علاج ڪري سگهجي پيو. 18هين صديءَ ۾ [[وليم وِدرنگ]] جي ڪم سان ڪلينيڪي فارماڪالاجي جو وڏو حصو قائم ٿيو.<ref>{{cite book | first = Mannfred A. | last = Hollinger | name-list-style = vanc | date = 2003 | url = {{GBurl|bx-WfLwrVH8C|p=4}} | title = Introduction to pharmacology | publisher = [[CRC Press]] | page = 4 | isbn = 0-415-28033-8 }}</ref> هڪ سائنسي علمي شعبي طور فارماڪالاجي ان دور جي وڏي حياتياتي طبي نئين اڀار دوران 19هين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ ترقي نه ڪئي.<ref name="rang2006">{{cite journal | vauthors = Rang HP | title = The receptor concept: pharmacology's big idea | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S9-16 | date = January 2006 | pmid = 16402126 | pmc = 1760743 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706457 }}</ref> اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ کان اڳ، [[مارفين]]، [[ڪونين]] ۽ [[ڊجيٽالس]] جهڙين دوائن جي عملن جي غير معمولي طاقت ۽ مخصوصيت کي مبهم نموني، غير معمولي ڪيميائي طاقتن ۽ مخصوص عضون يا بافتن سان لاڳاپن جي حوالي سان، بيان ڪيو ويندو هو.<ref name="AHM2002">{{cite journal | vauthors = Maehle AH, Prüll CR, Halliwell RF | title = The emergence of the drug receptor theory | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 1 | issue = 8 | pages = 637–41 | date = August 2002 | pmid = 12402503 | doi = 10.1038/nrd875 | url = https://durham-repository.worktribe.com/output/1607077 }}</ref> پهريون فارماڪالاجي کاتو [[روڊولف بوخهايم]] 1847ع ۾ [[تارتو يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهو سمجهڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي ته علاجاتي دوايون ۽ زهر پنهنجا اثر ڪيئن پيدا ڪن ٿا.<ref name="rang2006" /> ان کان پوءِ [[انگلينڊ]] ۾ پهريون [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جو فارماڪالاجي کاتو، 1905–2007|فارماڪالاجي کاتو]] 1905ع ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=pA2 Online - Volume 3 - Issue 3 - Pharmacology at University College London |url=http://www.pa2online.org/articles/article.jsp?volume=3&issue=11&article=42 |access-date=2025-11-20 |website=www.pa2online.org}}</ref> فارماڪالاجي 19هين صديءَ ۾ هڪ حياتياتي طبي سائنس طور ترقي ڪئي، جنهن سائنسي تجربن جا اصول علاجاتي ماحول ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="rang">{{cite book|title=Pharmacology| vauthors = Rang HP, Dale MM, Ritter JM, Flower RJ |publisher=[[ايلسويئر]]|year=2007|isbn=978-0-443-06911-6|location=[[چين]]}}</ref> تحقيقي ٽيڪنيڪن جي ترقي فارماڪالاجيڪل تحقيق ۽ سمجهه کي اڳتي وڌايو. [[عضوي غسل]] واري تياريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بافتي نمونن کي [[مائيوگراف]] جهڙن رڪارڊنگ اوزارن سان ڳنڍيو وڃي ٿو ۽ دوا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ فعلياتي ردعمل رڪارڊ ڪيا وڃن ٿا، بافتن تي دوائن جي اثرن جي تجزيي کي ممڪن بڻايو. 1945ع ۾ [[ليگنڊ پابندي جاچ]] جي ترقي سان ڪيميائي هدفن تي دوائن جي [[پابندي لاڙو|پابنديءَ جي لاڙي]] جي مقدار معلوم ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name=MWP2>{{cite book|title=Ligand-binding assays development, validation, and implementation in the drug development arena|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-54149-4|editor1=Masood N. Khan |editor2=John W. Findlay }}</ref> جديد فارماڪالاجسٽ [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[حياتيائي ڪيميا]] ۽ ٻين جديد اوزارن جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ هدفن بابت معلومات کي بيمارين، خرابين يا بيماري پيدا ڪندڙ عاملن خلاف هدايت ڪيل علاجن ۾ تبديل ڪن ٿا، ۽ بچاءَ واري سارسنڀال، تشخيص ۽ آخرڪار [[شخصي طب]] لاءِ طريقا تيار ڪن ٿا. ==ورهاڱا== [[File:Areas within Pharmacology.svg|thumb|فارماڪالاجي جا شعبا]] فارماڪالاجي جي علمي شعبي کي ڪيترين ذيلي شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ڌيان هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Science of Pharmacology & Toxicology |url=https://pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology |access-date=2026-03-08 |website=pharmtox.utoronto.ca |language=en}}</ref> ===جسم جا نظام=== فارماڪالاجي جسم کي ٺاهيندڙ مخصوص [[انساني جسم#نظام|نظامن]] تي ڌيان ڏئي سگهي ٿي. جسماني نظامن سان لاڳاپيل ورهاڱا جسم جي مختلف نظامن ۾ دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن ۾ [[عصبي دواسازي]]، [[مرڪزي عصبي نظام|مرڪزي]] ۽ [[پردي عصبي نظام]]ن ۾؛ ۽ [[مدافعتي نظام|مدافعتي فارماڪالاجي]]، مدافعتي نظام ۾، شامل آهن. ٻين ورهاڱن ۾ [[گردشي نظام|قلبي]]، [[گردي جو نظام|گردي واري]] ۽ [[اينڊوڪرائين نظام|اينڊوڪرائين]] فارماڪالاجي شامل آهن. [[نفسي فارماڪالاجي]] اهڙين دوائن جي استعمال جو مطالعو آهي، جيڪي [[نفسيات (علم نفسيات)|نفس]]، ذهن ۽ رويي تي اثر ڪن ٿيون (مثال طور ضد اداسي دوايون)، ۽ ذهني خرابين (مثال طور اداسي) جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Psychopharmacology |url=https://www.psychologytoday.com/us/basics/psychopharmacology |website=Psychology Today }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Psychopharmacology |url=https://ascpp.org/resources/information-for-patients/what-is-psychopharmacology/ |website=American Society of Clinical Psychopharmacology |date=29 November 2012 }}</ref> اهو عصبي دواسازي، جانورن جي رويي ۽ روياتي عصبي سائنس جا طريقا ۽ ٽيڪنيڪون گڏ ڪري ٿو، ۽ نفسياتي طور سرگرم دوائن جي عمل جي روياتي ۽ عصبي حياتياتي ميڪانيزمن ۾ دلچسپي رکي ٿو.{{Citation needed|date=July 2019}} لاڳاپيل شعبو [[عصبي نفسي فارماڪالاجي]] عصبي نظام ۽ نفس جي سنگم تي دوائن جي اثرن تي ڌيان ڏئي ٿو.<!-- Immuno: 3368 cardio: 1209 renal: 131 endocrine: 69 pubmed results in 2019--><!-- 27632 pubmed results in 2019--> [[فارماڪوميٽابولومڪس]]، جنهن کي فارماڪوميٽابولومڪس پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙو شعبو آهي جيڪو [[ميٽابولومڪس]] مان نڪتل آهي، يعني جسم پاران پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولائٽ]]ن جي مقدار معلوم ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ. اهو ڪنهن فرد جي جسماني رطوبتن ۾ ميٽابولائٽن جي سڌي ماپ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ته جيئن [[دوا|دوائي]] مرڪبن جي [[استقلاب]] جي اڳڪٿي يا جائزو وٺي سگهجي ۽ ڪنهن دوا جي فارماڪوڪائنيٽڪ پروفائل کي بهتر سمجهي سگهجي. فارماڪوميٽابولومڪس دوا ڏيڻ کان پوءِ [[ميٽابولائٽ]] جي سطحن کي ماپڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿي، ته جيئن استقلابي رستن تي دوا جي اثرن جي نگراني ٿي سگهي. [[فارماڪومائڪروبيومڪس]] مائڪروبيوم جي تبديلين جو دوائن جي ورڇ، عمل ۽ زهريت تي اثر پڙهي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rizkallah MR, Saad R, Aziz RK | title = The Human Microbiome Project, personalized medicine and the birth of pharmacomicrobiomics. | journal = Current Pharmacogenomics and Personalized Medicine | date = September 2010 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 182–93 | doi = 10.2174/187569210792246326 }}</ref> فارماڪومائڪروبيومڪس دوائن ۽ آنڊي جي [[انساني مائڪروبيوم|مائڪروبيوم]] جي وچ ۾ لاڳاپي سان واسطو رکي ٿي. [[فارماڪوجينومڪس]] جينومي ٽيڪنالاجين جو [[دوا جي دريافت]] ۽ ڪنهن جاندار جي پوري جينوم سان لاڳاپيل دوائن جي وڌيڪ خاصيتن جي تعين ۾ استعمال آهي.{{Citation needed|date=July 2019}} انفرادي جينن بابت فارماڪالاجي لاءِ، [[فارماڪوجينيٽڪس]] اهو پڙهي ٿي ته جيني تبديل پذيري دوائن لاءِ مختلف ردعمل ڪيئن پيدا ڪري ٿي.{{Citation needed|date=July 2019}} [[فارماڪو ايپي جينيٽڪس]] بنيادي [[ايپي جينيٽڪس|ايپي جينيٽڪ]] نشان لڳائڻ وارن نمونن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي طبي علاج لاءِ ڪنهن فرد جي ردعمل ۾ فرق پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Gomez A, Ingelman-Sundberg M | title = Pharmacoepigenetics: its role in interindividual differences in drug response | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 85 | issue = 4 | pages = 426–30 | date = April 2009 | pmid = 19242404 | doi = 10.1038/clpt.2009.2 }}</ref><!-- 11 pubmed results in 2019--><!-- pharmacometabolomics or pharmacometabonomics: 196 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenomics 24700 pubmed results in 2019--><!-- pharmacogenetics: 20383 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoepigenetics: 56 pubmed results in 2019--> ===<span class="anchor" id="Posology"></span>ڪلينيڪي عمل ۽ دوا جي دريافت=== {{main|دوا جي ترقي|دوا جي دريافت هٽ کان ليڊ تائين}} [[File:Toxicology Research at FDA (NCTR 1193) (6009043040).jpg|thumb|right|255px|هڪ [[زهريات|زهريات ماهر]] تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندي]] فارماڪالاجي کي ڪلينيڪي سائنسن ۾ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] انسانن ۾ دوائن جي مطالعي ۾ فارماڪالاجيڪل طريقن ۽ اصولن جو استعمال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|title=What is Clinical Pharmacology?|website=ascpt.org|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.ascpt.org/Resources/Knowledge-Center/What-is-Clinical-Pharmacology|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال '''پوزالاجي''' آهي، جيڪا دوائن جي مقدار جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pharmamad.com/posology/|title=Posology, Factors Influencing Dose, Calculation of Doses|date=23 January 2019|access-date=31 October 2021|website=pharmamad.com|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021837/https://www.pharmamad.com/posology/|url-status=live}}</ref> فارماڪالاجي جو [[زهريات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي. فارماڪالاجي ۽ زهريات ٻئي سائنسي شعبا آهن، جيڪي ڪيميائي مادن جي خاصيتن ۽ عملن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏين ٿا.<ref name="pharmtox">{{cite web|url=https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|title=The Science of Pharmacology & Toxicology|publisher=Faculty of Medicine, University of Toronto|access-date=July 16, 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716151155/https://www.pharmtox.utoronto.ca/science-pharmacology-toxicology|url-status=live}}</ref> بهرحال، فارماڪالاجي ڪيميائي مادن، عام طور دوائن يا دوائن بڻجڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪبن، جي علاجاتي اثرن تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته زهريات ڪيميائي مادن جي نقصانڪار اثرن ۽ خطري جي جائزي جو مطالعو آهي.<ref name="pharmtox" /> فارماڪالاجيڪل ڄاڻ [[طب]] ۽ [[فارميسي]] ۾ [[دوائي علاج]] بابت صلاح ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Fasinu |first1=Pius S. |last2=Wilborn |first2=Teresa W. |date=February 2024 |title=Pharmacology education in the medical curriculum: Challenges and opportunities for improvement |journal=Pharmacology Research & Perspectives |volume=12 |issue=1 |article-number=e1178 |doi=10.1002/prp2.1178 |issn=2052-1707 |pmc=10869893 |pmid=38361337}}</ref> ====دوا جي دريافت==== [[دوا جي دريافت]] تحقيق جو شروعاتي مرحلو آهي، جيڪو نون ڪيميائي مرڪبن ([[ليڊ مرڪب]]ن) جي سڃاڻپ ۽ تصديق تي ڌيان ڏئي ٿو، جن جو مقصد ڪنهن بيماري جو علاج ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|website=FDA|date=2020-02-20|access-date=2025-11-28|language=en|first=Office of the|last=Commissioner}}</ref> [[دوا جي جوڙجڪ]] دريافت واري مرحلي ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ تخليقي طريقو آهي، جنهن ۾ اهڙن ماليڪيولن جي جوڙجڪ شامل هوندي آهي، جيڪي ڪنهن ڏنل حياتياتي ماليڪيولي هدف سان قطبيت (چارج) ۽ شڪل ([[اسٽيريوڪيمسٽري]]) ۾ موافق هجن.<ref>{{cite book |doi=10.1201/b12381 |title=Textbook of Drug Design and Discovery |date=2002 |last1=Smith |first1=H. John |last2=Williams |first2=H. John |isbn=978-0-429-21928-3 |editor-first1=Tommy |editor-first2=Povl |editor-first3=Ulf |editor-last1=Liljefors |editor-last2=Krogsgaard-Larsen |editor-last3=Madsen }}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|title=Introduction to Drug Design|access-date=31 October 2021|archive-date=31 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031021835/https://www.chem.uwec.edu/Chem491_W09/Topic7-2.pdf|url-status=live}}{{self-published inline|date=March 2025}}</ref> دوا جي دريافت وسيلي ليڊ مرڪب جي سڃاڻپ کان پوءِ، دوا جي ترقي دوا کي مارڪيٽ تائين آڻڻ ۾ شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|title=What is an IND? {{!}} Clinical Center|url=https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|website=www.cc.nih.gov|access-date=2025-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806154945/https://www.cc.nih.gov/orcs/ind/what-is-an-ind|archive-date=6 August 2025|language=en|url-status=live}}</ref> دوا جي دريافت جو لاڳاپو [[فارماڪو اڪنامڪس]] سان آهي، جيڪا [[صحت اقتصاديات]] جي ذيلي شاخ آهي ۽ دوائن جي قدر جو جائزو وٺي ٿي.<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller C, Schur C, O'Connell J | title = Prescription drug spending: the impact of age and chronic disease status | journal = American Journal of Public Health | volume = 87 | issue = 10 | pages = 1626–9 | date = October 1997 | pmid = 9357343 | pmc = 1381124 | doi = 10.2105/ajph.87.10.1626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Arnold RJ, Ekins S | title = Time for cooperation in health economics among the modelling community | journal = PharmacoEconomics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 609–13 | year = 2010 | pmid = 20513161 | doi = 10.2165/11537580-000000000-00000 }}</ref> فارماڪو اڪنامڪس دوائن جي خرچ ۽ فائدن جو جائزو وٺي ٿي، ته جيئن صحت سارسنڀال جي وسيلن جي بهتر ورڇ لاءِ رهنمائي ملي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802103-3.00034-1 |chapter=Pharmacoeconomics in Healthcare |title=Pharmaceutical Medicine and Translational Clinical Research |date=2018 |last1=Rai |first1=Mahendra |last2=Goyal |first2=Richa |pages=465–472 |isbn=978-0-12-802103-3 }}</ref> دوائن جي بناوت ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنيڪون [[فارماسيوٽيڪل انجنيئرنگ]] ۾ پڙهيون وڃن ٿيون، جيڪا انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي.<ref>{{cite journal| vauthors = Reklaitis GV, Khinast J, Muzzio F |date=November 2010|title=Pharmaceutical engineering science—New approaches to pharmaceutical development and manufacturing|journal=Chemical Engineering Science|volume=65|issue=21|pages=iv–vii|doi=10.1016/j.ces.2010.08.041|bibcode=2010ChEnS..65D...4R }}</ref> [[حفاظتي فارماڪالاجي]] دوائن جي ممڪن اڻ وڻندڙ ۽ نقصانڪار اثرن جي سڃاڻپ ۽ جاچ ۾ خاص مهارت رکي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Hite|first=Mark|date=2016-06-25|title=Safety Pharmacology Approaches|journal=International Journal of Toxicology|language=en|volume=16|pages=23–32|doi=10.1080/109158197227332 |doi-access=free}}</ref><!-- drug discovery/design/development: 34092 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoecon: 25523 pubmed results in 2019--><!-- pharmacoengineering or "pharmaceutical engineering" : 4830 pubmed results in 2019--><!-- safety pharm: 848 pubmed results in 2019-->{{AI4 | image = Drug discovery cycle.svg |class=skin-invert-image | image-bg-color = light-dark(white,transparent) | annotations = | align = right | image-width = 300 | width = 300 | height = 225 | alt = Drug discovery cycle schematic | caption = دوا جي دريافت جو چڪر}} [[دوا جي ترقي|دوا جي ترقي]] [[طب]] لاءِ هڪ اهم ڳڻتي آهي، پر ان جا مضبوط [[اقتصاديات|اقتصادي]] ۽ [[سياسي]] اثر پڻ آهن. [[صارف]] کي تحفظ ڏيڻ ۽ غلط استعمال روڪڻ لاءِ، ڪيترين حڪومتن دوائن جي تياري، وڪري ۽ انتظام کي ضابطي هيٺ رکيو آهي. [[آمريڪا]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] آهي؛ اهو [[آمريڪي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل [[ٽيڪنيڪي معيار|معيارن]] تي عمل ڪرائي ٿو. [[يورپي يونين]] ۾ دوائن کي ضابطي هيٺ رکندڙ مکيه ادارو [[يورپي ميڊيسنز ايجنسي|يورپي ميڊيسنز ايجنسي (EMA)]] آهي، ۽ اهو [[يورپي فارماڪوپيا]] پاران مقرر ڪيل معيارن تي عمل ڪرائي ٿو.<ref>{{Cite web |title=FDA and EMA inspections: Similarities and Differences {{!}} Scilife |url=https://www.scilife.io/blog/fda-and-ema-inspections-pharma |access-date=2026-03-08 |website=www.scilife.io |language=en}}</ref> اميدوار دوائي مرڪبن جي لائبريري جي استقلابي پائيداري ۽ ردعمل پذيري کي دوا جي استقلاب ۽ زهرياتي مطالعي لاءِ پرکڻ ضروري آهي. دوا جي استقلاب ۾ مقداري اڳڪٿين لاءِ ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن؛ تازن ڪمپيوٽري طريقن جو هڪ مثال SPORCalc آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith J, Stein V | title = SPORCalc: A development of a database analysis that provides putative metabolic enzyme reactions for ligand-based drug design | journal = Computational Biology and Chemistry | volume = 33 | issue = 2 | pages = 149–59 | date = April 2009 | pmid = 19157988 | doi = 10.1016/j.compbiolchem.2008.11.002 }}</ref> ڪنهن دوائي مرڪب جي ڪيميائي جوڙجڪ ۾ ٿوري تبديلي ان جون دوائي خاصيتون تبديل ڪري سگهي ٿي، ان تي دارومدار آهي ته اها تبديلي ان سبسٽريٽ يا ريڪپٽر هنڌ جي جوڙجڪ سان ڪيئن لاڳاپيل آهي، جنهن تي اهو عمل ڪري ٿو: ان کي ساختي-سرگرمي لاڳاپو (SAR) چيو وڃي ٿو. جڏهن ڪا ڪارائتي سرگرمي سڃاتي وڃي ٿي، ته ڪيميا دان ڪيترائي ملندڙ مرڪب، جن کي اينالاگ چيو وڃي ٿو، ٺاهيندا آهن، ته جيئن گهربل دوائي اثرن کي وڌ کان وڌ ڪري سگهجي. اهو ڪم ڪجهه سالن کان ڏهاڪي يا وڌيڪ تائين وقت وٺي سگهي ٿو ۽ تمام مهانگو هوندو آهي.<ref name="ReviseALChem">{{cite book |title=Revise A2 Chemistry |chapter=What's in a Medicine (WM) |chapter-url={{GBurl|4vtRp_03vFYC|pg=RA1-PA1}} |last1=Newton|first1=David| first2 = Alasdair | last2 = Thorpe | first3 = Chris | last3 = Otter | name-list-style = vanc |publisher=[[Heinemann Educational Publishers]]|year=2004|isbn=0-435-58347-6|page=1}}</ref> اهو پڻ طئي ڪرڻو پوندو ته دوا استعمال لاءِ ڪيتري محفوظ آهي، انساني جسم ۾ ان جي پائيداري ڪيتري آهي ۽ گهربل عضوي نظام تائين پهچائڻ لاءِ بهترين صورت ڪهڙي آهي، جهڙوڪ گوري يا ايروسول. وسيع جاچ کان پوءِ، جيڪا ڇهن سالن تائين وٺي سگهي ٿي، نئين دوا مارڪيٽنگ ۽ وڪري لاءِ تيار ٿيندي آهي.<ref name="ReviseALChem" /> انهن ڊگهن وقتي پيمانن ۽ ان حقيقت سبب ته هر 5000 امڪاني نون دوائن مان رڳو هڪ دوا کليل مارڪيٽ تائين پهچندي آهي، اهو ڪم ڪرڻ جو هڪ مهانگو طريقو آهي، جيڪو اڪثر هر دوا تي 1 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو. هن خرچ جي واپسي لاءِ دوا ساز ڪمپنيون ڪيترائي ڪم ڪري سگهن ٿيون:<ref name="ReviseALChem" /> * ڪمپني جا پئسا خرچ ڪرڻ کان اڳ پنهنجي امڪاني نئين پيداوار جي گهرج بابت احتياط سان تحقيق ڪرڻ.<ref name="ReviseALChem" /> * نئين دوا تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ، جيڪو ٻين ڪمپنين کي مقرر وقت تائين اها دوا ٺاهڻ کان روڪي ٿو.<ref name="ReviseALChem" /> [[الٽو فائدو قانون]] دوا جي علاجاتي فائدن ۽ علاج هيٺ آبادي جي سماجي اقتصادي حيثيت (مجموعي صحت خطري/ضرورت) جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو. قانون چوي ٿو ته ڪنهن آبادي تي طبي مداخلتن مان ملندڙ علاجاتي فائدو ان آبادي ۾ [[واقعات (وبائيات)|بيماري جي واقعن]] يا سماجي اقتصادي ضرورت جي ابتڙ تناسب رکي ٿو.<ref>{{Cite journal|title=The inverse benefit law: how drug marketing undermines patient safety and public health|journal=American Journal of Public Health|date=March 2011|issn=1541-0048|pmc=3036704|pmid=21233426|pages=399–404|volume=101|issue=3|doi=10.2105/AJPH.2010.199844|first1=Howard|last1=Brody|first2=Donald W.|last2=Light}}</ref> دوائن جي جوڙجڪ دوران، دوا جي حقيقي علاجاتي قدر کي پرکڻ لاءِ [[پليسيبو]] اثر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. دوا جي ترقي [[دوائي ڪيميا]] جون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ڪيميائي طور دوائن جي جوڙجڪ ڪري ٿي. هي طريقو هدفن ۽ فعلياتي اثرن جي ڳولا واري حياتياتي طريقي سان ملي ٿو. ===وسيع پسمنظر=== فارماڪالاجي کي فردن جي جسميات کان به وسيع پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. مثال طور، [[فارماڪو ايپيڊيميالاجي]] آبادي جي اندر يا آباديَن جي وچ ۾ دوائن جي اثرن جي تبديلين سان واسطو رکي ٿي؛ اها [[ڪلينيڪي فارماڪالاجي]] ۽ [[وبائيات]] جي وچ ۾ پل آهي.<ref>{{Cite book |title=Rang and Dale's pharmacology |first1=James |last1=Ritter |first2=Rod J. |last2=Flower |first3=G. |last3=Henderson |first4=David J. |last4=MacEwan |first5=Yoon Kong |last5=Loke |first6=H. P. |last6=Rang |publisher=Elsevier |year=2020|isbn=978-0-7020-8060-9|edition=Ninth|location=Edinburgh|oclc=1081403059}}{{page needed|date=March 2025}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1002/9781119701101.ch2 |chapter=Study Designs Available for Pharmacoepidemiologic Studies |title=Textbook of Pharmacoepidemiology |date=2021 |last1=Strom |first1=Brian L. |pages=20–34 |isbn=978-1-119-70107-1 }}</ref> [[فارماڪو ماحوليات]] يا ماحولياتي فارماڪالاجي استعمال ٿيل دوائن ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين (PPCPs) جي جسم مان خارج ٿيڻ کان پوءِ ماحول تي اثرن جو مطالعو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman SZ, Khan RA, Gupta V, Uddin M | title = Pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance | journal = Environmental Health | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 20 | date = July 2007 | pmid = 17650313 | pmc = 1947975 | doi = 10.1186/1476-069X-6-20 | bibcode = 2007EnvHe...6...20R | doi-access = free }}</ref> انساني صحت ۽ ماحوليات ويجهي طرح لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ماحولياتي فارماڪالاجي دوائن ۽ [[ماحول ۾ دوايون ۽ ذاتي سارسنڀال جون شيون|ماحول ۾ موجود دواين ۽ ذاتي سارسنڀال جي شين]] جي ماحولياتي اثر جو مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Jena |first1=Monalisa |last2=Mishra |first2=Archana |last3=Maiti |first3=Rituparna |title=Environmental pharmacology: source, impact and solution |journal=Reviews on Environmental Health |date=26 March 2019 |volume=34 |issue=1 |pages=69–79 |doi=10.1515/reveh-2018-0049 |pmid=30854834 |bibcode=2019RvEH...34...69J }}</ref> دوائن جي نسلي ۽ ثقافتي اهميت پڻ ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري [[نسلي فارماڪالاجي]] فارماڪالاجي جي نسلي ۽ ثقافتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm">{{Cite web|title=International Society for Ethnopharmacology|url=https://ethnopharmacology.org/|access-date=2021-02-04|website=International Society for Ethnopharmacology|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121205853/https://ethnopharmacology.org/|url-status=live}}</ref> <!-- pharmacoepidem: 8974 pubmed results in 2019--><!-- environmental pharm: 22 pubmed results in 2019--> ===اڀرندڙ شعبا=== [[فوٽو فارماڪالاجي]] [[طب]] ۾ هڪ اڀرندڙ طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن کي [[روشني]] سان فعال ۽ غير فعال ڪيو وڃي ٿو. روشني جي توانائي دوا جي شڪل ۽ ڪيميائي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف حياتياتي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ricart-Ortega |first1=Maria |last2=Font |first2=Joan |last3=Llebaria |first3=Amadeu |title=GPCR photopharmacology |journal=Molecular and Cellular Endocrinology |date=May 2019 |volume=488 |pages=36–51 |doi=10.1016/j.mce.2019.03.003 |pmid=30862498 |hdl=10261/201805 |hdl-access=free }}</ref> اهو آخرڪار دوائن جي سرگرمي تي وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان موٽڻ لائق ضابطو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، ته جيئن [[ضمني اثر]]ن ۽ ماحول ۾ دوائن جي آلودگي کي روڪي سگهجي.<ref>{{cite journal |last1=Velema |first1=Willem A. |last2=Szymanski |first2=Wiktor |last3=Feringa |first3=Ben L. |title=Photopharmacology: Beyond Proof of Principle |journal=Journal of the American Chemical Society |date=12 February 2014 |volume=136 |issue=6 |pages=2178–2191 |doi=10.1021/ja413063e |pmid=24456115 |bibcode=2014JAChS.136.2178V |url=https://pure.rug.nl/ws/files/13153399/ja_2013_13063e_photopharma_revised.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Broichhagen J, Frank JA, Trauner D | title = A roadmap to success in photopharmacology | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 48 | issue = 7 | pages = 1947–60 | date = July 2015 | pmid = 26103428 | doi = 10.1021/acs.accounts.5b00129 | bibcode = 2015AcChR..48.1947B }}</ref> [[ايپي جينيٽڪ علاج]]، جين علاج جي هڪ متبادل ”ماسٽر سوئچ“ طور، فينوٽائپ ۾ پائيدار تبديليون آڻڻ جو امڪان رکي سگهي ٿو. عمر وڌڻ کي [[ايپي جينيٽڪ گهڙي]] وسيلي ماپي سگهڻ لاءِ چڱيءَ طرح ڄاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ==فارماڪالاجي جو نظريو== {{Expand section|date=July 2019}} فارماڪالاجي دوائن ۽ انهن جي جاندار نظامن سان لاڳاپن جو سائنسي مطالعو آهي. ان کي عام طور ٻن مکيه شاخن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] ۽ [[فارماڪوڊائنامڪس]]. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== فارماڪوڪائنيٽڪس جسم اندر دوائن جي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=Guillermo |last2=Vázquez |first2=Juan |last3=Begines |first3=Belén |last4=Alcudia |first4=Ana |date=2023-07-12 |title=Emerging Strategies to Improve the Design and Manufacturing of Biocompatible Therapeutic Materials |journal=Pharmaceutics |volume=15 |issue=7 |page=1938 |doi=10.3390/pharmaceutics15071938 |doi-access=free |issn=1999-4923 |pmc=10383592 |pmid=37514123}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ruiz-Garcia |first1=Ana |last2=Bermejo |first2=Marival |last3=Moss |first3=Aaron |last4=Casabo |first4=Vicente G. |date=February 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–690 |doi=10.1002/jps.21009 |issn=0022-3549 |pmid=17630642 |bibcode=2008JPhmS..97..654R }}</ref> ان ۾ پنج مکيه عمل شامل آهن: * '''[[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]]''' '''–''' جڏهن [[فعال دوائي جزو]] پنهنجي [[دوائي بناوت]] مان آزاد ٿي جذب لاءِ موجود ٿئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Dredán |first1=Judit |last2=Csóka |first2=Gabriella |last3=Marton |first3=Sylvia |last4=Antal |first4=István |date=2003 |title=[Importance of interfacial characteristics in pharmaceutical technology] |journal=Acta Pharmaceutica Hungarica |volume=73 |issue=3 |pages=147–151 |issn=0001-6659 |pmid=15112437}}</ref> * '''[[دوا جو جذب|جذب]] –''' دوا رت جي وهڪري ۾ ڪيئن داخل ٿئي ٿي. * '''[[دوا جي ورڇ|ورڇ]] –''' دوا جسم جي بافتن ۽ رطوبتن ۾ ڪيئن پکڙجي ٿي. * '''[[استقلاب]] –''' دوا ڪيميائي طور ڪيئن تبديل ٿئي ٿي، خاص طور جگر ۾. * '''[[اخراج]] –''' دوا ۽ ان جا ميٽابولائٽس ڪيئن خارج ٿين ٿا، خاص طور گردن وسيلي. ====فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ اهم فعلياتي پيرا ميٽر==== * '''[[اڌ عمر|اڌ عمر (''t''_½)]]''' '''–''' دوا جي پلازما ڪنسنٽريشن کي اڌ تائين گهٽجڻ لاءِ گهربل وقت. * '''[[ورڇ جو حجم|ورڇ جو حجم (''V_D'')]] –''' هڪ نظرياتي حجم، جيڪو جسم ۾ دوا جي ڪل مقدار کي رت (يا پلازما) ۾ ان جي ماپيل ڪنسنٽريشن سان لاڳاپيل ڪري ٿو. * '''[[ڪليئرنس (فارماڪالاجي)|ڪل ڪليئرنس (''Cl''_tot)]] –''' هڪ نظرياتي فارماڪوڪائنيٽڪ پيرا ميٽر، جيڪو شمارياتي طور بيان ڪري ٿو ته دوا جسم مان ناقابل واپسي نموني ڪهڙي ڪارڪردگيءَ سان خارج ٿئي ٿي؛ ان کي في وقت دوا کان صاف ٿيل پلازما جي حجم طور ماپيو وڃي ٿو، عام طور L/h يا mL/min ۾.<ref>{{Cite journal |last1=Korzekwa |first1=Ken |last2=Nagar |first2=Swati |date=April 2023 |title=Process and System Clearances in Pharmacokinetic Models: Our Basic Clearance Concepts Are Correct |journal=Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals |volume=51 |issue=4 |pages=532–542 |doi=10.1124/dmd.122.001060 |issn=1521-009X |pmc=10043942 |pmid=36623886}}</ref> * [[وکر هيٺ علائقو (فارماڪوڪائنيٽڪس)|'''وکر هيٺ علائقو (AUC)''']] '''–''' وقت صفر کان لا محدود وقت تائين پلازما دوا ڪنسنٽريشن بمقابله وقت واري وکر جو قطعي انٽيگرل، جيڪو وقت سان جسم جي دوا سان ڪل نظامي سامهون اچڻ کي ظاهر ڪري ٿو (AUC₀−∞).<ref>{{Cite journal |last1=Scheff |first1=Jeremy D. |last2=Almon |first2=Richard R. |last3=Dubois |first3=Debra C. |last4=Jusko |first4=William J. |last5=Androulakis |first5=Ioannis P. |date=May 2011 |title=Assessment of pharmacologic area under the curve when baselines are variable |journal=Pharmaceutical Research |volume=28 |issue=5 |pages=1081–1089 |doi=10.1007/s11095-010-0363-8 |issn=1573-904X |pmc=3152796 |pmid=21234658}}</ref> ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== فارماڪوڊائنامڪس جسم تي دوائن جي حياتيائي ڪيميائي ۽ فعلياتي اثرن ۽ عمل جي ميڪانيزم ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اها سوال جو جواب ڏئي ٿي: ”دوا جسم سان ڇا ڪري ٿي؟“ ان ۾ شامل آهن: * '''[[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر سان ڳنڍجڻ]]''' – گهڻيون دوايون مخصوص خلوي ريڪپٽرن (جيوگهرڙن جي مٿاڇري تي يا جيوگهرڙن اندر موجود پروٽينن) سان ڳنڍجي پنهنجا اثر پيدا ڪن ٿيون. * '''[[خوراک-ردعمل لاڳاپو]]''' – دوا-ردعمل وکرن وسيلي ڏيکاريل، اهي لاڳاپا مختلف دوائي مقدارين جو ردعمل جي شدت تي اثر ظاهر ڪن ٿا. * '''[[علاجاتي اشاريو|علاجاتي دري]]''' – گهٽ ۾ گهٽ اثرائتي ڪنسنٽريشن ۽ گهٽ ۾ گهٽ زهريلي ڪنسنٽريشن جي وچ ۾ مقدارين جي حد. [[File:Dose response antagonist.jpg|class=skin-invert-image|thumb|400px|right|[[خوراک-ردعمل وکر]]ن جو هڪ ٽولو. خوراک-ردعمل وکرن جو فارماڪالاجي ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو وڃي ٿو.]] ===نظام، ريڪپٽر ۽ ليگنڊ=== {{Expand section|date=July 2019}} {{Main|ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|دوائن جي فهرست|عصبي مرسل}} [[File:Cholinergic synapse.svg|class=skin-invert-image|thumb|300px|[[ايڪٽائل ڪولين|ڪولينرجيڪ]] سائنيپس. سائنيپسن ۾ هدفن کي فارماڪالاجيڪل عاملن سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن حالت ۾، [[ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[مسڪارين]]) ۽ [[اينٽي ڪولينرجيڪ]] مادا (جهڙوڪ [[ايٽروپين]]) ريڪپٽرن کي هدف بڻائين ٿا؛ [[ٻيهر جذب ماڊوليٽر|ٽرانسپورٽر روڪيندڙ]] (جهڙوڪ [[هيمي ڪولينيم]]) جھلي ٽرانسپورٽ پروٽينن کي هدف بڻائين ٿا، ۽ [[اينٽي ڪولين ايسٽيريز]] مادا (جهڙوڪ [[سارين]]) انزائمن کي هدف بڻائين ٿا.]] فارماڪالاجي اڪثر مخصوص نظامن، جهڙوڪ اندرين عصبي مرسل نظامن، تي ڌيان ڏئي پڙهي وڃي ٿي. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه نظامن کي انهن جي [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن ۽ [[ريڪپٽر (حياتيائي ڪيميا)|ريڪپٽر]]ن موجب ورهائي سگهجي ٿو، جن ۾، پر فقط انهن تائين محدود نه، [[ايڪٽائل ڪولين|ايڪٽائل ڪولين (ACh)]], [[ايڊينوسين]], [[ايڊرينالين]], [[اينانڊامائڊ]], [[ايسپارٽڪ تيزاب|ايسپارٽيٽ]], [[گلوٽاميٽ]], [[گليسائن]], [[پيورن]]، [[سبسٽنس پي]], [[ايڪوسانوئڊ]]، [[GABA]], [[ڊوپامين|ڊوپامين (DA)]], [[هسٽامين]], [[سيروٽونن|سيروٽونن (5-HT)]], [[سيرين]], [[ڪينابينوئڊ]]، [[اوپيئڊ]]، [[ميلاٽونن]]، [[واسوپريسن|واسوپريسن (ADH)]] ۽ [[نارايپي نفرين|نارايپي نفرين (NE)]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal|title=Neurotransmitters|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982205002083|journal=Current Biology|date=2005-03-08|issn=0960-9822|pages=R154–R158|volume=15|issue=5|doi=10.1016/j.cub.2005.02.037|first=Steven E.|last=Hyman |pmid=15753022 |bibcode=2005CBio...15.R154H }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cuevas |first1=Javier |title=Reference Module in Biomedical Sciences |chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|chapter-url=https://www.sciencedirect.com:5037/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780128012383113182|date=2019-01-01|doi=10.1016/B978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3 |language=en-US}}</ref> فارماڪالاجي ۾ ماليڪيولي هدفن ۾ ريڪپٽر، [[انزائم]] ۽ [[جھلي ٽرانسپورٽ پروٽين]] شامل آهن. انزائمن کي [[انزائم روڪيندڙ]]ن سان هدف بڻائي سگهجي ٿو. ريڪپٽر عام طور جوڙجڪ ۽ عمل موجب ورهايا ويندا آهن. فارماڪالاجي ۾ پڙهيل مکيه ريڪپٽر قسمن ۾ [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريڪپٽر]]، [[ليگنڊ-گيٽيڊ آئن چينل]] ۽ [[ريڪپٽر ٽائروسين ڪائنيز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Themes |first=U. F. O. |date=2021-05-20 |title=Molecular mechanisms of drug actions |url=https://musculoskeletalkey.com/molecular-mechanisms-of-drug-actions/ |access-date=2026-03-05 |website=Musculoskeletal Key |language=en-US}}</ref> نيٽورڪ فارماڪالاجي فارماڪالاجي جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا فارماڪالاجي، [[نظامي حياتيات]] ۽ نيٽورڪ تجزيي جا اصول گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۾ دوائن ۽ هدفن (ريڪپٽرن يا انزائمن وغيره) جي پيچيده لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ڪنهن حياتيائي ڪيميائي ردعمل نيٽورڪ جي ٽوپالاجي دوا جي [[خوراک-ردعمل لاڳاپو|خوراک-ردعمل وکر]] جي شڪل<ref>{{cite journal |last1=van Wijk |first1=Roeland |last2=Tans |first2=Sander J. |last3=Wolde |first3=Pieter Rein ten |last4=Mashaghi |first4=Alireza |title=Non-monotonic dynamics and crosstalk in signaling pathways and their implications for pharmacology |journal=Scientific Reports |date=18 June 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=11376 |doi=10.1038/srep11376 |pmid=26087464 |pmc=5155565 |bibcode=2015NatSR...511376V }}</ref> ۽ دوا-دوا لاڳاپن جي قسم<ref name="Mehrad Babaei 2023">{{cite journal |last1=Babaei |first1=Mehrad |last2=Evers |first2=Tom M.J. |last3=Shokri |first3=Fereshteh |last4=Altucci |first4=Lucia |last5=de Lange |first5=Elizabeth C.M. |last6=Mashaghi |first6=Alireza |title=Biochemical reaction network topology defines dose-dependent Drug–Drug interactions |journal=Computers in Biology and Medicine |date=March 2023 |volume=155 |article-number=106584 |doi=10.1016/j.compbiomed.2023.106584 |pmid=36805215 |hdl=1887/3632248 |hdl-access=free }}</ref> کي طئي ڪري ٿي، تنهنڪري اها اثرائتي ۽ محفوظ علاجاتي حڪمت عمليون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. نيٽورڪ فارماڪالاجي ڪمپيوٽري اوزارن ۽ نيٽورڪ تجزيي وارن الگورٿمن کي استعمال ڪري دوائن جا هدف سڃاڻي ٿي، دوا-دوا لاڳاپن جي اڳڪٿي ڪري ٿي، اشارڪاري رستن کي واضح ڪري ٿي ۽ دوائن جي [[گهڻ-فارماڪالاجي]] کي جاچي ٿي. ===فارماڪوڊائنامڪس=== {{Main|فارماڪوڊائنامڪس}} فارماڪوڊائنامڪس جي وصف اها آهي ته جسم دوائن تي ڪيئن ردعمل ڏي ٿو. فارماڪوڊائنامڪس جو نظريو اڪثر [[ليگنڊ (حياتيائي ڪيميا)|ليگنڊ]]ن جي پنهنجن ريڪپٽرن سان [[ڳنڍجڻ جو لاڙو]] جاچي ٿو. ليگنڊ جسم ۾ مخصوص ريڪپٽرن تي [[ايگونسٽ]]، جزوي ايگونسٽ يا [[ريڪپٽر اينٽيگونسٽ|اينٽيگونسٽ]] ٿي سگهن ٿا. ايگونسٽ ريڪپٽرن سان ڳنڍجي حياتياتي ردعمل پيدا ڪن ٿا، جزوي ايگونسٽ مڪمل ايگونسٽ کان گهٽ حياتياتي ردعمل پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته اينٽيگونسٽ ريڪپٽر لاءِ لاڙو رکن ٿا پر حياتياتي ردعمل پيدا نٿا ڪن. ڪنهن ليگنڊ جي حياتياتي ردعمل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي [[اندروني سرگرمي|اثرپذيري]] چيو وڃي ٿو؛ خوراک-ردعمل خاڪي ۾ اها y-محور تي سيڪڙو طور ڏيکاري ويندي آهي، جتي 100% وڌ ۾ وڌ اثرپذيري آهي (سڀ ريڪپٽر والاريل آهن). ڳنڍجڻ جو لاڙو ڪنهن ليگنڊ جي ليگنڊ-ريڪپٽر ڪمپليڪس ٺاهڻ جي صلاحيت آهي، يا ته [[وان ڊر والس قوت|ڪمزور ڇڪيندڙ قوتن]] (واپسي جوڳين) يا [[هم-ويلنسي بند|هم-ويلنسي بند]] (اڻ واپسي جوڳي) وسيلي؛ تنهنڪري اثرپذيري ڳنڍجڻ جي لاڙي تي دارومدار رکي ٿي. دوا جي [[طاقت (فارماڪالاجي)|طاقت]] ان جي اثرائتي هئڻ جو ماپو آهي؛ [[EC50|EC₅₀]] دوا جي اها ڪنسنٽريشن آهي، جيڪا 50% اثرپذيري پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪنسنٽريشن جيتري گهٽ هوندي، دوا جي طاقت اوتري وڌيڪ هوندي؛ تنهنڪري EC₅₀ دوائن جي طاقت جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. دوا کي تنگ يا وسيع ''[[علاجاتي اشاريو]]''، [[خاص حفاظتي عامل]]، يا ''[[علاجاتي دري]]'' رکڻ واري چيو ويندو آهي. هي گهربل اثر ۽ زهريلي اثر جي تناسب کي بيان ڪري ٿو. تنگ علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (هڪ جي ويجهو) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار جي ويجهو هوندي آهي. وسيع علاجاتي اشاريو رکندڙ مرڪب (پنج کان وڌيڪ) پنهنجي گهربل اثر کي اهڙي مقدار تي ڏيکاري ٿو، جيڪا ان جي زهريلي مقدار کان ڪافي گهٽ هوندي آهي. تنگ حد رکندڙ دوائن جي مقدار مقرر ڪرڻ ۽ ڏيڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي ۽ انهن لاءِ [[علاجاتي دوا نگراني]] جي ضرورت ٿي سگهي ٿي (مثال: [[وارفرين]]، ڪجهه [[ضد مرگي]] دوايون، [[امينوگليڪوسائيڊ]] [[اينٽي بايوٽڪ]]). اڪثر ضد [[ڪينسر]] دوائن جي علاجاتي حد تنگ هوندي آهي: [[رسولي]]ن کي مارڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مقدارين تي زهريلا ضمني اثر لڳ ڀڳ هميشه سامهون ايندا آهن. دوائن جو اثر [[لوئي اضافيت]] سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪيترن عام حوالاتي نمونن مان هڪ آهي.<ref name="Mehrad Babaei 2023"/> ٻين نمونن ۾ [[هل مساوات (حياتيائي ڪيميا)|هل مساوات]]، [[چينگ–پروسوف مساوات]] ۽ [[شيلڊ ريگريشن]] شامل آهن. ===فارماڪوڪائنيٽڪس=== {{Multiple issues|section=yes|{{expand section|date=July 2019}} {{cleanup section|reason=Content needs to be generalised to encompass pharmacokinetics as a whole, not just individual ideas.|date=July 2019}}}} {{Main|فارماڪوڪائنيٽڪس}} [[فارماڪوڪائنيٽڪس]] دوائن جي جسماني جذب، ورڇ، استقلاب ۽ اخراج جو مطالعو آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |title= Pharmacokinetics |website= Merriam-Webster |access-date= July 16, 2019 |archive-date= 16 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190716151748/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pharmacokinetics |url-status= live }}</ref> جڏهن فعال جزو يا [[فعال جزو|فعال دوائي جزو]] رکندڙ ڪيميائي مادي جي فارماڪوڪائنيٽڪ خاصيتن کي بيان ڪيو وڃي ٿو، ته فارماڪالاجسٽ اڪثر ''L-ADME'' ۾ دلچسپي رکن ٿا: * [[دوا جي آزاد ٿيڻ|آزاد ٿيڻ]] – فعال دوائي جزو دوا مان ڪيئن ٽٽندو (سخت زباني شڪلين لاءِ ننڍن ذرڙن ۾ ٽٽڻ)، پکڙبو يا حل ٿيندو آهي؟ * [[جذب (هاضمو)|جذب]] – فعال دوائي جزو ڪيئن جذب ٿئي ٿو ([[انساني چمڙي|چمڙي]]، [[آنت]]، [[زباني مخاطي جھلي]] وسيلي)؟ * [[دوا جي ورڇ|ورڇ]] – فعال دوائي جزو جاندار ۾ ڪيئن پکڙجي ٿو؟ * [[دوا جو استقلاب|استقلاب]] – ڇا فعال دوائي جزو جسم اندر ڪيميائي طور تبديل ٿئي ٿو، ۽ ڪهڙن مادن ۾؟ ڇا اهي پڻ سرگرم هوندا آهن؟ ڇا اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا؟ * [[اخراج]] – فعال دوائي جزو ڪيئن خارج ٿئي ٿو (صفرا، پيشاب، ساهه، چمڙي وسيلي)؟ [[دوا جو استقلاب]] فارماڪوڪائنيٽڪس ۾ پرکيو وڃي ٿو ۽ دوا جي تحقيق ۽ نسخي لکڻ ۾ اهم آهي. فارماڪوڪائنيٽڪس جسم ۾ دوا جي حرڪت آهي؛ ان کي عام طور ”جسم دوا سان ڇا ڪري ٿو“ طور بيان ڪيو ويندو آهي. دوا جون طبيعي-ڪيميائي خاصيتون جذب جي شرح ۽ حد، ورڇ جي حد، استقلاب ۽ اخراج تي اثرانداز ٿينديون. جذب ٿيڻ لاءِ دوا کي مناسب ماليڪيولي وزن، قطبيت وغيره رکڻ ضروري آهي. دوا جو اهو حصو جيڪو نظامي گردش تائين پهچي ٿو، حياتي دستيابي سڏجي ٿو؛ اهو زباني استعمال کان پوءِ پلازما ۾ دوا جي چوٽيءَ واري سطح ۽ IV استعمال کان پوءِ دوا جي ڪنسنٽريشن جو سادو تناسب آهي (پهريون گذر اثر کان بچاءُ ٿيندو آهي، تنهنڪري دوا جو ڪو مقدار ضايع نٿو ٿئي). حياتياتي جھلين مان گذرڻ لاءِ دوا جو چربيل-دوست (چربي ۾ حل ٿيندڙ) هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته حياتياتي جھليون چربي جي ٻي پرت (فاسفولپڊس وغيره) مان ٺهيل هونديون آهن. جڏهن دوا رت جي گردش تائين پهچي ٿي ته اها پوءِ سڄي جسم ۾ ورهائجي ٿي ۽ وڌيڪ رت جي فراهمي رکندڙ عضون ۾ وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿي. ===جيني اظهار جي ترتيب ۽ ايپي جينيٽڪس=== روايتي فارماڪالاجيڪل هدفن کان سواءِ، دوايون سڌي يا اڻ سڌي جيني اظهار جي [[علاجاتي جين ترتيب|ترتيب]] وسيلي اثر وجهي سگهن ٿيون، يا ايپي جينيٽڪ [[ٻيهر پروگرامنگ]] وسيلي پائيدار حالتي تبديليون به آڻي سگهن ٿيون. تنهنڪري، روايتي ليگنڊ ڳنڍجڻ، انزائم جاچن وغيره کان علاوه، دوائن کي [[هدف کان ٻاهر سرگرمي]] لاءِ [[جيني اظهار پروفائلنگ]] وسيلي پڻ پرکڻ گهرجي. ==انتظام، دوا پاليسي ۽ حفاظت== ===دوا پاليسي=== {{Main|دوا پاليسي}} [[آمريڪا]] ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) دوائن جي منظوري ۽ استعمال لاءِ هدايتون ٺاهڻ جي ذميوار آهي. FDA گهر ڪري ٿي ته سڀ منظور ٿيل دوايون ٻه شرطون پوريون ڪن: # دوا ان بيماري خلاف اثرائتي ثابت ٿيڻ گهرجي، جنهن لاءِ اها منظوري گهري رهي آهي (هتي ”اثرائتي“ جو مطلب رڳو اهو آهي ته دوا گهٽ ۾ گهٽ ٻن آزمائشن ۾ پليسيبو يا مقابلي واري دوائن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري). # دوا کي جانورن ۽ ضابطي هيٺ انساني جاچ مان گذرڻ وسيلي حفاظتي معيار پورا ڪرڻ گهرجن. FDA جي منظوري حاصل ڪرڻ ۾ عام طور ڪيترائي سال لڳن ٿا. جانورن تي ڪيل جاچ وسيع هئڻ گهرجي ۽ ان ۾ ڪيترين جنسن کي شامل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن دوا جي اثرائتيت ۽ زهريت ٻنهي جي جائزي ۾ مدد ملي. استعمال لاءِ منظور ڪيل ڪنهن به دوا جي مقدار اهڙي حد اندر رکڻ جو ارادو هوندو آهي، جنهن ۾ دوا [[علاجاتي اثر]] يا گهربل نتيجو پيدا ڪري.<ref name=nagle>{{cite book|last1=Nagle|first1=Hinter | first2 = Barbara | last2 = Nagle | name-list-style = vanc |title=Pharmacology: An Introduction|year=2005|publisher=[[McGraw Hill]]|location=[[Boston]]|isbn=978-0-07-312275-5}}{{page needed|date=March 2025}}</ref> آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جي حفاظت ۽ اثرائتيت کي وفاقي [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ 1987]] ضابطي هيٺ رکي ٿو. [[ميڊيسنز اينڊ هيلٿ ڪيئر پروڊڪٽس ريگيوليٽري ايجنسي]] (MHRA) برطانيا ۾ ساڳيو ڪردار ادا ڪري ٿي. [[Medicare Part D]] آمريڪا ۾ نسخي واري دوائن جو منصوبو آهي. [[نسخي واري دوا مارڪيٽنگ ايڪٽ]] (PDMA) دوا پاليسي سان لاڳاپيل هڪ قانون آهي. [[نسخي واري دوا]]يون قانون سازي هيٺ ضابطي ۾ رکيل دوايون آهن. ==سوسائٽيون ۽ تعليم== ===سوسائٽيون ۽ انتظام=== [[بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين]]، [[يورپي فارماڪالاجيڪل سوسائٽين جي فيڊريشن]] ۽ [[ڪلينڪل فارماڪالاجي ۽ علاجيات جي يورپي انجمن]] اهڙيون تنظيمون آهن، جيڪي ڪلينڪل ۽ سائنسي فارماڪالاجي جي معياربندي ۽ ضابطي جي نمائندگي ڪن ٿيون. [[دوائن جي طبي درجابندي]] لاءِ [[دوائي ڪوڊ]]ن وارا نظام جوڙيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيشنل ڊرگ ڪوڊ]] (NDC)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/national-drug-code-directory?elqTrackId=b2f8af5cd98146b19b56b47feab2f6a0&elq=b28e6c325c6748e1bc1f24989a3eb0d6&elqaid=4255&elqat=1&elqCampaignId=3344|title=National Drug Code Directory|date=5 May 2017|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=28 May 2019|archive-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527135726/http://www.fda.gov/Drugs/InformationOnDrugs/ucm142438.htm|url-status=live}}</ref> [[دوا سڃاڻپ نمبر]] (DIN)، جنهن جو انتظام [[فوڊ اينڊ ڊرگس ايڪٽ]] هيٺ [[هيلٿ ڪينيڊا]] ڪري ٿو؛ [[هانگ ڪانگ دوا رجسٽريشن]]، جنهن جو انتظام [[صحت کاتو (هانگ ڪانگ)|هانگ ڪانگ جي صحت کاتي]] جي دواسازي سروس ڪري ٿي؛ ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نيشنل فارماسيوٽيڪل پراڊڪٽ انڊيڪس]] شامل آهن. درجابنديءَ جا درجي وار نظام پڻ جوڙيا ويا آهن، جن ۾ [[ايناٽوميڪل ٿراپيوٽڪ ڪيميڪل ڪلاسيفڪيشن سسٽم]] (AT يا ATC/DDD)، جنهن جو انتظام [[عالمي صحت تنظيم]] ڪري ٿي؛ [[جينيرڪ پراڊڪٽ آئيڊينٽيفائر]]، جيڪو ميڊي اسپين پاران شايع ڪيل هڪ درجي وار درجابندي نمبر آهي؛ ۽ [[سنوميڊ]] جو C محور شامل آهن. دوائن جي جزن کي [[منفرد جزو سڃاڻپ ڪندڙ]]ن وسيلي درجابند ڪيو ويو آهي. ===تعليم=== {{Main|طبي تعليم}} فارماڪالاجي جو مطالعو [[حياتيائي طبي سائنس]]ن سان ڳنڍيل آهي ۽ جاندارن تي دوائن جي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. فارماڪالاجيڪل تحقيق نين دوائن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿي ۽ انساني [[فعليات]] جي بهتر سمجهه کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. فارماڪالاجي جي شاگردن کي فعليات، مرضيات ۽ ڪيميا جي مختلف پهلوئن جي تفصيلي عملي ڄاڻ هئڻ گهرجي. کين فارماڪالاجيڪل طور سرگرم مرڪبن جي ذريعن طور ٻوٽن بابت ڄاڻ جي به ضرورت پئجي سگهي ٿي.<ref name="int-soc-ethnopharm" /> جديد فارماڪالاجي بين الشعبائي آهي ۽ ان ۾ حياتيائي طبعي ۽ ڪمپيوٽري سائنسون ۽ تجزياتي ڪيميا شامل آهن. هڪ فارماسسٽ کي دوائي تحقيق يا اسپتالن ۽ گراهڪن کي شيون وڪڻندڙ تجارتي تنظيمن ۾ فارميسي جي عملي ڪم لاءِ فارماڪالاجي جي ڄاڻ سان چڱيءَ طرح ليس هئڻ گهرجي. ٻئي پاسي، فارماڪالاجسٽ عام طور ليبارٽري ۾ تحقيق يا نين شين جي ترقيءَ تي ڪم ڪندا آهن. فارماڪالاجيڪل تحقيق علمي تحقيق (طبي ۽ غير طبي)، خانگي صنعتي عهدن، سائنسي لکڻين، سائنسي پيٽنٽن ۽ قانون، صلاحڪاري، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دوائي صنعت جي روزگار، شراب جي صنعت، خوراڪ جي صنعت، فرانزڪ/قانون لاڳو ڪندڙ ادارن، عوامي صحت ۽ ماحولياتي/ماحولياتي نظام جي سائنسن ۾ اهم آهي. فارماڪالاجي اڪثر [[ميڊيڪل اسڪول]] جي نصاب جي حصي طور فارميسي ۽ طب جي شاگردن کي پڙهائي ويندي آهي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|حياتيات}} {{Columns-list|colwidth=30em| * [[ڪاسمي سيوٽيڪل]] * [[طبي نسخن ۾ استعمال ٿيندڙ مخففن جي فهرست]] * [[دوائي ڪمپنين جي فهرست]] * [[واپس ورتل دوائن جي فهرست]] * [[دوائي ڪمپني]] * [[دوائي بناوت]] * [[دوائي معالج]] }} ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name=daouk-weinshilboum2008>{{cite journal | vauthors = Kaddurah-Daouk R, Kristal BS, Weinshilboum RM | title = Metabolomics: a global biochemical approach to drug response and disease | journal = Annual Review of Pharmacology and Toxicology | volume = 48 | pages = 653–83 | year = 2008 | pmid = 18184107 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.48.113006.094715 }}</ref> <ref name=daouk-weinshilboum2014>{{cite journal | vauthors = Kaddurah-Daouk R, Weinshilboum RM | title = Pharmacometabolomics: implications for clinical pharmacology and systems pharmacology | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 95 | issue = 2 | pages = 154–67 | date = February 2014 | pmid = 24193171 | doi = 10.1038/clpt.2013.217 }}</ref> }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [http://www.aspet.org آمريڪي سوسائٽي فار فارماڪالاجي اينڊ ايڪسپيريمينٽل ٿراپيوٽڪس] * [http://www.bps.ac.uk برٽش فارماڪالاجيڪل سوسائٽي] * [http://www.ich.org/ هم آهنگيءَ بابت بين الاقوامي ڪانفرنس] * [http://www.usp.org آمريڪي فارماڪوپيا] * [http://www.iuphar.org بنيادي ۽ ڪلينڪل فارماڪالاجي جي بين الاقوامي يونين] * [http://www.iuphar-db.org ريڪپٽر نالي بندي ۽ دوا درجابندي بابت IUPHAR ڪميٽي] * [http://www.guidetopharmacology.org/ فارماڪالاجي بابت IUPHAR/BPS رهنما] ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * {{cite book |doi=10.1201/9781420052558 |title=Textbook of Receptor Pharmacology |date=2010 |isbn=978-0-429-14730-2 |editor-last1=Foreman |editor-last2=Johansen |editor-last3=Gibb |editor-first1=John C. |editor-first2=Torben |editor-first3=Alasdair J. }} * {{cite book|title=[[گڊمين اينڊ گلمينز دي فارماڪالاجيڪل بيسس آف ٿراپيوٽڪس]] |edition=12 |year=2011|first1=Laurence |last1=Brunton |editor1-last=Brunton |editor1-first=L. L. |editor2-last=Chabner |editor2-first=Bruce |editor3-last=Knollmann |editor3-first=Björn C. | name-list-style = vanc |isbn=978-0-07-162442-8|location=New York |publisher=McGraw-Hill }} * {{cite book|title=Lippincott Illustrated Reviews: Pharmacology|first1=Karen|last1=Whalen| name-list-style = vanc |year=2014}} {{فارماڪالاجي}} {{فارماڪوماڊوليشن}} {{فارميسي}} {{حياتيات نيو}} {{دوائن جا مکيه گروهه}} {{حياتيات جون شاخون}} {{ڪيميا جون شاخون}} {{Authority control}} [[زمرو:فارماڪالاجي| ]] [[زمرو:حياتيائي ڪيميا]] [[زمرو:حياتي سائنسن جي صنعت]] sy4n6p9vg9b1peoyjcuckh49k22tz9k 0 99920 391610 2026-07-06T05:42:15Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1338089403|Islam in Austria]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 391610 wikitext text/x-wiki {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} آسٽريا جي شماريات (Statistics Austria) سال2021ع جي مطابق '''[[آسٽريا]] ۾ [[اسلام]]''' ملڪ جو سڀ کان وڏو اقليتي مذهب آهي، جيڪو ڪل آبادي جو %8.3 آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=23 November 2025}}</ref> [[آسٽريا]] جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. مسلمان پهرين ڀيرا 1960ع جي ڏهاڪي ۾ [[ترڪي]] ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا کان مهاجر مزدورن جي طور تي آسٽريا آيا. هتي عرب ۽ افغان نسل جون مسلمان برادريون پڻ موجود آهن. jjnvez78kotiggqfyeuat21gtq3ibow 391611 391610 2026-07-06T05:43:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آسٽريا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391611 wikitext text/x-wiki {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} آسٽريا جي شماريات (Statistics Austria) سال2021ع جي مطابق '''[[آسٽريا]] ۾ [[اسلام]]''' ملڪ جو سڀ کان وڏو اقليتي مذهب آهي، جيڪو ڪل آبادي جو %8.3 آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=23 November 2025}}</ref> [[آسٽريا]] جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. مسلمان پهرين ڀيرا 1960ع جي ڏهاڪي ۾ [[ترڪي]] ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا کان مهاجر مزدورن جي طور تي آسٽريا آيا. هتي عرب ۽ افغان نسل جون مسلمان برادريون پڻ موجود آهن. [[زمرو:آسٽريا]] 3uz08mm1cq1pgkq9qmvqw3f7h0vvrny 391612 391611 2026-07-06T05:43:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391612 wikitext text/x-wiki {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} آسٽريا جي شماريات (Statistics Austria) سال2021ع جي مطابق '''[[آسٽريا]] ۾ [[اسلام]]''' ملڪ جو سڀ کان وڏو اقليتي مذهب آهي، جيڪو ڪل آبادي جو %8.3 آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=23 November 2025}}</ref> [[آسٽريا]] جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. مسلمان پهرين ڀيرا 1960ع جي ڏهاڪي ۾ [[ترڪي]] ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا کان مهاجر مزدورن جي طور تي آسٽريا آيا. هتي عرب ۽ افغان نسل جون مسلمان برادريون پڻ موجود آهن. [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] m7if6ltumf03qwjmnqr595atjj7rchp 391613 391612 2026-07-06T05:44:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391613 wikitext text/x-wiki {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} آسٽريا جي شماريات (Statistics Austria) سال2021ع جي مطابق '''[[آسٽريا]] ۾ [[اسلام]]''' ملڪ جو سڀ کان وڏو اقليتي مذهب آهي، جيڪو ڪل آبادي جو %8.3 آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=23 November 2025}}</ref> [[آسٽريا]] جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. مسلمان پهرين ڀيرا 1960ع جي ڏهاڪي ۾ [[ترڪي]] ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا کان مهاجر مزدورن جي طور تي آسٽريا آيا. هتي عرب ۽ افغان نسل جون مسلمان برادريون پڻ موجود آهن. [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] qaxmgj0ah5mt3y3bqvt7mrasoq3h5o0 391614 391613 2026-07-06T05:46:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 391614 wikitext text/x-wiki {{يورپي ملڪن ۾ اسلام}} آسٽريا جي شماريات (Statistics Austria) سال2021ع جي مطابق '''[[آسٽريا]] ۾ [[اسلام]]''' ملڪ جو سڀ کان وڏو اقليتي مذهب آهي، جيڪو ڪل آبادي جو %8.3 آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=23 November 2025}}</ref> [[آسٽريا]] جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. مسلمان پهرين ڀيرا 1960ع جي ڏهاڪي ۾ [[ترڪي]] ۽ [[يوگوسلاويا]] کان مهاجر مزدورن جي طور تي آسٽريا آيا. هتي [[عرب]] ۽ افغان نسل جون مسلمان برادريون پڻ موجود آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آسٽريا ۾ اسلام]] [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] i3ph7kypyhvbccd28et3ry1yx8yz8h4 14 99921 391615 2026-07-06T05:46:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] 391615 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] 28hiu693udmvx9s9dkbzfxrwgiq1tgg 0 99922 391629 2026-07-06T09:53:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪنهن جاندار جي مجموعي فعلياتي حرڪيات}} ڪنهن فرد يا [[نوع]] جي [[فعليات|فعلياتي]] حالت جو '''فزيئوم''' ان جي فعلي رويي جي وضاحت آهي. فزيئوم عام ۽ سالم [[جاندار]] جي فعلياتي حرڪيات کي بيان ڪري ٿو ۽ ڄاڻ ۽ جوڙجڪ ([[جينوم]]، [[پروٽيئوم]] ۽ [[مورفوم]]) تي ٻڌل هوندو آهي. هي ا... 391629 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن جاندار جي مجموعي فعلياتي حرڪيات}} ڪنهن فرد يا [[نوع]] جي [[فعليات|فعلياتي]] حالت جو '''فزيئوم''' ان جي فعلي رويي جي وضاحت آهي. فزيئوم عام ۽ سالم [[جاندار]] جي فعلياتي حرڪيات کي بيان ڪري ٿو ۽ ڄاڻ ۽ جوڙجڪ ([[جينوم]]، [[پروٽيئوم]] ۽ [[مورفوم]]) تي ٻڌل هوندو آهي. هي اصطلاح "physio-" (فطرت) ۽ "-ome" (مجموعي طور) مان نڪتل آهي. فزيئوم جي مطالعي کي [[فزيئومڪس]] چيو ويندو آهي. فزيئوم منصوبي جو تصور 1993ع ۾ [[بين الاقوامي اتحاد براءِ فعلياتي سائنسون]] (IUPS) آڏو ان جي فعليات ۾ [[حياتيائي انجنيئرنگ|بايو انجنيئرنگ]] بابت ڪميشن پيش ڪيو. فزيئوم منصوبي جي جوڙجڪ بابت هڪ ورڪشاپ 1997ع ۾ منعقد ٿيو. 2001ع ۾ پنهنجي عالمي ڪانگريس دوران IUPS هن منصوبي کي ايندڙ ڏهاڪي لاءِ هڪ اهم مرڪزِ توجهه قرار ڏنو.<ref>{{cite journal |last=Hunter |first=Peter J. |author2=Thomas K. Borg |date= March 2003 |title=Integration from proteins to organs: the Physiome Project |journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology |volume=4 |issue=3 |pages= 237–243 |doi=10.1038/nrm1054 |pmid=12612642 |s2cid=25185270 }}</ref> هن منصوبي جي اڳواڻي IUPS جي فزيئوم ڪميشن ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.physiome.org/ |title=Welcome to the NSR Physiome Project |access-date=13 December 2008 |date=28 October 2008 |work=NSR Physiome Project }}</ref> فزيئوم سان لاڳاپيل ٻين تحقيقي قدمن ۾ هي شامل آهن: * يورو فزيئوم انيشيئيٽو * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] ۾ نيشنل سموليشن ريسورس (NSR) جو NSR فزيئوم پروجيڪٽ، جيڪو IUPS فزيئوم پروجيڪٽ جي سهائتا ڪري ٿو * ويلڪم ٽرسٽ هارٽ فزيئوم پروجيڪٽ، [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] ۽ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] وچ ۾ هڪ گڏيل منصوبو، جيڪو وسيع IUPS فزيئوم پروجيڪٽ جو حصو آهي == پڻ ڏسو == * [[ڪارڊيوفزڪس]] * [[سائيٽومڪس]] * [[انساني جينوم منصوبو]] * [[حياتيات ۾ اومڪس موضوعن جي فهرست]] * [[جيئرو انسان منصوبو]] * [[مجازي فعلياتي انسان]] * [[مجازي فعلياتي ڪوئو]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.nrcam.uchc.edu/ خلوي تجزيي ۽ ماڊلنگ لاءِ قومي وسيلي جو مرڪز (NRCAM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120512/http://www.nrcam.uchc.edu/ |date=2006-12-09 }} [[زمرو:حياتيائي طبعيات]] [[زمرو:فعليات]] {{biophysics-stub}} tks3y754l88lxjgvd9cor809zy7diri 391630 391629 2026-07-06T09:54:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 391630 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن جاندار جي مجموعي فعلياتي حرڪيات}} ڪنهن فرد يا [[نوع]] جي [[فعليات|فعلياتي]] حالت جو '''فزيئوم''' ان جي فعلي رويي جي وضاحت آهي. فزيئوم عام ۽ سالم [[جاندار]] جي فعلياتي حرڪيات کي بيان ڪري ٿو ۽ ڄاڻ ۽ جوڙجڪ ([[جينوم]]، [[پروٽيئوم]] ۽ [[مورفوم]]) تي ٻڌل هوندو آهي. هي اصطلاح "فزيو-" (فطرت) ۽ "-اوم" (مجموعي طور) مان نڪتل آهي. فزيئوم جي مطالعي کي [[فزيئومڪس]] چيو ويندو آهي. فزيئوم منصوبي جو تصور 1993ع ۾ [[بين الاقوامي اتحاد براءِ فعلياتي سائنسون]] (IUPS) آڏو ان جي فعليات ۾ [[حياتيائي انجنيئرنگ|بايو انجنيئرنگ]] بابت ڪميشن پيش ڪيو. فزيئوم منصوبي جي جوڙجڪ بابت هڪ ورڪشاپ 1997ع ۾ منعقد ٿيو. 2001ع ۾ پنهنجي عالمي ڪانگريس دوران IUPS هن منصوبي کي ايندڙ ڏهاڪي لاءِ هڪ اهم مرڪزِ توجهه قرار ڏنو.<ref>{{cite journal |last=Hunter |first=Peter J. |author2=Thomas K. Borg |date= March 2003 |title=Integration from proteins to organs: the Physiome Project |journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology |volume=4 |issue=3 |pages= 237–243 |doi=10.1038/nrm1054 |pmid=12612642 |s2cid=25185270 }}</ref> هن منصوبي جي اڳواڻي IUPS جي فزيئوم ڪميشن ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.physiome.org/ |title=Welcome to the NSR Physiome Project |access-date=13 December 2008 |date=28 October 2008 |work=NSR Physiome Project }}</ref> فزيئوم سان لاڳاپيل ٻين تحقيقي قدمن ۾ هي شامل آهن: * يورو فزيئوم انيشيئيٽو * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] ۾ نيشنل سموليشن ريسورس (NSR) جو NSR فزيئوم پروجيڪٽ، جيڪو IUPS فزيئوم پروجيڪٽ جي سهائتا ڪري ٿو * ويلڪم ٽرسٽ هارٽ فزيئوم پروجيڪٽ، [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] ۽ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] وچ ۾ هڪ گڏيل منصوبو، جيڪو وسيع IUPS فزيئوم پروجيڪٽ جو حصو آهي == پڻ ڏسو == * [[ڪارڊيوفزڪس]] * [[سائيٽومڪس]] * [[انساني جينوم منصوبو]] * [[حياتيات ۾ اومڪس موضوعن جي فهرست]] * [[جيئرو انسان منصوبو]] * [[مجازي فعلياتي انسان]] * [[مجازي فعلياتي ڪوئو]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.nrcam.uchc.edu/ خلوي تجزيي ۽ ماڊلنگ لاءِ قومي وسيلي جو مرڪز (NRCAM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120512/http://www.nrcam.uchc.edu/ |date=2006-12-09 }} [[زمرو:حياتيائي طبعيات]] [[زمرو:فعليات]] {{biophysics-stub}} n1035dcbyyrp9bmdcqkw4evn3ivf6oo 0 99923 391631 2026-07-06T09:57:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362617621|Yassine Bounou]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 391631 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ياسين بونو<br> Yassine Bounou|image=File:Yassine Bounou Brazil V Morocco 13 June 2026-169.jpg|caption=Bounou with [[Morocco national football team|Morocco]] at the [[2026 FIFA World Cup]]|full_name=Yassine Bounou<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180610160600/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=10 June 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1991|4|5|df=y}}<ref name="FIFA"/>|birth_place=[[Montreal]], Canada|height=1.92 m<ref>{{cite web |title=Yassine Bounou |date=25 January 2024 |url=https://www.spl.com.sa/en/players/80305/yassine-bounou |publisher=Saudi Pro League |access-date=12 February 2024}}</ref><ref name="Soccerway"/>|position=[[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]]|currentclub=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|clubnumber=37|youthyears1=1999–2010|youthclubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|years1=2010–2012|clubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|caps1=8|goals1=0|years2=2012–2014|clubs2=[[Atlético Madrid B]]|caps2=47|goals2=0|years3=2012–2016|clubs3=[[Atlético Madrid]]|caps3=0|goals3=0|years4=2014–2016|clubs4=→ [[Real Zaragoza|Zaragoza]] (loan)|caps4=35|goals4=0|years5=2016–2020|clubs5=[[Girona FC|Girona]]|caps5=83|goals5=0|years6=2019–2020|clubs6=→ [[Sevilla FC|Sevilla]] (loan)|caps6=6|goals6=0|years7=2020–2023|clubs7=[[Sevilla FC|Sevilla]]|caps7=90|goals7=1|years8=2023–|clubs8=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|caps8=88|goals8=0|nationalyears1=2011–2012|nationalteam1=[[Morocco national under-20 football team|Morocco U20]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2011–2012|nationalteam2=[[Morocco national under-23 football team|Morocco Olympic]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=0|nationalyears3=2013–|nationalteam3=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps3=95|nationalgoals3=0|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|MAR}}}} {{MedalCompetition|[[Africa Cup of Nations]]}} {{Medal|Winner|[[2025 Africa Cup of Nations|2025 Morocco]]|}}|club-update=21 May 2026 (UTC)|nationalteam-update=4 July 2026 (UTC)}} '''ياسين بونو''' (پيدائش 5 اپريل 1991)، جنهن کي صرف '''بونو''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مراڪش جو هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي، جيڪو سعودي پرو ليگ ڪلب الهلال ۽ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم|مراڪش جي قومي ٽيم]] لاءِ گول ڪيپر طور کيڏندو آهي. بونو پنهنجي نوجوان ڪيريئر جي شروعات وائيڊڊ اي سي لاءِ کيڏندي، مراڪش ۾ ڪئي. هن پنهنجي سينيئر ڪيريئر جو گهڻو حصو اسپين ۾ گذاريو، 150 کان وڌيڪ ڀيرا لا ليگا ۾ ۽ 50 کان وڌيڪ ڀيرا سيگنڊا ڊويزن ۾، شرڪت ڪئي. 2021-22 سيزن دوران، هن سيويلا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زمورا ٽرافي کٽي. بونو سال <small>2023</small>ع جي بالون ڊي آر لاءِ <small>13</small>هين نمبر ۽ <small>2023</small>عجي ياشين ٽرافي لاءِ ٽئي نمبر تي هو. هن سال <small>2022</small>ع ۽ <small>2023</small>ع ۾ بهترين فيفا گول ڪيپر لاءِ ٽئين نمبر تي ۽ 2022 ۾ IFFHS ورلڊ جي بهترين گول ڪيپر لاءِ درجه بندي ۾ ٻئي نمبر تي آيو. بين الاقوامي سطح تي، هن 2022 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجي قومي ٽيم سان گڏ چوٿون نمبر حاصل ڪيو. ڪينيڊا ۾ مراڪشي والدين وٽ پيدا ٿيو، بونو ٽن سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ مراڪش واپس آيو. هو سال 2013ع کان وٺي مراڪش لاءِ مڪمل بين الاقوامي فٽبالر رهيو آهي. اڳ ۾ 2012 جي اولمپڪس ۾ انڊر 23 ٽيم لاءِ کيڏڻ کانپوءِ، هن فيفا ورلڊ ڪپ جي ٽي ۽ آفريڪا ڪپ آف نيشنز جي پنج ٽورنامينٽن ۾ پنهنجي قوم جي نمائندگي ڪئي آهي. 83xl1fpe3d9nyqfj00cm8wad20sc3d0 391632 391631 2026-07-06T09:57:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش جون شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391632 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ياسين بونو<br> Yassine Bounou|image=File:Yassine Bounou Brazil V Morocco 13 June 2026-169.jpg|caption=Bounou with [[Morocco national football team|Morocco]] at the [[2026 FIFA World Cup]]|full_name=Yassine Bounou<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180610160600/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=10 June 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1991|4|5|df=y}}<ref name="FIFA"/>|birth_place=[[Montreal]], Canada|height=1.92 m<ref>{{cite web |title=Yassine Bounou |date=25 January 2024 |url=https://www.spl.com.sa/en/players/80305/yassine-bounou |publisher=Saudi Pro League |access-date=12 February 2024}}</ref><ref name="Soccerway"/>|position=[[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]]|currentclub=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|clubnumber=37|youthyears1=1999–2010|youthclubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|years1=2010–2012|clubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|caps1=8|goals1=0|years2=2012–2014|clubs2=[[Atlético Madrid B]]|caps2=47|goals2=0|years3=2012–2016|clubs3=[[Atlético Madrid]]|caps3=0|goals3=0|years4=2014–2016|clubs4=→ [[Real Zaragoza|Zaragoza]] (loan)|caps4=35|goals4=0|years5=2016–2020|clubs5=[[Girona FC|Girona]]|caps5=83|goals5=0|years6=2019–2020|clubs6=→ [[Sevilla FC|Sevilla]] (loan)|caps6=6|goals6=0|years7=2020–2023|clubs7=[[Sevilla FC|Sevilla]]|caps7=90|goals7=1|years8=2023–|clubs8=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|caps8=88|goals8=0|nationalyears1=2011–2012|nationalteam1=[[Morocco national under-20 football team|Morocco U20]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2011–2012|nationalteam2=[[Morocco national under-23 football team|Morocco Olympic]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=0|nationalyears3=2013–|nationalteam3=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps3=95|nationalgoals3=0|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|MAR}}}} {{MedalCompetition|[[Africa Cup of Nations]]}} {{Medal|Winner|[[2025 Africa Cup of Nations|2025 Morocco]]|}}|club-update=21 May 2026 (UTC)|nationalteam-update=4 July 2026 (UTC)}} '''ياسين بونو''' (پيدائش 5 اپريل 1991)، جنهن کي صرف '''بونو''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مراڪش جو هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي، جيڪو سعودي پرو ليگ ڪلب الهلال ۽ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم|مراڪش جي قومي ٽيم]] لاءِ گول ڪيپر طور کيڏندو آهي. بونو پنهنجي نوجوان ڪيريئر جي شروعات وائيڊڊ اي سي لاءِ کيڏندي، مراڪش ۾ ڪئي. هن پنهنجي سينيئر ڪيريئر جو گهڻو حصو اسپين ۾ گذاريو، 150 کان وڌيڪ ڀيرا لا ليگا ۾ ۽ 50 کان وڌيڪ ڀيرا سيگنڊا ڊويزن ۾، شرڪت ڪئي. 2021-22 سيزن دوران، هن سيويلا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زمورا ٽرافي کٽي. بونو سال <small>2023</small>ع جي بالون ڊي آر لاءِ <small>13</small>هين نمبر ۽ <small>2023</small>عجي ياشين ٽرافي لاءِ ٽئي نمبر تي هو. هن سال <small>2022</small>ع ۽ <small>2023</small>ع ۾ بهترين فيفا گول ڪيپر لاءِ ٽئين نمبر تي ۽ 2022 ۾ IFFHS ورلڊ جي بهترين گول ڪيپر لاءِ درجه بندي ۾ ٻئي نمبر تي آيو. بين الاقوامي سطح تي، هن 2022 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجي قومي ٽيم سان گڏ چوٿون نمبر حاصل ڪيو. ڪينيڊا ۾ مراڪشي والدين وٽ پيدا ٿيو، بونو ٽن سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ مراڪش واپس آيو. هو سال 2013ع کان وٺي مراڪش لاءِ مڪمل بين الاقوامي فٽبالر رهيو آهي. اڳ ۾ 2012 جي اولمپڪس ۾ انڊر 23 ٽيم لاءِ کيڏڻ کانپوءِ، هن فيفا ورلڊ ڪپ جي ٽي ۽ آفريڪا ڪپ آف نيشنز جي پنج ٽورنامينٽن ۾ پنهنجي قوم جي نمائندگي ڪئي آهي. [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] kv63w000ja77x9h7cxc7hb3ata03gm5 391633 391632 2026-07-06T09:58:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش جا رانديگر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 391633 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ياسين بونو<br> Yassine Bounou|image=File:Yassine Bounou Brazil V Morocco 13 June 2026-169.jpg|caption=Bounou with [[Morocco national football team|Morocco]] at the [[2026 FIFA World Cup]]|full_name=Yassine Bounou<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180610160600/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=10 June 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1991|4|5|df=y}}<ref name="FIFA"/>|birth_place=[[Montreal]], Canada|height=1.92 m<ref>{{cite web |title=Yassine Bounou |date=25 January 2024 |url=https://www.spl.com.sa/en/players/80305/yassine-bounou |publisher=Saudi Pro League |access-date=12 February 2024}}</ref><ref name="Soccerway"/>|position=[[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]]|currentclub=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|clubnumber=37|youthyears1=1999–2010|youthclubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|years1=2010–2012|clubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|caps1=8|goals1=0|years2=2012–2014|clubs2=[[Atlético Madrid B]]|caps2=47|goals2=0|years3=2012–2016|clubs3=[[Atlético Madrid]]|caps3=0|goals3=0|years4=2014–2016|clubs4=→ [[Real Zaragoza|Zaragoza]] (loan)|caps4=35|goals4=0|years5=2016–2020|clubs5=[[Girona FC|Girona]]|caps5=83|goals5=0|years6=2019–2020|clubs6=→ [[Sevilla FC|Sevilla]] (loan)|caps6=6|goals6=0|years7=2020–2023|clubs7=[[Sevilla FC|Sevilla]]|caps7=90|goals7=1|years8=2023–|clubs8=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|caps8=88|goals8=0|nationalyears1=2011–2012|nationalteam1=[[Morocco national under-20 football team|Morocco U20]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2011–2012|nationalteam2=[[Morocco national under-23 football team|Morocco Olympic]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=0|nationalyears3=2013–|nationalteam3=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps3=95|nationalgoals3=0|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|MAR}}}} {{MedalCompetition|[[Africa Cup of Nations]]}} {{Medal|Winner|[[2025 Africa Cup of Nations|2025 Morocco]]|}}|club-update=21 May 2026 (UTC)|nationalteam-update=4 July 2026 (UTC)}} '''ياسين بونو''' (پيدائش 5 اپريل 1991)، جنهن کي صرف '''بونو''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مراڪش جو هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي، جيڪو سعودي پرو ليگ ڪلب الهلال ۽ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم|مراڪش جي قومي ٽيم]] لاءِ گول ڪيپر طور کيڏندو آهي. بونو پنهنجي نوجوان ڪيريئر جي شروعات وائيڊڊ اي سي لاءِ کيڏندي، مراڪش ۾ ڪئي. هن پنهنجي سينيئر ڪيريئر جو گهڻو حصو اسپين ۾ گذاريو، 150 کان وڌيڪ ڀيرا لا ليگا ۾ ۽ 50 کان وڌيڪ ڀيرا سيگنڊا ڊويزن ۾، شرڪت ڪئي. 2021-22 سيزن دوران، هن سيويلا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زمورا ٽرافي کٽي. بونو سال <small>2023</small>ع جي بالون ڊي آر لاءِ <small>13</small>هين نمبر ۽ <small>2023</small>عجي ياشين ٽرافي لاءِ ٽئي نمبر تي هو. هن سال <small>2022</small>ع ۽ <small>2023</small>ع ۾ بهترين فيفا گول ڪيپر لاءِ ٽئين نمبر تي ۽ 2022 ۾ IFFHS ورلڊ جي بهترين گول ڪيپر لاءِ درجه بندي ۾ ٻئي نمبر تي آيو. بين الاقوامي سطح تي، هن 2022 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجي قومي ٽيم سان گڏ چوٿون نمبر حاصل ڪيو. ڪينيڊا ۾ مراڪشي والدين وٽ پيدا ٿيو، بونو ٽن سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ مراڪش واپس آيو. هو سال 2013ع کان وٺي مراڪش لاءِ مڪمل بين الاقوامي فٽبالر رهيو آهي. اڳ ۾ 2012 جي اولمپڪس ۾ انڊر 23 ٽيم لاءِ کيڏڻ کانپوءِ، هن فيفا ورلڊ ڪپ جي ٽي ۽ آفريڪا ڪپ آف نيشنز جي پنج ٽورنامينٽن ۾ پنهنجي قوم جي نمائندگي ڪئي آهي. [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] 2stko7fq91h6t38jfdc5g4458yuhtoz 391678 391633 2026-07-06T11:53:05Z Memon2025 21315 /* */ 391678 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ياسين بونو<br> Yassine Bounou|image=File:Yassine Bounou Brazil V Morocco 13 June 2026-169.jpg|caption=Bounou with [[Morocco national football team|Morocco]] at the [[2026 FIFA World Cup]]|full_name=Yassine Bounou<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180610160600/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=10 June 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1991|4|5|df=y}}<ref name="FIFA"/>|birth_place=[[Montreal]], Canada|height=1.92 m<ref>{{cite web |title=Yassine Bounou |date=25 January 2024 |url=https://www.spl.com.sa/en/players/80305/yassine-bounou |publisher=Saudi Pro League |access-date=12 February 2024}}</ref><ref name="Soccerway"/>|position=[[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]]|currentclub=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|clubnumber=37|youthyears1=1999–2010|youthclubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|years1=2010–2012|clubs1=[[Wydad AC|Wydad Casablanca]]|caps1=8|goals1=0|years2=2012–2014|clubs2=[[Atlético Madrid B]]|caps2=47|goals2=0|years3=2012–2016|clubs3=[[Atlético Madrid]]|caps3=0|goals3=0|years4=2014–2016|clubs4=→ [[Real Zaragoza|Zaragoza]] (loan)|caps4=35|goals4=0|years5=2016–2020|clubs5=[[Girona FC|Girona]]|caps5=83|goals5=0|years6=2019–2020|clubs6=→ [[Sevilla FC|Sevilla]] (loan)|caps6=6|goals6=0|years7=2020–2023|clubs7=[[Sevilla FC|Sevilla]]|caps7=90|goals7=1|years8=2023–|clubs8=[[Al Hilal SFC|Al Hilal]]|caps8=88|goals8=0|nationalyears1=2011–2012|nationalteam1=[[Morocco national under-20 football team|Morocco U20]]|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0|nationalyears2=2011–2012|nationalteam2=[[Morocco national under-23 football team|Morocco Olympic]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=0|nationalyears3=2013–|nationalteam3=[[Morocco national football team|Morocco]]|nationalcaps3=95|nationalgoals3=0|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|MAR}}}} {{MedalCompetition|[[Africa Cup of Nations]]}} {{Medal|Winner|[[2025 Africa Cup of Nations|2025 Morocco]]|}}|club-update=21 May 2026 (UTC)|nationalteam-update=4 July 2026 (UTC)}} '''ياسين بونو''' (پيدائش 5 اپريل 1991)، جنهن کي صرف '''بونو''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، مراڪش جو هڪ پيشيور [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبالر]] آهي، جيڪو سعودي پرو ليگ ڪلب الهلال ۽ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم|مراڪش جي قومي ٽيم]] لاءِ گول ڪيپر طور کيڏندو آهي. بونو پنهنجي نوجوان ڪيريئر جي شروعات وائيڊڊ اي سي لاءِ کيڏندي، مراڪش ۾ ڪئي. هن پنهنجي سينيئر ڪيريئر جو گهڻو حصو اسپين ۾ گذاريو، 150 کان وڌيڪ ڀيرا لا ليگا ۾ ۽ 50 کان وڌيڪ ڀيرا سيگنڊا ڊويزن ۾، شرڪت ڪئي. 2021-22 سيزن دوران، هن سيويلا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زمورا ٽرافي کٽي. بونو سال <small>2023</small>ع جي بالون ڊي آر لاءِ <small>13</small>هين نمبر ۽ <small>2023</small>عجي ياشين ٽرافي لاءِ ٽئي نمبر تي هو. هن سال <small>2022</small>ع ۽ <small>2023</small>ع ۾ بهترين فيفا گول ڪيپر لاءِ ٽئين نمبر تي ۽ 2022 ۾ IFFHS ورلڊ جي بهترين گول ڪيپر لاءِ درجه بندي ۾ ٻئي نمبر تي آيو. بين الاقوامي سطح تي، هن 2022 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ پنهنجي قومي ٽيم سان گڏ چوٿون نمبر حاصل ڪيو. ڪينيڊا ۾ مراڪشي والدين وٽ پيدا ٿيو، بونو ٽن سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ مراڪش واپس آيو. هو سال 2013ع کان وٺي مراڪش لاءِ مڪمل بين الاقوامي فٽبالر رهيو آهي. اڳ ۾ 2012 جي اولمپڪس ۾ انڊر 23 ٽيم لاءِ کيڏڻ کانپوءِ، هن فيفا ورلڊ ڪپ جي ٽي ۽ آفريڪا ڪپ آف نيشنز جي پنج ٽورنامينٽن ۾ پنهنجي قوم جي نمائندگي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:فٽبال جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جا رانديگر]] [[زمرو:مراڪش جون شخصيتون]] [[زمرو:مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم جا رانديگر]] s63qq8w7ygppqdo0fo0oly4f8dql3ex 0 99924 391635 2026-07-06T10:02:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{for|1837ع واري تنظيم لاءِ|Sylvester Graham#American Physiological Society}} {{third-party sources|date=May 2015}} {{Short description|فزيولاجي جي ماهرن جي غير منافع بخش پيشاوراڻي سوسائٽي}} '''آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي''' [[فزيولاجي|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ غير منافع بخش [[پيشاوراڻي تنظيم|پيشاوراڻي سوسائٽي]] آهي. ان... 391635 wikitext text/x-wiki {{for|1837ع واري تنظيم لاءِ|Sylvester Graham#American Physiological Society}} {{third-party sources|date=May 2015}} {{Short description|فزيولاجي جي ماهرن جي غير منافع بخش پيشاوراڻي سوسائٽي}} '''آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي''' [[فزيولاجي|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ غير منافع بخش [[پيشاوراڻي تنظيم|پيشاوراڻي سوسائٽي]] آهي. ان جا لڳ ڀڳ 10,000 ميمبر آهن، جن مان گهڻن وٽ [[طب]]، [[فزيولاجي]] يا ٻين [[صحت جو ماهر|صحت جي پيشن]] ۾ [[ڊاڪٽريٽ جي ڊگري|ڊاڪٽريٽ جون ڊگريون]] آهن.<ref name="Welcome Page" /> ان جو مقصد فزيولاجيڪل سائنسن ۾ [[تحقيق]] ۽ [[تعليم]] جي سهائتا ڪرڻ آهي.<ref name=about /> سوسائٽي 16 [[هم منصب جائزو|هم منصبن جي جائزي هيٺ]] رسالا شايع ڪري ٿي، [[علمي ڪانفرنس|سائنسي ڪانفرنسن]] جي سرپرستي ڪري ٿي ۽ هن مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ انعامن جي پڻ سرپرستي ڪري ٿي.<ref name="Welcome Page">{{cite web |title=Welcome to APS |url=https://www.physiology.org/about/welcome?SSO=Y |publisher=American Physiological Society |access-date=5 February 2021}}</ref> == انتظام == 1887ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي APS جي اڳواڻي ڪيترن ئي نامور سائنسدانن ڪئي آهي، جنهن جي شروعات باني [[هينري پڪرنگ بوڊچ|هينري بوڊچ]] کان ٿي ۽ اهو سلسلو ان جي موجوده صدر تائين جاري آهي.<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4614-7576-7 | doi=10.1007/978-1-4614-7576-7 | title=History of the American Physiological Society | date=1987 | isbn=978-1-4614-7576-7 | editor-last1=Brobeck | editor-last2=Reynolds | editor-last3=Appel | editor-first1=John R. | editor-first2=Orr E. | editor-first3=Toby A. }}</ref> APS جو انتظام چونڊيل بورڊ آف ڊائريڪٽرز هلائي ٿو. بورڊ ۾ هڪ صدر، اڳوڻو صدر ۽ چونڊيل صدر شامل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جو مدو هڪ سال هوندو آهي. سوسائٽي جي معاملن جو انتظام مڪمل وقت ڪم ڪندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ذميواري آهي، جيڪو بورڊ جي سيڪريٽري طور پڻ ڪم ڪري ٿو. سوسائٽي جو پنهنجو عملو ۽ آفيسون [[راڪويل، ميري لينڊ|راڪويل، ميري لينڊ]] ۾ آهن. == تاريخ ۽ سرگرميون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي 1887ع ۾ 28 ميمبرن سان قائم ٿي.<ref name=about>{{cite web |title=About |url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |publisher=American Physiological Society |access-date=2015-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |archive-date=2018-10-21 |url-status=dead }}</ref> انهن مان 21 [[ميڊيڪل اسڪول|ميڊيڪل اسڪولن]] جا گريجوئيٽ هئا، پر رڳو 12 اهڙن ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، جتي فزيولاجي جو پروفيسر موجود هو. آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي اهڙي وقت قائم ٿي، جڏهن [[آمريڪا]] ۾ فزيولاجي جون تمام ٿوريون تجربيگاهون ۽ تمام ٿورا محقق موجود هئا. نئين قائم ٿيل سوسائٽي سائنس جي شاخن سان لاڳاپيل ابتدائي قومي سوسائٽين مان هڪ، [[حياتيائي طب|حياتيائي طبي]] سائنسن جي پهرين سوسائٽي ۽ ممڪن طور اها پهرين سوسائٽي هئي، جنهن پنهنجي ميمبرن لاءِ اصل تحقيق شايع ڪرڻ لازمي قرار ڏنو.<ref name=appel /> سوسائٽي جو بيان ڪيل مقصد فزيولاجي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ آمريڪي [[فزيولاجي جو ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] وچ ۾ علمي خيالن جي ڏي وٺ کي آسان بڻائڻ هو. فزيولاجي جي سڀني شعبن جي نمائندگي يقيني بڻائڻ لاءِ شعوري ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ [[اعصابي علم]]، [[نفسيات]]، [[اکين جو علم]]، [[بيماريءَ جو علم]] ۽ [[علاجيات]] جهڙا مختلف موضوع، گڏوگڏ [[نباتاتي فزيولاجي]] ۽ [[حيوانيات|حيواني حياتيات]] پڻ شامل هئا. APS پنجن فزيولاجي جي ماهرن کي پنهنجا باني تسليم ڪري ٿي: هينري پڪرنگ بوڊچ، [[سائلس وير مچل (طبيب)|سائلس وير مچل]] ۽ [[هينري نيويل مارٽن]] سرگرم فزيولاجيڪل محققن ڏانهن نئين سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏيندڙ اصل خط تي گڏيل صحيحون ڪيون، جڏهن ته [[جان گرين ڪرٽس]] ۽ [[رسل هينري چيٽنڊن]] ابتدائي تنظيمي سهائتا فراهم ڪئي. سوسائٽيءَ جو بنياد وجهندڙ تنظيمي اجلاس 30 ڊسمبر 1887ع تي [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۾ ڪرٽس جي تجربيگاهه ۾ ٿيو، جنهن ۾ سترهن ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref name="appel">{{cite book|last1=Appel|first1=Toby A.|editor1-last=Brobeck|editor1-first=John R.|editor2-last=Reynolds|editor2-first=Orr E.|editor3-last=Appel|editor3-first=Toby A.|title=History of the American Physiological Society the First Century, 1887&ndash;1987|date=1987|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781461475767|chapter=2}}</ref><ref name="aps_founders">{{cite web|title=Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=American Physiological Society|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}</ref> سوسائٽيءَ جا 28 باني ميمبر هئا.<ref name=about /> APS جو پهريون باقاعده اجلاس سيپٽمبر 1888ع ۾ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ تحقيقي مقالن جون پيشڪشون ۽ عملي مظاهرا شامل هئا.<ref name=aps_founders /> شروعاتي دور ۾ APS اهڙي نئين شعبي جي خدمت ڪئي، جنهن ۾ مخصوص محققن جو انگ نسبتاً گهٽ هو، تنهنڪري ان جون ڪوششون تعليم ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ تي مرڪوز هيون. APS جي ميمبرن گڏجي فزيولاجي جو هڪ درسي ڪتاب لکيو ۽ 1898ع ۾ ''آمريڪن جرنل آف فزيالاجي'' نالي رسالو جاري ڪيو. جيئن جيئن فزيولاجي جو شعبو پختو ٿيندو ويو، تيئن تيئن سوسائٽيءَ جي ميمبرن جو انگ پڻ وڌندو ويو.<ref name=appel /> موجوده دور ۾ APS ڪيترن ئي انعامن جي سرپرستي ڪري ٿي، جن ۾ هوريس ڊبليو ڊيونپورٽ ڊسٽنگوشڊ ليڪچرر،<ref>{{Cite news | url=http://www.med.unc.edu/www/news/2008/october/unc-researcher-honored-by-american-physiological-society | title=UNC researcher honored by American Physiological Society — UNC School of Medicine}}</ref> والٽر بي ڪينن ايوارڊ،<ref>{{Cite web | url=http://louisville.edu/medschool/dean/news/bolli-receives-high-honor-from-the-american-physiological-society | title=School of Medicine — School of Medicine University of Louisville}}</ref> آرٿر سي گائيٽن ايوارڊ<ref>{{Cite web | url=http://www.utsa.edu/today/2010/05/kellysuter.html | title=Assistant Professor Kelly Suter receives prestigious American Physiological Society award}}</ref> ۽ هينري پڪرنگ بوڊچ ايوارڊ شامل آهن.<ref name="BowditchAward">{{cite web |title=Indiana University associate professor earns APS's Henry Pickering Bowditch Award |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-04/foas-iua041813.php |website=EurekaAlert |publisher=Federation of American Societies For Experimental Biology |access-date=9 February 2021}}</ref> == اشاعتون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي هڪ غير منافع بخش [[ناشر]] جي حيثيت سان هم منصبن جي جائزي هيٺ رسالا ۽ ڪتاب شايع ڪري ٿي. * ''[https://academic.oup.com/function/?login=false فنڪشن]'' هڪ [[کليل رسائي]] وارو رسالو آهي، جيڪو اهڙا اصل مضمون شايع ڪري ٿو، جيڪي صحت ۽ بيماريءَ ۾ حياتيائي نظامن جي ميڪانياتي بنيادن جي وضاحت ڪرڻ ۽ حياتياتي عمل بابت فزيولاجيڪل سمجهه کي وڌائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpcell آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – سيل فزيالاجي]'' [[خلوي فزيولاجي|خلوي]] ۽ [[ماليڪيولي فزيولاجي]] جي مطالعي لاءِ جديد طريقن لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpendo آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – اينڊوڪرائنالاجي اينڊ ميٽابولزم]'' [[اندروني رطوبتي نظام|اندروني رطوبتي]] ۽ [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] نظامن جي فزيولاجي بابت اصل ۽ ميڪانياتي اڀياس شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpgi آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – گيسٽروانٽيسٽينل اينڊ ليور فزيالاجي]'' [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|معدي ۽ آنڊن جي رستي]]، [[جگر ۽ صفراوي نظام]] ۽ [[لبلبو|لبلبي]] جي عمل سان لاڳاپيل تحقيق جي سڀني پهلوئن بابت اصل مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpheart آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – هارٽ اينڊ سرڪيوليٽري فزيالاجي]'' [[دل]]، [[رت جي نڙي|رت جي نڙين]] ۽ [[لمفي نڙي|لمفي نڙين]] جي فزيولاجي تي ڌيان ڏئي ٿو، جنهن ۾ هر سطح تي [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي]] عمل بابت تجرباتي ۽ نظرياتي اڀياس شامل آهن. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajplung آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – لنگ سيلولر اينڊ ماليڪيولر فزيالاجي]'' [[ساهه کڻڻ وارو نظام|ساهه کڻڻ واري نظام]] جي خلين ۽ جزن جي عام ۽ غيرمعمولي عمل جي ماليڪيولي، خلوي ۽ گڏيل پهلوئن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpregu آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – ريگيوليٽري، انٽيگريٽو اينڊ ڪمپيريٽو فزيالاجي]'' حياتياتي تنظيم جي ماليڪيولن کان انسانن تائين سڀني سطحن تي فزيولاجيڪل ميڪانيزمن جي ضابطي ۽ انضمام کي نمايان ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajprenal آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – رينل فزيالاجي]'' [[بڪيون|بڪين]]، [[پيشاب جو رستو|پيشاب جي رستي]] ۽ انهن سان لاڳاپيل خلين ۽ [[رت جي نڙين جو نظام|رت جي نڙين]] بابت موضوعن جي وسيع دائري لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiolgenomics فزيولاجيڪل جينومڪس]'' انساني ۽ نمونياتي نظامن تي ٿيندڙ مختلف قسمن جي تجرباتي ۽ ڳڻپيوڪر اڀياسن جا نتيجا شايع ڪري ٿو، جن جو مقصد [[جين|جينن]] ۽ حياتيائي رستن کي فزيولاجيڪل عملن سان ڳنڍڻ آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jappl جرنل آف اپلائيڊ فزيالاجي]'' اطلاقِي فزيولاجي جي تحقيق، خاص طور موافقتي ۽ گڏيل ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jn جرنل آف نيوروفزيالاجي]'' [[اعصابي نظام]] جي جھلي ۽ خليي کان وٺي نظامن ۽ رويي تائين، عمل جي سڀني سطحن بابت مضمون شامل ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physrev فزيولاجيڪل ريويوز]'' فزيولاجيڪل ۽ حياتيائي طبي سائنسن جي وقتائتن موضوعن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiologyonline فزيولاجي]'' مختلف شعبن جي اڳواڻن پاران لکيل دعوتي جائزي وارا مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/advances ايڊوانسز اِن فزيالاجي ايجوڪيشن]'' فزيولاجي، [[اعصابي سائنس]] ۽ [[بيماريائي فزيولاجي]] جي سکيا ۽ تدريس کي بهتر بڻائڻ لاءِ تعليمي تحقيق کي هٿي ڏئي ٿو. * ''[https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X فزيولاجيڪل رپورٽس]''، [[فزيولاجيڪل سوسائٽي]] ۽ آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جو گڏيل منصوبو آهي. هي رڳو آن لائين، کليل رسائي وارو رسالو آهي، جيڪو بنيادي، ترجمياتي ۽ طبي فزيولاجي توڙي لاڳاپيل شعبن جي سڀني حصن ۾ هم منصبن جي جائزي هيٺ تحقيق شايع ڪري ٿو. * ''[[جامع فزيولاجي]]'' هڪ آن لائين اشاعت آهي، جنهن ۾ تاريخي اهميت رکندڙ ''هينڊ بڪ آف فزيالاجي'' سلسلي جو مڪمل مواد شامل آهي. ان کي هر ٽه ماهي اپڊيٽن ذريعي لڳاتار وڌايو وڃي ٿو ۽ هڪ ادارتي صلاحڪار بورڊ ان جي رهنمائي ڪري ٿو. اهو آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جي طرفان [[وائلي-بليڪويل]] شايع ڪري ٿو. == شعبا == ميمبر ٻارهن تخصصي شعبن مان ڪنهن هڪ سان لاڳاپو اختيار ڪري سگهن ٿا، جيڪي گڏيل دلچسپي رکندڙ ميمبرن تي ٻڌل آهن. انهن شعبن ۾ [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي فزيولاجي]]، خلوي ۽ ماليڪيولي فزيولاجي، [[مرڪزي اعصابي نظام]]، تقابلي ۽ ارتقائي فزيولاجي، [[اندروني رطوبتن جو علم]] ۽ ميٽابولزم، ماحولياتي ۽ ورزشي فزيولاجي، معدي ۽ آنڊن ۽ جگر جي فزيولاجي، اعصابي ڪنٽرول ۽ خودمختيار ضابطو، بڪين جي فزيولاجي، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، فزيولاجي جي تدريس ۽ پاڻي ۽ [[برقي تحليل ٿيندڙ مادو|اليڪٽرولائيٽ]] جي هم حالتي شامل آهن. هر ميمبر کي هڪ بنيادي ۽ ٻه ثانوي شعبائي وابستگيون مقرر ڪرڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هر شعبي جو پنهنجو اندروني انتظام هوندو آهي. == ميمبرشپ == APS ۾ ميمبرشپ جا مختلف درجا آهن. باقاعده ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ اصل تحقيق ڪن ٿا. ساٿي ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ دلچسپي رکن ٿا پر علمي ڪم جو ثبوت نٿا رکن. گريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ اهڙي هر شاگرد لاءِ آهي، جيڪو اهڙي فزيولاجيڪل ڪم ۾ مصروف هجي، جيڪو ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ تي پورو ٿئي. انڊرگريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي [[انڊرگريجوئيٽ ڊگري]] حاصل ڪري رهيا هجن، جيڪا اڳتي هلي فزيولاجي يا ڪنهن لاڳاپيل شعبي ۾ ڪم ڪرڻ جو سبب بڻجي. == ڪميٽيون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي پنهنجي ميمبرن کي مختلف [[ڪميٽي|ڪميٽين]] ۾ خدمت ذريعي سوسائٽيءَ جي سرگرمين ۾ شامل ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪري ٿي. هن وقت سوسائٽي ميمبرن جي شرڪت لاءِ 18 ڪميٽيون پيش ڪري ٿي، جن جا موضوع سائنسي پاليسيءَ کان اشاعتن تائين پکڙيل آهن. == اجلاس == 2023ع ۾ APS پنهنجو ساليانو اجلاس، آمريڪن فزيالاجي سمٽ، شروع ڪيو، جنهن ۾ سڄي دنيا مان حياتيائي سائنسن جا هزارين محقق، حياتيائي طبي سائنسدان، استاد ۽ شاگرد گڏ ٿين ٿا. هن اجلاس ۾ اهم افتتاحي تقريرون، مڪمل اجلاس، انعامي [[ليڪچر|ليڪچر]]، سمپوزيم، زباني ۽ پوسٽر سيشن، ۽ سائنسي اوزارن، سامان ۽ اشاعتن جي نمائش شامل هوندي آهي. == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{oweb|http://www.physiology.org/}} – آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي {{authority control}} [[زمرو:ميري لينڊ ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:1887ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ قائم سائنسي سوسائٽيون]] se3y91y1z64jc4xx1n42hwy1o01e2vi 391638 391635 2026-07-06T10:03:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 391638 wikitext text/x-wiki {{for|1837ع واري تنظيم لاءِ|سلويسٽر Graham#American Physiological Society}} {{third-party sources|date=May 2015}} {{Short description|فزيولاجي جي ماهرن جي غير منافع بخش پيشاوراڻي سوسائٽي}} '''آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي''' [[فزيولاجي|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ غير منافع بخش [[پيشاوراڻي تنظيم|پيشاوراڻي سوسائٽي]] آهي. ان جا لڳ ڀڳ 10,000 ميمبر آهن، جن مان گهڻن وٽ [[طب]]، [[فزيولاجي]] يا ٻين [[صحت جو ماهر|صحت جي پيشن]] ۾ [[ڊاڪٽريٽ جي ڊگري|ڊاڪٽريٽ جون ڊگريون]] آهن.<ref name="Welcome Page" /> ان جو مقصد فزيولاجيڪل سائنسن ۾ [[تحقيق]] ۽ [[تعليم]] جي سهائتا ڪرڻ آهي.<ref name=about /> سوسائٽي 16 [[هم منصب جائزو|هم منصبن جي جائزي هيٺ]] رسالا شايع ڪري ٿي، [[علمي ڪانفرنس|سائنسي ڪانفرنسن]] جي سرپرستي ڪري ٿي ۽ هن مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ انعامن جي پڻ سرپرستي ڪري ٿي.<ref name="Welcome Page">{{cite web |title=Welcome to APS |url=https://www.physiology.org/about/welcome?SSO=Y |publisher=American Physiological Society |access-date=5 February 2021}}</ref> == انتظام == 1887ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي APS جي اڳواڻي ڪيترن ئي نامور سائنسدانن ڪئي آهي، جنهن جي شروعات باني [[هينري پڪرنگ بوڊچ|هينري بوڊچ]] کان ٿي ۽ اهو سلسلو ان جي موجوده صدر تائين جاري آهي.<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4614-7576-7 | doi=10.1007/978-1-4614-7576-7 | title=History of the American Physiological Society | date=1987 | isbn=978-1-4614-7576-7 | editor-last1=Brobeck | editor-last2=Reynolds | editor-last3=Appel | editor-first1=John R. | editor-first2=Orr E. | editor-first3=Toby A. }}</ref> APS جو انتظام چونڊيل بورڊ آف ڊائريڪٽرز هلائي ٿو. بورڊ ۾ هڪ صدر، اڳوڻو صدر ۽ چونڊيل صدر شامل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جو مدو هڪ سال هوندو آهي. سوسائٽي جي معاملن جو انتظام مڪمل وقت ڪم ڪندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ذميواري آهي، جيڪو بورڊ جي سيڪريٽري طور پڻ ڪم ڪري ٿو. سوسائٽي جو پنهنجو عملو ۽ آفيسون [[راڪويل، ميري لينڊ|راڪويل، ميري لينڊ]] ۾ آهن. == تاريخ ۽ سرگرميون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي 1887ع ۾ 28 ميمبرن سان قائم ٿي.<ref name=about>{{cite web |title=About |url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |publisher=American Physiological Society |access-date=2015-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |archive-date=2018-10-21 |url-status=dead }}</ref> انهن مان 21 [[ميڊيڪل اسڪول|ميڊيڪل اسڪولن]] جا گريجوئيٽ هئا، پر رڳو 12 اهڙن ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، جتي فزيولاجي جو پروفيسر موجود هو. آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي اهڙي وقت قائم ٿي، جڏهن [[آمريڪا]] ۾ فزيولاجي جون تمام ٿوريون تجربيگاهون ۽ تمام ٿورا محقق موجود هئا. نئين قائم ٿيل سوسائٽي سائنس جي شاخن سان لاڳاپيل ابتدائي قومي سوسائٽين مان هڪ، [[حياتيائي طب|حياتيائي طبي]] سائنسن جي پهرين سوسائٽي ۽ ممڪن طور اها پهرين سوسائٽي هئي، جنهن پنهنجي ميمبرن لاءِ اصل تحقيق شايع ڪرڻ لازمي قرار ڏنو.<ref name=appel /> سوسائٽي جو بيان ڪيل مقصد فزيولاجي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ آمريڪي [[فزيولاجي جو ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] وچ ۾ علمي خيالن جي ڏي وٺ کي آسان بڻائڻ هو. فزيولاجي جي سڀني شعبن جي نمائندگي يقيني بڻائڻ لاءِ شعوري ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ [[اعصابي علم]]، [[نفسيات]]، [[اکين جو علم]]، [[بيماريءَ جو علم]] ۽ [[علاجيات]] جهڙا مختلف موضوع، گڏوگڏ [[نباتاتي فزيولاجي]] ۽ [[حيوانيات|حيواني حياتيات]] پڻ شامل هئا. APS پنجن فزيولاجي جي ماهرن کي پنهنجا باني تسليم ڪري ٿي: هينري پڪرنگ بوڊچ، [[سائلس وير مچل (طبيب)|سائلس وير مچل]] ۽ [[هينري نيويل مارٽن]] سرگرم فزيولاجيڪل محققن ڏانهن نئين سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏيندڙ اصل خط تي گڏيل صحيحون ڪيون، جڏهن ته [[جان گرين ڪرٽس]] ۽ [[رسل هينري چيٽنڊن]] ابتدائي تنظيمي سهائتا فراهم ڪئي. سوسائٽيءَ جو بنياد وجهندڙ تنظيمي اجلاس 30 ڊسمبر 1887ع تي [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۾ ڪرٽس جي تجربيگاهه ۾ ٿيو، جنهن ۾ سترهن ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref name="appel">{{cite book|last1=Appel|first1=Toby A.|editor1-last=Brobeck|editor1-first=John R.|editor2-last=Reynolds|editor2-first=Orr E.|editor3-last=Appel|editor3-first=Toby A.|title=History of the American Physiological Society the First Century, 1887&ndash;1987|date=1987|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781461475767|chapter=2}}</ref><ref name="aps_founders">{{cite web|title=Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=American Physiological Society|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}</ref> سوسائٽيءَ جا 28 باني ميمبر هئا.<ref name=about /> APS جو پهريون باقاعده اجلاس سيپٽمبر 1888ع ۾ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ تحقيقي مقالن جون پيشڪشون ۽ عملي مظاهرا شامل هئا.<ref name=aps_founders /> شروعاتي دور ۾ APS اهڙي نئين شعبي جي خدمت ڪئي، جنهن ۾ مخصوص محققن جو انگ نسبتاً گهٽ هو، تنهنڪري ان جون ڪوششون تعليم ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ تي مرڪوز هيون. APS جي ميمبرن گڏجي فزيولاجي جو هڪ درسي ڪتاب لکيو ۽ 1898ع ۾ ''آمريڪن جرنل آف فزيالاجي'' نالي رسالو جاري ڪيو. جيئن جيئن فزيولاجي جو شعبو پختو ٿيندو ويو، تيئن تيئن سوسائٽيءَ جي ميمبرن جو انگ پڻ وڌندو ويو.<ref name=appel /> موجوده دور ۾ APS ڪيترن ئي انعامن جي سرپرستي ڪري ٿي، جن ۾ هوريس ڊبليو ڊيونپورٽ ڊسٽنگوشڊ ليڪچرر،<ref>{{Cite news | url=http://www.med.unc.edu/www/news/2008/october/unc-researcher-honored-by-american-physiological-society | title=UNC researcher honored by American Physiological Society — UNC School of Medicine}}</ref> والٽر بي ڪينن ايوارڊ،<ref>{{Cite web | url=http://louisville.edu/medschool/dean/news/bolli-receives-high-honor-from-the-american-physiological-society | title=School of Medicine — School of Medicine University of Louisville}}</ref> آرٿر سي گائيٽن ايوارڊ<ref>{{Cite web | url=http://www.utsa.edu/today/2010/05/kellysuter.html | title=Assistant Professor Kelly Suter receives prestigious American Physiological Society award}}</ref> ۽ هينري پڪرنگ بوڊچ ايوارڊ شامل آهن.<ref name="BowditchAward">{{cite web |title=Indiana University associate professor earns APS's Henry Pickering Bowditch Award |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-04/foas-iua041813.php |website=EurekaAlert |publisher=Federation of American Societies For Experimental Biology |access-date=9 February 2021}}</ref> == اشاعتون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي هڪ غير منافع بخش [[ناشر]] جي حيثيت سان هم منصبن جي جائزي هيٺ رسالا ۽ ڪتاب شايع ڪري ٿي. * ''[https://academic.oup.com/function/?login=false فنڪشن]'' هڪ [[کليل رسائي]] وارو رسالو آهي، جيڪو اهڙا اصل مضمون شايع ڪري ٿو، جيڪي صحت ۽ بيماريءَ ۾ حياتيائي نظامن جي ميڪانياتي بنيادن جي وضاحت ڪرڻ ۽ حياتياتي عمل بابت فزيولاجيڪل سمجهه کي وڌائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpcell آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – سيل فزيالاجي]'' [[خلوي فزيولاجي|خلوي]] ۽ [[ماليڪيولي فزيولاجي]] جي مطالعي لاءِ جديد طريقن لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpendo آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – اينڊوڪرائنالاجي اينڊ ميٽابولزم]'' [[اندروني رطوبتي نظام|اندروني رطوبتي]] ۽ [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] نظامن جي فزيولاجي بابت اصل ۽ ميڪانياتي اڀياس شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpgi آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – گيسٽروانٽيسٽينل اينڊ ليور فزيالاجي]'' [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|معدي ۽ آنڊن جي رستي]]، [[جگر ۽ صفراوي نظام]] ۽ [[لبلبو|لبلبي]] جي عمل سان لاڳاپيل تحقيق جي سڀني پهلوئن بابت اصل مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpheart آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – هارٽ اينڊ سرڪيوليٽري فزيالاجي]'' [[دل]]، [[رت جي نڙي|رت جي نڙين]] ۽ [[لمفي نڙي|لمفي نڙين]] جي فزيولاجي تي ڌيان ڏئي ٿو، جنهن ۾ هر سطح تي [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي]] عمل بابت تجرباتي ۽ نظرياتي اڀياس شامل آهن. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajplung آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – لنگ سيلولر اينڊ ماليڪيولر فزيالاجي]'' [[ساهه کڻڻ وارو نظام|ساهه کڻڻ واري نظام]] جي خلين ۽ جزن جي عام ۽ غيرمعمولي عمل جي ماليڪيولي، خلوي ۽ گڏيل پهلوئن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpregu آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – ريگيوليٽري، انٽيگريٽو اينڊ ڪمپيريٽو فزيالاجي]'' حياتياتي تنظيم جي ماليڪيولن کان انسانن تائين سڀني سطحن تي فزيولاجيڪل ميڪانيزمن جي ضابطي ۽ انضمام کي نمايان ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajprenal آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – رينل فزيالاجي]'' [[بڪيون|بڪين]]، [[پيشاب جو رستو|پيشاب جي رستي]] ۽ انهن سان لاڳاپيل خلين ۽ [[رت جي نڙين جو نظام|رت جي نڙين]] بابت موضوعن جي وسيع دائري لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiolgenomics فزيولاجيڪل جينومڪس]'' انساني ۽ نمونياتي نظامن تي ٿيندڙ مختلف قسمن جي تجرباتي ۽ ڳڻپيوڪر اڀياسن جا نتيجا شايع ڪري ٿو، جن جو مقصد [[جين|جينن]] ۽ حياتيائي رستن کي فزيولاجيڪل عملن سان ڳنڍڻ آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jappl جرنل آف اپلائيڊ فزيالاجي]'' اطلاقِي فزيولاجي جي تحقيق، خاص طور موافقتي ۽ گڏيل ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jn جرنل آف نيوروفزيالاجي]'' [[اعصابي نظام]] جي جھلي ۽ خليي کان وٺي نظامن ۽ رويي تائين، عمل جي سڀني سطحن بابت مضمون شامل ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physrev فزيولاجيڪل ريويوز]'' فزيولاجيڪل ۽ حياتيائي طبي سائنسن جي وقتائتن موضوعن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiologyonline فزيولاجي]'' مختلف شعبن جي اڳواڻن پاران لکيل دعوتي جائزي وارا مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/advances ايڊوانسز اِن فزيالاجي ايجوڪيشن]'' فزيولاجي، [[اعصابي سائنس]] ۽ [[بيماريائي فزيولاجي]] جي سکيا ۽ تدريس کي بهتر بڻائڻ لاءِ تعليمي تحقيق کي هٿي ڏئي ٿو. * ''[https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X فزيولاجيڪل رپورٽس]''، [[فزيولاجيڪل سوسائٽي]] ۽ آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جو گڏيل منصوبو آهي. هي رڳو آن لائين، کليل رسائي وارو رسالو آهي، جيڪو بنيادي، ترجمياتي ۽ طبي فزيولاجي توڙي لاڳاپيل شعبن جي سڀني حصن ۾ هم منصبن جي جائزي هيٺ تحقيق شايع ڪري ٿو. * ''[[جامع فزيولاجي]]'' هڪ آن لائين اشاعت آهي، جنهن ۾ تاريخي اهميت رکندڙ ''هينڊ بڪ آف فزيالاجي'' سلسلي جو مڪمل مواد شامل آهي. ان کي هر ٽه ماهي اپڊيٽن ذريعي لڳاتار وڌايو وڃي ٿو ۽ هڪ ادارتي صلاحڪار بورڊ ان جي رهنمائي ڪري ٿو. اهو آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جي طرفان [[وائلي-بليڪويل]] شايع ڪري ٿو. == شعبا == ميمبر ٻارهن تخصصي شعبن مان ڪنهن هڪ سان لاڳاپو اختيار ڪري سگهن ٿا، جيڪي گڏيل دلچسپي رکندڙ ميمبرن تي ٻڌل آهن. انهن شعبن ۾ [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي فزيولاجي]]، خلوي ۽ ماليڪيولي فزيولاجي، [[مرڪزي اعصابي نظام]]، تقابلي ۽ ارتقائي فزيولاجي، [[اندروني رطوبتن جو علم]] ۽ ميٽابولزم، ماحولياتي ۽ ورزشي فزيولاجي، معدي ۽ آنڊن ۽ جگر جي فزيولاجي، اعصابي ڪنٽرول ۽ خودمختيار ضابطو، بڪين جي فزيولاجي، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، فزيولاجي جي تدريس ۽ پاڻي ۽ [[برقي تحليل ٿيندڙ مادو|اليڪٽرولائيٽ]] جي هم حالتي شامل آهن. هر ميمبر کي هڪ بنيادي ۽ ٻه ثانوي شعبائي وابستگيون مقرر ڪرڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هر شعبي جو پنهنجو اندروني انتظام هوندو آهي. == ميمبرشپ == APS ۾ ميمبرشپ جا مختلف درجا آهن. باقاعده ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ اصل تحقيق ڪن ٿا. ساٿي ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ دلچسپي رکن ٿا پر علمي ڪم جو ثبوت نٿا رکن. گريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ اهڙي هر شاگرد لاءِ آهي، جيڪو اهڙي فزيولاجيڪل ڪم ۾ مصروف هجي، جيڪو ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ تي پورو ٿئي. انڊرگريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي [[انڊرگريجوئيٽ ڊگري]] حاصل ڪري رهيا هجن، جيڪا اڳتي هلي فزيولاجي يا ڪنهن لاڳاپيل شعبي ۾ ڪم ڪرڻ جو سبب بڻجي. == ڪميٽيون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي پنهنجي ميمبرن کي مختلف [[ڪميٽي|ڪميٽين]] ۾ خدمت ذريعي سوسائٽيءَ جي سرگرمين ۾ شامل ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪري ٿي. هن وقت سوسائٽي ميمبرن جي شرڪت لاءِ 18 ڪميٽيون پيش ڪري ٿي، جن جا موضوع سائنسي پاليسيءَ کان اشاعتن تائين پکڙيل آهن. == اجلاس == 2023ع ۾ APS پنهنجو ساليانو اجلاس، آمريڪن فزيالاجي سمٽ، شروع ڪيو، جنهن ۾ سڄي دنيا مان حياتيائي سائنسن جا هزارين محقق، حياتيائي طبي سائنسدان، استاد ۽ شاگرد گڏ ٿين ٿا. هن اجلاس ۾ اهم افتتاحي تقريرون، مڪمل اجلاس، انعامي [[ليڪچر|ليڪچر]]، سمپوزيم، زباني ۽ پوسٽر سيشن، ۽ سائنسي اوزارن، سامان ۽ اشاعتن جي نمائش شامل هوندي آهي. == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{oweb|http://www.physiology.org/}} – آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي {{authority control}} [[زمرو:ميري لينڊ ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:1887ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ قائم سائنسي سوسائٽيون]] q2kmkf85q3qu33tr6jldo3oa2gskgah 391640 391638 2026-07-06T10:05:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 391640 wikitext text/x-wiki {{for|1837ع واري تنظيم لاءِ|سلويسٽر گراھم#آمريڪن فزيولاجيڪل سوسائٽي}} {{Short description|فزيولاجي جي ماهرن جي غير منافع بخش پيشاوراڻي سوسائٽي}} '''آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي''' [[فزيولاجي|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ غير منافع بخش [[پيشاوراڻي تنظيم|پيشاوراڻي سوسائٽي]] آهي. ان جا لڳ ڀڳ 10,000 ميمبر آهن، جن مان گهڻن وٽ [[طب]]، [[فزيولاجي]] يا ٻين [[صحت جو ماهر|صحت جي پيشن]] ۾ [[ڊاڪٽريٽ جي ڊگري|ڊاڪٽريٽ جون ڊگريون]] آهن.<ref name="Welcome Page" /> ان جو مقصد فزيولاجيڪل سائنسن ۾ [[تحقيق]] ۽ [[تعليم]] جي سهائتا ڪرڻ آهي.<ref name=about /> سوسائٽي 16 [[هم منصب جائزو|هم منصبن جي جائزي هيٺ]] رسالا شايع ڪري ٿي، [[علمي ڪانفرنس|سائنسي ڪانفرنسن]] جي سرپرستي ڪري ٿي ۽ هن مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ انعامن جي پڻ سرپرستي ڪري ٿي.<ref name="Welcome Page">{{cite web |title=Welcome to APS |url=https://www.physiology.org/about/welcome?SSO=Y |publisher=American Physiological Society |access-date=5 February 2021}}</ref> == انتظام == 1887ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي APS جي اڳواڻي ڪيترن ئي نامور سائنسدانن ڪئي آهي، جنهن جي شروعات باني [[هينري پڪرنگ بوڊچ|هينري بوڊچ]] کان ٿي ۽ اهو سلسلو ان جي موجوده صدر تائين جاري آهي.<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4614-7576-7 | doi=10.1007/978-1-4614-7576-7 | title=History of the American Physiological Society | date=1987 | isbn=978-1-4614-7576-7 | editor-last1=Brobeck | editor-last2=Reynolds | editor-last3=Appel | editor-first1=John R. | editor-first2=Orr E. | editor-first3=Toby A. }}</ref> APS جو انتظام چونڊيل بورڊ آف ڊائريڪٽرز هلائي ٿو. بورڊ ۾ هڪ صدر، اڳوڻو صدر ۽ چونڊيل صدر شامل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جو مدو هڪ سال هوندو آهي. سوسائٽي جي معاملن جو انتظام مڪمل وقت ڪم ڪندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ذميواري آهي، جيڪو بورڊ جي سيڪريٽري طور پڻ ڪم ڪري ٿو. سوسائٽي جو پنهنجو عملو ۽ آفيسون [[راڪويل، ميري لينڊ|راڪويل، ميري لينڊ]] ۾ آهن. == تاريخ ۽ سرگرميون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي 1887ع ۾ 28 ميمبرن سان قائم ٿي.<ref name=about>{{cite web |title=About |url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |publisher=American Physiological Society |access-date=2015-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html |archive-date=2018-10-21 |url-status=dead }}</ref> انهن مان 21 [[ميڊيڪل اسڪول|ميڊيڪل اسڪولن]] جا گريجوئيٽ هئا، پر رڳو 12 اهڙن ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، جتي فزيولاجي جو پروفيسر موجود هو. آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي اهڙي وقت قائم ٿي، جڏهن [[آمريڪا]] ۾ فزيولاجي جون تمام ٿوريون تجربيگاهون ۽ تمام ٿورا محقق موجود هئا. نئين قائم ٿيل سوسائٽي سائنس جي شاخن سان لاڳاپيل ابتدائي قومي سوسائٽين مان هڪ، [[حياتيائي طب|حياتيائي طبي]] سائنسن جي پهرين سوسائٽي ۽ ممڪن طور اها پهرين سوسائٽي هئي، جنهن پنهنجي ميمبرن لاءِ اصل تحقيق شايع ڪرڻ لازمي قرار ڏنو.<ref name=appel /> سوسائٽي جو بيان ڪيل مقصد فزيولاجي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ آمريڪي [[فزيولاجي جو ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] وچ ۾ علمي خيالن جي ڏي وٺ کي آسان بڻائڻ هو. فزيولاجي جي سڀني شعبن جي نمائندگي يقيني بڻائڻ لاءِ شعوري ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ [[اعصابي علم]]، [[نفسيات]]، [[اکين جو علم]]، [[بيماريءَ جو علم]] ۽ [[علاجيات]] جهڙا مختلف موضوع، گڏوگڏ [[نباتاتي فزيولاجي]] ۽ [[حيوانيات|حيواني حياتيات]] پڻ شامل هئا. APS پنجن فزيولاجي جي ماهرن کي پنهنجا باني تسليم ڪري ٿي: هينري پڪرنگ بوڊچ، [[سائلس وير مچل (طبيب)|سائلس وير مچل]] ۽ [[هينري نيويل مارٽن]] سرگرم فزيولاجيڪل محققن ڏانهن نئين سوسائٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏيندڙ اصل خط تي گڏيل صحيحون ڪيون، جڏهن ته [[جان گرين ڪرٽس]] ۽ [[رسل هينري چيٽنڊن]] ابتدائي تنظيمي سهائتا فراهم ڪئي. سوسائٽيءَ جو بنياد وجهندڙ تنظيمي اجلاس 30 ڊسمبر 1887ع تي [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۾ ڪرٽس جي تجربيگاهه ۾ ٿيو، جنهن ۾ سترهن ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref name="appel">{{cite book|last1=Appel|first1=Toby A.|editor1-last=Brobeck|editor1-first=John R.|editor2-last=Reynolds|editor2-first=Orr E.|editor3-last=Appel|editor3-first=Toby A.|title=History of the American Physiological Society the First Century, 1887&ndash;1987|date=1987|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781461475767|chapter=2}}</ref><ref name="aps_founders">{{cite web|title=Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=American Physiological Society|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}</ref> سوسائٽيءَ جا 28 باني ميمبر هئا.<ref name=about /> APS جو پهريون باقاعده اجلاس سيپٽمبر 1888ع ۾ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ تحقيقي مقالن جون پيشڪشون ۽ عملي مظاهرا شامل هئا.<ref name=aps_founders /> شروعاتي دور ۾ APS اهڙي نئين شعبي جي خدمت ڪئي، جنهن ۾ مخصوص محققن جو انگ نسبتاً گهٽ هو، تنهنڪري ان جون ڪوششون تعليم ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ تي مرڪوز هيون. APS جي ميمبرن گڏجي فزيولاجي جو هڪ درسي ڪتاب لکيو ۽ 1898ع ۾ ''آمريڪن جرنل آف فزيالاجي'' نالي رسالو جاري ڪيو. جيئن جيئن فزيولاجي جو شعبو پختو ٿيندو ويو، تيئن تيئن سوسائٽيءَ جي ميمبرن جو انگ پڻ وڌندو ويو.<ref name=appel /> موجوده دور ۾ APS ڪيترن ئي انعامن جي سرپرستي ڪري ٿي، جن ۾ هوريس ڊبليو ڊيونپورٽ ڊسٽنگوشڊ ليڪچرر،<ref>{{Cite news | url=http://www.med.unc.edu/www/news/2008/october/unc-researcher-honored-by-american-physiological-society | title=UNC researcher honored by American Physiological Society — UNC School of Medicine}}</ref> والٽر بي ڪينن ايوارڊ،<ref>{{Cite web | url=http://louisville.edu/medschool/dean/news/bolli-receives-high-honor-from-the-american-physiological-society | title=School of Medicine — School of Medicine University of Louisville}}</ref> آرٿر سي گائيٽن ايوارڊ<ref>{{Cite web | url=http://www.utsa.edu/today/2010/05/kellysuter.html | title=Assistant Professor Kelly Suter receives prestigious American Physiological Society award}}</ref> ۽ هينري پڪرنگ بوڊچ ايوارڊ شامل آهن.<ref name="BowditchAward">{{cite web |title=Indiana University associate professor earns APS's Henry Pickering Bowditch Award |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-04/foas-iua041813.php |website=EurekaAlert |publisher=Federation of American Societies For Experimental Biology |access-date=9 February 2021}}</ref> == اشاعتون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي هڪ غير منافع بخش [[ناشر]] جي حيثيت سان هم منصبن جي جائزي هيٺ رسالا ۽ ڪتاب شايع ڪري ٿي. * ''[https://academic.oup.com/function/?login=false فنڪشن]'' هڪ [[کليل رسائي]] وارو رسالو آهي، جيڪو اهڙا اصل مضمون شايع ڪري ٿو، جيڪي صحت ۽ بيماريءَ ۾ حياتيائي نظامن جي ميڪانياتي بنيادن جي وضاحت ڪرڻ ۽ حياتياتي عمل بابت فزيولاجيڪل سمجهه کي وڌائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpcell آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – سيل فزيالاجي]'' [[خلوي فزيولاجي|خلوي]] ۽ [[ماليڪيولي فزيولاجي]] جي مطالعي لاءِ جديد طريقن لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpendo آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – اينڊوڪرائنالاجي اينڊ ميٽابولزم]'' [[اندروني رطوبتي نظام|اندروني رطوبتي]] ۽ [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] نظامن جي فزيولاجي بابت اصل ۽ ميڪانياتي اڀياس شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpgi آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – گيسٽروانٽيسٽينل اينڊ ليور فزيالاجي]'' [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|معدي ۽ آنڊن جي رستي]]، [[جگر ۽ صفراوي نظام]] ۽ [[لبلبو|لبلبي]] جي عمل سان لاڳاپيل تحقيق جي سڀني پهلوئن بابت اصل مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpheart آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – هارٽ اينڊ سرڪيوليٽري فزيالاجي]'' [[دل]]، [[رت جي نڙي|رت جي نڙين]] ۽ [[لمفي نڙي|لمفي نڙين]] جي فزيولاجي تي ڌيان ڏئي ٿو، جنهن ۾ هر سطح تي [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي]] عمل بابت تجرباتي ۽ نظرياتي اڀياس شامل آهن. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajplung آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – لنگ سيلولر اينڊ ماليڪيولر فزيالاجي]'' [[ساهه کڻڻ وارو نظام|ساهه کڻڻ واري نظام]] جي خلين ۽ جزن جي عام ۽ غيرمعمولي عمل جي ماليڪيولي، خلوي ۽ گڏيل پهلوئن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajpregu آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – ريگيوليٽري، انٽيگريٽو اينڊ ڪمپيريٽو فزيالاجي]'' حياتياتي تنظيم جي ماليڪيولن کان انسانن تائين سڀني سطحن تي فزيولاجيڪل ميڪانيزمن جي ضابطي ۽ انضمام کي نمايان ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/ajprenal آمريڪن جرنل آف فزيالاجي – رينل فزيالاجي]'' [[بڪيون|بڪين]]، [[پيشاب جو رستو|پيشاب جي رستي]] ۽ انهن سان لاڳاپيل خلين ۽ [[رت جي نڙين جو نظام|رت جي نڙين]] بابت موضوعن جي وسيع دائري لاءِ وقف آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiolgenomics فزيولاجيڪل جينومڪس]'' انساني ۽ نمونياتي نظامن تي ٿيندڙ مختلف قسمن جي تجرباتي ۽ ڳڻپيوڪر اڀياسن جا نتيجا شايع ڪري ٿو، جن جو مقصد [[جين|جينن]] ۽ حياتيائي رستن کي فزيولاجيڪل عملن سان ڳنڍڻ آهي. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jappl جرنل آف اپلائيڊ فزيالاجي]'' اطلاقِي فزيولاجي جي تحقيق، خاص طور موافقتي ۽ گڏيل ميڪانيزمن سان واسطو رکي ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/jn جرنل آف نيوروفزيالاجي]'' [[اعصابي نظام]] جي جھلي ۽ خليي کان وٺي نظامن ۽ رويي تائين، عمل جي سڀني سطحن بابت مضمون شامل ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physrev فزيولاجيڪل ريويوز]'' فزيولاجيڪل ۽ حياتيائي طبي سائنسن جي وقتائتن موضوعن جو احاطو ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/physiologyonline فزيولاجي]'' مختلف شعبن جي اڳواڻن پاران لکيل دعوتي جائزي وارا مضمون شايع ڪري ٿو. * ''[https://journals.physiology.org/journal/advances ايڊوانسز اِن فزيالاجي ايجوڪيشن]'' فزيولاجي، [[اعصابي سائنس]] ۽ [[بيماريائي فزيولاجي]] جي سکيا ۽ تدريس کي بهتر بڻائڻ لاءِ تعليمي تحقيق کي هٿي ڏئي ٿو. * ''[https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X فزيولاجيڪل رپورٽس]''، [[فزيولاجيڪل سوسائٽي]] ۽ آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جو گڏيل منصوبو آهي. هي رڳو آن لائين، کليل رسائي وارو رسالو آهي، جيڪو بنيادي، ترجمياتي ۽ طبي فزيولاجي توڙي لاڳاپيل شعبن جي سڀني حصن ۾ هم منصبن جي جائزي هيٺ تحقيق شايع ڪري ٿو. * ''[[جامع فزيولاجي]]'' هڪ آن لائين اشاعت آهي، جنهن ۾ تاريخي اهميت رکندڙ ''هينڊ بڪ آف فزيالاجي'' سلسلي جو مڪمل مواد شامل آهي. ان کي هر ٽه ماهي اپڊيٽن ذريعي لڳاتار وڌايو وڃي ٿو ۽ هڪ ادارتي صلاحڪار بورڊ ان جي رهنمائي ڪري ٿو. اهو آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽيءَ جي طرفان [[وائلي-بليڪويل]] شايع ڪري ٿو. == شعبا == ميمبر ٻارهن تخصصي شعبن مان ڪنهن هڪ سان لاڳاپو اختيار ڪري سگهن ٿا، جيڪي گڏيل دلچسپي رکندڙ ميمبرن تي ٻڌل آهن. انهن شعبن ۾ [[دل ۽ رت جي نڙين وارو نظام|دل ۽ رت جي نڙين جي فزيولاجي]]، خلوي ۽ ماليڪيولي فزيولاجي، [[مرڪزي اعصابي نظام]]، تقابلي ۽ ارتقائي فزيولاجي، [[اندروني رطوبتن جو علم]] ۽ ميٽابولزم، ماحولياتي ۽ ورزشي فزيولاجي، معدي ۽ آنڊن ۽ جگر جي فزيولاجي، اعصابي ڪنٽرول ۽ خودمختيار ضابطو، بڪين جي فزيولاجي، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، فزيولاجي جي تدريس ۽ پاڻي ۽ [[برقي تحليل ٿيندڙ مادو|اليڪٽرولائيٽ]] جي هم حالتي شامل آهن. هر ميمبر کي هڪ بنيادي ۽ ٻه ثانوي شعبائي وابستگيون مقرر ڪرڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هر شعبي جو پنهنجو اندروني انتظام هوندو آهي. == ميمبرشپ == APS ۾ ميمبرشپ جا مختلف درجا آهن. باقاعده ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ اصل تحقيق ڪن ٿا. ساٿي ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي فزيولاجي ۾ دلچسپي رکن ٿا پر علمي ڪم جو ثبوت نٿا رکن. گريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ اهڙي هر شاگرد لاءِ آهي، جيڪو اهڙي فزيولاجيڪل ڪم ۾ مصروف هجي، جيڪو ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ تي پورو ٿئي. انڊرگريجوئيٽ شاگرد ميمبرشپ انهن ماڻهن لاءِ آهي، جيڪي [[انڊرگريجوئيٽ ڊگري]] حاصل ڪري رهيا هجن، جيڪا اڳتي هلي فزيولاجي يا ڪنهن لاڳاپيل شعبي ۾ ڪم ڪرڻ جو سبب بڻجي. == ڪميٽيون == آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي پنهنجي ميمبرن کي مختلف [[ڪميٽي|ڪميٽين]] ۾ خدمت ذريعي سوسائٽيءَ جي سرگرمين ۾ شامل ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪري ٿي. هن وقت سوسائٽي ميمبرن جي شرڪت لاءِ 18 ڪميٽيون پيش ڪري ٿي، جن جا موضوع سائنسي پاليسيءَ کان اشاعتن تائين پکڙيل آهن. == اجلاس == 2023ع ۾ APS پنهنجو ساليانو اجلاس، آمريڪن فزيالاجي سمٽ، شروع ڪيو، جنهن ۾ سڄي دنيا مان حياتيائي سائنسن جا هزارين محقق، حياتيائي طبي سائنسدان، استاد ۽ شاگرد گڏ ٿين ٿا. هن اجلاس ۾ اهم افتتاحي تقريرون، مڪمل اجلاس، انعامي [[ليڪچر|ليڪچر]]، سمپوزيم، زباني ۽ پوسٽر سيشن، ۽ سائنسي اوزارن، سامان ۽ اشاعتن جي نمائش شامل هوندي آهي. == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{oweb|http://www.physiology.org/}} – آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي {{authority control}} [[زمرو:ميري لينڊ ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:1887ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ قائم سائنسي سوسائٽيون]] pqt0zxgg7thwi16wjfspcwos56zlvgp 0 99925 391642 2026-07-06T10:11:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{third-party|date=October 2018}} {{Infobox organization | image = | image_alt = | caption = IUPS | map = | formation = {{start date and age|1929}} | extinction = | type = [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم|INGO]] | status = | purpose = | headquarters = | language = انگريزي | leader_title = صدر | lea... 391642 wikitext text/x-wiki {{third-party|date=October 2018}} {{Infobox organization | image = | image_alt = | caption = IUPS | map = | formation = {{start date and age|1929}} | extinction = | type = [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم|INGO]] | status = | purpose = | headquarters = | language = انگريزي | leader_title = صدر | leader_name = [[سوسن ري]] | leader_title3 = سيڪريٽري جنرل | leader_name3 = الريش پول | leader_name2 = سوسن بارمن | leader_title2 = پهرين نائب صدر | main_organ = | parent_organization = [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) | affiliations = | budget = | remarks = | name = بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون | image_border = | image_size = | map_size = | map_alt = | map_caption = | abbreviation = IUPS | location = | region_served = سڄي دنيا | membership = | num_staff = | num_volunteers = | website = [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون'''، جنهن کي مختصر طور IUPS چيو وڃي ٿو، [[فزيولاجي]] جي عالمي ڇٽي تنظيم آهي.<ref name="About">{{Cite web |url=http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |title=IUPS About Us. |access-date=2015-05-04 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702020013/http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |url-status=dead }}</ref> IUPS جو مقصد اهڙن قدمن کي آسان بڻائڻ آهي، جيڪي فزيولاجي جي شعبي کي مضبوط ڪن. IUPS [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) جي هڪ سائنسي اتحاد ميمبر آهي،<ref name="Union Member">[http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 IUPS، بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون، سائنسي اتحاد ميمبر.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629063342/http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 |date=2015-06-29 }} حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) وٽ منظور ٿيل آهي. اتحاد 54 قومي ميمبرن، 10 ساٿي ميمبرن، 2 الحاقي ميمبرن، 5 علائقائي ميمبرن ۽ 5 خاص ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref name="Union Member"/> IUPS هر چئن سالن کان پوءِ هڪ بين الاقوامي ڪانگريس منعقد ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] جي سهڪار سان جائزي وارو رسالو [[فزيولاجي (رسالو)|''فزيولاجي'']] شايع ڪري ٿي. 2020ع ۾ ان [https://journal.physiomeproject.org/ فزيئوم] نالي رسالو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد فزيولاجيڪل نظامن، يعني [[فزيئوم]]، جا رياضياتي ماڊل شايع ڪرڻ ۽ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hunter |first1=Peter J. |last2=Borg |first2=Thomas K. |date=March 2003 |title=Integration from proteins to organs: the Physiome Project |url=https://www.nature.com/articles/nrm1054 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=237–243 |doi=10.1038/nrm1054 |pmid=12612642 |s2cid=25185270 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> 2010ع کان وٺي IUPS ''بايو-يونينز/ICSU'' جي بين الشعبائي سرگرمين ۾ حصو وٺندي رهي آهي.<ref>[http://www.iupesm.org/bio-unionsicsu/ بايو-يونينز/ICSU]. حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> == ڪانگريسون == {{columns-list|colwidth=22em| * 1889ع — [[باسل]] * 1892ع — [[ليئج]] * 1895ع — [[برن]] * 1898ع — [[ڪيمبرج]] * 1901ع — [[تورين]] * 1904ع — [[برسلز]] * 1907ع — [[هائيڊلبرگ]] * 1910ع — [[ويانا]] * 1913ع — [[گروننگن]] * 1920ع — [[پيرس]] * 1923ع — [[ايڊنبرا]] * 1926ع — [[اسٽاڪ هوم]] * 1929ع — [[بوسٽن]] * 1932ع — [[روم]] * 1935ع — [[لينن گراڊ]]–[[ماسڪو]] * 1938ع — [[زيورخ]] * 1947ع — [[آڪسفورڊ]] * 1950ع — [[ڪوپن هيگن]] * 1953ع — [[مونٽريال]] * 1956ع — [[برسلز]] * 1959ع — [[بيونس آئرس]] * 1962ع — [[ليڊن]] * 1965ع — [[ٽوڪيو]] * 1968ع — [[واشنگٽن ڊي سي]] * 1971ع — [[ميونخ]] * 1974ع — [[نئين دهلي]] * 1977ع — [[پيرس]] * 1980ع — [[بڊاپيسٽ]] * 1983ع — [[سڊني]] * 1986ع — [[وينڪوور]] * 1989ع — [[هيلسنڪي]] * 1993ع — [[گلاسگو]] * 1997ع — [[سينٽ پيٽرزبرگ]] * 2001ع — [[ڪرائسٽ چرچ]] * 2005ع — [[سين ڊياگو، ڪيليفورنيا|سين ڊياگو]] * 2009ع — [[ڪيوٽو]]، [[جاپان]] * 2013ع — [[برمنگهم]]، [[برطانيا]] * 2017ع — [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] * 2022ع — [[بيجنگ]]، [[چين]] (مجازي اجلاس) }} == اڳوڻا صدر == * 1953–1956ع — [[چارلس بيسٽ (طبي سائنسدان)|چارلس بيسٽ]] * 1956–1959ع — [[ڪورني هيمانس]] * 1959–1962ع — [[برنارڊو هوسي]] * 1962–1968ع — [[جارج لنڊور برائون|جي. ايل. برائون]] * 1968–1971ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1971–1974ع — [[ينگوي زوٽرمين]] * 1974–1980ع — ايرڪ نيل<ref>{{Cite web |title=Eric Neil {{!}} RCP Museum |url=https://history.rcplondon.ac.uk/inspiring-physicians/eric-neil |access-date=2022-05-16 |website=history.rcplondon.ac.uk}}</ref> * 1980–1986ع — [[نٽ شمٽ-نيلسن]] * 1986–1993ع — [[اينڊريو هڪسلي]] * 1993–1997ع — [[ماسائو ايتو]] * 1997–2001ع — [[ايوالڊ وائبل]] * 2001–2005ع — ايلن ڪائولي * 2005–2009ع — اڪيميچي ڪانيڪو * 2009–2017ع — [[ڊينس نوبل]] * 2017–2022ع — جولي چان<ref>{{Cite web |title=Chan, Julie Y.H. – ITRBM |url=https://itrbm.org/site/en/members/chan-jyh/ |access-date=2022-05-16 |language=en}}</ref> == اڳوڻا سيڪريٽري جنرل == * 1953–1959ع — [[موريس وشر]] * 1959–1965ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1965–1971ع — جي. ڊبليو. ڊائف * 1971–1980ع — رابرٽ هنسپرگر * 1980–1986ع — جي. شيرر * 1986–1993ع — رابرٽ ناڪي<ref>{{Cite journal |last1=Cepeda |first1=Carlos |last2=Tanaka |first2=Tatsuya |last3=Stutzmann |first3=Jean-Marie |last4=Korn |first4=Henri |date=2009 |title=Robert Naquet (1923-2005):The Scientific Odyssey of a French Gentleman |url=https://www.academia.edu/10755845 |journal=Epilepsy & Seizure |volume=2 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.3805/eands.2.1 |s2cid=71423346 |issn=1882-5567|doi-access=free }}</ref> * 1993–2001ع — [[ڊينس نوبل]] * 2001–2009ع — [[اولي هولگر پيٽرسن|اولي پيٽرسن]] * 2010–2017ع — [[والٽر بورون]] == جوڙجڪ == اٺ ڪميشنون آهن:<ref>[http://www.iups.org/about-us/commissions/ IUPS، اسان بابت: ڪميشنون.] حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> # [[حيواني حرڪت|حرڪت]] # رت جي گردش ۽ ساهه کڻڻ # اندروني رطوبتون، توليد ۽ واڌ ويجهه # [[اعصابي حياتيات]] # اخراج ۽ جذب # ماليڪيولي ۽ خلوي # تقابلي: ارتقا، موافقت ۽ ماحول # [[جينومڪس]] ۽ [[حياتيائي گوناگونيت]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{International Science Council}} {{Authority control}} [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:اوهايو ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:1929ع جون قيامون]] f6zxv53dokcoxbb3z4hzct5zc1vwutz 391643 391642 2026-07-06T10:12:00Z Intisar Ali 8681 391643 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | image = | image_alt = | caption = IUPS | map = | formation = {{start date and age|1929}} | extinction = | type = [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم|INGO]] | status = | purpose = | headquarters = | language = انگريزي | leader_title = صدر | leader_name = [[سوسن ري]] | leader_title3 = سيڪريٽري جنرل | leader_name3 = الريش پول | leader_name2 = سوسن بارمن | leader_title2 = پهرين نائب صدر | main_organ = | parent_organization = [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) | affiliations = | budget = | remarks = | name = بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون | image_border = | image_size = | map_size = | map_alt = | map_caption = | abbreviation = IUPS | location = | region_served = سڄي دنيا | membership = | num_staff = | num_volunteers = | website = [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون'''، جنهن کي مختصر طور IUPS چيو وڃي ٿو، [[فزيولاجي]] جي عالمي ڇٽي تنظيم آهي.<ref name="About">{{Cite web |url=http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |title=IUPS About Us. |access-date=2015-05-04 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702020013/http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |url-status=dead }}</ref> IUPS جو مقصد اهڙن قدمن کي آسان بڻائڻ آهي، جيڪي فزيولاجي جي شعبي کي مضبوط ڪن. IUPS [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) جي هڪ سائنسي اتحاد ميمبر آهي،<ref name="Union Member">[http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 IUPS، بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون، سائنسي اتحاد ميمبر.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629063342/http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 |date=2015-06-29 }} حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) وٽ منظور ٿيل آهي. اتحاد 54 قومي ميمبرن، 10 ساٿي ميمبرن، 2 الحاقي ميمبرن، 5 علائقائي ميمبرن ۽ 5 خاص ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref name="Union Member"/> IUPS هر چئن سالن کان پوءِ هڪ بين الاقوامي ڪانگريس منعقد ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] جي سهڪار سان جائزي وارو رسالو [[فزيولاجي (رسالو)|''فزيولاجي'']] شايع ڪري ٿي. 2020ع ۾ ان [https://journal.physiomeproject.org/ فزيئوم] نالي رسالو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد فزيولاجيڪل نظامن، يعني [[فزيئوم]]، جا رياضياتي ماڊل شايع ڪرڻ ۽ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hunter |first1=Peter J. |last2=Borg |first2=Thomas K. |date=March 2003 |title=Integration from proteins to organs: the Physiome Project |url=https://www.nature.com/articles/nrm1054 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=237–243 |doi=10.1038/nrm1054 |pmid=12612642 |s2cid=25185270 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> 2010ع کان وٺي IUPS ''بايو-يونينز/ICSU'' جي بين الشعبائي سرگرمين ۾ حصو وٺندي رهي آهي.<ref>[http://www.iupesm.org/bio-unionsicsu/ بايو-يونينز/ICSU]. حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> == ڪانگريسون == {{columns-list|colwidth=22em| * 1889ع — [[باسل]] * 1892ع — [[ليئج]] * 1895ع — [[برن]] * 1898ع — [[ڪيمبرج]] * 1901ع — [[تورين]] * 1904ع — [[برسلز]] * 1907ع — [[هائيڊلبرگ]] * 1910ع — [[ويانا]] * 1913ع — [[گروننگن]] * 1920ع — [[پيرس]] * 1923ع — [[ايڊنبرا]] * 1926ع — [[اسٽاڪ هوم]] * 1929ع — [[بوسٽن]] * 1932ع — [[روم]] * 1935ع — [[لينن گراڊ]]–[[ماسڪو]] * 1938ع — [[زيورخ]] * 1947ع — [[آڪسفورڊ]] * 1950ع — [[ڪوپن هيگن]] * 1953ع — [[مونٽريال]] * 1956ع — [[برسلز]] * 1959ع — [[بيونس آئرس]] * 1962ع — [[ليڊن]] * 1965ع — [[ٽوڪيو]] * 1968ع — [[واشنگٽن ڊي سي]] * 1971ع — [[ميونخ]] * 1974ع — [[نئين دهلي]] * 1977ع — [[پيرس]] * 1980ع — [[بڊاپيسٽ]] * 1983ع — [[سڊني]] * 1986ع — [[وينڪوور]] * 1989ع — [[هيلسنڪي]] * 1993ع — [[گلاسگو]] * 1997ع — [[سينٽ پيٽرزبرگ]] * 2001ع — [[ڪرائسٽ چرچ]] * 2005ع — [[سين ڊياگو، ڪيليفورنيا|سين ڊياگو]] * 2009ع — [[ڪيوٽو]]، [[جاپان]] * 2013ع — [[برمنگهم]]، [[برطانيا]] * 2017ع — [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] * 2022ع — [[بيجنگ]]، [[چين]] (مجازي اجلاس) }} == اڳوڻا صدر == * 1953–1956ع — [[چارلس بيسٽ (طبي سائنسدان)|چارلس بيسٽ]] * 1956–1959ع — [[ڪورني هيمانس]] * 1959–1962ع — [[برنارڊو هوسي]] * 1962–1968ع — [[جارج لنڊور برائون|جي. ايل. برائون]] * 1968–1971ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1971–1974ع — [[ينگوي زوٽرمين]] * 1974–1980ع — ايرڪ نيل<ref>{{Cite web |title=Eric Neil {{!}} RCP Museum |url=https://history.rcplondon.ac.uk/inspiring-physicians/eric-neil |access-date=2022-05-16 |website=history.rcplondon.ac.uk}}</ref> * 1980–1986ع — [[نٽ شمٽ-نيلسن]] * 1986–1993ع — [[اينڊريو هڪسلي]] * 1993–1997ع — [[ماسائو ايتو]] * 1997–2001ع — [[ايوالڊ وائبل]] * 2001–2005ع — ايلن ڪائولي * 2005–2009ع — اڪيميچي ڪانيڪو * 2009–2017ع — [[ڊينس نوبل]] * 2017–2022ع — جولي چان<ref>{{Cite web |title=Chan, Julie Y.H. – ITRBM |url=https://itrbm.org/site/en/members/chan-jyh/ |access-date=2022-05-16 |language=en}}</ref> == اڳوڻا سيڪريٽري جنرل == * 1953–1959ع — [[موريس وشر]] * 1959–1965ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1965–1971ع — جي. ڊبليو. ڊائف * 1971–1980ع — رابرٽ هنسپرگر * 1980–1986ع — جي. شيرر * 1986–1993ع — رابرٽ ناڪي<ref>{{Cite journal |last1=Cepeda |first1=Carlos |last2=Tanaka |first2=Tatsuya |last3=Stutzmann |first3=Jean-Marie |last4=Korn |first4=Henri |date=2009 |title=Robert Naquet (1923-2005):The Scientific Odyssey of a French Gentleman |url=https://www.academia.edu/10755845 |journal=Epilepsy & Seizure |volume=2 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.3805/eands.2.1 |s2cid=71423346 |issn=1882-5567|doi-access=free }}</ref> * 1993–2001ع — [[ڊينس نوبل]] * 2001–2009ع — [[اولي هولگر پيٽرسن|اولي پيٽرسن]] * 2010–2017ع — [[والٽر بورون]] == جوڙجڪ == اٺ ڪميشنون آهن:<ref>[http://www.iups.org/about-us/commissions/ IUPS، اسان بابت: ڪميشنون.] حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> # [[حيواني حرڪت|حرڪت]] # رت جي گردش ۽ ساهه کڻڻ # اندروني رطوبتون، توليد ۽ واڌ ويجهه # [[اعصابي حياتيات]] # اخراج ۽ جذب # ماليڪيولي ۽ خلوي # تقابلي: ارتقا، موافقت ۽ ماحول # [[جينومڪس]] ۽ [[حياتيائي گوناگونيت]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{International Science Council}} {{Authority control}} [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:اوهايو ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:1929ع جون قيامون]] sxnknl661mmm2qbd1tfyvkfxy0chopj 391644 391643 2026-07-06T10:16:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 391644 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | image = | image_alt = | caption = IUPS | map = | formation = {{start date and age|1929}} | extinction = | type = [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم|INGO]] | status = | purpose = | headquarters = | language = انگريزي | leader_title = صدر | leader_name = [[سوسن ري]] | leader_title3 = سيڪريٽري جنرل | leader_name3 = الريش پول | leader_name2 = سوسن بارمن | leader_title2 = پهرين نائب صدر | main_organ = | parent_organization = [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) | affiliations = | budget = | remarks = | name = بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون | image_border = | image_size = | map_size = | map_alt = | map_caption = | abbreviation = IUPS | location = | region_served = سڄي دنيا | membership = | num_staff = | num_volunteers = | website = [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] }} '''بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون'''، جنهن کي مختصر طور IUPS چيو وڃي ٿو، [[فزيولاجي]] جي عالمي سربراھ تنظيم آهي.<ref name="About">{{Cite web |url=http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |title=IUPS About Us. |access-date=2015-05-04 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702020013/http://www.iups.org/about-us/mission-and-vision/ |url-status=dead }}</ref> IUPS جو مقصد اهڙن قدمن کي آسان بڻائڻ آهي، جيڪي فزيولاجي جي شعبي کي مضبوط ڪن. IUPS [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (ICSU) جي هڪ سائنسي اتحاد ميمبر آهي،<ref name="Union Member">[http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 IUPS، بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون، سائنسي اتحاد ميمبر.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629063342/http://www.icsu.org/publicdb/frmDisplayMember?docid=73de69c44b92a0427142f457d47bd302 |date=2015-06-29 }} حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) وٽ منظور ٿيل آهي. اتحاد 54 قومي ميمبرن، 10 ساٿي ميمبرن، 2 الحاقي ميمبرن، 5 علائقائي ميمبرن ۽ 5 خاص ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref name="Union Member"/> IUPS هر چئن سالن کان پوءِ هڪ بين الاقوامي ڪانگريس منعقد ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] جي سهڪار سان جائزي وارو رسالو [[فزيولاجي (رسالو)|''فزيولاجي'']] شايع ڪري ٿي. 2020ع ۾ ان [https://journal.physiomeproject.org/ فزيئوم] نالي رسالو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد فزيولاجيڪل نظامن، يعني [[فزيئوم]]، جا رياضياتي ماڊل شايع ڪرڻ ۽ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hunter |first1=Peter J. |last2=Borg |first2=Thomas K. |date=March 2003 |title=Integration from proteins to organs: the Physiome Project |url=https://www.nature.com/articles/nrm1054 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=237–243 |doi=10.1038/nrm1054 |pmid=12612642 |s2cid=25185270 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> 2010ع کان وٺي IUPS ''بايو-يونينز/ICSU'' جي بين الشعبائي سرگرمين ۾ حصو وٺندي رهي آهي.<ref>[http://www.iupesm.org/bio-unionsicsu/ بايو-يونينز/ICSU]. حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> == ڪانگريسون == {{columns-list|colwidth=22em| * 1889ع — [[باسل]] * 1892ع — [[ليئج]] * 1895ع — [[برن]] * 1898ع — [[ڪيمبرج]] * 1901ع — [[تورين]] * 1904ع — [[برسلز]] * 1907ع — [[هائيڊلبرگ]] * 1910ع — [[ويانا]] * 1913ع — [[گروننگن]] * 1920ع — [[پيرس]] * 1923ع — [[ايڊنبرا]] * 1926ع — [[اسٽاڪ هوم]] * 1929ع — [[بوسٽن]] * 1932ع — [[روم]] * 1935ع — [[لينن گراڊ]]–[[ماسڪو]] * 1938ع — [[زيورخ]] * 1947ع — [[آڪسفورڊ]] * 1950ع — [[ڪوپن هيگن]] * 1953ع — [[مونٽريال]] * 1956ع — [[برسلز]] * 1959ع — [[بيونس آئرس]] * 1962ع — [[ليڊن]] * 1965ع — [[ٽوڪيو]] * 1968ع — [[واشنگٽن ڊي سي]] * 1971ع — [[ميونخ]] * 1974ع — [[نئين دهلي]] * 1977ع — [[پيرس]] * 1980ع — [[بڊاپيسٽ]] * 1983ع — [[سڊني]] * 1986ع — [[وينڪوور]] * 1989ع — [[هيلسنڪي]] * 1993ع — [[گلاسگو]] * 1997ع — [[سينٽ پيٽرزبرگ]] * 2001ع — [[ڪرائسٽ چرچ]] * 2005ع — [[سين ڊياگو، ڪيليفورنيا|سين ڊياگو]] * 2009ع — [[ڪيوٽو]]، [[جاپان]] * 2013ع — [[برمنگهم]]، [[برطانيا]] * 2017ع — [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] * 2022ع — [[بيجنگ]]، [[چين]] (مجازي اجلاس) }} == اڳوڻا صدر == * 1953–1956ع — [[چارلس بيسٽ (طبي سائنسدان)|چارلس بيسٽ]] * 1956–1959ع — [[ڪورني هيمانس]] * 1959–1962ع — [[برنارڊو هوسي]] * 1962–1968ع — [[جارج لنڊور برائون|جي. ايل. برائون]] * 1968–1971ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1971–1974ع — [[ينگوي زوٽرمين]] * 1974–1980ع — ايرڪ نيل<ref>{{Cite web |title=Eric Neil {{!}} RCP Museum |url=https://history.rcplondon.ac.uk/inspiring-physicians/eric-neil |access-date=2022-05-16 |website=history.rcplondon.ac.uk}}</ref> * 1980–1986ع — [[نٽ شمٽ-نيلسن]] * 1986–1993ع — [[اينڊريو هڪسلي]] * 1993–1997ع — [[ماسائو ايتو]] * 1997–2001ع — [[ايوالڊ وائبل]] * 2001–2005ع — ايلن ڪائولي * 2005–2009ع — اڪيميچي ڪانيڪو * 2009–2017ع — [[ڊينس نوبل]] * 2017–2022ع — جولي چان<ref>{{Cite web |title=Chan, Julie Y.H. – ITRBM |url=https://itrbm.org/site/en/members/chan-jyh/ |access-date=2022-05-16 |language=en}}</ref> == اڳوڻا سيڪريٽري جنرل == * 1953–1959ع — [[موريس وشر]] * 1959–1965ع — [[والس او. فين|والس فين]] * 1965–1971ع — جي. ڊبليو. ڊائف * 1971–1980ع — رابرٽ هنسپرگر * 1980–1986ع — جي. شيرر * 1986–1993ع — رابرٽ ناڪي<ref>{{Cite journal |last1=Cepeda |first1=Carlos |last2=Tanaka |first2=Tatsuya |last3=Stutzmann |first3=Jean-Marie |last4=Korn |first4=Henri |date=2009 |title=Robert Naquet (1923-2005):The Scientific Odyssey of a French Gentleman |url=https://www.academia.edu/10755845 |journal=Epilepsy & Seizure |volume=2 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.3805/eands.2.1 |s2cid=71423346 |issn=1882-5567|doi-access=free }}</ref> * 1993–2001ع — [[ڊينس نوبل]] * 2001–2009ع — [[اولي هولگر پيٽرسن|اولي پيٽرسن]] * 2010–2017ع — [[والٽر بورون]] == جوڙجڪ == اٺ ڪميشنون آهن:<ref>[http://www.iups.org/about-us/commissions/ IUPS، اسان بابت: ڪميشنون.] حاصل ڪيل 02 جون 2015ع.</ref> # [[حيواني حرڪت|حرڪت]] # رت جي گردش ۽ ساهه کڻڻ # اندروني رطوبتون، توليد ۽ واڌ ويجهه # [[اعصابي حياتيات]] # اخراج ۽ جذب # ماليڪيولي ۽ خلوي # تقابلي: ارتقا، موافقت ۽ ماحول # [[جينومڪس]] ۽ [[حياتيائي گوناگونيت]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.iups.org/ IUPS جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{International Science Council}} {{Authority control}} [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:اوهايو ۾ قائم طبي ۽ صحت جون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جا ميمبر]] [[زمرو:1929ع جون قيامون]] exaswe0at08ncl9cp8ysjdrjame87h3 0 99926 391646 2026-07-06T10:21:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{short description|برطانيا ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ فزيولاجي جي ماهرن جي بين الاقوامي علمي سوسائٽي}} {{Infobox organization | name = فزيولاجيڪل سوسائٽي | logo = Physiological Society logo.png | caption = | image_size = | purpose = [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ جي سهائتا | formation = 1876 | headquarters = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | coordinates... 391646 wikitext text/x-wiki {{short description|برطانيا ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ فزيولاجي جي ماهرن جي بين الاقوامي علمي سوسائٽي}} {{Infobox organization | name = فزيولاجيڪل سوسائٽي | logo = Physiological Society logo.png | caption = | image_size = | purpose = [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ جي سهائتا | formation = 1876 | headquarters = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | coordinates = | leader_title = صدر | leader_name = مائيڪ ٽپٽن | leader_title2 = چيف ايگزيڪيوٽو | leader_name2 = ڊيريل برڊاس | leader_title3 = | leader_name3 = | website = {{URL|www.physoc.org}} }} [[File:Hodgkin Huxley House 1.jpg|thumb|30 فارنگڊن لين، فزيولاجيڪل سوسائٽي جو هنڌ]] '''فزيولاجيڪل سوسائٽي'''، جيڪا 1876ع ۾ قائم ٿي، [[فزيولاجي جي ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ بين الاقوامي [[علمي سوسائٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[برطانيا]] ۾ آهي ۽ اها آئرلينڊ ۾ پڻ سرگرم آهي. == تاريخ == فزيولاجيڪل سوسائٽي 1876ع ۾ 19 فزيولاجي جي ماهرن جي هڪ گروهه پاران "گڏيل فائدي ۽ تحفظ لاءِ" هڪ طعامي سوسائٽي طور قائم ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي [[جان برڊن سينڊرسن]] ۽ [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] ڪئي. ان جي قيام جو پسمنظر 1875ع جو جاندارن تي تجربن بابت شاهي ڪميشن ۽ ان کان پوءِ 1876ع جو جانورن سان ظلم وارو قانون هو.<ref>[http://www.navs.org.uk/about_us/24/0/299/ نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي جي تاريخ] (نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي)</ref> ٻين باني ميمبرن ۾ [[وليم شارپي]]، [[ٿامس هينري هڪسلي|ٿامس هڪسلي]]، [[جارج هينري لوئس]]، [[فرانسس گالٽن]]، [[جان مارشل (جراح)|جان مارشل]]، [[جارج مري همفري]]، [[فريڊرڪ وليم پيوي]]، [[لاڊر برنٽن]]، [[ڊيوڊ فيريئر]]، [[فلپ پائي-سمٿ]]، [[ڊبليو. ايڇ. گيسڪل|والٽر ايڇ. گيسڪل]]، [[جان گري ميڪينڊرڪ]]، [[ايمانوئل ايڊورڊ ڪلائن]]، [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ شيفر]]، [[فرانسس ڊارون]]، [[جارج رومينس]] ۽ [[جيرالڊ فرانسس يو|جيرالڊ يو]] شامل هئا. ان جو مقصد [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. [[چارلس ڊارون]] ۽ [[وليم شارپي]] سوسائٽيءَ جا پهريان ٻه اعزازي ميمبر چونڊيا ويا. سوسائٽيءَ جو پهريون اجلاس لنڊن ۾ سينڊرسن جي گهر ۾ ٿيو. سوسائٽيءَ جي پهرين قاعدن موجب ميمبرن جو انگ 40 کان وڌيڪ نه ٿي سگهيو ۽ سڀني ميمبرن لاءِ مرد ۽ عملي طور ڪم ڪندڙ فزيولاجي جا ماهر هجڻ ضروري هو.<ref>Sharpey-Schafer, E. History of the Physiological Society during its first Fifty Years 1876–1927, Oxford University Press, London, 1927</ref> عورتن کي پهريون ڀيرو 1915ع ۾ ميمبر طور داخل ڪيو ويو ۽ ان واقعي جي سؤ سالا سالگرهه 2015ع ۾ ملهائي وئي.<ref>{{Cite web|last=Burgess|first=Helen|date=Spring 2015|title=100 years of women members: The Society's centenary of women's admission|url=https://www.physoc.org/magazine-articles/100-years-of-women-members-the-societys-centenary-of-womens-admission/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-08|website=Physiology News|publisher=The Physiological Society}}</ref> [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] 1878ع ۾ ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' جو باني پڻ هو ۽ 1883ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ فزيولاجي جي پهرين چيئر تي مقرر ٿيو. سوسائٽيءَ جا دستاويزي ذخيرا [[ويلڪم لائبريري]] ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web|title=The Physiological Society|url=http://search.wellcomelibrary.org/iii/encore/record/C__Rb2002868__SThe%20Physiological%20Society__Orightresult__X7?lang=eng&suite=cobalt|website=Catalogue|publisher=Wellcome Library|access-date=10 February 2016}}</ref> == موجوده دور == هي سوسائٽي يورپ ۾ فزيولاجي جي ماهرن جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن جا ميمبر 60 کان وڌيڪ ملڪن مان آهن. سوسائٽيءَ جي ميمبرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 61 نوبل انعام يافته شخص شامل رهيا آهن، جن مان 55 [[فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام|فزيولاجي يا طب]]، 5 [[ڪيميا جو نوبل انعام|ڪيميا]] ۽ هڪ [[نوبل امن انعام|امن]] جو انعام حاصل ڪيو. گهڻا ميمبر يونيورسٽين يا صنعتن ۾ صحت ۽ بيماريءَ دوران جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت تحقيق ۽ اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ فزيولاجي جي تدريس سان لاڳاپيل آهن. سوسائٽي سائنسدانن جي پاڻ ۾ ۽ ٻين دلچسپي رکندڙ گروهن سان رابطي کي پڻ آسان بڻائي ٿي. فزيولاجيڪل سوسائٽي علمي رسالا ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' ۽ ''[[ايڪسپيريمينٽل فزيولاجي]]'' شايع ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] سان گڏ رڳو آن لائين [[کليل رسائي وارو رسالو]] ''[[فزيولاجيڪل رپورٽس]]'' شايع ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X |title=Physiological Reports |access-date=8 January 2021 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley }}</ref> اها ميمبرن لاءِ ''فزيولاجي نيوز'' نالي رسالو پڻ شايع ڪري ٿي. آگسٽ 2024ع ۾ سوسائٽي 100 کان وڌيڪ سالن ۾ پهريون ڀيرو مڪمل طور پنهنجي ملڪيت وارن نون رسالن جو اعلان ڪيو، جن ۾ ''دي جرنل آف پريسيزن ميڊيسن: هيلٿ اينڊ ڊيزيز'' ۽ ''دي جرنل آف نيوٽريشنل فزيولاجي'' شامل آهن. فزيولاجيڪل سوسائٽي گلوبل ڪلائميٽ اينڊ هيلٿ سمٽ جي منتظم آهي، جيڪا هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس آهي ۽ موسمياتي تبديليءَ جي صحت تي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ محققن، پاليسي سازن، صحت جي ماهرن ۽ برادريءَ جي اڳواڻن کي گڏ ڪري ٿي. لنڊن ۾ منعقد ٿيندڙ هي اجلاس سائنسي ثبوتن، خاص طور فزيولاجي مان حاصل ٿيل ڄاڻ، کي گرمي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت، هوائي آلودگي ۽ پائيدار غذائيت جهڙن شعبن ۾ عملي حلن ۾ تبديل ڪرڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. ان جو مقصد مختلف شعبن وچ ۾ ڀائيواريون قائم ڪرڻ، پاليسيءَ ۾ شموليت کي هٿي ڏيڻ ۽ اهڙن قدمن کي شڪل ڏيڻ آهي، جيڪي انساني صحت ۽ ڌرتيءَ ٻنهي جي حفاظت ڪن. سوسائٽي [[فارنگڊن، لنڊن|فارنگڊن، لنڊن]] ۾ هاڊڪن هڪسلي هائوس ۾ قائم آهي، جنهن جو نالو [[ايلن هاڊڪن]] ۽ [[اينڊريو هڪسلي]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=22 August 2012 |title=Hodgkin-Huxley House: Name the meeting rooms |url=https://www.physoc.org/news_article/hodgkin-huxley-house-name-the-meeting-rooms/ |publisher=The Physiological Society |access-date=9 January 2021}}</ref> == صدر == صدر جو عهدو 2001ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سوسائٽيءَ جو موجوده صدر [[مائيڪ ٽپٽن]] آهي. اڳوڻن صدرن ۾ هي شامل آهن:<ref name="PastOfficers">{{cite web|url=https://static.physoc.org/app/uploads/2019/04/22192800/Past-Officers.pdf|title=Past Officers of the Physiological Society|year=2019|publisher=The Physiological Society|access-date=8 January 2021}}</ref> * {{Timeline-event |date={{Start date|2001}} |end_date={{End date|2003}} |event= [[ڪولن بليڪمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2003}} |end_date={{End date|2006}} |event= [[رچرڊ ايلن نارٿ|رچرڊ اي. نارٿ]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2006}} |end_date={{End date|2008}} |event= [[اولي هولگر پيٽرسن]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2008}} |end_date={{End date|2010}} |event= {{Ill|ڪلائيو ايڇ. آرچرڊ|qid=Q29383734}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2010}} |end_date={{End date|2012}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2012}} |end_date={{End date|2014}} |event= [[جوناٿن ايشمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2014}} |end_date={{End date|2016}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2016}} |end_date={{End date|2018}} |event= [[ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2018}} |end_date={{End date|2020}} |event= {{Ill|برجٽ لمب|qid=Q61040929}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2020}} |end_date={{End date|2022}} |event= [[ڊيوڊ پيٽرسن (فزيولاجي جو ماهر)|ڊيوڊ پيٽرسن]] }}<ref name="DavidPaterson">{{cite web |title=David Paterson |url=https://www.physoc.org/team/david-paterson/ |access-date=8 January 2021 |publisher=The Physiological Society}}</ref> * 2022ع–2024ع: [[ڊيوڊ ايٽويل]] * 2024ع–2025ع: [[اينيٽ ڊولفن]] * 2025ع–: [[مائيڪ ٽپٽن]] m4zxilmg44piz4q7vb5ypqqieu2ssk6 391647 391646 2026-07-06T10:23:42Z Intisar Ali 8681 391647 wikitext text/x-wiki {{short description|برطانيا ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ فزيولاجي جي ماهرن جي بين الاقوامي علمي سوسائٽي}} {{Infobox organization | name = فزيولاجيڪل سوسائٽي | logo = Physiological Society logo.png | caption = | image_size = | purpose = [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ جي سهائتا | formation = 1876 | headquarters = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | coordinates = | leader_title = صدر | leader_name = مائيڪ ٽپٽن | leader_title2 = چيف ايگزيڪيوٽو | leader_name2 = ڊيريل برڊاس | leader_title3 = | leader_name3 = | website = {{URL|www.physoc.org}} }} [[File:Hodgkin Huxley House 1.jpg|thumb|30 فارنگڊن لين، فزيولاجيڪل سوسائٽي جو هنڌ]] '''فزيولاجيڪل سوسائٽي'''، جيڪا 1876ع ۾ قائم ٿي، [[فزيولاجي جي ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ بين الاقوامي [[علمي سوسائٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[برطانيا]] ۾ آهي ۽ اها آئرلينڊ ۾ پڻ سرگرم آهي. == تاريخ == فزيولاجيڪل سوسائٽي 1876ع ۾ 19 فزيولاجي جي ماهرن جي هڪ گروهه پاران "گڏيل فائدي ۽ تحفظ لاءِ" هڪ طعامي سوسائٽي طور قائم ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي [[جان برڊن سينڊرسن]] ۽ [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] ڪئي. ان جي قيام جو پسمنظر 1875ع جو جاندارن تي تجربن بابت شاهي ڪميشن ۽ ان کان پوءِ 1876ع جو جانورن سان ظلم وارو قانون هو.<ref>[http://www.navs.org.uk/about_us/24/0/299/ نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي جي تاريخ] (نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي)</ref> ٻين باني ميمبرن ۾ [[وليم شارپي]]، [[ٿامس هينري هڪسلي|ٿامس هڪسلي]]، [[جارج هينري لوئس]]، [[فرانسس گالٽن]]، [[جان مارشل (جراح)|جان مارشل]]، [[جارج مري همفري]]، [[فريڊرڪ وليم پيوي]]، [[لاڊر برنٽن]]، [[ڊيوڊ فيريئر]]، [[فلپ پائي-سمٿ]]، [[ڊبليو. ايڇ. گيسڪل|والٽر ايڇ. گيسڪل]]، [[جان گري ميڪينڊرڪ]]، [[ايمانوئل ايڊورڊ ڪلائن]]، [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ شيفر]]، [[فرانسس ڊارون]]، [[جارج رومينس]] ۽ [[جيرالڊ فرانسس يو|جيرالڊ يو]] شامل هئا. ان جو مقصد [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. [[چارلس ڊارون]] ۽ [[وليم شارپي]] سوسائٽيءَ جا پهريان ٻه اعزازي ميمبر چونڊيا ويا. سوسائٽيءَ جو پهريون اجلاس لنڊن ۾ سينڊرسن جي گهر ۾ ٿيو. سوسائٽيءَ جي پهرين قاعدن موجب ميمبرن جو انگ 40 کان وڌيڪ نه ٿي سگهيو ۽ سڀني ميمبرن لاءِ مرد ۽ عملي طور ڪم ڪندڙ فزيولاجي جا ماهر هجڻ ضروري هو.<ref>Sharpey-Schafer, E. History of the Physiological Society during its first Fifty Years 1876–1927, Oxford University Press, London, 1927</ref> عورتن کي پهريون ڀيرو 1915ع ۾ ميمبر طور داخل ڪيو ويو ۽ ان واقعي جي سؤ سالا سالگرهه 2015ع ۾ ملهائي وئي.<ref>{{Cite web|last=Burgess|first=Helen|date=Spring 2015|title=100 years of women members: The Society's centenary of women's admission|url=https://www.physoc.org/magazine-articles/100-years-of-women-members-the-societys-centenary-of-womens-admission/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-08|website=Physiology News|publisher=The Physiological Society}}</ref> [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] 1878ع ۾ ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' جو باني پڻ هو ۽ 1883ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ فزيولاجي جي پهرين چيئر تي مقرر ٿيو. سوسائٽيءَ جا دستاويزي ذخيرا [[ويلڪم لائبريري]] ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web|title=The Physiological Society|url=http://search.wellcomelibrary.org/iii/encore/record/C__Rb2002868__SThe%20Physiological%20Society__Orightresult__X7?lang=eng&suite=cobalt|website=Catalogue|publisher=Wellcome Library|access-date=10 February 2016}}</ref> == موجوده دور == هي سوسائٽي يورپ ۾ فزيولاجي جي ماهرن جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن جا ميمبر 60 کان وڌيڪ ملڪن مان آهن. سوسائٽيءَ جي ميمبرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 61 نوبل انعام يافته شخص شامل رهيا آهن، جن مان 55 [[فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام|فزيولاجي يا طب]]، 5 [[ڪيميا جو نوبل انعام|ڪيميا]] ۽ هڪ [[نوبل امن انعام|امن]] جو انعام حاصل ڪيو. گهڻا ميمبر يونيورسٽين يا صنعتن ۾ صحت ۽ بيماريءَ دوران جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت تحقيق ۽ اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ فزيولاجي جي تدريس سان لاڳاپيل آهن. سوسائٽي سائنسدانن جي پاڻ ۾ ۽ ٻين دلچسپي رکندڙ گروهن سان رابطي کي پڻ آسان بڻائي ٿي. فزيولاجيڪل سوسائٽي علمي رسالا ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' ۽ ''[[ايڪسپيريمينٽل فزيولاجي]]'' شايع ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] سان گڏ رڳو آن لائين [[کليل رسائي وارو رسالو]] ''[[فزيولاجيڪل رپورٽس]]'' شايع ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X |title=Physiological Reports |access-date=8 January 2021 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley }}</ref> اها ميمبرن لاءِ ''فزيولاجي نيوز'' نالي رسالو پڻ شايع ڪري ٿي. آگسٽ 2024ع ۾ سوسائٽي 100 کان وڌيڪ سالن ۾ پهريون ڀيرو مڪمل طور پنهنجي ملڪيت وارن نون رسالن جو اعلان ڪيو، جن ۾ ''دي جرنل آف پريسيزن ميڊيسن: هيلٿ اينڊ ڊيزيز'' ۽ ''دي جرنل آف نيوٽريشنل فزيولاجي'' شامل آهن. فزيولاجيڪل سوسائٽي گلوبل ڪلائميٽ اينڊ هيلٿ سمٽ جي منتظم آهي، جيڪا هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس آهي ۽ موسمياتي تبديليءَ جي صحت تي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ محققن، پاليسي سازن، صحت جي ماهرن ۽ برادريءَ جي اڳواڻن کي گڏ ڪري ٿي. لنڊن ۾ منعقد ٿيندڙ هي اجلاس سائنسي ثبوتن، خاص طور فزيولاجي مان حاصل ٿيل ڄاڻ، کي گرمي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت، هوائي آلودگي ۽ پائيدار غذائيت جهڙن شعبن ۾ عملي حلن ۾ تبديل ڪرڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. ان جو مقصد مختلف شعبن وچ ۾ ڀائيواريون قائم ڪرڻ، پاليسيءَ ۾ شموليت کي هٿي ڏيڻ ۽ اهڙن قدمن کي شڪل ڏيڻ آهي، جيڪي انساني صحت ۽ ڌرتيءَ ٻنهي جي حفاظت ڪن. سوسائٽي [[فارنگڊن، لنڊن|فارنگڊن، لنڊن]] ۾ هاڊڪن هڪسلي هائوس ۾ قائم آهي، جنهن جو نالو [[ايلن هاڊڪن]] ۽ [[اينڊريو هڪسلي]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=22 August 2012 |title=Hodgkin-Huxley House: Name the meeting rooms |url=https://www.physoc.org/news_article/hodgkin-huxley-house-name-the-meeting-rooms/ |publisher=The Physiological Society |access-date=9 January 2021}}</ref> == صدر == صدر جو عهدو 2001ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سوسائٽيءَ جو موجوده صدر [[مائيڪ ٽپٽن]] آهي. اڳوڻن صدرن ۾ هي شامل آهن:<ref name="PastOfficers">{{cite web|url=https://static.physoc.org/app/uploads/2019/04/22192800/Past-Officers.pdf|title=Past Officers of the Physiological Society|year=2019|publisher=The Physiological Society|access-date=8 January 2021}}</ref> * {{Timeline-event |date={{Start date|2001}} |end_date={{End date|2003}} |event= [[ڪولن بليڪمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2003}} |end_date={{End date|2006}} |event= [[رچرڊ ايلن نارٿ|رچرڊ اي. نارٿ]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2006}} |end_date={{End date|2008}} |event= [[اولي هولگر پيٽرسن]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2008}} |end_date={{End date|2010}} |event= {{Ill|ڪلائيو ايڇ. آرچرڊ|qid=Q29383734}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2010}} |end_date={{End date|2012}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2012}} |end_date={{End date|2014}} |event= [[جوناٿن ايشمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2014}} |end_date={{End date|2016}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2016}} |end_date={{End date|2018}} |event= [[ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2018}} |end_date={{End date|2020}} |event= {{Ill|برجٽ لمب|qid=Q61040929}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2020}} |end_date={{End date|2022}} |event= [[ڊيوڊ پيٽرسن (فزيولاجي جو ماهر)|ڊيوڊ پيٽرسن]] }}<ref name="DavidPaterson">{{cite web |title=David Paterson |url=https://www.physoc.org/team/david-paterson/ |access-date=8 January 2021 |publisher=The Physiological Society}}</ref> * 2022ع–2024ع: [[ڊيوڊ ايٽويل]] * 2024ع–2025ع: [[اينيٽ ڊولفن]] * 2025ع–: [[مائيڪ ٽپٽن]] == انعام == {{update section|date=March 2025}} سوسائٽي نمايان ڪارڪردگيءَ جي اعتراف ۾ ڪيترائي انعام ڏئي ٿي.<ref name="PrizeLectures">{{cite web|last=|first=|date=|title=Prize lectures|url=https://www.physoc.org/supporting-you/prize-lectures/|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=|publisher=The Physiological Society}}</ref> === سالياني جائزي وارو انعامي ليڪچر === سوسائٽي پنهنجي سالياني جائزي واري انعامي ليڪچر کي، جيڪو پهريون ڀيرو 1968ع ۾ ڏنو ويو، پنهنجو سڀ کان اهم انعام سمجهي ٿي.<ref name="PrizeLectures" /> {{main|فزيولاجيڪل سوسائٽي جو سالياني جائزي وارو انعامي ليڪچر}} === بين الاقوامي انعامي ليڪچر === {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2001}} |event= {{Ill|نڪولس بي. اسٽينڊن|qid=Q29653431 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|ڊيوڊ آءِ. ڪڪ|qid=Q29653432 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2003}} |event= [[جوناٿن ايشمور|جوناٿن ايف. ايشمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|ڊيوڊ جي. بيچ|qid=Q29653435 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= [[سائمن سي. گينڊيويا]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|مارڪ جي. ڊن|qid=Q29653466 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= {{Ill|ڊيوڊ ايلن (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ڊيوڊ ايلن|qid=Q29653438 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[ڊيوڊ ايٽويل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيوواني اي. مين|qid=Q29653440 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} {{colend}} === بيليس-اسٽارلنگ انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي. اصل ۾ اهو هر ٽن سالن کان پوءِ ڏنو ويندو هو، پر 2015ع کان اهو هر سال، واري واري سان تجربيڪار ۽ شروعاتي ڪيريئر وارن فزيولاجي جي ماهرن کي ڏنو وڃي ٿو.<ref name="L+P">{{cite web|last=|first=|date=2020|title=Lectures and Prizes|url=https://www.physoc.org/lectures-and-prizes-to-2020/|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=|publisher=The Physiological Society}}</ref> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1963}} |event= [[چارلس لوواٽ ايوانز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1966}} |event= [[آئيون ڊي برگ ڊيلي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1969}} |event= [[آرچيبالڊ هل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1973}} |event= [[روڊرڪ الفرڊ گريگوري]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1976}} |event= [[هينري بارڪرافٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1979}} |event= [[ڊيوڊ وٽرِج]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1982}} |event= [[جان پيپن هائمر|جي. آر. پيپن هائمر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1985}} |event= [[برنارڊ ڪيٽز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1988}} |event= [[جان زيڪري ينگ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1991}} |event= [[جيمس بليڪ (دواساز)|جيمس بليڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= [[جان وين]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1997}} |event= {{Ill|ڊيوڊ اي. برائون|qid=Q29653441 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[سلواڊور مونڪاڊا]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= [[گيرهارڊ گيبش]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= [[روڊرڪ فلاور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= [[گيرو ميزنبوڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيروم اي. ڊيمپسي|qid=Q29653442}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|اسٽيون بلوم|qid=Q29653443 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[ڪم بيريٽ]] }} – ''معدي ۽ آنڊن جي اپيٿيليئل عمل جو اندروني ۽ ٻاهريون ضابطو: بيليس ۽ اسٽارلنگ جي ورثي کي اڳتي وڌائڻ''<ref>{{Cite journal|last=Barrett|first=Kim E.|date=2017-01-15|title=Endogenous and exogenous control of gastrointestinal epithelial function: building on the legacy of Bayliss and Starling|journal=The Journal of Physiology|volume=595|issue=2|pages=423–432|doi=10.1113/JP272227|issn=1469-7793|pmc=5233669|pmid=27284010}}</ref> * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|ليسا هيٿر|qid=Q29653445 }} – ''بيماريءَ ۾ دل جو ميٽابولزم: سڀ ٻارڻ برابر آهن، پر ڪجهه ٻارڻ ٻين کان وڌيڪ برابر آهن.''}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|هيلن اي. ريبولڊ|qid=Q29653446 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= {{Ill|پيٽرڪ لوئس (فزيولاجي جو ماهر)|lt=پيٽرڪ لوئس|qid=Q38324008 }} – ''ليوسين سان مالا مال ريپيٽ ڪائنيز 2: بيماريائي علم کان فزيولاجي ۽ وري واپس''}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= [[ماريا فٽزجيرالڊ]] }} {{colend}} === بلر انعامي ليڪچر === هي انعام ڪيٿي بلر جي ياد ۾ رکيو ويو. اهو بڪين يا اپيٿيليئل فزيولاجي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ 35 سالن کان گهٽ عمر واري محقق کي ڏنو ويندو هو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|لوئيس رابسن|qid=Q29653447 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|ميٿيو بيلي (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ميٿيو بيلي|qid=Q29653448 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|ڊونالڊ ٽي. وارڊ|qid=Q29653449 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= {{Ill|گيون اسٽيورٽ (فزيولاجي جو ماهر)|lt=گيون اسٽيورٽ|qid=Q29653451 }} }} {{colend}} === جي. ايل. برائون انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[جارج لنڊور برائون]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. اهي ليڪچر مختلف ادارن ۾ ڏنا ويندا آهن ۽ انهن جو مقصد فزيولاجي ۾ دلچسپي پيدا ڪرڻ آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1975}} |event= {{Ill|جي. ايس. برنڊلي|qid=Q29653452 }} ۽ {{Ill|آر. جي. لنڊن|qid=Q29653453 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1976}} |event= {{Ill|پي. ايف. بيڪر|qid=Q29653454}} ۽ {{Ill|پيٽرڪ اي. مرٽن|qid=Q21165048}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1977}} |event= {{Ill|ايرڪ نيل|qid=Q29653455 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1983}} |event= [[جان گراهم نڪولس|جان نڪولس]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1984}} |event= {{Ill|جان ايس. گلسپي|qid=Q29653456 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1985}} |event= {{Ill|مائيڪل ڊي برگ ڊيلي|qid=Q29647112}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1986}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1987}} |event= [[سمير زيڪي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1988}} |event= {{Ill|اينٿوني اينجل|qid=Q29653457 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1989}} |event= [[ڪولن بليڪمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1990}} |event= {{Ill|نڪولس بي. اسٽينڊن|qid=Q29653431 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1991}} |event= {{Ill|راجر اين. ليمن|qid=Q29653459 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1992}} |event= [[جوناٿن ايشمور|جوناٿن ايف. ايشمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1993}} |event= [[اينيٽ ڊولفن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1995}} |event= [[اسٽيورٽ ڪل-ڪينڊي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= [[فرانسس ايشڪرافٽ|فرانسس ايم. ايشڪرافٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1997}} |event= {{Ill|ايئن ڊي. فورسائٿ|qid=Q29653460 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1998}} |event= {{Ill|پيٽر لپ|qid=Q29653461 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1999}} |event= [[ڊيوڊ پيٽرسن (علمي ماهر)|ڊيوڊ جي. پيٽرسن]]}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[اسٽيفن برينڊن ميڪماهون]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2001}} |event= {{Ill|ڪرس پيئرز (فزيولاجي جو ماهر)|qid=Q29653465 |lt=ڪرس پيئرز}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|مارڪ جي. ڊن|qid=Q29653437 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|مائيڪل جي. ريني|qid=Q29653467 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|گاڊفري ايل. سمٿ|qid=Q29653526 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|سي. اي. رچرڊ بوئڊ|qid=Q29642389}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= {{Ill|نينا بالٿاسا|qid=Q29653582 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= {{Ill|جي. گراهم ميڪگيون|qid=Q29653555 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[لوسيلا پوسٽن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيمس ڊيوچرز|qid=Q29653557 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= [[اننت پاريک]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= [[مائيڪ ٽپٽن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[مولي اسٽيونز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= [[ريچل ٽرائب]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|اينڊريو پارڪر (فزيولاجي جو ماهر)|lt=اينڊريو پارڪر|qid=Q37376049 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= [[پاميلا شا]] }} {{colend}} === جي. ڊبليو. هيرس انعامي ليڪچر === هي انعام [[جيفري هيرس (نيورو اينڊوڪرائنالاجسٽ)|جيفري هيرس]] جي ياد ۾ رکيو ويو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1987}} |event= {{Ill|جارج فنڪ (فزيولاجي جو ماهر)|lt=جارج فنڪ|qid=Q29653547 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1990}} |event= [[ارنسٽ ايم. رائيٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1993}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= {{Ill|ايئن سي. اي. ايف. رابنسن|qid=Q29653552 }} }} {{colend}} === هاڊڪن–هڪسلي–ڪيٽز انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[ايلن هاڊڪن]]، [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ [[برنارڊ ڪيٽز]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي ۽ عام طور اهو برطانيا يا آئرلينڊ کان ٻاهر جي ڪنهن فزيولاجي جي ماهر کي ڏنو ويندو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[روڊرڪ ميڪڪنن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[برٽ ساڪمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= [[ڊينس نوبل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= [[ٿامس جي. جينٽش]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= [[ايرڪ ڪينڊل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[راجر نڪول]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= [[ڪوري بارگمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[ايرن ايم. شومن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= {{Ill|ڪارين سيپيڊو|qid=Q21264087}} }} – ''دل جي عضلاتي خلين ۾ ڪيلشيم جا ننڍا علائقا'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= [[جيڪ ايل. فيلڊمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= {{Ill|اسٽيفن ٽرينيلس|qid=Q57075608}} }} {{colend}} === جون موٽ انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[جون موٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{main|جون موٽ انعامي ليڪچر}} === مائيڪل ڊي برگ ڊيلي انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو {{Ill|مائيڪل ڊي برگ ڊيلي|qid=Q29647112}} جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[جينس ايم. مارشل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|جيمس ايف. ايڪس. جونز|qid=Q29653558 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= [[مائيڪل جي. جوئنر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= {{Ill|ڪولن اي. نرس|qid=Q29653534 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|ٽوبياس وانگ|qid=Q29653586 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[پيٽر ڪارميليٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|نندوري آر. پرڀاڪر|qid=Q29653579 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= {{Ill|ڪيٽرن شروڊر (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ڪيٽرن شروڊر|qid=Q42530784 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= ايف. گربل }} {{colend}} === اوٽو هٽر تدريسي انعام === هن انعام جو نالو [[اوٽو هٽر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي ۽ اهو انڊرگريجوئيٽ فزيولاجي جي استادن کي ڏنو وڃي ٿو.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= {{Ill|ميري ڪوٽر|qid=Q29653575 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|نيل مورس (اعصابي سائنسدان)|lt=نيل مورس|qid=Q29653580 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= {{Ill|يوجين لائڊ|qid=Q29653544 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|ڊيو لوئس (اعصابي سائنسدان)|lt=ڊيو لوئس|qid=Q29653538 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= {{Ill|جوڊي هيرس (فزيولاجي جي ماهر)|lt=جوڊي هيرس|qid=Q29653568 }} }} – ''شاگردن کي شامل ڪرڻ ۽ استادن جو قدر ڪرڻ'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|پريم ڪمار (فزيولاجي جو ماهر)|lt=پريم ڪمار|qid=Q29653585 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|لوئيس رابسن|qid=Q29653447 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= جوليا چوئٽ }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= جيمس ڪلارڪ }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2026}} |event= ڊيرڪ اسڪاٽ (فزيولاجي جو ماهر) }} {{colend}} tsz62baf9fp5g62f17e5okqc8u21rde 391648 391647 2026-07-06T10:24:32Z Intisar Ali 8681 391648 wikitext text/x-wiki {{short description|برطانيا ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ فزيولاجي جي ماهرن جي بين الاقوامي علمي سوسائٽي}} {{Infobox organization | name = فزيولاجيڪل سوسائٽي | logo = Physiological Society logo.png | caption = | image_size = | purpose = [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ جي سهائتا | formation = 1876 | headquarters = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | coordinates = | leader_title = صدر | leader_name = مائيڪ ٽپٽن | leader_title2 = چيف ايگزيڪيوٽو | leader_name2 = ڊيريل برڊاس | leader_title3 = | leader_name3 = | website = {{URL|www.physoc.org}} }} [[File:Hodgkin Huxley House 1.jpg|thumb|30 فارنگڊن لين، فزيولاجيڪل سوسائٽي جو هنڌ]] '''فزيولاجيڪل سوسائٽي'''، جيڪا 1876ع ۾ قائم ٿي، [[فزيولاجي جي ماهر|فزيولاجي جي ماهرن]] جي هڪ بين الاقوامي [[علمي سوسائٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[برطانيا]] ۾ آهي ۽ اها آئرلينڊ ۾ پڻ سرگرم آهي. == تاريخ == فزيولاجيڪل سوسائٽي 1876ع ۾ 19 فزيولاجي جي ماهرن جي هڪ گروهه پاران "گڏيل فائدي ۽ تحفظ لاءِ" هڪ طعامي سوسائٽي طور قائم ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي [[جان برڊن سينڊرسن]] ۽ [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] ڪئي. ان جي قيام جو پسمنظر 1875ع جو جاندارن تي تجربن بابت شاهي ڪميشن ۽ ان کان پوءِ 1876ع جو جانورن سان ظلم وارو قانون هو.<ref>[http://www.navs.org.uk/about_us/24/0/299/ نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي جي تاريخ] (نيشنل اينٽي-وائيوسيڪشن سوسائٽي)</ref> ٻين باني ميمبرن ۾ [[وليم شارپي]]، [[ٿامس هينري هڪسلي|ٿامس هڪسلي]]، [[جارج هينري لوئس]]، [[فرانسس گالٽن]]، [[جان مارشل (جراح)|جان مارشل]]، [[جارج مري همفري]]، [[فريڊرڪ وليم پيوي]]، [[لاڊر برنٽن]]، [[ڊيوڊ فيريئر]]، [[فلپ پائي-سمٿ]]، [[ڊبليو. ايڇ. گيسڪل|والٽر ايڇ. گيسڪل]]، [[جان گري ميڪينڊرڪ]]، [[ايمانوئل ايڊورڊ ڪلائن]]، [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ شيفر]]، [[فرانسس ڊارون]]، [[جارج رومينس]] ۽ [[جيرالڊ فرانسس يو|جيرالڊ يو]] شامل هئا. ان جو مقصد [[فزيولاجي]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. [[چارلس ڊارون]] ۽ [[وليم شارپي]] سوسائٽيءَ جا پهريان ٻه اعزازي ميمبر چونڊيا ويا. سوسائٽيءَ جو پهريون اجلاس لنڊن ۾ سينڊرسن جي گهر ۾ ٿيو. سوسائٽيءَ جي پهرين قاعدن موجب ميمبرن جو انگ 40 کان وڌيڪ نه ٿي سگهيو ۽ سڀني ميمبرن لاءِ مرد ۽ عملي طور ڪم ڪندڙ فزيولاجي جا ماهر هجڻ ضروري هو.<ref>Sharpey-Schafer, E. History of the Physiological Society during its first Fifty Years 1876–1927, Oxford University Press, London, 1927</ref> عورتن کي پهريون ڀيرو 1915ع ۾ ميمبر طور داخل ڪيو ويو ۽ ان واقعي جي سؤ سالا سالگرهه 2015ع ۾ ملهائي وئي.<ref>{{Cite web|last=Burgess|first=Helen|date=Spring 2015|title=100 years of women members: The Society's centenary of women's admission|url=https://www.physoc.org/magazine-articles/100-years-of-women-members-the-societys-centenary-of-womens-admission/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-08|website=Physiology News|publisher=The Physiological Society}}</ref> [[مائيڪل فوسٽر (فزيولاجي جو ماهر)|مائيڪل فوسٽر]] 1878ع ۾ ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' جو باني پڻ هو ۽ 1883ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ فزيولاجي جي پهرين چيئر تي مقرر ٿيو. سوسائٽيءَ جا دستاويزي ذخيرا [[ويلڪم لائبريري]] ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web|title=The Physiological Society|url=http://search.wellcomelibrary.org/iii/encore/record/C__Rb2002868__SThe%20Physiological%20Society__Orightresult__X7?lang=eng&suite=cobalt|website=Catalogue|publisher=Wellcome Library|access-date=10 February 2016}}</ref> == موجوده دور == هي سوسائٽي يورپ ۾ فزيولاجي جي ماهرن جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن جا ميمبر 60 کان وڌيڪ ملڪن مان آهن. سوسائٽيءَ جي ميمبرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 61 نوبل انعام يافته شخص شامل رهيا آهن، جن مان 55 [[فزيولاجي يا طب جو نوبل انعام|فزيولاجي يا طب]]، 5 [[ڪيميا جو نوبل انعام|ڪيميا]] ۽ هڪ [[نوبل امن انعام|امن]] جو انعام حاصل ڪيو. گهڻا ميمبر يونيورسٽين يا صنعتن ۾ صحت ۽ بيماريءَ دوران جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت تحقيق ۽ اسڪولن ۽ يونيورسٽين ۾ فزيولاجي جي تدريس سان لاڳاپيل آهن. سوسائٽي سائنسدانن جي پاڻ ۾ ۽ ٻين دلچسپي رکندڙ گروهن سان رابطي کي پڻ آسان بڻائي ٿي. فزيولاجيڪل سوسائٽي علمي رسالا ''[[دي جرنل آف فزيولاجي]]'' ۽ ''[[ايڪسپيريمينٽل فزيولاجي]]'' شايع ڪري ٿي ۽ [[آمريڪي فزيولاجيڪل سوسائٽي]] سان گڏ رڳو آن لائين [[کليل رسائي وارو رسالو]] ''[[فزيولاجيڪل رپورٽس]]'' شايع ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/journal/2051817X |title=Physiological Reports |access-date=8 January 2021 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley }}</ref> اها ميمبرن لاءِ ''فزيولاجي نيوز'' نالي رسالو پڻ شايع ڪري ٿي. آگسٽ 2024ع ۾ سوسائٽي 100 کان وڌيڪ سالن ۾ پهريون ڀيرو مڪمل طور پنهنجي ملڪيت وارن نون رسالن جو اعلان ڪيو، جن ۾ ''دي جرنل آف پريسيزن ميڊيسن: هيلٿ اينڊ ڊيزيز'' ۽ ''دي جرنل آف نيوٽريشنل فزيولاجي'' شامل آهن. فزيولاجيڪل سوسائٽي گلوبل ڪلائميٽ اينڊ هيلٿ سمٽ جي منتظم آهي، جيڪا هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس آهي ۽ موسمياتي تبديليءَ جي صحت تي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ محققن، پاليسي سازن، صحت جي ماهرن ۽ برادريءَ جي اڳواڻن کي گڏ ڪري ٿي. لنڊن ۾ منعقد ٿيندڙ هي اجلاس سائنسي ثبوتن، خاص طور فزيولاجي مان حاصل ٿيل ڄاڻ، کي گرمي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت، هوائي آلودگي ۽ پائيدار غذائيت جهڙن شعبن ۾ عملي حلن ۾ تبديل ڪرڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. ان جو مقصد مختلف شعبن وچ ۾ ڀائيواريون قائم ڪرڻ، پاليسيءَ ۾ شموليت کي هٿي ڏيڻ ۽ اهڙن قدمن کي شڪل ڏيڻ آهي، جيڪي انساني صحت ۽ ڌرتيءَ ٻنهي جي حفاظت ڪن. سوسائٽي [[فارنگڊن، لنڊن|فارنگڊن، لنڊن]] ۾ هاڊڪن هڪسلي هائوس ۾ قائم آهي، جنهن جو نالو [[ايلن هاڊڪن]] ۽ [[اينڊريو هڪسلي]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=22 August 2012 |title=Hodgkin-Huxley House: Name the meeting rooms |url=https://www.physoc.org/news_article/hodgkin-huxley-house-name-the-meeting-rooms/ |publisher=The Physiological Society |access-date=9 January 2021}}</ref> == صدر == صدر جو عهدو 2001ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سوسائٽيءَ جو موجوده صدر [[مائيڪ ٽپٽن]] آهي. اڳوڻن صدرن ۾ هي شامل آهن:<ref name="PastOfficers">{{cite web|url=https://static.physoc.org/app/uploads/2019/04/22192800/Past-Officers.pdf|title=Past Officers of the Physiological Society|year=2019|publisher=The Physiological Society|access-date=8 January 2021}}</ref> * {{Timeline-event |date={{Start date|2001}} |end_date={{End date|2003}} |event= [[ڪولن بليڪمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2003}} |end_date={{End date|2006}} |event= [[رچرڊ ايلن نارٿ|رچرڊ اي. نارٿ]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2006}} |end_date={{End date|2008}} |event= [[اولي هولگر پيٽرسن]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2008}} |end_date={{End date|2010}} |event= {{Ill|ڪلائيو ايڇ. آرچرڊ|qid=Q29383734}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2010}} |end_date={{End date|2012}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2012}} |end_date={{End date|2014}} |event= [[جوناٿن ايشمور]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2014}} |end_date={{End date|2016}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2016}} |end_date={{End date|2018}} |event= [[ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2018}} |end_date={{End date|2020}} |event= {{Ill|برجٽ لمب|qid=Q61040929}} }} * {{Timeline-event |date={{Start date|2020}} |end_date={{End date|2022}} |event= [[ڊيوڊ پيٽرسن (فزيولاجي جو ماهر)|ڊيوڊ پيٽرسن]] }}<ref name="DavidPaterson">{{cite web |title=David Paterson |url=https://www.physoc.org/team/david-paterson/ |access-date=8 January 2021 |publisher=The Physiological Society}}</ref> * 2022ع–2024ع: [[ڊيوڊ ايٽويل]] * 2024ع–2025ع: [[اينيٽ ڊولفن]] * 2025ع–: [[مائيڪ ٽپٽن]] == انعام == {{update section|date=March 2025}} سوسائٽي نمايان ڪارڪردگيءَ جي اعتراف ۾ ڪيترائي انعام ڏئي ٿي.<ref name="PrizeLectures">{{cite web|last=|first=|date=|title=Prize lectures|url=https://www.physoc.org/supporting-you/prize-lectures/|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=|publisher=The Physiological Society}}</ref> === سالياني جائزي وارو انعامي ليڪچر === سوسائٽي پنهنجي سالياني جائزي واري انعامي ليڪچر کي، جيڪو پهريون ڀيرو 1968ع ۾ ڏنو ويو، پنهنجو سڀ کان اهم انعام سمجهي ٿي.<ref name="PrizeLectures" /> {{main|فزيولاجيڪل سوسائٽي جو سالياني جائزي وارو انعامي ليڪچر}} === بين الاقوامي انعامي ليڪچر === {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2001}} |event= {{Ill|نڪولس بي. اسٽينڊن|qid=Q29653431 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|ڊيوڊ آءِ. ڪڪ|qid=Q29653432 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2003}} |event= [[جوناٿن ايشمور|جوناٿن ايف. ايشمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|ڊيوڊ جي. بيچ|qid=Q29653435 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= [[سائمن سي. گينڊيويا]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|مارڪ جي. ڊن|qid=Q29653466 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= {{Ill|ڊيوڊ ايلن (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ڊيوڊ ايلن|qid=Q29653438 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[ڊيوڊ ايٽويل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيوواني اي. مين|qid=Q29653440 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} {{colend}} === بيليس-اسٽارلنگ انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي. اصل ۾ اهو هر ٽن سالن کان پوءِ ڏنو ويندو هو، پر 2015ع کان اهو هر سال، واري واري سان تجربيڪار ۽ شروعاتي ڪيريئر وارن فزيولاجي جي ماهرن کي ڏنو وڃي ٿو.<ref name="L+P">{{cite web|last=|first=|date=2020|title=Lectures and Prizes|url=https://www.physoc.org/lectures-and-prizes-to-2020/|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=|publisher=The Physiological Society}}</ref> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1963}} |event= [[چارلس لوواٽ ايوانز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1966}} |event= [[آئيون ڊي برگ ڊيلي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1969}} |event= [[آرچيبالڊ هل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1973}} |event= [[روڊرڪ الفرڊ گريگوري]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1976}} |event= [[هينري بارڪرافٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1979}} |event= [[ڊيوڊ وٽرِج]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1982}} |event= [[جان پيپن هائمر|جي. آر. پيپن هائمر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1985}} |event= [[برنارڊ ڪيٽز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1988}} |event= [[جان زيڪري ينگ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1991}} |event= [[جيمس بليڪ (دواساز)|جيمس بليڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= [[جان وين]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1997}} |event= {{Ill|ڊيوڊ اي. برائون|qid=Q29653441 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[سلواڊور مونڪاڊا]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= [[گيرهارڊ گيبش]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= [[روڊرڪ فلاور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= [[گيرو ميزنبوڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيروم اي. ڊيمپسي|qid=Q29653442}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|اسٽيون بلوم|qid=Q29653443 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[ڪم بيريٽ]] }} – ''معدي ۽ آنڊن جي اپيٿيليئل عمل جو اندروني ۽ ٻاهريون ضابطو: بيليس ۽ اسٽارلنگ جي ورثي کي اڳتي وڌائڻ''<ref>{{Cite journal|last=Barrett|first=Kim E.|date=2017-01-15|title=Endogenous and exogenous control of gastrointestinal epithelial function: building on the legacy of Bayliss and Starling|journal=The Journal of Physiology|volume=595|issue=2|pages=423–432|doi=10.1113/JP272227|issn=1469-7793|pmc=5233669|pmid=27284010}}</ref> * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|ليسا هيٿر|qid=Q29653445 }} – ''بيماريءَ ۾ دل جو ميٽابولزم: سڀ ٻارڻ برابر آهن، پر ڪجهه ٻارڻ ٻين کان وڌيڪ برابر آهن.''}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|هيلن اي. ريبولڊ|qid=Q29653446 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= {{Ill|پيٽرڪ لوئس (فزيولاجي جو ماهر)|lt=پيٽرڪ لوئس|qid=Q38324008 }} – ''ليوسين سان مالا مال ريپيٽ ڪائنيز 2: بيماريائي علم کان فزيولاجي ۽ وري واپس''}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= [[ماريا فٽزجيرالڊ]] }} {{colend}} === بلر انعامي ليڪچر === هي انعام ڪيٿي بلر جي ياد ۾ رکيو ويو. اهو بڪين يا اپيٿيليئل فزيولاجي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ 35 سالن کان گهٽ عمر واري محقق کي ڏنو ويندو هو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|لوئيس رابسن|qid=Q29653447 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|ميٿيو بيلي (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ميٿيو بيلي|qid=Q29653448 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|ڊونالڊ ٽي. وارڊ|qid=Q29653449 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= {{Ill|گيون اسٽيورٽ (فزيولاجي جو ماهر)|lt=گيون اسٽيورٽ|qid=Q29653451 }} }} {{colend}} === جي. ايل. برائون انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[جارج لنڊور برائون]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. اهي ليڪچر مختلف ادارن ۾ ڏنا ويندا آهن ۽ انهن جو مقصد فزيولاجي ۾ دلچسپي پيدا ڪرڻ آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1975}} |event= {{Ill|جي. ايس. برنڊلي|qid=Q29653452 }} ۽ {{Ill|آر. جي. لنڊن|qid=Q29653453 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1976}} |event= {{Ill|پي. ايف. بيڪر|qid=Q29653454}} ۽ {{Ill|پيٽرڪ اي. مرٽن|qid=Q21165048}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1977}} |event= {{Ill|ايرڪ نيل|qid=Q29653455 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1983}} |event= [[جان گراهم نڪولس|جان نڪولس]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1984}} |event= {{Ill|جان ايس. گلسپي|qid=Q29653456 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1985}} |event= {{Ill|مائيڪل ڊي برگ ڊيلي|qid=Q29647112}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1986}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1987}} |event= [[سمير زيڪي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1988}} |event= {{Ill|اينٿوني اينجل|qid=Q29653457 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1989}} |event= [[ڪولن بليڪمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1990}} |event= {{Ill|نڪولس بي. اسٽينڊن|qid=Q29653431 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1991}} |event= {{Ill|راجر اين. ليمن|qid=Q29653459 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1992}} |event= [[جوناٿن ايشمور|جوناٿن ايف. ايشمور]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1993}} |event= [[اينيٽ ڊولفن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= {{Ill|رچرڊ وان-جونز|qid=Q29383778}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1995}} |event= [[اسٽيورٽ ڪل-ڪينڊي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= [[فرانسس ايشڪرافٽ|فرانسس ايم. ايشڪرافٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1997}} |event= {{Ill|ايئن ڊي. فورسائٿ|qid=Q29653460 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1998}} |event= {{Ill|پيٽر لپ|qid=Q29653461 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1999}} |event= [[ڊيوڊ پيٽرسن (علمي ماهر)|ڊيوڊ جي. پيٽرسن]]}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[اسٽيفن برينڊن ميڪماهون]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2001}} |event= {{Ill|ڪرس پيئرز (فزيولاجي جو ماهر)|qid=Q29653465 |lt=ڪرس پيئرز}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= {{Ill|مارڪ جي. ڊن|qid=Q29653437 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|مائيڪل جي. ريني|qid=Q29653467 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|گاڊفري ايل. سمٿ|qid=Q29653526 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|سي. اي. رچرڊ بوئڊ|qid=Q29642389}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= {{Ill|نينا بالٿاسا|qid=Q29653582 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= {{Ill|جي. گراهم ميڪگيون|qid=Q29653555 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[لوسيلا پوسٽن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|جيمس ڊيوچرز|qid=Q29653557 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= [[اننت پاريک]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= [[مائيڪ ٽپٽن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[مولي اسٽيونز]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= [[ريچل ٽرائب]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|اينڊريو پارڪر (فزيولاجي جو ماهر)|lt=اينڊريو پارڪر|qid=Q37376049 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= [[پاميلا شا]] }} {{colend}} === جي. ڊبليو. هيرس انعامي ليڪچر === هي انعام [[جيفري هيرس (نيورو اينڊوڪرائنالاجسٽ)|جيفري هيرس]] جي ياد ۾ رکيو ويو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1987}} |event= {{Ill|جارج فنڪ (فزيولاجي جو ماهر)|lt=جارج فنڪ|qid=Q29653547 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1990}} |event= [[ارنسٽ ايم. رائيٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1993}} |event= [[گراهم ڊاڪراي|گراهم جي. ڊاڪراي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= {{Ill|ايئن سي. اي. ايف. رابنسن|qid=Q29653552 }} }} {{colend}} === هاڊڪن–هڪسلي–ڪيٽز انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[ايلن هاڊڪن]]، [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ [[برنارڊ ڪيٽز]] جي نالن پٺيان رکيو ويو آهي ۽ عام طور اهو برطانيا يا آئرلينڊ کان ٻاهر جي ڪنهن فزيولاجي جي ماهر کي ڏنو ويندو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= [[روڊرڪ ميڪڪنن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[برٽ ساڪمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= [[ڊينس نوبل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= [[ٿامس جي. جينٽش]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= [[ايرڪ ڪينڊل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[راجر نڪول]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= [[ڪوري بارگمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[ايرن ايم. شومن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= {{Ill|ڪارين سيپيڊو|qid=Q21264087}} }} – ''دل جي عضلاتي خلين ۾ ڪيلشيم جا ننڍا علائقا'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= [[جيڪ ايل. فيلڊمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= {{Ill|اسٽيفن ٽرينيلس|qid=Q57075608}} }} {{colend}} === جون موٽ انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[جون موٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{main|جون موٽ انعامي ليڪچر}} === مائيڪل ڊي برگ ڊيلي انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو {{Ill|مائيڪل ڊي برگ ڊيلي|qid=Q29647112}} جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[جينس ايم. مارشل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|جيمس ايف. ايڪس. جونز|qid=Q29653558 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= [[مائيڪل جي. جوئنر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= {{Ill|ڪولن اي. نرس|qid=Q29653534 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|ٽوبياس وانگ|qid=Q29653586 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[پيٽر ڪارميليٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|نندوري آر. پرڀاڪر|qid=Q29653579 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= {{Ill|ڪيٽرن شروڊر (فزيولاجي جو ماهر)|lt=ڪيٽرن شروڊر|qid=Q42530784 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= ايف. گربل }} {{colend}} === اوٽو هٽر تدريسي انعام === هن انعام جو نالو [[اوٽو هٽر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي ۽ اهو انڊرگريجوئيٽ فزيولاجي جي استادن کي ڏنو وڃي ٿو.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= {{Ill|ميري ڪوٽر|qid=Q29653575 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|نيل مورس (اعصابي سائنسدان)|lt=نيل مورس|qid=Q29653580 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= {{Ill|يوجين لائڊ|qid=Q29653544 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= {{Ill|ڊيو لوئس (اعصابي سائنسدان)|lt=ڊيو لوئس|qid=Q29653538 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= {{Ill|جوڊي هيرس (فزيولاجي جي ماهر)|lt=جوڊي هيرس|qid=Q29653568 }} }} – ''شاگردن کي شامل ڪرڻ ۽ استادن جو قدر ڪرڻ'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|پريم ڪمار (فزيولاجي جو ماهر)|lt=پريم ڪمار|qid=Q29653585 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|لوئيس رابسن|qid=Q29653447 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= جوليا چوئٽ }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= جيمس ڪلارڪ }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2026}} |event= ڊيرڪ اسڪاٽ (فزيولاجي جو ماهر) }} {{colend}} === صدر جو ليڪچر === 2017ع ۾ شروع ڪيل صدر جو ليڪچر سوسائٽيءَ جي صدر پاران پنهنجي چونڊيل وصول ڪندڙ کي ڏنو ويندو آهي. هي [https://www.physoc.org/grants-and-prizes/prize-lectures/the-presidents-lecture/ باوقار ليڪچر] سوسائٽيءَ جي صدر جي صوابديد تي ڏنو ويندو آهي. {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= [[جيمس پاويلچڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= [[جيفري ايم. فريڊمين]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2021}} |event= [[جيسيڪا يو. ميئر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2022}}|event=سر پيٽرڪ ويلنس}}{{colend}} === آر. جين بينسٽر انعامي ليڪچر === هن انعام جو نالو [[آر. جين بينسٽر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. اهو شروعاتي ڪيريئر واري فزيولاجي جي ماهر کي ڏنو ويندو آهي ۽ مختلف ادارن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|اليشيا ڊي سوزا|qid=Q63977591 }} }} – ''رانديگر دل ۾ پيس ميڪنگ بابت جوش پيدا ڪرڻ: پيس ميڪر اليڪٽروفزيولاجي ۾ ٽرانسڪرپشن فيڪٽرن ۽ مائڪرو آر اين ايز جو گڏيل عمل.'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= {{Ill|نٿالي ايل. روشيفورٽ|qid=Q59547979 }} }} – ''بصري ڪارٽيڪس کي پڙهڻ'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= بيٿن فلپس }} – ''عمر جي لحاظ کان روايتي ۽ نون ورزشي مداخلتن سان فزيولاجيڪل موافقتون'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= {{Ill|ميري هولٽ (فزيولاجي جي ماهر)|lt=ميري هولٽ|qid=Q64495893 }} }} {{colend}} === پيٽن ليڪچر === هن ليڪچر جو نالو [[وليم ڊي. ايم. پيٽن]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي ۽ اهو فزيولاجي جي تاريخي پهلوءَ بابت ڏنو ويندو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= {{Ill|جان وينڊل سيورنگهاس|qid=Q29653565 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1995}} |event= [[هانس اسنگ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= [[پيٽرڪ ڊيوڊ وال|پيٽرڪ ڊي. وال]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1997}} |event= [[ورنن بينجمن مائونٽ ڪيسل|ورنن بي. مائونٽ ڪيسل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1998}} |event= {{Ill|ڊينئل پي. ٽوڊس|qid=Q29653535 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= [[جان ايڇ. ڪوٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2007}} |event= [[ڊينس نوبل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= {{Ill|ڪينيٿ ايم. اسپائر|qid=Q29382781}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= {{Ill|ڊيٽهلم ڊبليو. رخٽر|qid=Q29653540 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[مري ايسلر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= [[جان بي. ويسٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= {{Ill|جيري مچل|qid=Q29653561 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[جيفري برن اسٽاڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= [[پيٽر سلائيٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[ٽيلي ٽينسي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= [[برٽ ساڪمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2017}} |event= [[ٽام ڪرڪووڊ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= [[جوزفين آرينڊٽ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= [[ڪيون فونگ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2020}} |event= [[سمير زيڪي]] }} {{colend}} === ساليانو عوامي ليڪچر === ان جو مقصد عام عوام ۽ اسڪولن ۾ فزيولاجي بابت ڄاڻ ۽ سمجهه وڌائڻ آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|جولين ايف. آر. پيٽن|qid=Q29653569 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= [[ڊيوڊ ايٽويل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= [[پيٽر وائسبرگ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2009}} |event= [[اسٽيفن او راهيلي]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= [[نينسي روٿويل|نينسي جي. روٿويل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= [[رسل فوسٽر]] }} – ''توهان جي جسماني گهڙي توهان کي ڪيئن هلائي ٿي''<ref>{{YouTube|x1-blr3Bomg|title=''How your body clock makes you tick''}}</ref> * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= {{Ill|گيرٿ لينگ|qid=Q29653546 }} }} – ''محبت ڪندڙ دماغ''<ref>{{YouTube|xadXFPBLkaM |title=''The loving brain''}}</ref> * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[رسل فوسٽر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2014}} |event= [[رابرٽ ونسٽن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2015}} |event= [[سوفي اسڪاٽ]] }} – ''کلڻ جي سائنس'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= [[جان ڪرائين (اعصابي حياتياتدان)|جان ايف. ڪرائين]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2018}} |event= [[ڊينئل مارٽن (طبيب)|ڊينئل مارٽن]] }} – ''جبلن کان بستر تائين: ايورسٽ مان سکيل سبق'' * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= {{Ill|لورا هائسلر|qid=Q42574062 }} }} {{colend}} === شارپي-شيفر ليڪچر ۽ انعام === هن جو نالو [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. اهو واري واري سان تجربيڪار ۽ شروعاتي ڪيريئر وارن فزيولاجي جي ماهرن کي ڏنو ويندو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1983}} |event= [[ٽورسٽن ويزل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1986}} |event= [[ڊيوڊ ايٽويل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1989}} |event= [[برٽل هل]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1992}} |event= [[گراهم ڪولنگرج]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1995}} |event= [[جودا فوڪمن]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1998}} |event= {{Ill|جولين ايف. آر. پيٽن|qid=Q29653569 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[اروين نيهر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2005}} |event= {{Ill|نيويل ايڇ. ميڪليناهن|qid=Q29653581 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= [[والٽر بورون]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= {{Ill|والٽر مارڪوٽي|qid=Q29653588 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= [[وليم اي. ڪيٽرال]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2016}} |event= {{Ill|ايما هارٽ (فزيولاجي جي ماهر)|lt=ايما هارٽ|qid=Q29653542 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2019}} |event= راجر سمٿ }} {{colend}} === ويلڪم انعامي ليڪچر === اهو نوجوان فزيولاجي جي ماهرن، يعني 40 سالن کان گهٽ عمر وارن، کي ڏنو ويندو هو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|1986}} |event= {{Ill|ڪيون اي. سي. مارٽن|qid=Q29653570 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1988}} |event= [[ڊيوڊ آئزنر (فزيولاجي جو ماهر)|ڊيوڊ اي. آئزنر]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1990}} |event= {{Ill|اينڊريو جي. ڪنگ (فزيولاجي جو ماهر)|lt=اينڊريو جي. ڪنگ|qid=Q29653532 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1992}} |event= {{Ill|هيو آر. ميٿيوز|qid=Q29653551 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1994}} |event= [[وولف رائيڪ]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1996}} |event= {{Ill|اسٽيورٽ او. سيج|qid=Q29643549}} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|1998}} |event= {{Ill|ليون لاگناڊو|qid=Q29653571 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2000}} |event= {{Ill|ڊينيئلا رڪارڊي|qid=Q29653537 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2002}} |event= [[اننت پاريک]] }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2004}} |event= {{Ill|اليگزينڊر وي. گورين|qid=Q29653529 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2006}} |event= {{Ill|هيلن ڪينيڊي (فزيولاجي جي ماهر)|lt=هيلن ڪينيڊي|qid=Q29653548 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2008}} |event= {{Ill|اينڊريو ڊبليو. ٽريفورڊ|qid=Q29653533 }} }} {{colend}} === جي ايس ڪي انعامي ليڪچر === اهو شروعاتي ڪيريئر وارن فزيولاجي جي ماهرن کي ڏنو ويندو هو. هاڻي اهو بند ڪيو ويو آهي.<ref name="L+P" /> {{colbegin}} * {{Timeline-event|date={{Start date|2010}} |event= {{Ill|جوزف ڪٽلر (فزيولاجي جو ماهر)|lt=جوزف ڪٽلر|qid=Q29653566 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2011}} |event= انعام نه ڏنو ويو }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2012}} |event= {{Ill|هولي شيلز|qid=Q29653549 }} }} * {{Timeline-event|date={{Start date|2013}} |event= {{Ill|مالا شاهه|qid=Q29653574 }} }} {{colend}} == حوالا == {{Reflist|32em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [[ٽيلي ٽينسي|ٽينسي، ٽيلي]]؛ [[سوسن ري|ري، سوسن]]، مديران. (1 جولاءِ 2015ع). ''Women Physiologists: Centenary Celebrations and Beyond''، فزيولاجيڪل سوسائٽي. {{ISBN|978-0-9933410-0-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.physoc.org فزيولاجيڪل سوسائٽي] * [http://jp.physoc.org دي جرنل آف فزيولاجي] * [http://ep.physoc.org ايڪسپيريمينٽل فزيولاجي] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Physiological Society, The}} [[زمرو:فزيولاجيڪل سوسائٽي|*]] [[زمرو:حياتيات جون سوسائٽيون]] [[زمرو:برطانيا جون علمي سوسائٽيون]] [[زمرو:1876ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:برطانيا ۾ 1876ع جون قيامون]] [[زمرو:برطانيا ۾ قائم سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] 5dhjurx8ty4kuma1z5wv0i5cao6hfvy 10 99927 391649 2026-07-06T10:26:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <span class="vevent">{{{date}}}{{#if:{{{end_date|}}}|{{#if:{{#invoke:String|match|{{{date}}}{{{end_date}}}| |plain=true|nomatch=1}}|–|&nbsp;–&#32;}}{{{end_date}}}}}: {{#if:{{{event|}}}|<span class="summary">{{{event}}}</span>|}}{{#if:{{{location|}}}|<span class="location {{#if:{{{event|}}}||summary}}">{{#if:{{{event|}}}|،|}} {{{location}}}</span>|}}</span><includeonly>[[زمرو:ٽائيم لائن ميٽاڊيٽا وارا صفحا]]</includeonly><noinclude>{{دست... 391649 wikitext text/x-wiki <span class="vevent">{{{date}}}{{#if:{{{end_date|}}}|{{#if:{{#invoke:String|match|{{{date}}}{{{end_date}}}| |plain=true|nomatch=1}}|–|&nbsp;–&#32;}}{{{end_date}}}}}: {{#if:{{{event|}}}|<span class="summary">{{{event}}}</span>|}}{{#if:{{{location|}}}|<span class="location {{#if:{{{event|}}}||summary}}">{{#if:{{{event|}}}|،|}} {{{location}}}</span>|}}</span><includeonly>[[زمرو:ٽائيم لائن ميٽاڊيٽا وارا صفحا]]</includeonly><noinclude>{{دستاويز}}</noinclude> t99dtqywl7khaeblpb1e8rddaeoc6nh 391650 391649 2026-07-06T10:33:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 391650 wikitext text/x-wiki <span class="vevent">{{{date}}}{{#if:{{{end_date|}}}|{{#if:{{#invoke:String|match|{{{date}}}{{{end_date}}}| |plain=true|nomatch=1}}|–|&nbsp;–&#32;}}{{{end_date}}}}}: {{#if:{{{event|}}}|<span class="summary">{{{event}}}</span>|}}{{#if:{{{location|}}}|<span class="location {{#if:{{{event|}}}||summary}}">{{#if:{{{event|}}}|،|}} {{{location}}}</span>|}}</span><includeonly>[[Category:Pages with timeline metadata]]</includeonly><noinclude>{{دستاويز}}</noinclude> n54s6y89bgi7izbdvhxoaj93slxcfiw 10 99928 391651 2026-07-06T10:44:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> {{Template shortcut|tevt}} 391651 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> {{Template shortcut|tevt}} omd2f8mba4ggkd9tlq5xdjbof5i5far 0 99929 391652 2026-07-06T10:46:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: [[Image:Logo sbfis.jpg|right|thumb]] '''برازيلين فزيولاجيڪل سوسائٽي''' ('''سوسيئداد برازيليئرا دي فزيولاجيا'''، [[پورچوگيزي ٻولي]] ۾، سرڪاري اختصار '''SBFis''') [[برازيل]] ۾ [[فزيولاجي]] جي شاگردن ۽ ماهرن جي هڪ [[علمي سوسائٽي]] ۽ انجمن آهي. اها برازيلين فيڊريشن آف ايڪسپيريمينٽل بائلاجي سوسائٽ... 391652 wikitext text/x-wiki [[Image:Logo sbfis.jpg|right|thumb]] '''برازيلين فزيولاجيڪل سوسائٽي''' ('''سوسيئداد برازيليئرا دي فزيولاجيا'''، [[پورچوگيزي ٻولي]] ۾، سرڪاري اختصار '''SBFis''') [[برازيل]] ۾ [[فزيولاجي]] جي شاگردن ۽ ماهرن جي هڪ [[علمي سوسائٽي]] ۽ انجمن آهي. اها [[برازيلين فيڊريشن آف ايڪسپيريمينٽل بائلاجي سوسائٽيز]] (FeSBE) ۽ [[برازيلين سوسائٽي فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس]] (SBPC) جي ميمبر آهي. بين الاقوامي سطح تي اها [[بين الاقوامي اتحاد براءِ فزيولاجيڪل سائنسون]] (IUPS) [https://web.archive.org/web/20070928082337/http://www.iups.org/Sections/memsoc.html] ۽ [[لاطيني آمريڪي انجمن براءِ فزيولاجيڪل سائنسون]] ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪري ٿي. سوسائٽي 10 آگسٽ 1957ع تي [[ريو ڊي جينيرو]] شهر ۾ قائم ڪئي وئي. باني ميمبرن ۾ ان صديءَ جا ڪيترائي اهم برازيلين سائنسدان شامل هئا، جهڙوڪ [[ولسن ٽيڪسيرا بيرالڊو]]، [[اوٽو جي. بيئر]]، [[فرينڪلن مورا ڪيمپوس]]، [[البرٽو ڊي ڪاروالهو]]، [[ڪارلوس چاگاس]]، [[نيلسن چاويز]]، [[ماريو ويانا ڊياس]]، [[ڪارلوس ربيرو ڊينز]]، [[هس مارٽنس فيريرا]]، [[پائولو اينياس گالواو]]، [[جوزي مورا گونسالويز]]، [[اريسٽائڊس پاشيڪو ليائو]]، [[ٿالس مارٽنس]]، [[ايراسمو جي. مينڊس]]، [[جوزي ربيرو ڊو والي]]، [[فرنينڊو اوباٽوبا]]، [[اماديو ڪيوري]]، [[هيٽي موساچي]]، [[ايلين ايس. پراڊو]]، [[جوزي ليال پراڊو]]، [[پائولو ساوايا]]، [[موريسيو روچا اي سلوا]]، [[لائورو سوليرو]] ۽ [[بيئتا ويانا]]. پروفيسر ٿالس مارٽنس پهريون صدر چونڊيو ويو. ان جي سڀ کان وڌيڪ مشهور اڳوڻن صدرن ۾ ولسن بيرالڊو، هس مارٽنس فيريرا، [[ايڊوارڊو مواسير ڪريگر]]، [[سيزر ٽيمو-ايريا]] ۽ [[گيرهارڊ مالنڪ]] شامل هئا. سوسائٽيءَ جو سرڪاري رسالو ''[[برازيلين جرنل آف ميڊيڪل اينڊ بائلاجيڪل ريسرچ]]'' آهي، جيڪو [[سائلو]] پاران آن لائين شايع ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[برازيل ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sbfis.org.br/ SBFis جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{authority control}} [[زمرو:برازيل ۾ قائم سائنسي سوسائٽيون]] [[زمرو:حياتيات جون سوسائٽيون]] [[زمرو:برازيل ۾ قائم طبي انجمنون]] [[زمرو:فزيولاجي جون تنظيمون]] {{Brazil-org-stub}} sqzna8s3qhfdq1gcnehno7osn0czlvz 10 99930 391655 2026-07-06T10:55:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <div id=Timeline-row style="margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;"> {{long fossil range/bar 250|Paleozoic}} {{long fossil range/bar 250|Mesozoic}} {{long fossil range/bar 250|Cenozoic}} {{long fossil range/bar 250|Phanerozoic|{{font color|black|Pha.}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|paleoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|m... 391655 wikitext text/x-wiki <div id=Timeline-row style="margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;"> {{long fossil range/bar 250|Paleozoic}} {{long fossil range/bar 250|Mesozoic}} {{long fossil range/bar 250|Cenozoic}} {{long fossil range/bar 250|Phanerozoic|{{font color|black|Pha.}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|paleoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|mesoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|neoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|Proterozoic|{{font color|black|Proterozoic}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Eoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Paleoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Mesoarchean}} {{long fossil range/bar 250|neoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Archean|{{font color|black|Archean}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Hadean}} {{long fossil range/bar 250|Hadean|{{font color|white|Had.}}|top=1}} <div id=end-border style="position:absolute; height:100%; color:inherit; background-color:#666; width:1px; left:249px"></div><noinclude></div> {{Documentation}} </noinclude> m1gy7os0wzkzdid4f4zcv1v3mbhnyt8 391657 391655 2026-07-06T11:01:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 391657 wikitext text/x-wiki <includeonly><onlyinclude><div style="position:absolute; height:{{#if:{{{top|}}}|6|12px; top:6}}px; text-align:center; color:inherit; background-color:{{period color|{{{1}}}}}; left:{{#expr:(4567.30 - {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |paleozoic=538.8 |mesozoic=251.902 |cenozoic=66 |phanerozoic=538.8 |paleoproterozoic=2500 |mesoproterozoic=1600 |neoproterozoic=1000 |proterozoic=2500 |eoarchean=4031 |paleoarchean=3600 |mesoarchean=3200 |neoarchean=2800 |archean=4031 |hadean=4567.30 |0}}) / 4567.30 * 250}}px; width:{{#expr:({{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |paleozoic=538.8 |mesozoic=251.902 |cenozoic=66 |phanerozoic=538.8 |paleoproterozoic=2500 |mesoproterozoic=1600 |neoproterozoic=1000 |proterozoic=2500 |eoarchean=4031 |paleoarchean=3600 |mesoarchean=3200 |neoarchean=2800 |archean=4031 |hadean=4567.30 |0}} - {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |paleozoic=251.902 |mesozoic=66 |cenozoic=0 |phanerozoic=0 |paleoproterozoic=1600 |mesoproterozoic=1000 |neoproterozoic=538.8 |proterozoic=538.8 |eoarchean=3600 |paleoarchean=3200 |mesoarchean=2800 |neoarchean=2500 |archean=2500 |hadean=4031 |0}}) / 4567.30 * 250}}px;">{{#if:{{{2|}}}|[[{{{1}}}|{{{2}}}]]}}</div></onlyinclude></includeonly><noinclude>{{دستاويز}}</noinclude> ls3lbgduuinps45jv58l2y1tq1ajad6 391660 391657 2026-07-06T11:09:04Z Intisar Ali 8681 391660 wikitext text/x-wiki <div id=Timeline-row style="margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;"> {{long fossil range/bar 250|Hadean|Had'n|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Eoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Paleoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Mesoarchean}} {{long fossil range/bar 250|neoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Archean|Archean|top=1}} {{long fossil range/bar 250|paleoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|mesoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|neoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|Proterozoic|Proterozoic|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Paleozoic}} {{long fossil range/bar 250|Mesozoic}} {{long fossil range/bar 250|Cenozoic}} {{long fossil range/bar 250|Phanerozoic|Pha.|top=1}} <div id=end-border style="position:absolute; height:100%; background-color:#666; width:1px; left:249px"></div><noinclude></div>Note: This intentionally includes a hanging div. You need to close it after you've included any scales, etc. [[Category:Geology templates|{{PAGENAME}}]] </noinclude> phorj5bls2748up60idb0wrjh1jhgsp 391662 391660 2026-07-06T11:14:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 391662 wikitext text/x-wiki <div id=Timeline-row style="margin: 4px auto 0; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; font-size:small; position:relative; z-index:0;"> {{long fossil range/bar 250|Paleozoic}} {{long fossil range/bar 250|Mesozoic}} {{long fossil range/bar 250|Cenozoic}} {{long fossil range/bar 250|Phanerozoic|{{font color|black|Pha.}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|paleoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|mesoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|neoproterozoic}} {{long fossil range/bar 250|Proterozoic|{{font color|black|Proterozoic}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Eoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Paleoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Mesoarchean}} {{long fossil range/bar 250|neoarchean}} {{long fossil range/bar 250|Archean|{{font color|black|Archean}}|top=1}} {{long fossil range/bar 250|Hadean}} {{long fossil range/bar 250|Hadean|{{font color|white|Had.}}|top=1}} <div id=end-border style="position:absolute; height:100%; color:inherit; background-color:#666; width:1px; left:249px"></div><noinclude></div> {{Documentation}} </noinclude> m1gy7os0wzkzdid4f4zcv1v3mbhnyt8 10 99931 391656 2026-07-06T10:57:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو --> نوٽ: هن سانچي ۾ ڄاڻي واڻي هڪ اڻ بند ٿيل div ٽيگ شامل ڪيو ويو آهي. ڪنهن به ماپ وغيره کي شامل ڪرڻ کان پوءِ توهان کي اهو بند ڪرڻو پوندو. <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن سٽ کان ه... 391656 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو --> نوٽ: هن سانچي ۾ ڄاڻي واڻي هڪ اڻ بند ٿيل div ٽيگ شامل ڪيو ويو آهي. ڪنهن به ماپ وغيره کي شامل ڪرڻ کان پوءِ توهان کي اهو بند ڪرڻو پوندو. <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن سٽ کان هيٺ زمرا؛ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي --> [[زمرو:ارضيات جا سانچا|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> 1sqk8x2jedmsicptq9de2enwrce0syy 10 99932 391659 2026-07-06T11:08:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |hadean=archean |isuan=swazian |archean=proterozoic |proterozoic|precambrian=phanerozoic |eoarchean=palaeoarchean |palaeoarchean|paleoarchean=mesoarchean |mesoarchean=neoarchean |neoarchean=paleoproterozoic |paleoproterozoic=mesoproterozoic |mesoproterozoic=neoproterozoic |neoproterozoic=paleozoic |sinian=paleozoic |sturtian=vendian |paleozoic=mesozoic |mesozoic=cenozoic |siderian=rhyacian |rhyacian=orosirian |orosirian=stat... 391659 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |hadean=archean |isuan=swazian |archean=proterozoic |proterozoic|precambrian=phanerozoic |eoarchean=palaeoarchean |palaeoarchean|paleoarchean=mesoarchean |mesoarchean=neoarchean |neoarchean=paleoproterozoic |paleoproterozoic=mesoproterozoic |mesoproterozoic=neoproterozoic |neoproterozoic=paleozoic |sinian=paleozoic |sturtian=vendian |paleozoic=mesozoic |mesozoic=cenozoic |siderian=rhyacian |rhyacian=orosirian |orosirian=statherian |statherian=calymmian |calymmian=ectasian |ectasian=stenian |stenian=tonian |tonian=cryogenian |baikalian=vendian |riphean=aimchanian |aimchanian=mayanian |cryogenian=ediacaran |ediacaran=cambrian |vendian=cambrian |merioneth=ordovician |cambrian=ordovician |ordovician=silurian |silurian=devonian |devonian=mississippian |carboniferous=permian |permian=triassic |triassic=jurassic |jurassic=cretaceous |cretaceous=paleogene |paleogene=neogene |early ediacaran|lower ediacaran=mid ediacaran |mid ediacaran|middle ediacaran=late ediacaran |terminal ediacaran|late ediacaran=early cambrian |terreneuvian|tommotian=series 2 |atdabanian=botomian |series 2|cambrian series 2=series 3 |series 3|cambrian series 3=upper cambrian |middle cambrian|mid cambrian|st davids=late cambrian |manykaian|nemakit-daldynian=caerfai |early cambrian|lower cambrian|caerfai=middle cambrian |mayan=nganasanian |nganasanian|mindyallan=merioneth |late cambrian|upper cambrian|franconian|furongian|mansian=lower ordovician<!--Franconian doesn't really belong here but this'll do for a crude approximation--> |early ordovician|lower ordovician|late early ordovician=middle ordovician |middle ordovician|mid ordovician = late ordovician |late ordovician|upper ordovician=llandovery|llandovery=wenlock |wenlock=ludlow |ludlow=pridoli |pridoli|unnamed pridoli stage=lochkovian |early silurian|lower silurian=late silurian |late silurian|upper silurian=early devonian |early devonian|lower devonian=middle devonian |middle devonian|mid devonian=late devonian |late devonian|upper devonian=mississippian |early carboniferous|lower carboniferous|mississippian=pennsylvanian |early mississippian|lower mississippian=middle mississippian |middle mississippian|mid mississippian=late mississippian |late mississippian|upper mississippian=early pennsylvanian |early pennsylvanian|lower pennsylvanian=middle pennsylvanian |middle pennsylvanian|mid pennsylvanian=late pennsylvanian |late pennsylvanian|upper pennsylvanian=early permian |late carboniferous|upper carboniferous|pennsylvanian=permian |early permian|lower permian|cisuralian=middle permian |middle permian|mid permian|guadalupian=late permian |late permian|upper permian|lopingian=early triassic |early triassic|lower triassic=middle triassic |middle triassic|mid triassic=late triassic |late triassic|upper triassic=early jurassic |early jurassic|lower jurassic=middle jurassic |middle jurassic|mid jurassic=late jurassic |late jurassic|upper jurassic=early cretaceous |early cretaceous|lower cretaceous=late cretaceous |late cretaceous|upper cretaceous|senonian=paleocene |paleocene=eocene |eocene=oligocene |oligocene=miocene |miocene=pliocene |pliocene=pleistocene |pleistocene|rancholabrean=holocene <!-- these are duplicated below, and the last one is wrong --> <!-- |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |late paleocene|upper paleocene=early eocene |early eocene|lower eocene=middle eocene |middle eocene|mid eocene=late eocene |late eocene|upper eocene=early oligocene |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |late oligocene|upper oligocene=early miocene |early miocene|lower miocene=middle miocene |middle miocene|mid miocene=late miocene |late miocene|upper miocene=early pliocene |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |late pliocene|upper pliocene=holocene --> |fortunian|earliest cambrian=stage 2 |cambrian stage 2|stage 2=stage 3 |cambrian stage 3|stage 3=stage 4 |cambrian stage 4|stage 4|late early cambrian=wuliuan |wuliuan|cambrian stage 5|stage 5|early middle cambrian=drumian |drumian=guzhangian |guzhangian=paibian |late middle cambrian|paibian=jiangshanian |jiangshanian=stage 10 |cambrian stage 10|stage 10=tremadocian |tremadocian=floian |arenig|floian=dapingian |ordovician iii|dapingian|early middle ordovician=darriwilian |darriwilian=sandbian |ordovician v|sandbian=katian |early late ordovician=middle late ordovician |ordovician vi|katian|middle late ordovician=hirnantian |hirnantian=llandovery |lochkovian=pragian |pragian|praghian=emsian |emsian=eifelian |eifelian=givetian |givetian=frasnian |frasnian=famennian |famennian=early mississippian |namurian=westphalian |westphalian=stephanian |stephanian=permian |asselian=sakmarian |sakmarian=artinskian |artinskian=kungurian |kungurian=roadian |roadian|ufimian=wordian |wordian=capitanian |capitanian=wuchiapingian |wuchiapingian|longtanian=changhsingian |changhsingian=induan |induan=olenekian |olenekian|spathian=anisian |hydaspian=pelsonian |pelsonian=illirian |anisian|illirian=ladinian |lower ladinian=middle ladinian |middle ladinian=upper ladinian |ladinian|upper ladinian=carnian |carnian=norian |norian=rhaetian |rhaetian=hettangian |hettangian=sinemurian |sinemurian=pliensbachian |pliensbachian=toarcian |toarcian=aalenian |aalenian=bajocian |bajocian=bathonian |bathonian=callovian |callovian=oxfordian |oxfordian=kimmeridgian |kimmeridgian=tithonian |tithonian=berriasian |berriasian=valanginian |valanginian=hauterivian |hauterivian|neocomian=barremian |barremian=aptian |aptian=albian |albian=cenomanian |cenomanian=turonian |turonian|gallic=coniacian |coniacian=santonian |santonian=campanian |campanian=maastrichtian |maastrichtian=early paleocene |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |late paleocene|upper paleocene=early eocene |early eocene|lower eocene=middle eocene |middle eocene|mid eocene=late eocene |late eocene|upper eocene=early oligocene |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |late oligocene|upper oligocene=early miocene |early miocene|lower miocene=middle miocene |middle miocene|mid miocene=late miocene |late miocene|upper miocene=early pliocene |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |late pliocene|upper pliocene=early pleistocene |early pleistocene|lower pleistocene=middle pleistocene |middle pleistocene|mid pleistocene=late pleistocene |late pleistocene=early holocene |early holocene|lower holocene=middle holocene |middle holocene=late holocene |rhuddanian=aeronian |aeronian=telychian |telychian=sheinwoodian |sheinwoodian=homerian |homerian=gorstian |gorstian=ludfordian |ludfordian=pridoli |tournaisian=visean |visean=serpukhovian |serpukhovian=bashkirian |bashkirian=moscovian |moscovian=kasimovian |kasimovian=gzhelian |gzhelian=asselian |puercan=torrejonian |torrejonian=tiffanian |tiffanian=clarkforkian |clarkforkian=wasatchian |wasatchian=bridgerian |bridgerian=uintan |uintan=duchesnean |duchesnean=chadronian |chadronian=orellan |orellan=whitneyan |whitneyan=arikareean |arikareean=hemingfordian |hemingfordian=barstovian |barstovian=clarendonian |clarendonian=hemphillian |hemphillian=blancan |blancan=irvingtonian |irvingtonian=rancholabrean |danian=selandian |selandian=thanetian |thanetian=ypresian |ypresian=lutetian |mp 10=mp 11 |lutetian|mp 11=bartonian |bartonian=priabonian |priabonian=rupelian |rupelian=chattian |chattian=aquitanian |aquitanian=burdigalian |burdigalian=langhian |langhian=serravallian |serravallian=tortonian |tortonian=messinian |messinian=zanclean |zanclean=piacenzian |piacenzian=gelasian |gelasian=calabrian |calabrian=chibanian |chibanian|ionian=late pleistocene |tarantian=greenlandian |greenlandian=northgrippian |northgrippian=meghalayan |tertiary=quaternary |neogene=quaternary |late holocene|upper holocene|meghalayan|holocene|quaternary|cenozoic|phanerozoic|now|recent|present=now |{{{1|{{PAGENAME}} }}} }}<noinclude>{{template doc}}</noinclude> 0dml1n3gin67mjm724rq2wir7qjouqe 10 99933 391667 2026-07-06T11:24:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي رکو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي رکو؛ ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]] --> == استعمال == <code><nowiki>{{</nowiki>Long fossil range|'''پهريون ظاهر ٿيڻ''' (گهربل)|''آخري ظاهر ٿيڻ''|''ڏيکارڻ لاءِ متن''|earliest=''سڀ کان قديم امڪاني پنڊپهڻ''|latest=''سڀ کان... 391667 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڄاڻايل هنڌ تي رکو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي رکو؛ ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]] --> == استعمال == <code><nowiki>{{</nowiki>Long fossil range|'''پهريون ظاهر ٿيڻ''' (گهربل)|''آخري ظاهر ٿيڻ''|''ڏيکارڻ لاءِ متن''|earliest=''سڀ کان قديم امڪاني پنڊپهڻ''|latest=''سڀ کان تازو امڪاني پنڊپهڻ''|ref=''حوالا''|prefix=''حد کان اڳ ڏيکارڻ لاءِ ڪو به متن''|PS=''حد کان پوءِ ڏيکارڻ لاءِ ڪو به متن''}}</code> : '''نوٽ''' پهريون پيراميٽر، جيڪو مٿي ڳاڙهي اکرن ۾ آهي، ڇڏڻ نه گهرجي؛ خاص طور رڳو {{para|earliest}} ۽/يا {{para|latest}} ڏيڻ غلطي آهي. اٽالڪ پيراميٽر اختياري آهن، جڏهن ته ڳاڙها پيراميٽر گهربل آهن. {{Automatic taxobox |name = مثال |fossil_range = {{Long fossil range|mesoarchean|neoproterozoic|earliest=orosirian}} |taxon= Rangea }} هي ڪنهن ٽيڪسن جي پنڊپهڻي حد، ڪنهن طبقاتي ايڪي جي ارضياتي حد، يا ارضياتي وقتي ماپ تي ٻين حدن کي ڏيکاري ٿو. اهو {{tn|taxobox}}ن، {{tl|Infobox rockunit}}ن ۽ ٻين معلومات خانن ۾ استعمال لاءِ آهي. فينيروزوئڪ دورن لاءِ {{tl|Geological range}} ڏسو. توهان عددي حد ڏئي سگهو ٿا، يا لاڳاپيل دورن جا نالا ڏئي سگهو ٿا. حد کي ٽائيم لائن کان اڳ متن ۾ ڏيکاريو ويندو، جيستائين توهان ٽيون پيراميٽر نه ڏيو؛ ان کي خالي ڇڏڻ سان ڪو متن نه ڏيکاريو ويندو. جيڪڏهن حد [[ايڊياڪرن]] کان پوءِ تائين وڃي ٿي، يعني پري ڪيمبرين کان پوءِ، ته توهان کي [[Template:Geological range]] استعمال ڪرڻ گهرجي، جيڪو هتي بيان ڪيل طريقي وانگر ئي ڪم ڪري ٿو. توهان قبول ٿيل پنڊپهڻي حد کان ٻاهر هڪ هلڪو "گوسٽ" بار شامل ڪرڻ لاءِ "earliest" ۽ "latest" پڻ ڏئي سگهو ٿا. اهي پيراميٽر توهان ڪنهن به مقصد لاءِ استعمال ڪري سگهو ٿا؛ اهي اهڙن "زنده پنڊپهڻن" جهڙوڪ [[سيلڪنٿ]] لاءِ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا، جتي توهان <code>latest=0</code> ڏئي بار کي موجوده وقت تائين هلڪو وڌائي سگهو ٿا. اهي اتي به ڪارائتا آهن جتي "سڀ کان قديم" پنڊپهڻ عالمگير طور قبول نه هجن؛ مثال طور [[آڪٽوڪورل]]ن جو سٺو پنڊپهڻي رڪارڊ رڳو ٽرشري کان ملي ٿو، پر ڪيمبرين نمائندن بابت دعوائون موجود آهن. اهڙي حالت ۾ توهان <code>earliest=middle Cambrian</code> ڏئي سگهو ٿا. == مثال == <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|Paleoproterozoic}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|Paleoproterozoic}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|Paleoproterozoic|Ectasian}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|Paleoproterozoic|Ectasian}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|Paleoproterozoic|Ectasian|earliest=Eoarchean|latest=Ediacaran}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|Paleoproterozoic|Ectasian|earliest=Eoarchean|latest=Ediacaran}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|700|640|earliest=Paleoproterozoic|latest=600|PS= (بحث لاءِ مضمون ڏسو)}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|700|640|earliest=Paleoproterozoic|latest=600|PS= (بحث لاءِ مضمون ڏسو)}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|700|640|late Cryogenian}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|700|640|mid-late Cryogenian}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Long fossil range|700|640|}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Long fossil range|700|640|}}</div> جيڪڏهن ڪنهن دور جو نالو ڏيڻ وقت غلطي ملي، ته ان جي املاءَ چيڪ ڪريو؛ جيڪڏهن املاءَ صحيح هجي، ته ممڪن آهي اهو اڃا {{tl|next period}} ۽ {{tl|period start}} سانچن ۾ شامل نه ڪيو ويو هجي. اهو ڪرڻ بلڪل آسان آهي، تنهنڪري مستقبل جي ايڊيٽرن لاءِ سهولت پيدا ڪرڻ خاطر اهو دور پاڻ شامل ڪري سگهو ٿا. == پڻ ڏسو == جن جاندارن جي پنڊپهڻي حد ايڊياڪرن کان پوءِ تائين وڃي ٿي، انهن لاءِ [[Template:Geological range]] استعمال ڪريو. * [[Template:Geological range/linked]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- هن سٽ کان هيٺ زمرا؛ بين الوڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي --> [[زمرو:ارضيات جا سانچا]] [[زمرو:ارضياتي دورن جا سانچا]] [[زمرو:قديم حياتيات جا سانچا]] }}</includeonly> 1xmp22vwllqnm853xnkymcq3m8sxw04 10 99934 391668 2026-07-06T11:26:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 391668 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Rangea |parent=Rangeomorpha |extinct=Yes |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 8wqlpj1zby198dza0wsuv1b8k4frg84 10 99935 391669 2026-07-06T11:27:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 391669 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Rangeomorph|Rangeomorpha |parent=Petalonamae |extinct=yes |always_display=yes |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 340eo0kspn1bvbrp06f58tpstyrvujz 10 99936 391670 2026-07-06T11:33:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#switch: {{lc:{{{1}}}}} | series 2 = cambrian series 2 | series 3 = cambrian series 3 | stage 2 = cambrian stage 2 | stage 3 = cambrian stage 3 | stage 4 = cambrian stage 4 | stage 5 = cambrian stage 5 | stage 10 = cambrian stage 10 | {{#invoke:MultiReplace|main|{{lc:{{{1}}}}}<!-- -->|-| <!-- -->|%f[%w]palaeo|paleo<!-- -->|%f[%w]early%f[%W]|lower<!-- -->|%f[%w]mid%f[%W]|middle<!-- -->|%f[%w]late%f[%W]|upper}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 391670 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1}}}}} | series 2 = cambrian series 2 | series 3 = cambrian series 3 | stage 2 = cambrian stage 2 | stage 3 = cambrian stage 3 | stage 4 = cambrian stage 4 | stage 5 = cambrian stage 5 | stage 10 = cambrian stage 10 | {{#invoke:MultiReplace|main|{{lc:{{{1}}}}}<!-- -->|-| <!-- -->|%f[%w]palaeo|paleo<!-- -->|%f[%w]early%f[%W]|lower<!-- -->|%f[%w]mid%f[%W]|middle<!-- -->|%f[%w]late%f[%W]|upper}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5t832dlk31kt5gk8bf8dsj8uhb994db 10 99937 391681 2026-07-06T11:57:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <!--- For verification of dates against reliable sources, pleasse see [[Template:Life timeline/doc#Sources]] --->{{Graphical timeline | <!--- you MUST remove any lines you don't need ---> | bodyclass=nomobile | help=off | link-to=Life timeline | scaling=pow | power=0.667 | scale-increment=250 | label-freq=2 | from=-4540 | to=0 | height=45 | width=13 | disable-arrow-align=true | disable-box-align=true <!--- | title=Timeline of the evolutionary history of... 391681 wikitext text/x-wiki <!--- For verification of dates against reliable sources, pleasse see [[Template:Life timeline/doc#Sources]] --->{{Graphical timeline | <!--- you MUST remove any lines you don't need ---> | bodyclass=nomobile | help=off | link-to=Life timeline | scaling=pow | power=0.667 | scale-increment=250 | label-freq=2 | from=-4540 | to=0 | height=45 | width=13 | disable-arrow-align=true | disable-box-align=true <!--- | title=[[Timeline of the evolutionary history of life|Life timeline]] ---> | title=[[Timeline of the evolutionary history of life|{{font|color=#ffffff|Life timeline}}]] | bar1-from=-4540 | bar1-to=-0000 | bar1-colour=#e5cc7f | bar1-left=0.065 | bar1-right=1 | bar2-from=-4404 | bar2-to=-3800 | bar2-text=[[Origin of water on Earth|Water]] | bar2-colour=#aebfd1 | bar2-left=0.065 | bar2-right=1 | bar3-from=-4200 | bar3-to=0 | bar3-colour=#aebfd1 | bar3-left=0.065 | bar3-right=0.09 | bar4-from=-3800 | bar4-to=-3416 | bar4-text=[[Unicellular organism|Single-celled life]] | bar4-colour=#b3d9ff | bar4-left=0.09 | bar4-right=1.0 | bar5-from=-3416 | bar5-to=0 | bar5-colour=#b3d9ff | bar5-left=0.09 | bar5-right=0.115 | bar6-from=-3416 | bar6-to=-1560 | bar6-text=[[Evolution of photosynthesis|Photosynthesis]] | bar6-colour=#99ffff | bar6-left=0.115 | bar6-right=1 | bar7-from=-1560 | bar7-to=0 | bar7-colour=#99ffff | bar7-left=0.115 | bar7-right=0.14 | bar10-from=-1560 | bar10-to=-472 | bar10-text=[[Multicellular organism|<!--- Complex life --->Multicellular life]] | bar10-colour=#ccffe7 | bar10-left=0.14 | bar10-right=1 | bar11-from=-539 | bar11-to=0 | bar11-colour=#ccffe7 | bar11-left=0.14 | bar11-right=0.165 | bar12-from=-472 | bar12-to=-136 | bar12-text={{Vertical text|[[Evolutionary history of plants|Plants]]}} | bar12-font-size=90% | bar12-colour=#77dd00 | bar12-left=0.165 | bar12-right=0.26 | bar12-nudge-down=0.5 | bar13-from=-180 | bar13-to=0 | bar13-colour=#77dd00 | bar13-left=0.165 | bar13-right=0.19 | bar14-from=-539 <!--Cambrian explosion, Arthropods, Molluscs named as example--> | bar14-to=-200 | bar14-text=[[Arthropod]]s [[Evolution of molluscs|Molluscs]] | bar14-font-size=90% | bar14-colour=#ccbbaa | bar14-left=0.26 | bar14-right=1 | bar14-nudge-down=0.5 | bar33-from=-609 | Bar33-to=-539 | bar33-colour=#ccbbaa | bar33-left=0.978 | bar33-right=1 | bar34-from=-200 | bar34-to=0 | bar34-colour=#ccbbaa | bar34-left=0.978 | bar34-right=1 | bar15-from=-136 | bar15-text=[[Fossil history of flowering plants|Flowers]] | bar15-font-size=90% | bar15-colour=#ffff00 | bar15-left=0.19 | bar15-right=0.46 | bar15-nudge-up=0.53 | bar16-from=-243 | bar16-to=-65.5 | bar16-text=[[Dinosaur]]s | bar16-font-size=90% | bar16-colour=#e6b880 | bar16-left=0.26 | bar16-right=0.65 | bar17-from=-200 | bar17-colour=#ffcc00 | bar17-left=0.65 | bar17-right=1 | bar18-from=-310 | bar18-to=-55 | bar18-text=[[Evolution of mammals|Mammal]]s | bar18-font-size=87% | bar18-colour=#ffcc00 | bar18-left=0.65 | bar18-right=0.98 | bar18-nudge-down=0.15 | bar19-from=-121 | bar19-text=[[Evolution of birds|Bird]]s | bar19-font-size=90% | bar19-colour=#e6b880 | bar19-left=0.46 | bar19-right=0.65 | bar19-nudge-down=-0.225 | bar20-from=-66 | bar20-text=[[Evolution of primates|Primate]]s | bar20-font-size=90% | bar20-colour=#ffbbbb | bar20-left=0.67 | bar20-right=0.98 | bar20-nudge-down=0.1 | bar21-from=-4540 | bar21-to=-4000 | bar21-right=0.07 | bar21-colour=#993c00 | bar21-font-size=95% | bar21-text={{Vertical text|[[Hadean|{{font|color=#ffffff|Hadean}}]]}} | bar21-nudge-up=1.0 | bar21-nudge-left=0.05 | bar22-from=-4000 | bar22-to=-2500 | bar22-right=0.07 | bar22-colour=#936a00 | bar22-font-size=95% | bar22-text={{Vertical text|[[Archean|{{font|color=#ffffff|Archean}}]]}} | bar22-nudge-up=1.5 | bar22-nudge-left=0.05 | bar23-from=-2500 | bar23-to=-538.8 | bar23-right=0.07 | bar23-colour=#f1c309 | bar23-font-size=95% | bar23-text={{Vertical text|[[Proterozoic]]}} | bar23-nudge-down=0 | bar23-nudge-left=0.0 | bar24-from=-538.8 | bar24-to=-0 | bar24-right=0.07 | bar24-colour=#c1e0c1 | bar24-text={{Vertical text|[[Phanerozoic]]}} | bar24-font-size=95% | bar24-nudge-down=0.25 | bar24-nudge-left=0.0 | note1-at=-4540 <!--- Estimated age of [[Earth]] is 4540 mya - also, see [[Age of Earth]] ---> | note1=[[Age of Earth|Earth formed]] | note2-at=-4404 | note2=[[Origin of water on Earth|Earliest water]] | note3-at=-4200 <!--central estimate of Moody, et al., 2024 --> | note3=[[Last universal common ancestor|LUCA]] | note4-at=-3480 <!-- see [[Earliest known life forms]]---> | note4=[[Earliest known life forms|Earliest fossils]] | note8-at=-2426 | note8=[[Great Oxidation Event|Atmospheric oxygen]] | note10-at=-2000 | note10=[[Evolution of sexual reproduction#Origin of sexual reproduction|<!---Earliest--->Sexual reproduction]] | note12-at=-1350 | note12=[[Evolution of fungi|Earliest fungi]] | note13-at=-850 | note13=[[Neoproterozoic oxygenation event]] | note16-at=-570 | note16=[[Ediacaran biota|Ediacaran biota]] | note16-nudge-down=0.4 | note17-at=-539 | note17=[[Cambrian explosion]] | note17-nudge-up=0.25 | note19-at=-385 | note19=[[Tetrapod|Earliest tetrapods]] | note21-at=-21 | note21=[[Hominoid|Earliest hominoid]] | note21-nudge-down=0.1 | caption=<div style="float:left;font-size:85%;">([[myr|million years ago]])</div> }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> owtmyqme04u9oohd25m99p8gi139ni5 10 99938 391682 2026-07-06T11:58:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{#invoke:Graphical timeline|main}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 391682 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Graphical timeline|main}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 0d7nxq016h5gvaun1d5cymwvgidu14i